<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/browse?output=omeka-xml&amp;page=45&amp;sort_field=added" accessDate="2026-04-10T09:02:13+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>45</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>845</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="512" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="762">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1ff52a56311f084aff3609c7694a6fd9.PDF</src>
        <authentication>e9f81d60fc5e1065df314b25ec2c71f9</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5916">
                    <text>- 96S •b n^ - a ^if *^ 'anbjjqnda^
"SS '^ '¿61 'S3J|
pjuoiipg 'pvpuaa o^ aP ^puasa vj 'jBSBqi[Bg uoa sj^ subjj x

anb uts 'ojafqo un b aSijip as Biouaiouoa Bg •oiuaiuuoouoo jap
-opuajm aa^oBjBO ja pBpiJB[O uoo opBjnjsod Bpanb mby \ sd anb
-qo un X 'o^afqo un oai^iosouSoo oj^b \a vmd Bq^uiBpaj uoib^j
•t soqa ap opBAijap ou X opBjadsaui ojuaiuiioajuoaB
un ap bjbjj as oaa^ *uoiaBi[duiB ns X soquiB ap O^uaiuiBuoqB[sa [a
auodns oiuaixuioouoa ^g -ojafqo X oiafns ap uotOBaqduii Bnjnuí b[ ap
BjBi^nsaj anb pBpuoiaaiuB uoa jBuiuua^ap a^qisoduit sa 'sBxuapy
'OAtiBJoqBp osaaojd un ap opBj
qnsaa [a sa oiuaxuiioouoa opo^ 'aouaixa opunuí [a aod BpBuoiojodojd
BtauBisns B[ aouaiui oiiquiB ns ua mujofsuvuj X Baqa^jaA Biauaiauoa
Bg uoiaijadaj a^duiis Bun ua ajsxsuoa ou sojdaauoa jod aaqes ^g
•sojep sns ap X a^uaasou^oa
oiuauíni^sur ^p pBpiuiijxSa^ ap bjiubjbS Bin^osqB sbui b^ sojispdojd sns
BJBd JBjnSasB aasap anb Baijpsopj uoxaB[naadsa Bun ap so^ unB
aA3[ sbxu Bf ap sa^Bquia so^ ajsisa^ ou a^duns ubi
•Biauatauoo B[ b
Bp ag 'Bai^ajodB sa ou joud^xa pspqBaí Bg 'o^aoouoa
oujoj ns ua bjt o^afns ^g 'ouisiui is ua opBjjaaua aaauBuuad
opunuí [g •ojuaxiuiaouoa ap oiob fB a^uaaajipui sa
Bg 'oaiuiBuip ojafns ja 'oAisBd sa oiafqo \a 'uoiadaauoa Bjsa ug
•opBjS ap X^q
•Biauasa ap Biouajajip Bun 'ajuaasou^oo Biouaiauoa b^ ua aaajBdB ouioa
buuoj b^ X is ua oial'qo \a aj]ua X^q ojs^ 'upiai^adaj Bjaui Bun b auai^B
as 'Bpipuaiua isb ^Bnjiaídsa pBpiApoB Bg *Bidojd Biauajstxa uoo p^pq
-B3J Bun Biouaiouoo BJisanu ua sowpnpojdau ^Bna ^a jod osaoojd un
sa ojuaiuiiaouoo ja 'BnuaSuy BAijoadsaad Bun apsap opBjapisuog

vi aa

DUDIS94JDD

Dijoso|!j D| ue JOU94X8 opunuu pp Duue|qojd
dOSOlld MOS73N

�éste deba ser obligadamente real. Como decían los escolásticos, la
intentio formalis es el acto del espíritu que se aplica a un objeto.
Los objetos sensibles forman una de las categorías de lo que
conocemos. El problema consiste en determinar si el hecho de cono
cerlos implica que son. Si el estar presentes a nuestro espíritu es la
garantía de su realidad exterior.
El sentido común asegura que estos objetos existen en sí, inde
pendientes de todo pensamiento. Son sustancias extensas, diversas del
espíritu.
Pero la naturaleza no puede ser totalmente exterior al pensamien
to, porque entonces sería como si no existiera efectivamente3.
El conocimiento lleva implícita la vinculación del espíritu con
las cosas y solamente es posible si sujeto y objeto son términos co
rrelativos.
Si los objetos de la realidad sensible son en sí, ¿cómo pueden ser,
al propio tiempo, para nosotros? ¿Cómo lo exterior, extenso, puede
estar presente al espíritu, inextenso? ¿Cuál es el objeto inmediato de
nuestro espíritu cuando miramos alrededor nuestro?
Desde un enfoque realista, el objeto del pensamiento es distinto
e independiente del sujeto. Las cosas mismas, no sus ideas, son el
objeto inmediato de nuestra percepción.
Siendo así, ¿cómo podemos salir de nosotros mismos para percibir
objetos que nos trascienden?
Malebranche, de neta formación cartesiana, vio con claridad el
problema. Si la relación cognoscitiva implica un vínculo del pensa
miento con su objeto, esta misma vinculación exige que los polos sean
de una misma sustancia. El sujeto pensante sólo puede ser testigo de
sus propias modificaciones. No conoce las cosas, sino las ¿deas de las
cosas. Exclusivamente la idea puede representarnos una realidad dis
tinta de nosotros. Ella es diversa del sujeto cognoscente y de la cosa
que conocemos merced a su mediación. La objetividad, que es la
garantía de validez universal del conocimiento, se funda sobre las ideas
claras y distintas, y es lo máximo que puede alcanzar el pensamiento.
Este realismo de las dos sustancias —el del espíritu y el de la
cosa — excluye, en verdad, la vinculación inmediata del pensamiento
con el objeto exterior. El conocimiento sólo es posible, ahora, por
intermedio de la idea. Queda desechada toda intencionalidad. La re
lación de conocimiento se dará por el rodeo de la visión en Dios.
Los objetos sensibles son reducidos a participaciones de la natura
leza divina.
El conocimiento, en esta doctrina, es una contemplación pasiva
de esencias invariables. No hay una actividad constructiva del espíritu
en la operatoria cognoscitiva.
El percepcionismo encara la cuestión desde un ángulo totalmente

3 Lachelier, J., La nature - L'esprit - Dicu, Presses Universitaires de Francc,
París, p. 18.
- 296 -

�- ¿63 •86S
'PB II 'IAXX1 'I '0881 *PHPBW 'sajojipa bzbjj ^ bXoj^ *Dat8ojo3 man^ s
'tS d 'IS61 'sJJBd 'U!JA *f '
0W3isA,s np uotwuuof vj swap ajvaaipatu aasuad to\ ap a¡ou aj uns sapm^

ouiod Bjuasajd as opunuí jg "sujja ap asjBuoisasod X sbsoo sbj b znj
jBp sa ojuaiuiiaouoa ap ojob [a ua Biauaiauoa bj ap uoiaunj sg
•oduiaij ouisiui jb sojafns souba jod opia
-ouoa jas apand oiafqo ouisiui ^a anb aBjjxa as o^diJOSuBJi o[ 9(j
"s tí^pioouoa bsoo B[ b b[iuiisb as aaouoa anb
o^afns [a anb unSas JBn^ auai^ ojuaxuiioouoa ^a • • •„ :oSanj Bnui^uoa
A "t^^^í^íl9^11! saiaadsa sns ajqos ouis s^soa sbj ajqos uasBSjaA ou
SBiauaia sbj anb ap Buad os 'oiusiui is ajqos njtjjdsa jap upixajjaj jod
jas ou b 'aiaadsa ns ou Á, 'opipuajua oj sa vwsiw vjpaid oj o^uvquia
uis Á íaoxp as unSas 'ua^Buit o aiaadsa ns ouis 'Bjpaid bj buijb ja
ua Bjsa ou ouioa :us^buii ns unSas outs '(as uinpunoas) sa ouioa jbi
ojuauuipaiua ja ua Bjsa ou opipuajua sa anb oj '' '„ :joija^xa opunuí
jap oiuaiuipouoa jb ojaadsaj ucuuido ns BpBjnuuoj BJ^uanaua as
^ouinby ap sbuio^ ojuBg ap Bjqo bj ap a^uBiJoduit aÍBSBd un ug

V^IXSV1O^S3 VT 3O 3Í1Ó03N3 33
•f opuniu jb jeqtJJE BJBd soiq
ap oijba as saviBasaQ 'soiq b JBajj BJBd opunuí jap oiajis as oaii
-SBjoasa o^uaiuiBsuad ja seajuaiui 'uosji^ auuaij^ BjBuas oj ouio^
¡SBquiB ajjua
X^q sauoiOBaijduii sBjuBna! 'oSjBquia uis j^ 'BUBisaiiBO bj ap 'p^p
-J8A so 'bjuiisiq "Buiajqojd ojjsanu ajqos uoiuido ns oau^ BOiiSBjoosa
bj 'oiJBJiuoa ja joj -jojjaiuB a^uauíB^Bipauíui ojuaiuiBsuad ja ua s^p
-BJjuapB saoiBj ap BjsiAOjdsap ajua^uoo Bun ouioa ou oja^ 'Biuapoui
bijosojij bj b oiuaiuiiDBU Bp B^sandsdj Bjsa ap pBpiJBijnaad b^
•ojafqo ns ap
bj Bqaiud oiuaiuiBsuad jap sujaiui pBpisaaau bj 'sajjBosaQ
•ojapBpjaA o^uaiuiBsuad jb Bpuodsajjoa pBpij^aj Bun
anb ja bzijubjbS anb jBuiuuaiap BqBosnq jBAaipaui bijosojij bj b^^^
•BUBisauBO bijosojij bj ua ozudiuioa ns auai^ 'aqauBjqajBj\[
ap BjSojoasouS bj ap 'ajuaiuBjanasa Bjsandxa 'ucuaBAuap BpnáB bj
uoo 'Bijod^ ua joijojxa opunuí jap Biauaisixa bj ap uoisjaAuoa b^
•ja b sajoijaixa sbsoo Bjuasajdaj Á 'njijjdsa ojisanu ap upioBOij
-ipoui sa 'uoiodaajad bj b Baijuapi 4Bapi b^ oiJBipaiujajui a^ua opoj
opinjaxa Bpan^) -o^jb Bsuaid ajduiaig qBuoiauajuí aiuauíBsojnáij sa
oiuaiuiBsuad jg *Bapi a upiadaajad aj^ua Biauajajip ^^q ou 'pBpund
ug 'sauoiadaajad sBJisanu ap soiui^sip ttsoAijBiuasajdaj sajas,^ uos ou
ssapi sbq 'UBjuasajdaj sbj anb s^api ap oipaui jod ou X 'siuauíBjBip
-auiui sbsoo sbj souiiqiajad sojjosou 'ojduiafa jod 'pjnBUjy un^ag
'soj2osou vuvd 4zaA bj b 'X ís ua
Bas ojafqo ja anb ua BunSjB pBjjnaijip Bjjuanaua o^[ 'oaua^ojajaq

�un conjunto de objetos. Es anterior y posterior al sujeto. Lo óntico
precede a lo gnoseológico.
La conciencia es una sustancia entre las sustancias. Una de sus
cualidades primordiales es la de dirigirse al objeto. El mundo le es
trascendente, en la misma medida en que cada una de las cosas que
lo integran son exteriores entre sí.
Para esta posición, la verdad se define como la concordancia del
entendimiento con la cosa. La emisión de un juicio con pretensión
de verdad exige su necesario soporte en la estructura de lo real. Las
relaciones del entendimiento deben corresponderse punto por punto
con las relaciones ya existentes entre los objetos de la realidad.
La misión de la ciencia consiste en hallar las coincidencias entre
las proposiciones lógicas y las estructuras ónticas.
La verdad, así comprendida, supone el dualismo de la represen
tación y del objeto. La verdad es definida por la realidad. El ser es
dado por supuesto. El conocimiento sería imposible sin la captación
de lo real.
La objetividad del pensamiento queda asegurada con el auxilio
de los principios de la lógica. Pensamiento correcto es sinónimo, en
tonces, de pensamiento verdadero. Y todo pensamiento verdadero,
directa o indirectamente, es el pensamiento de un objeto6.
La inmanencia, digamos así, es un producto de la trascendencia.
La filosofía posterior no habrá de aceptar pacíficamente este con
cepto de la verdad, basado en una presuposición del ser, porque es
el ser, precisamente, lo que se quiere buscar.
Como producto lógico, la verdad es una articulación coherente y
derivada de juicios, y éstos, a su vez, de concentos. El concepto es
producto de un intelecto que lo piensa. La realidad se reduce a la
verdad. La verdad, a la conciencia. A la trascendencia se llega, ahora,
por la vía ineludible de la inmanencia.
Según Spinoza, la verdad es una denominación interior al pen
samiento y no una relación con una realidad trascendente a la mente.
Si la idea es verdadera, debe tener un objeto que le es conforme 7.

EL PROPOSITO DE DESCARTES
Impulsó la elaboración cartesiana la inquietud por obtener para
el conocimiento humano un principio absoluto. La filosofía, como
ciencia universal sobre la que se basan las demás, debe estar fundada
con solidez. Esta finalidad corre serio riesgo de no ser lograda si no
aseguramos al pensamiento un camino que no conduzca al error.
A pesar de que todos los hombres poseen naturalmente la capa
cidad de juzgar con corrección, verificamos la existencia de una
múltiple variedad de opiniones resnecto de un mismo punto. Sucede
así porque no se han determinado las condiciones indispensables para

Gilson E., op. cit., p. 234.
Etica, I, Axioma 6.
- 29S -

�- 668 "6 d 'II 'sv¡So}ifit
nuvisauv^ sauoiaDjipa^ '*g 'jaassnjj,,x
•^ "d 'ii 'SDjSa^EX
If, "d 'ii 'svjSa^Zl
"tts^jjP0S9Q ap
^a S8JAn;j)M ua \qiz "d 'i 'aii¡dosopt{d ajaiwaud v\ %umpno% suoiiD1ip?f\[IX
"8l "d 'H ^ '0^1 "d 'I 'sunoosiQ0I
"ttS31JB3S0Q 8p SOJlia^ 18
ua S ^5 "d '^ ^ '91^ "d '^I SBpJan 'ij-tds^^ ^p uopaajiQ vj unod sajSa^j 6
"SJJBJ
'paBuiijiB^ 'apBiajj bi ap anbai^ioijqig 'sajjnasaQ ap saujiaq ia samnaQ ua íi "d
'8iUBd auiaixnaQ ia '¿-921 "dd 'aiiJBd aaaiuiajj 'apo^a^^ vj ap sunoasiQ aq 8
ex a[qBqojd o^ 9ju9ui[B0ipBJ Bmuiqg os[Bj o\ A
OJ9pBpj9A O^ 9JIU9 OiaCip9UU9JUt 9JIXUpB OU BUBI89)JB9 pnjTlOB B'q
•fl BAIIOnp^p BT9U919 BUIl 9p
bjs9 opu9iuiAOjd unB 'uoioBjuai Bun^uiu 9iuB jiquinons 9[qisod 89 ou
UOD JB8BJJB óiUOWVOi^OJdlll 9J9Illb 9nd
B[ U9 anbjod 4oid9ouo99jd 9;s9 jbziuibj
-UO9UI BIJ9g "OpBSIA9J 9nj OU OIS^ "BI9U9I9 9p OJOpOUI Htl
— OAni9p as sajjBos^Q ap Baippjaui BiauaSixa
uod oja^ -sajJBDsaQ jod BpBZBjj Bpuas B[ jajjoDaj Bosnq
oaiioui ajsa U0^ "ttBsojn^u Biouaio^, Bun bijoso^ij v\ ap jaDBq auod
•oad as uaiquiBj '[jassnjj 'odui^ii oajsanu ap aopssuad opqps ^g
*CT SBI9U9I0
O I-••
SBisa ap B[ b [BnSí duqiunppjdo Bun BDzajjo ou anb oiafqo un^uiu ap
asjBdnoo uapand ou 'pBpjaA B[ ap ouiuibd oioaj ^a jBDsnq uauodojd
as sauainb oaa^ "Bujauíoa^) A BDijauíjiay JBipnisa aub ^Bq BAtsnjo
-xa buuoj ua anb ainjauoo aqap as ou oqoip BAajj as ojubiid aQ
\x pBpjaA bj b ajuauíBnpisB sbui aanpuo^ 'oiqureo ua 'uoxa
-onpap Brj "BiDuanDajj uoa Bu^Sua sou Biauaijadxa bj anb ap uoidou
souiauaj( "sajBjniBu SBi^uaiD sbj jod 'Bisa í BDijBuiajBui bj jod
bja bj sa Bjjanby 'sbsoo sbj ap ojuaiuipouoo ja BJBd soraauod
-sip anb ap soionpuoo sop soj uos BiDuaxjadxa bj X upioonpap Bg
"xx sajBjaua^ X sajduiis sbsoo ap oju9iiubjbjj jap auaiAOj^ "sajBjniBu
SBiouaia sbj ap bj anb ^pijos sbui sa BDiiBuiaiBui aaquinpijjao Bg
•ox sojuaiuiBuozBJ sns ap BiouapiAa X Bzaiaao bj jod 'sopoi ap ajqBjtqnpur
sbui oiuaiuipouoD ja Buotooodojd sou Bjjg "BDiiBiuaiBui bj :jBapi un
opBjuBjapB jod 9U9ii jbzubdjb auodojd as anb Biouaio ap odii jg
*g tt^9p^^^B uapand sojja anb oj b opoi ap
ojapBpaaA oiuaiuiiaouoo jb 'Biauaio ns ajuauíBAisaaáojd opuBjuauínB X
sajnnut sozaanjsa ua asJBiiBj uis UBjBajj X 'osjbj sa anb oj ojapBpjaA
sbuibC uyjpuodns ou ajuamBjoBxa uBAjasqo sbj anb sojjanbB saj^no sbj
b sbiobjí&gt; 'sajiDBj X SBJJ9I9 SBjSaj sBjjanbB,, opoiaui aod apuaijug
*8 uaiiuii oj anb b soj^o b Jionpur Bjua^ur o^[ "ja BJBd
jun Bas aj anb uod aiuaiDijns sa ag "Bjsapoui sbui sa uoisuajaad ng
•sopoj bjb¿ opijBA opoioui un ap bibji as o^[ "pBpjaA bj ap BsnBO bj ap
osaj^oad jb 'a;uauiaiuain^isqns 'ainquiuoo X soiuaiuiiaouoa sns jbjuoui
-nB BJBd 9ajis aj anb 'oun opBJiuooua jaq^q Bsajdxa saiJBDsag
•Bisandsip aiuauíBuas BiJOioaXBJi Bun 'opo)aw
un bjjbj aoBjj 'p^pjaA bj b SBpnp uis an^ajj ojuatuiipuajua ja anb

�Por otra parte, preside la disposición metódica el criterio de una
ciencia pura de las "relaciones" y "proporciones", que, en definitiva,
reposa en los conceptos de ordenación y medida. Sólo la matemática
estaba en condiciones de cumplir con esa exigencia.

LA DUDA Y EL ITINERARIO DEL MÉTODO
—A—
Para obtener una fundamentación absoluta del saber, es necesario
estar advertido de las causas que con frecuencia desvían al entendi
miento del derrotero de la verdad.
El filósofo se somete, por su propia voluntad, a los rigores de
una duda metódica en los comienzos de la investigación. Es preciso
dudar con sinceridad, siendo lícito tener tal actitud ante todas las
cosas susceptibles de conducirnos a equívocos lu.
La duda cartesiana, a diferencia de la profesada por los escépticos, es un severo medio de selección, que presupone de antemano
la verdad y la capacidad del entendimiento humano para llegar a
ella 17. Sólo radicalizando la duda queda demostrado el profundo sinsentido del escepticismo.
Pero esta refutación exige una previa actitud de cautela y me
sura en la formulación de los juicios provenientes de la investigación.
Algunos de los pensamientos son como las imágenes de las cosas.
A ellos aplica Descartes el nombre de ideas18. Tomadas en sí, sin
referirlas a ninguna cosa, las ideas no pueden ser falsas19. Sólo los
juicios son pasibles de error. Y el que con mayor asiduidad se da en
ellos, consiste en creer que las ideas que se encuentran en el enten
dimiento son semejantes o conformes a las cosas exteriores.
Descartes se atiene a la clásica definición de la verdad: adaequatio
intellectus et rei. Lo verdadero y lo falso se dan en el pensamiento
discursivo. Un juicio es verdadero si separa o une lo que en la rea
lidad está ya unido o separado.
Hamelin hace a este propósito una observación: "Una de las
fallas esenciales de Descartes es el no haber advertido con perfecta
claridad todas las clases de falsedad que las ideas comportan, y el
haberlas sustraído al examen de su duda, no obstante todos los riesgos
de error que ellas suponen" 20.
Sin embargo, encontramos en las Méditations un pasaje bien
claro donde nuestro filósofo establece una posibilidad de equívoco en
las ideas. Veámoslo: "Aunque — como ya he dicho — sólo en los
juicios se encuentra la verdadera y formal falsedad, en las ideas en-

16Les Principes de la Philosophie, I, 2; en "Oeuvres et Lettres de Descar
tes", p. 571.
17Discours, III, p. 145.
18Méditations, III, p. 286.
19Méditations, III, p. 286.
20El Sistema de Descartes, Ed. Losada S. A., Buenos Aires, 1949, p. 122.
- 300 -

�- 108 'Lfl 'd 'AI ^suno^siQ zz
'ZLZ d "I 'suonmipo^ zz
'"^6^ 'dd 'III 'suoijvjip^^^l is

-raaiap noo osuaid oja^ *opuBuos Xojsa ou 'o^[ 'ou^ns un anb osiaajd
X ojuijsip sbui oqanuí aaajsd aui oisa opoj^ 'O[[a ap ejuana bjb[3
Xop aui X ozBjq [a ojuba8[ 'Bjnqos B^aajjad uoa ojio b X opB[ un b
BzaqBa B[ OAanuí íoquasa anb ua [adBd [a ajuauíBJBp uaA soto sij\[
¿BJoqB opuBuos ajBjs^[? ¡oqaa[ iui ua Biuuop 'oSÜBquia uis X 'soubui
sb[ aaiua [ad^d un uoa 'o^anj ^B ojunf 'ssaui B[ ajUB opB^uas 'opxjsaA
'Bjoq^ omoo BqBjsa anb opBuos aq saoaA SBiuBn^)! '(jotiajuB ojBJjBd
^a ua so[[a b aaaijaj as) sojBsuasut sosa b uaajnao sa[ as anb sb[
ouioa 8B[JB[[aqBasap Á. eapuiisojaAui ubi sbj^o á sa[Baj sBsoa 8B[ bou
-ans ua suuBjuasaadaj Á juujop ap ajquin^soa B[ o^uaj anb 'ajuau^^
-isuoD jod 'X ajquioq Xos anb jBpiAp) ap aq ou *o^jBquia ntgM
•opaa^q ajUBisqo ou oqap 'uaaauaijad aui soubui stui
Á sozBjq siui anb X inbs Xoisa oX anb oqaaq [ap 'o[duiafa jod 'jBpnp
oai^o[ Bozaj^d ou anbuny 'sajouajxa soiafqo so[ ap Biauaisixa B[ ji^
-iuipB BJBd Bsoaapod uozbj Bpoj ap souiaaaJBa 'sand 'BdBja B^sa u^
:, •'SOJiosou
ua sjuasaad ajuaiuBsoiaaisiui japod un jod SBpianpojd jas ñaiquis^ uap
-and 8d[qisuas sauoioB^uasajdaj sb[ anbjod 'sajoxjajxa sbsoo sb[ a^uaui
-BAi^aaja us^uasajdaj anb a)uaiuB¿aia Jijiuips ajuatuaAuoa sa o^ oj)
-sanu jBsad b uauoduii sou as sa^ijosuas soi^p so^ #eopi)ua8 so[ jod
8Bpi)iuisBj) 'joua^xa opuniu [ap sbsoo sb[ ap Biauaisrxa B[ ua Bzaui
-jij uoa jaaja aaBq sou [Bjn)su uoiDBuipui buq *o)uaiuiipua)ua [ap
o sopijuas so[ ap uauaiAOjd 'souibzi^bub anb so)uaiuiiaouoa so^
\z pBpi[iqB)iqnpui Bsojn^u Bun ap UBjanj is anb p^p
-xjn^as buisiui B[ uoa SBjjaiaui sauoiuido a^uauíunuioa uanáts anbjod
'Bpnp B[ ap ziuib) [a ua SBpiujaa jas uaqap sajquin^soa sb[ uaiquiB^
•pBpiJOinB BpBjqiunaua sbui b[ ap SB[[a UB¿uaAoad anbuns 'sBpiqiaaj
SBZuBuasua sb[ ap asjBÍodsap osiaajd sa sa^uB oja^ 'pspjaA B[ bjb[3A3j
as joijajuí ns ua anbjod 'ouisuu is ajqos asjB3[OA ^qaQ \z sapspas^Bj
jB)daaB ou BJBd oíainí [a japuadsns a)uaui[Biaiui aqap ojosopj [^
oX Xos 'sBjapspjaA opuais uns 4anb ap SBpnp oSua) oaoduiB) osa jod
íjas ou [ap 'Bpsjuasajdaj ssoa B[ Jin^m^sxp BjjqBS ou anb pspqsaj
Baod ub) jaaouoa b usp aiu 'sBjapspjaA uos is tB^aajjaduii sa anbjod
4Bza[BjnjBU iui b oS[B b)[bj anbjod iui ua us^sa anb X BpBU B[ ap uapaa
-ojd anb suasua aui [bju^bu ziq b[ 'uos ou anb sssoa UB^uasajdaj is
'sbs[bj uos is íoX anb JO)tiB sbui sBapi ss^sa b jinqiJiB ouBsaaau sa o^[
•bs[bj Bjas OAijisod X [Baj o^[B ouloa B)uasajddj o[ ara anb Bapi B[
'jo[B3 [ap upiaBAijd buii anb sbui sa ou ojjj [a anb o^jaia sa ig #sbij
-buiSbuii o sa[Baj sapBpi[Bna jo[bo X oijj uos is X íoijj [ap uoiaBAijd
Bun jo[b^ [a o jo[B3 [ap uoiaBAud Bun a)uauiB[os sa ojjj [a is usuas
-ua aiu ou anb 'sB^ui^sip oaod ub) X sbjb[o oaod ub) uos jo[bo [ap X
oijj [ap oSua) anb SBapi sb[ 'o[duiafa joj -ssoa suná[B Bjanj is ouioa
sa ou anb o[ uB)uasajdaj opusna [Bija^Biu pspas[Bj B)jaia souiBJ)uoa

�miento en lo que en este momento me pasa y recuerdo que dur
miendo me frotaba los ojos para convencerme de que no estaba so
ñando, y me hacía las mismas reflexiones que despierto me hago
ahora. Eso me ha ocurrido muchas veces. De aquí deduzco que no
hay indicios por los que podamos distinguir netamente la vigilia
del sueño" 24.
Incluso debemos dudar de cosas que nos parecen firmes, como
las demostraciones matemáticas. Muchos hombres se equivocan en esa
materia 25.
Llevada a sus últimos extremos, la duda nos hace asomar a la
primera afirmación verdadera, que es, por eso mismo, el primer
principio de la filosofía: dudar significa pensar, pensar significa exis
tir. Cogito, ergo sum. Si pienso, quiere decir que existo. El yo es una
sustancia cuya naturaleza esencial es el pensamiento2G.
Nada es más fácil de conocer que mi espíritu. Y lo hago por
medio de la intuición 27, entendiendo por tal "la iluminación del es
píritu que permite a éste ver o la luz de Dios las cosas que éste quiere
revelarle: se adquiere por medio de la acción directa de la claridad
divina sobre nuestro entendimiento, el cual no debe confundirse en
esta función, como una fuerza activa, ya que se limita a recibir los
rayos que sobre él vierte la divinidad" 2S.
Hamelin afirma que el cogito es la verdad de un razonamiento
más que la de un juicio, y que constituye en el orden del pensamiento
una marcha del pensamiento al ser29.
La preocupación cartesiana de saber si nuestras ideas correspon
den a realidades, encuentra en el cogito su primer triunfo indudable.
Para decirlo con palabras de Husserl, el giro hacia el ego cogito
constituye la base apodícticamente cierta y última de todo juicio,
en la cual se debe fundamentar toda filosofía radical30.
Ha quedado determinada la estructura óntica del pensamiento.
Alcanzamos nuestro ser en la medida que pensamos. Bien dice Ha
melin que el ser que el cogito establece es el ser del pensamiento. Y
nada más. Conozco primero mi espíritu que mi cuerpo.
El mérito del descubrimiento cartesiano del pensamiento consis
te, según Louis Lavelle, no tanto en dar a nuestro ser propio un
carácter subjetivo, como abrirle un lugar, gracias a esta forma sub
jetiva, en el interior del ser absoluto, donde la presencia nos es
entonces revelada por la revelación de la existencia del yo 31.

24Méditations, I, pp. 268-9.
25Principes, I, 5.
26Discours, IV, pp. 147-8; Principes, I, 7: Méditations, II, pp. 274-5.
27Regles, III, p. 44.
28De la correspondencia de Descartes, citada por E. Cassirer, El Problema
del Conocimiento, Tomo I, p. 509. Cfr. Regles, III, p. 43 y XI, pp. 72-3.
29El Sistema de Descartes, p. 140 ss.
30Husserl, op. cit., p. 33.
31La présence totale, Ed. F. Aubier, París, 1934, p. 68.
- 302 -

�'991

808 *c;^ 'i 'sadpmjj 12
'* X 62 'I 'sadiautjj í ^^ #d 'j[
82 'd 'III 's;uo:jDvpa¡\¡ 58^1 d '^i
'¿1 ''d 'II 'sjnoasiQ 9S
'8*1 '^1 '^yj 'sunoosiQ SE
-d 'j^y 'suotiDiipa^^ ^
d 'A 'sjtioj'.^?(7 '2 'II 'sadpmjj i 0
I 'II X ^S X 2f 'I 'sadiamu^ í 2 : "d 'i ^ 'suoiiviipa^^l ES
[5 'j 'sadiowjj ÓE

*ze optqap sa ouiod
•uoo o[ anb ^nbe b aiuauíBjsaijiuBiu aoajBdB anb o[ oms is na apuaad
-uiod ou anb 'soajo &lt;so\ ap aiuaaajip Á ostoajd ubi sa anb (ojuaiuiio
-ouoa) ^nbB 'ojwíjsip Á íso[jbjtui b soisandsxp uB)sa sofo soajsanu Á
aiuauíBsuaiui ubupb sajuasajd opuBjsa anb apsap soiafqo so^ ajuauíei
-B[D jdA souiiaap ouioa isb ío^ua^B n^ijídsa un b ojsaijiuBxu X aiuasajd
Bjsa anb o[ b oxd\o ouibj^ o^^ :aaip sou soidiouuj scq ua ^
*9e Bpnp jouaui B^ b oijts ^fap ou anb ajuatu
-vjurisip Á ouvp ubi niíaidsa oaisanu b Biuasaad as anb oj
ouioa jbuioi soxuapod o[ps anb Buasua opojaui ^ap B[^aj Bjaiuud
*^^jTIsTxa oiJBsaaau sa jBsuad BJBd anb
o^og "uoioisodoad Bun ap p^pss^Bj o p^pjaA B[ jBuiuua^ap BJBd
-as oija^tao un bCtj ou 'ouisitu is ua 'ojiSoo pp ojuaiuiijqnosap [^
^a—
•Bpxqaouoo jas
Bjurjsip X bjb[D Bapt Bun ap ojafqo sa B^a anb apsap 'oiuaiuiBSuad
[a jod Bpiq.io^qB anj uotsuajxa Bidoad B[ 'saaopBnuijuoo sns ap B[ ua
oiuoo sajjBOsaQ ap uoiaBjipaui B[ ua oiub^ 'b^jb^ b^ b oja^ 'ajqisuas
opunuí pp pBpiJouajxa b[ jBJi^^asB BJBd oiajis 'Bsuaixa BiouB^sns X
aiuBsuad bioubjsus ap 'bsoo X n^ajdsa ap ouBisa^BO ouisqsnp [g
•[bjjouiut 'saouojua 'sg qa uoa jtjoui
b BpBuapuoa Bisa ou 'odaana [ap a^uaipuadapui aiuaui[Biauasa jas
JO&lt;J "BpBaJD OpiS BJJ 'BIJaiBUI B[ ap BpjBJJXa OpiS Bq OU BUI[B [g
^s sopiun a^
-naurnpunjojd uB^sa 'ajuB^sqo o^[ 'soaua^ojaiaq uos odjana X njijjdsa
anb 'sand 'oXnpuog #orJBJiuoa o[ opoj ajjnao 'odjana ouioa ^a[qtsiAip
Xos ou 'itu ua sajjBd jin^uijsip opand ou 'oiuaiuiBSuad oraog
•E8 osuaixa sa [Bjodjoa a^ua ouioa 'uots
•uajxa ap aaaj^a 'ajuBsuad ajua ouiog 'ouisiui js ap Biut^stp X bjb[O
Bapi Bun oduiaij oidojd [b X odjana un aasog 'SBquiB ap auoduioa as
ouBuinq jas [g -[Bjodjoa B[ ap BSjaAip sa ajuaSipiui BzapjnjBU Bg
•&lt;t[BJodjoa Bsoa
jainb[Bna ap Bapt B[ anb Bjutjsip sbui aiuauid[qBJBdtuoaui sa 'odjana
[B uaaauaijad anb sb^ ap pBpipa BunSutu ap Bdiatvi^d ou X ucus
-uaixa ap aaa^Ba 'Bsuatd anb Bsoa sa oiuBna ua ouBtunq mtjjdsa [ap
o^uai anb Bapt Brj,, raatp sou uoiaBjtpa^\[ ^j b[ ap ozuatuioa [y
•oiuats X buiSbuit 'ajatnb ou 'ajatnb 'BSatu 'buijtjb 'aqtauoa
'apuaijua 'Bpnp anb 'jtaap sa íBsuatd anb vsoo buq ¿oX Xos on)?
'ze bjjo ap pBptsaaau jauai uts Jtjsixa apand anb Bsoa Bun BiauBjsns jod
otuipp j^ ^^[[BtauBjsns otja^ja [b asjaBj^sns opnd ou

�Si el espíritu necesita adquirir un criterio para la certeza, es
debido a su imperfección. Y es imperfecto porque duda. La verdad
no se da directamente. Bien frecuentemente incurrimos en errores.
Tenemos propensión a recibir los datos sensibles como verdaderos,
cuando una actitud crítica ante los mismos descubre que muy asi
duamente nos engañan.
Por eso, el criterio de la verdad exige una garantía. Si soy un ser
imperfecto y puedo concebir lo verdadero, que es perfecto, se debe
a un ser superior a mí. Es decir, "un ser más perfecto que el mío".
Además, esa idea de la perfección no puede tener su origen en la
nada y tampoco puede depender de lo menos perfecto 38.
El único ser que puede proporcionar esa garantía es Dios. El
nos revela la verdad por medio de ideas claras y distintas.
La evidencia de la verdad sólo la confiere la razón, el enten
dimiento 39.
Si bien los sentidos intervienen en el acto cognoscitivo, concu
rren a título de auxiliares del entendimiento, la imaginación y la
memoria. Sólo la razón está en condiciones de decirnos si nuestras
ideas o nociones tienen algún fundamento de verdad 40.
En su oportunidad veremos el rol que desempeña la veracidad
divina en relación al problema de la existencia del mundo exterior.
Veamos a continuación la opinión cartesiana respecto del error.
Nos equivocamos debido a nuestra imperfección natural. El error
es un defecto 41. Se explica porque mi capacidad de pensar no es ili
mitada. Pero el error es igualmente una privación42; es decir, que no
pienso algo que podría y debería pensar.
Dios, suprema bondad y perfección, no puede querer que yo me
equivoque. Ocurre que, aparte de conocer, puedo elegir.
El libre arbitrio es amplio, y consiste en la facultad de poder
hacer una cosa o no hacerla, afirmar o negar, perseguir o huir de las
cosas que el entendimiento nos propone. Cuanto más nos inclinamos
a una cosa, tanto más libremente la elegimos o la abrazamos 43.
El entendimiento por sí solo no asegura ni niega nada; sólo
concibe las ideas de las cosas que puede afirmar o negar. El error
no proviene tanto del entendimiento como de la voluntad 44. Ella se
extravía con facilidad. Por extenderse a cosas que no entendemos, nos
conduce al equívoco.
Con todo, la pregunta inicial no ha sido respondida. ¿Cómo
siendo Dios la suma perfección y bondad puede permitir que usemos
nuestro libre arbitrio muchas veces en sentido diverso del de la
verdad?

38Discours, IV, p. 149.
39Discours, V, p. 152.
40Méditations, II.
41Méditations, IV, p. 302.
42Méditations, IV, p. 309.
43Méditations, IV, p. 305.
44Méditations, IV, p. 304.
- 304 -

�- 908 'Sí d 'III 'S
'í d 'ni 'S
&gt;d "í?3 do "a 'uosno 9*
'ZIZ "d 'I 's

bj jod anb sbui ojjas uapand ou sBUB^aj SBpuanoasuoo sbj ^ 'upp
-in^UI BJ jod 9JU91UB[OS UOS O[ SOldlDUIjd SOJ 9llb O}UBJ U9 ÍSBJJBJ9J}
-ISUO0 9p BJ3UBUI BJ UllaS 'uoioonpap BJ JOc! OUÍO9 UO19IIHUI B[ JOd
oiub^ SBpioouoo J9S u^pand oidpuud jsuiud un ap BjBipaiuui bio
-u^noasuoo uos anb sauoioisodoad sb[ anb B^^nsaj apuop aQ Bijouiaiu
tb\ B BpBisajd ^ptd b^ 'opoui o^jaio ua 'anb ouis 'ajuasaad Biauap
-iAa Bun 'upiainjm B{ oiuoo 'Bjisaoau ou uoioanpap b[ anb ua X íou b[[
-anb^ ua Á uoisaans Biaap o oiuaiuiiAoui un aqiauoa as B^sa ua anb ua
B^J91D uoioonpap B[ ap upioinjut B[ souiin^uijsipw 'BAi^iuijap ug
•B8O0 BpBD
ap uoiam^ui BJBp Bun uoo 'oiuauuBsuad jap onuxiuoa ojuaiuiiAoui
un jod soiaaia soidiouud ap 8B[opu9ionpap —sbuisiui is jod saju^ptAa
u^as ou anbun^— ajuauíBJB^o jaaouoa souiapod anb sbsoo s^qanuí
X^q anbaod uoiomiui B[ b ojunf uoioonpap B[ ap souiB^isaoau j^
•Bza^jao Bpoi uoo soj^osou jod SBpioouoo
sbjjo ap BUBsaaau Biouanoasuoo uos anb sbsoo sb[ SBpo^ souiBqoad
-uioo ^no B[ jod uoiOBjado 'uoponpap b^ BSioaad sa uaiquiBj oja^
•soiuaiuiBuoz
-bj ap odij qpo^ ua ouis 'sauoioBiounua sb[ ua o^os ou Bzajjao b[ o^is
•uoo BAa[^ upiotnjuí B-q *sapBpjaA sbjio SBqonuí X souiBsuad anb souiBq
-ojduioo uaiqiuB^ 'Biouajsixa Bjjsanu souiBoi^i^aA uoioinjuí b[ jo^
•if, upyjonp^p b^ X uppmjm B[ :so^[a uos soq -pBpjaA B[ ap uoisasod b^ b
uBAa^ o[ anb so^onpuoo so[ jod opBijuoo jbjisubjj a^iuLiad aj anb
bijubjbS bj ajquioq [B bÍojojo X 'Bpnp Bpoi a^uBjadoui bujoj 'BuiAip
pBpiOBjaA B[ ap 'soiq ap oija^ijo ¡a 'ajuauíBsioaj^ 'osjaAiun p ua
X^q anb [buoiobjji o[ ap opquiis un ouis sa ou oitói^ui oma^ ^g
'saaojja sopunjojd ap
souapl uBjsa soioinf soj 'sbioubisuiiojio SBsa ug *o)uaiuiBsuad oajsanu
uBuiuiop sauoisBOo ua anb SBiouanyui SBUBJixa b sopiiauíos 'sojmtf
X sdju^Supuo^ sajas ap uoioipuoo BJisanu BiouBAapj ap jauod ajainb
bubis3)jbo Bjjoai b^ ua jojobj ouBjjxa aisa ap uoioonpojjuí Bg
*9^ o^SqBiu oiua^ pp ojuauín^jB p UBd^osa
'Bjp ajqos BXodB as anb 'soiq ap Biouajsixa B[ ap B[ X 'Bjaiuud B^ sa
anb 'ojiSod pp Bpuappa bq "BiouspiAa b^ b BUBiuaiua^duioo bj^ubjbS
Bun jBp ojafqo jod auai^ ou ouíáipui oiua^ pp ojuauín^oB ^g^
soujaoBq ua opsuadiua ouSijmu oiu^S un Xbq 'uoiouaiB B[ saoaA SBqo
-nui opBiuB^ Bq anb sisapdiq Bun b saouo^ua ajjnoaj sajJBOsaQ
•pBpiuiAip b^
ap vpudSd bj b SBuaÍB aiuaiujBjoj SBjsa sauoioipuoo 'bioijbui X uoiooaj
-jadiui X^q ouB^ua ja ug Mijuaiu iu souiBUB^ua apand ou soiq

�teoría de las ideas
Los sentidos nada pueden decir sobre el ser, desde que sólo pro
porcionan "impresiones" momentáneas. Verdadero y falso son deter
minaciones del entendimiento.
Los contenidos de las cosas sólo pueden estar representados por
las ideas que provienen de nuestra propia capacidad de pensamiento.
Si bien se da en el sujeto, la idea es diversa de él y de lo que
ella representa. Representa, pues, una realidad distinta de la concien
cia. De ningún modo es una forma de ser del sujeto.
El ser de la idea no es el de un fenómeno, sino el de una esencia.
Hay tres clases de ideas: ficticias, adventicias e innatas49. Las
primeras son obra de nuestro espíritu. Las segundas proceden de ob
jetos que nos son exteriores. Y las últimas, como su misma denomi
nación lo está diciendo, han nacido con nosotros.
Esta división cartesiana de las ideas tiene el propósito de ave
riguar si ellas son capaces de dar testimonio de alguna existencia dis
tinta del sujeto que las concibe.
Las ficticias, por su propia conformación, no son de interés en
este sentido. Tenemos una inclinación natural a admitir como cierto
el contenido proporcionado por las ideas adventicias, factura de los
sentidos. Por las razones conocidas, la aceptación indiscriminada del
realismo sensible no es de recibo. Esas ideas, pues, son incapaces por
sí mismas de revelar una realidad ajena a la del sujeto. Resta, enton
ces, la elucidación del valor de las ideas innatas. Son inmutables, eter
nas y necesarias. Verbigracia, las nociones geométricas, los axiomas.
Descartes señala que las ideas pueden ser entendidas desde dos
puntos de vista. Por un lado, como modi cogitandi —modos de pen
sar. Como tales, son meros acontecimientos mentales. Este es su ser
subjetivo, su realidad formal.
Pero también es posible considerarlas como imagines rerum
—imágenes de cosas. A estas llama Descartes, con propiedad, ideas 50.
Por representar un objeto —cualquiera sea la naturaleza de éste—
la idea tiene un contenido que es real. Así mirada, la idea posee una
realidad objetiva.
Esta realidad objetiva no se da de igual forma en todas las ideas.
Las que representan sustancias tienen mayor realidad objetiva que
las que representan modos o accidentes. Tener más realidad objetiva
quiere decir participar de más grados de ser o perfección 51.
Toda idea tiene una realidad formal y un grado mayor o menor
de realidad objetiva. En tanto la pensamos, la tornamos presente al
entendimiento, aunque lo que la idea representa carezca de exis
tencia real. En tanto realidad formal, la idea tiene un ser en el pen
samiento.

49Méditations, III, p. 287.
50Méditations, III, p. 286.
51Méditations, III, p. 289.
- 306 -

�- ¿08 '82 'd 'II 'suovnjtpa^^i ES
'06^ 'd 'III 'suoiiviipa^^ -s
•CQ 0[J900UOO 3JTIUJ9d SOU U9TTlb 88 *
B{ TU 8OpiIU88 8O[ OU A 'OJU9TUITpU91U9 p 8Ttb OpUBOTpUT 'SBUI9pB ^A
8JU8UIBSOJnj^lJ B[[9 B JB9[[ OSlTtb OJ9^ #pS9U B| SBUIBf 'JOTJ9^X9 OpUIlUI
pp BT0U9JSTX9 B[ Bptip U3 OSTld 9JU9UIB9ip9191U OpS 89JJ[B0S9(J
¿SOUIBjdBO O[ OUIO9? '^BI99dS9 UOT0BJ9do BUtl JO(I JIJIUISBJ1 9p9lld
O[ 9S OU BJS9 18 A '[BU91BUI pBpi[B9J B[ U9 91U9JSIX9 O[ J9U9)UO0 9q9p
O)U9IUIBSU9d 9p OUITUOUI8 OIUO9 BpBSn BI9U9I9UO9 BJ^S9nU Tg
¿O^U3TUIBSU9d \TB BlU3S9jd JB1S9 BSU9^X9 BIOUBJSTIS B[ 9p9nd OUIO^?
•8OJS3 9JUB JOJITB OJJS911U 9U9I^ 3nb 8BAJ983J 8B^ U9iq 8OUI9qBg
*8OpiIU38 SO[ 9p SOJBp SO[ jod BpB9IUtlUIO9 J9S 9q9p 8OU pt?pi[B9J 118
9nb 99J9 98 18 9UIIXBUI 'JOIJ91X9 OpUTlUI ^8 UO9 ^99Bq Bipod BSOO BJJO
o^[ *9iuBSU9d ojgfns ouisiiu [B JBuoi^sgno jod ozu9uio9 Bpnp Bq
; f ! • 1'U9U9I18O8 O^
OUI8TUOI9d99J9d [9 A UTIUIO9 Opi^U98 ^9 OUIOO \TB% '89^BTJ9JBUl 8OJ9fqO
SO[ 9p BT9U9JSTX9 B[ UOTJS9nO UIS 9[qiSIUipB 89 OU 69)JB9S9Q Un9g

aomaxxa oomüm aaa vMiaaaoaa aa
•JOU9JX9 opuntu ^9p
Bui9[qoad pp oqojJBS^p p Ba^d pBpip^n ubjS 9p bj^s u^iquiBj^
•Bpu9pu9¿9p A uop99jj3diut ns uotquiBj
OUIS BI9U9JSIX9 IlS O[OS OU JBqOjd BJBd OJOS9[IJ p 3AJI8 B9pi BJSg
•pBpiUIAip Bldojd B^ Jod BpBDOpO 9ITJ jqB A BZ9[BJ11JBU BJ189nU 9p
9JJcd BUIJO^ 'VJVUU1 S^ *BpiJU9ApB TU BpTJOTJ B9pT BUn 89 O^[ 'BITUT^UT
89 BATJ9fqO pBpqB9J Tlg "[9 9p BTJBUTIJO J9S 9p9Tld OU SOfQ 9p B9pT B[
O[9g 'njTJídso OTdojd ns U9 ^sjbutStjo u^p^nd SB^p 9nbjod 's^piodaoo
SBSO9 UB^U9S9jd3J 9TÜ) 8B9pT SB[ UO9 asp99Oad 9q9p OpOUI \TBVSl 9Q
•BJJB9S9p 98 U9pBJ9pT8UO9 B^n9 'OUISTTU TS 9p B9pT TB\ O
BqOTp 9p U9ZBJ JBp 9^qTSoduiT BJBqnS9J ^^ OpOTU 989 9Q '[BUI-TOJ
-T[B9J ns Bp9DX9 BATJ9fqO pBpqB9J TBÁXIO '9JU9UIBJBp B9ZOUO9 9Tlb BUn
BJJU9n9U9 SB9pT SnS 9p OpuinO pp TS 98JBJ9do 9p3nd BpqBS pj^
•B9Tp9l9UI pnjTJOB BTdojd ns ofnpUOO O\ 9nb B OUISTsdqOS p J99U9A OpBjS
-O{ Bq OU OJOS9|Tjf p 'BUBT89IJB9 U9pBTJS9AUT B[ 9p BJnqB B^S8 y
#O199JJ9d SBUI O¿[B J9U3^UO9 U3p9nd SBUIBf OJ9^ &gt;SOpBJU989jd9J SO^oCqO
SO^ 9nb 8BJ09JJ9d 8OU9TU J98 U3p9nd 9nb 89U9SbTUT OUIO9 SOJIOSOU U9
U3^STX3 SBSpT SB[ 9nb 91U9UI9IU9pTA9 J9qB8 99Bq 8O^[ 'BATJBDqdxO J9S
BsnBO b¡ jTun^j 9qop onb s^uopTpuoo sb^ bCtj jDunjvu znj Bq
B|^ U9 9UTTJO 98 B9pT BJ 3nb A J98 9p BJ9UBUI BS9 9U9TJ
Bun^uiu onb jbuijijb ^pond 98 ou 4o^u9Tuiipu9jU9 p U9 B9pT ns jod
BpBJU9S9jd9J O 9^U3TUBAp9fqO B^S9 BSOD BUn pnD B^ Jod *J98 9p BJ9UBTU
B1S9 B38 9Tlb B199^J3dTUT JO¿ 4OJ3d ÍBpBU B[ 9p 9p99Ojd o8p 989 9nb
S0UI9U0dnS 4BSnB9 BJ U9 B|pq 9S OU 9TTÍ) O[B BJJU9n9U9 98 B9pT BUtl U9
9nb soui9uodns Tg^, 'vaijv^ijdxa vsnvo Bun *89ouoju9 *bits909u 9g
•pniOB pBpqBOJ 9p Bpyp3TU pnST B9S0d BpB)U989jd9J BSOO B[
9Tlb U9 BpTp9TU BJ U9 BATJ9ÍqO pBpqB9J J0U9UT O

�Lo primero que captamos es el entendimiento. De él depende el
conocimiento seguro de todo lo demás.
Un pasaje de la Meditación III aclara más concretamente el tra
yecto gnoseológico de nuestro entendimiento: "En otro tiempo recibí
y admití como muy ciertas y manifiestas muchas cosas, reconocidas
después como dudosas e inciertas. ¿Cuáles eran esas cosas? La tierra,
el cielo, los astros y todas las percibidas por el intermedio de los sen
tidos. ¿Qué era en ellos lo concebido por mí clara y distintamente?
Bien sencillo: que las ideas o pensamientos de estas cosas se presen
taban a mi espíritu. No niego ahora que esas ideas se encuentran en
mí; pero entonces, había en ellas algo que yo tenía por seguro y que
las costumbres de creerlo me hacía imaginar que le veía muy clara
mente, aunque en realidad no lo percibiera; ese algo era la creencia
de que fuera de mí existían cosas, de las cuales procedían ideas se
mejantes a las realidades exteriores" 54.
Era inevitable el intermediario de la idea en una concepción que
opuso como dos sustancias irreductibles el espíritu y las cosas ma
teriales.
Cuando pienso una cosa, su ser no consiste en el hecho de ser
pensado, sino en la necesariedad con que las propiedades de esas cosas
se imponen a mí por medio de la idea.
El cogito obra como algo independiente de las cogitationes. Aquél
es el continente; éstas, su contenido. Sólo por la actividad de la con
ciencia se actualizan los objetos, a través de las ideas, que están en
su interioridad.
Los sentidas están inhibidos de representarnos las ideas de las
cosas tales como nosotros las formamos en nuestro pensamiento. Las
cualidades sensibles (dureza, sabor, olor, color, etc.) varían constan
temente sin que dejemos de pensar en el mismo objeto. Lo que cap
tamos en nuestras ideas pertenece, pues al propio espíritu.
Debemos recurrir a una parte de la Réponse au placard de Regius,
de Descartes, para abonar el presente desarrollo, y que es indudable
mente fundamental:
"... es únicamente la experiencia la que nos hace juzgar que
éstas o aquellas ideas, actualmente presentes en nuestro espíritu, se
refieren a algunas cosas que están fuera de nosotros; pero si juzgamos
así, no es en verdad porque esas cosas las hayan trasmitido a nuestro
espíritu por intermedio de los órganos de los sentidos tales como Ia3
percibimos, sino porque le han trasmitido a nuestro espíritu algo que
le ha servido de ocasión para que, por la facultad natural que él tiene,
las formara en ese momento y no en otro". "... lo único que los
sentidos pueden llevar, desde los objetos externos hasta el alma, son
ciertos movimientos corporales; pero ni esos movimientos ni las fi
guras que de ellos provienen, son concebidos por nosotros con la for
ma que afectan en los órganos de los sentidos..." "De donde se in-

54 Méditations, III, p. 284-5.
- 308 -

�- 608 "I *II 'sadpupj í9-28 *dd 'j^ 's
'lie 'd 'A '
•S 'I 'sadpupj
'¿"981 *dd "tP 'd 'UIJ3UIBJJ *(

t bj b ou X 'bzijubjeS soj uainb J3 s^ 'sodjana
soj anb ajuapiAa seui sa soiq -sa isb anb ap bijubjbS bj sa soiq
•gs ajuauíjBaj uajsixa sbsoo sb[ 'ojubj oj jo&lt;j 'soujBiiBSua apand
ou soiq anb aqBS as uaiq oj^q 'soiq b ajqinqujB Bijas 'jo.ua un sa
uoisiuipB Bsa ig -sbsoo SBsa ap Biauajsixa B[ 'sand 'jijiuips aa^q sou a[q
-IJSIS3JJI Bzianj Burj "soiq jod sojjosou ua Bjsand ^BjniBU uoiaBuiput
Bun b aaapaqo 0^3 "SBapi si;sa uajiuiaj sou anb sbj SBSoa SBidojd sb^
uos snb jaaaa sa ajuaujoa 03 -soiustuí so^ ap Biouajsixa BAiioaja b[
jauodns souiaqap sodjano soj^ ap SBapi SBJjsanu soujBoqdxa bjb^
*ie SBjepBpjaA uos aiuauíBjuxisip A bjbjo SBpiaouoa
sBsoa SB3 *jas ja anb omsiui o\ sa pBpjaA B[ anb apsap 'bsoo Bun[B
sa ojapBpjaA o^ opo^ 'uoiaBJisouiap tb\ inb^ auaxxap as ou oja¿
•oiuaTuiBsnad ^ uoa BjoqBjua anb odjana un jod SEpBSjnduii UBfans
anb a^qijaBj Anuí sa 'sBauxauioa^ sbjiiSij jbui^buii 9[qBp sa tg
•pBpqtqisod
•uii o upiaoipBjjuoa Bpoj ap sBiuaxa s^api aiuBipaui axuauiBjuusip Á
bjb[0 oqiauoa sb^ 'isb sbjsia anbjod 'BujauíoaS B[ ap o^afqo \a uaAn^ii
-suoa ojuBna ua sspBjapisuoa 'jiacp sa 'sBsuajxa oxuBna ua jijsixa uBijp
-od sa[BijajBiu sbsod sb[ 'uoiaBiipaj\[ j^ b^ ua oqaip Bisa 0U103
•C[qisiAtpui sa 'a|qiíciqaiui B[ íojiutjui ^b a^qísiAip sa [Baj upisuaxxa B3
•Bjuiisip A bjb[o Bapi Bun ap ojafqo [a sa BUBisaja^a umsua^xa B3
•uoisuajxa B[ ap sauoiaBuiuuaiap uos soxuaiuiiAoui A SBjni3 *9g osuax
-xa Bas ou anb odjana un ua JBSuad souiapod o^[ *soqaaq uBjsa sod
-jana so[ yeno b^ ap Biaua^sns Bun sa Bjsa anb Jiaap apand as 'unB sbj^[
•uoisuajxa B[ sa sod ja na so[ ap oidojd o\ anb JBpjoaaj aqap ag
•Biauaiauoa Bjjsanu ap optuajuoa
ye pBpqBsnBa ap oidiauod ^a BaqdB sajJBasaQ 'ojjBaijuaA bjb^
¿soquiB ap ajJBd^ sajBtj
-ajBiu SBsoa uajsix3? *sotq ap bj A o A jap Biauajsixa bj bA pjjsouiap
ag "DjJDqoud ouBsaaau sa sodjana soj ap BAijaaja Biauaisixa B3
•Bapi B[ ap S3ABJJ B 'dJUdUl
'Vjvipaui asjaaouoa apand ojos 'ajsixa is 'opunuí J3 'viouauafui Bun ap
oipaui jod asjBjjsouiap Bjjpod ojps odjana jap bj 'wpiaiujui ap ojaB un
jod opBjjsouiap sq as Biauajsixa BAna 'njijjdsa jap Biauajajip y
¿Bsoa bj Bjsa Bapi bj ap SBJjap anb Bjn^as^ on^)? -oapi ns sa souiBjdBa
anb oj 'ajuauíBjaajip sojjaaouoa ap j^Snj ua is ajqisuajduioa oAns ap
Bjjnsaj ou anbjod 'BpBzij^uiajqojd Bpanb Biauajsixa ns 'soujajxa sojaC
-qo soj ap ojuatuiiaouoa ja jBJBaua ap BjauBiu Bjsa b opjanaB aQ
•33 '^SBjasjBjuasajdaj Bpand 'opiaajBd unSuiu auaij ou sajBna soj
uoa sajBJodjoa sojuaiuiiAoui sojjata ap uoisBao ua 'njuídsa ojjsanu
anb ap utj b 'sBpiaajBd SBsoa sbjjo sbjubj ap A sopiuos soj ap 'sajojoa
soj ap 'jojop jap SBapi sbj ojjas uaqap joAbui uoa anb A 'sojjosou ua
sbjbuui uos SBjn^ij sbj ap A ojuaiuiiAoui jap sBapi sbj Bjs^q anb

�El descubrimiento del cogito sirvió para demostrar la existencia
de Dios. La existencia de Dios permite demostrar la existencia del
mundo. Camino inverso al recorrido por el pensamiento escolástico.
La argumentación cartesiana reposa en dos nociones: la vera
cidad divina y las ideas claras y distintas.
"Yo me inclino a creer que el espíritu y el cuerpo son dos sustan
cias distintas, así como son dos esencias distintas. Pero para tener
el derecho de hacer extensivo a las sustancias lo que concibo en sus
esencias, para estar autorizado a tratar las sustancias como trato las
ideas claras y distintas, es necesario que sepa que las sustancias son
obra de Dios. Solamente porque son obra del pensamiento supremo,
responden infaliblemente a lo que mi pensamiento tiende a afirmar
de ellas"59.
Para expresar con otras palabras cuanto se lleva dicho, si Dios
no puede inducirnos sino a la verdad, es absolutamente cierto que a
la realidad objetiva de las ideas de los cuerpos, corresponde una rea
lidad formal exterior a la conciencia. Las cosas materiales existen.
Esta comprobación no comporta dar por sentado que los cuerpos
son del mismo modo como son percibidos por los sentidos. En rigor,
tampoco es necesario. Hay cosas que hacen esta percepción oscura y
confusa 60.
Malebranche no habrá de aceptar la demostración cartesiana, por
entender que es una inconsecuencia. Nosotros percibimos las cosas en
Dios, y la Visión en Dios es la única garantía que poseemos de las
cosas exteriores, a las cuales no solamente no podemos conocer en
forma directa —como dice Descartes— sino que su existencia nos es
imposible demostrar. Nuestro espíritu está unido a Dios, su creador,
y es en El que percibimos las ideas eternas e inmutables. Siendo las
cosas creadas según el modelo de las ideas, percibiendo las ideas co
nocemos la scosas. No hace falta analizar si realmente existen objetos
extensos fuera de nosotros, porque no razonamos sobre ellos, sino
sobre sus ideas 61.
La idea la vemos directamente en Dios; el juicio, en cambio, es
obra de nuestro espíritu, razón por la cual es pasible de equívocos.
En forma acertada critica Joseph Moreau esta doctrina que extre
ma el idealismo de Descartes. En efecto, si reducimos el proceso cog
noscitivo a una pasiva contemplación de esencias inmutables hipostasiadas en el entendimiento de la divinidad, queda excluida la actividad
constructiva del espíritu. Además, para que la trascendencia de lo
verdadero concuerde con el avance del pensamiento y el desarrollo
histórico del saber, es preciso afirmar que hay en Dios, no esencias
inmutables, sino la razón de lo que hay de verdadero en todos nues
tros juicios 62.

59Hamelin, O., op. cit. p. 262.
60Móditations, IV, p. 325.
61Malebranche, De la Recherche de la Verité, VI, 2, p. 244, de l'édition
G. Lewis.
62Moreau, J., La conscience et Vétre, Ed. Aubier, París, 1958, pp. 109 y 150.
- 310 -

�de la conciencia es su poder de relacionarse con un objeto, que no
es ella misma. Este objeto no le es inmanente ni trascendente. Su ob
jetividad es ideal. La conciencia sólo puede existir abierta al ser, de
modo inmediato. Vivir, para la conciencia, quiere decir trascenderse.
Las ideas evidentes al cogito no son modos de una sustancia, sino
los correlatos objetivos de una intención de carácter formal.
El momento intencional comporta dos aspectos distintos: el acto
intencional propiamente dicho, o noesis; y el contenido objetivo al
que apunta el referido acto, o noema.
A la conciencia no se da el objeto, sino el noema; no la cosa,
sino el "estado de la cosa". El acto noético no se atiene a referir sen
saciones sino también relaciones y esencias inteligibles. Toda evidencia
comporta una intención significante y la presencia de un objeto sig
nificado.
La materia aportada por los sentidos es "elaborada" y recibe un
significado en la conciencia, un sentido peculiar e intransferible.
La intencionalidad posee otra nota muy importante: toda ac
tualidad lleva implícita una infinidad de virtualidades pasibles de ser
realizadas por el yo.
Esta característica de la conciencia la dota de mayor profundidad,
porque le asegura una incesante renovación.
En definitiva, los objetos son constituidos a partir de la inten
cionalidad originaria de la conciencia.
Con Martín Heidegger, la fenomeología supera la etapa gnoseológica y se vuelca decididamente en la ontología. El fenómeno no re
mite al ser, sino que es el ser mismo.
Heidegger manifiesta que por la expresión "fenómeno" entiendo
lo que se muestra en sí mismo, lo patente 66. Y más adelante sostiene
que detrás del fenómeno no hay nada, sin que esto excluya la tras
cendencia ontológica. Claro que no están dados inmediatamente, y a
menudo aparecen encubiertos. Allí entra a cumplir su misión la feno
menología 67.
Lo que se muestra, entonces, es el ser de los entes mismos.
Reprocha a Descartes dejar indeterminado en su "cogito sum", la
manera de ser de la cosa pensante, o más propiamente, el sentido del
ser del "sum". No se formuló la pregunta por el ser, creyendo que
ella es clara y unívoca. Atribuyó al ente pensante el carácter de una
sustancia diversa de los cuerpos exteriores.
Para Heidegger, el yo y las cosas no son sustancias diversas. El
sujeto no está encerrado en sí mismo, sino que es su condición pri
mordial estar abierto al mundo. Lo propio del sujeto es existir, y el
de las cosas, ser dadas. Todo yo, o Dasein, tiene un ser "a ser". El de
las cosas está dado definitivamente.

66Heidegger, M. El Ser y el Tiempo, Fondo de Cultura Económica, México,
1951, p. 33.
67Heidegger, M., op. cit. p. 41.
- 312 -

�- 818 "0¿ "

ap opijuas [a 'b^jbj ns sa Bsg UBUBJjuasap ap jbjbjj aqap opijuas
oXna X ajuapuaasBJj sa a[ anb jas un X^q anb u^svq p bjb(1 sg
'v^iSojojuo pBpiuSip ns b —ojafqo X ojafns— boi8o^
-oasou^ uoioB^aj B[ ap so^od so^ jBinBjsaj opuBjua^ui 'bsoo b^ X ^apí
B[ ap ouisqBnp p BZBqaaj UBuiap aopBSuad p anb jbuuijb souiapod
'oipnjsa aisa ua BpBajuB^d upusana v\ aaqos ouBiaaSSappq ojuaiui
-Bsuad pp oioadsB un ap Buasaj BuiísiAdjq Bisa Jinpuoa bjb^
'so ^^pisuaaduioa Bjsa auoiaunj anb ajuauiBBA
jod 'jas ns ap uoisuaadiuoa Bun ap auodsxp tjqB jas^ p anb op^p
opoj ajqos 'BpBzoquia a^uauípio^ asapauBuiiad anb d[qisuajduioaui
Buag 'ajuoiuvoijuo Bpejuauíuadxa bX ajduiais jas ap Bq Bjniaiuisa Bisa
saauojua 'pEpiuBipi^oa v\ ap opoui p ua ajuauíajuajapjd ouis 'a^uaui
-a^duiis X Bjnd ou aAanuí as ajsa anb ua tjqe Jas,, pp piuauíBpunj
BJnjanjjsa Bun sa 4topunui p ua jas,, p ig,, raaip a^j^d bj^o ua ^
qBjuapuaasBJi sa opunuí ^g *ojafns un b a^uaxu
-aiuBjsuoa a^uiaj ag *js ua aisxsqns sbsod sb^ ap opunuí p oooduiBjL
•ojafqo pp uoisnpxa uoa ojafns p Jiqaauoa apisodun sg "ouistiu is
ua opBjjaaua ojafns un X^q o^^ 'opt/uiu-p-wa-jag un sa uoianjijsuoa
Bidojd ns jog -opunuí [a uoa uopnjdj Bjsa uis jaaauBuuad apand ou
[g #paj o 'opBp opunuí p ojjaiqB aaauBuuad upsvQ ^g

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5917">
                <text>El problema del mundo exterior en la filosofía cartesiana</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5918">
                <text>PILOSOF, Nelson </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5919">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Marzo 1960, Nº 18 : p. 295-313</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5920">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5921">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5922">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5923">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5924">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="513" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="765">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/43dd345c3a6d4f88db20c227f360283c.PDF</src>
        <authentication>d0397f3e2e4744bd3eee9f0d89ca1463</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5936">
                    <text>- 918 •ouBuog ap EJJatg #g b
ua opap pi b Epuajuoa ^sapuiSuo sauopBSijsaAui,, ojqnj pp uopEiiáiss b¡
b aiuaipuodsaajoa ofBqBj^ ouioa sEpBzipaa uoaanj sauopBj^snji sbj ap
ap upiaBg^saAUj ap oimpsuj pp bi^ojoo^ ap ouojBJoqBq pp A sbiju^i^ A sapBpiu
-Euinjj ap pBjpaBj b¡ ap sopBjqapa^ Bi^opo^ ap oiuauíBiJBdaQ pp

oi^ ^^p ^ouana b[ ap ¡BtiajBui ua sopBSBq opis usq anb
sojana^ eouisiin sopa ap sajuBa^ajur uoa sauoiaBpj sa^qísod sns objesta
-ai as noioBaqqnd bjjo ua ísataadsa sBquiB ap sa^B[duiafa ap sauoiOBJj
-stqi a uoiaduasap B[ jaaouoa b j^p b op^uipap Bpa ofeqBjj

-sap A BpBJtpiqi a^uauiBpB[^^ap BJoqB Bp^q opis Bq ou 'Bpioouoo jof
-aui anbunB *oiiaqi^[-BpuBJi]^[ wnjznujoyyoia uimpiSAj :soZB^Bq soa
-anu BjjBjSoqqiq b^ ua opsipiSaj uBq as ou aiuauuouapod A ar^auíB^)
oasnj/\[ [a ua saiuaprxa sodijBiBd saji A odtj ja ajqos Bjduosap anj 'uubui
-uaSi^ lunfDjnojddo tnuauouajog : saiuaiaxjnsui Xnuí sauopBjpnji a san
-oioduosap opBssq u^q as anb ua saaBjduiafa soaod jod ojos SBpiaouoa
uos *Bunsj BJjsanu Basd sajuB sBpBuoiauaui ou anb zaA bj b 'anb 'saio
-adsa sop ap Biauasaid bj JtjaaApB souixpnd 'SBiouai^ X sapBptuBuinjj
ap pBijnaB^ bj ap sopBJtqa^a^ B1S0J002 ap ojuauíBjjBdaQ jap sau
-oíaoajoa saiuBpunqB bX sbj ua sajuajstxa odni^ jap saiaadsa sbj ajqos
ap osjna ua oipnpa un ap uoiaBJBdaad bj
•XBnSnjj ja ua sa^uasajd avpuajoAiuoyou^ ap saia
•adsa sbtjba opBjBuas UBq as (6S6T 'ouBuog ap Bjjaig 2 BJiajja
^ izuaouiAaQ í 0^61 'pu^^Sa^ 2^ tzuaauíAaQ Í686I
2^ izuaauíAaQ Í66J '¡zuaouiAaQ) soÍBqBJi sounSjB ug

•soppouco

XSOQ

omvi^os aa vumis voMvia ^ vviamajzvA inva

�Scleronema operculatum Eigenmann
Lámina I, fig. 1; lámina II, figs. 3, 4, 5.
Scleronema operculatum Eigenmann, 1917: 691-692 (descripción original, tipo
7077 79 mm.; paratipos 7539 a-c tamaños entre 65 y 80 mm., en el Museo Carnegie,
procedentes de Cacequi, Rio Grande do Sul, Brasil, lat. 29'53,S., long. 54*48,0., sobre
afluente del alto Río Uruguay, col. Haseman, feb. 1909. Constituye el tipo del género
Scleronema que se describe en la misma publicación); Eigenmann, 1918:281-281,
fig. in texto 2 D.E., pl. XLIV, fig. 1, pl. XXXVI (descripción de los mismos
ejemplares, figura del cráneo y aparato opercular, dibujo del cuerpo, distribu
ción conocida) ; Tchernavin, 1944: 235-236 (descripción basada en las descrip
ciones y dibujo de Eigenmann); Fowler, 1954 (4* entrega): 38-38, fig. 640 (biblio
grafía, dibujo basado en el de Eigenmann, 1918).
Material examinado.
ZVC, P. 170 de la colección de Peces del Departamento de
Zoología Vertebrados de la Facultad de Humanidades y Ciencias.
Procedencia: Río Uruguay frente a la desembocadura del Río Queguay
(lat. 32n0'S., long. 58^O.). Donado por el Sr. Gerard Warden Teague.
Col. Sr. Schmith, 1943.
Forma y relieve del cuerpo y cabeza.
Cabeza aplanada, cuerpo comprimido lateralmente. Una depre
sión medio-lateral corre a lo largo de la línea lateral y se extiende del
opérculo hasta aproximadamente la vertical de la mitad de la dorsal.
Miótomos muy marcados en la parte posterior del cuerpo, a partir de
la iniciación de la dorsal.
Un pronunciado repliegue post-ventral corre por detrás de la base
de las ventrales y luego se dirige hacia arriba y adelante sobre el flan
co; este pliegue delimita así hacia atrás la zona de implantación de
las aletas.
En la línea media dorsal existe un pliegue cutáneo vertical pro
nunciado que se extiende desde el occipital basta el primer radio de
la dorsal; este pliegue mediano se reinicia por detrás de la dorsal y
continúa hasta la base de la aleta caudal con la región de los falsos
radios.
Aletas.
Posición.
Base del primer radio dorsal más cerca de la base de la cola
que del hocico, ventrales con su último radio ligeramente por de-

- 316 -

�- tu -^st \9 opsop opipug^xg pnipnq8uo{ oipgui osouBjqraoui
•O9UBjn9 OnSoqdgj UTl Jod
SBJ^B BIOBq SOpBnUIJUOD X SOIJOJOU O9od OpOJOdoJOlUI 9 OpOjgdQ
BO[ BpBq SOpEJDgXojd ÁtlUl 89JB^XB]^[
b¡ gp pnq2uo[ b[ gp opjgj un b ugpgj Bzugiuioo BjnjjgqB Biíng [bsbu
BqjBq B^ JOd SBJ[9nAU9 9JU9UI[BI9JBd UB1S9 89JOIJ9JUB 8BUTJBU 9^J
•oqni o^jod un gp oisiAOjd 'sbuijbu gp Joug^sod jBd p
BJiugnoug 98 *Bjtqj9 B[ gp JougjuB o^nSuB pp g^uBpp jod A sofo 8&lt;q b
9^U9ipuodsgjJO9 BUBipguiBiBd B9ui[ B^ gp oj^ugp jod gjuguiBjgSi'q
•pid b^
gp ojngso bbui jopo p uoo BjsBJjuog 'BBgipjgg sBjnpmqS sb[ espo^ gnb
pnSí b *gnb Bsoonxu buoz Bugnbgd Bun opB{ BpBO b BJ)ugngug gs opS
-ub 9^89 gp ojjugpB jod gluguiBjgSq íosoonuí gjugiuajugjBdB opiugiuog
uoo opnSB o[nSuB un gjuBppB buiioj JBpgougd BtJB^iqjo buoz B'q
•jBpootjgd bijbj
-iqjo buoz B[ gp jougjuB ouigj^xg p ubzubo[b sgpSBU e^qjBq SB-q
•BqiJJB B^
-uip BUBjiqjo pBpiABD b[ gp BjnjjgqB 'is gjiug eouiixoad Xnuí soCq
'S9[BJ9U9^

•(BOpB9lJlUIBI A BOpB^gi^JB f 'opBOIJIUIBJ OU OpBpOIJJB OOTl '
otpBj os[bj un :sbj^b BpBq gjuBppB 9(j) mf 4- \ + (i) :
•(sopBOijiuiBJ A sopBpoijjB soipBi
9 'BpBoijiuiBj ou BpBpoTjJB BAjng Buidsg Bujq) '9 + X rpjojog^
•(eopBoijiuiBJ A sopB[ngiiJB f 'sopBOijxuiBJ ou sopB[noijjB ^ 's
ou eoipBJ sospj ^ :sbjjb BpBq oiuBppB oq) ^f + ^ + (z) :1BUV
'(opBOlJlUIBJ OU OpBpiOUJB X 'S
-iuibj A sopBpgpiB g 'jB9i|tuiBJ uis sopB[nopjB
-bj sospj ^ :sbjjb BpBq gjuBpps oq) *x + g +

*sopB[noiiJB ou soip
+ (Z) :psjOQ

•(sopBpotiJC ou soxpBJ sospj
XX 'aBOlJTUIBJ UTS X OpBpOIl^B OipBJ X 'SOpBOIJTUIBJ X SOpBpOIlJB SOTp
-BJ QX ^opB9IJIUIBJ OU OpEpOT^JB OipBJ X 4SOpB[n9IJJB OU SOipBJ SOSJBJ

XX :ofBqB BpBq BqijJB oq) *(Xl) + I + 01 + T + (Xl) :IBPnBD
•soxpBJ X SBUídsg

•psiop ounqn pp
gjuBpp giuguiBjg^q ojos ^bub oipBj jguiiid 'psjop ojguiud pp

�mo hasta corta distancia del borde mandibular, donde termina en un
pequeño almohadón mentoniano, de gran eje transversal, que se con
tinúa hacia afuera en la ancha base de las barhas labiales.
Distribuidas sobre la superficie de la cabeza existen zonas de as
pecto glandular, provistas algunas de ellas de poros excretores; la dis
tribución de estas zonas es como sigue: Un par retronasal; un par preocular; un par retromaxilar; un par retroocular; un par occipital; una
zona media occipital.
Sobre los flancos y cara ventral de la cabeza y región pectoral se
extienden: un par preinteropercular; un par opérculointeropercular;
un par retroopercular; un par basipectoral; un par preitsmial.
El tejido de aspecto mucoso que se advierte en el interior de estas
zonas es semejante al que existe en las crestas mediana predorsal y
mediana retrodorsal.
Las glándulas retrooperculares, las mayores de todas, están divi
didas en dos porciones de tamaño sensiblemente diferente.
Muchas de las glándulas anotadas tienen orificio de salida, otras
no lo tienen, al menos visible.
Espinas.
El interopérculo tiene 6 espinas mayores a ambos lados, dis
puestas en una fila; además tres mucho más pequeñas situadas sea por
encima, sea por debajo de las espinas principales.
El opérculo posee a la derecha 9 espinas visibles y a la izquierda
10, de muy variado tamaño; están distribuidas en tres planos: uno
superficial de 4 espillas (tres chicas y una grande), uno medio con 4
(tres chicas y una grande) y un plano interno con 2 espinas grandes.
Expansión cutánea del opérculo.
Por detrás, por debajo y a ambos lados de las espinas operculares
se extiende un abanico cutáneo triangular a vértice posterior y base
situada a la altura de la raíz de las espinas operculares, dicha base es
algo más ancha que el manojo de espinas (ancho del pliegue 2,0 mm.,
ancho máximo del manojo de espinas, 1,2 mm.; largo del repliegue
desde la base de las espinas hasta el vértice del triángulo, 4,3 mm.,
largo de las espinas operculares 2,2 mm.).
El pliegue opercular, que sobrepasa ampliamente la implantación
del primer radio pectoral, cubre parcialmente la gran glándula mucosa
situada detrás del opérculo.
Detrás, debajo, y a los lados del interopérculo existe una forma-

- 318 -

�- 618 'BqiJJB SBUl SBpBUOT9U9UI SBjnpUEjS SBJ B SaiUaipUodsajJOO SBOUEjq
6BUOZ SBJ n9JJ9IApB 99 **9^9 'jESJOp BipaiU B9UJJ 4BZ9qB0 BJ 9-iqOg
•JOJO9 OUISIUI J8p S9JBjn29I.il
BBqOUBUI SBUanbad 9p BpBjqiU9S 9^U9UI91UBpunqB BJS9 S9JBJ9JBJ SBIJ9
-UBUI SapUBjS SB[ B OJ99ds9J UO9 9JU9UqBSJOp EpBniJS BUOZ B[ ÍOUI99nb
•UBjq SIjS 9lU9UI9UUOJlUn 89 SBqOUBUI SB1S9 B O)99dS9J UO9 9JU91UJBJ1
-U9A BpBn^IS BUOZ B^ *(0JJ9UIBip 9p 'UIUI g'^ 9JU9UIBpBUIlXOjdB 9p
UOS SBqOUBUI 8BJS9) O9UBJJ J9p Bip9UI B9UIJ BJ 9p o2jBJ OJ B 69pUBj3
sBqouBui ^j b oí :9iU9in2is uppnqxjjsip bj u9U9ij sBq9UBui s^q
•SBpB[BU9S VÁ S9JB[npUBJ SBOUBjq SBUOZ
SBJ 9p 91SBJ1UO9 J9 SBUI9pB 9JJ8TApB 9S S9JBn[ SOUn^jB U9 ÍOUBJSB9 JO[
-od ap SBqouBiu uoo O99Bsu2-O9UBjq opuo^ :jouijoj U9
•uppvuojo^
•BUJ9JX9 SBUI BJIJ BJ 9p JIJ
-JBd B OUBUIBJ 9p U9XnUlUISip S9JOIJ9JUI SOJ ÍSO9U9SoUIOq X SO1JO9 'SBJ^B
BIOBq SOpBAJnD X SOpn^B S9JU9IQ -BpBZIJBI99ds9 O9od UOI9T1U9Q
•uiui g'Q :oui
-IXBUI J0IJ9^S0d0J9)UB OJJ9UIBip **UIUI Q'g • BUOZ BJ 9p OqOUy "SOUI9J1X9
soj BiOBq osopuBunB X BTp^ui 9jJBd ns U9 SBpiduinjjgjuí 'BjnqjpuBiu bj
OpU9in2l8 *SBAjnO 'S9JB[n29J SBJIJ f U9 SOpBJUBjduiI 9¿ :S9JOIJ9^UJ
•UIUI 9'Q : J0IJ9JS0d0J9JUB OJ^9UI
-Bip **UIUI ^^'g ^BpBOJB BJ 9p OqOUy *BUn U9 J02j9AUO0 9JU9UIJBUIJ BJBd
SOJUnd SOUnSjB U9 S9JJ B U99np9J 9S 9nb 'BIJBJUOp BUOZ BJ 9p JBJJU90
9}jBd bj U9 sbjij ojjBno U9 sojs^ndsip 2S UBjuono 9g :s9JoiJ9dng
•S9^U9IQ
'(j0IJ9JS0d Ojn2uB J9 9pS9p SBpip9Ul) 6'2 :BpBOIJISO 9SBq UB)U9S9jd
OU 91lb 'S9JOU9UI SBJ X (jOUOJSOd OjnSuB J9 9J)S9p SBpBUIOJ SBpipOUl)
BpUBjq 9JJBd BJ B g'^ X B9SO 9SBq BJ B U9pUods9JJO0 g'^ S9JBn9 SOJ 9p g'g
U9U9J1 SOJoXbUI SBJ ípnijSuOJ 91U9J9Jip XniU 9p S9JBiqBJ SBqjBg
"SBpB2j9p X SB1JO9 S9JBSBU SBqJBg
•uiui g'Q rjoxjgdns oiqsj j9p josgds^ '*uiui g'g 9p sa
OJiaiuBip ng 'aiuBjapu BiOBq Xnuí BpBiuauo Bisa jBonq BJnijaqB Bq
•SBqjsq X Boog
't7'! ^ S'S Bll9 ^^qos opBiuBjduii sbu
•tdsa ap ofouBui ja 'oqouB ap ^^\ X o2jbj ap -muí 'g auaii jBjnajadojai
-ui an2aijdaj oqoíp ' BpBjjojjBsap souaui anbuns 'BpioajBd BauBina uoio

�Aletas claras; las dorsal, anal, y caudal tienen los extremos ligera
mente coloreados de castaño.
Medidas. *
Longitud total: 68,0 mm.
Longitud del cuerpo: 56,5 mm.
Longitud de la cabeza: 11,0 mm.
Altura del cuerpo: 9,5 mm.
Altura del pedúnculo caudal: 6,5 mm.
Longitud antedorsal: 31,5 mm.
Longitud basidorsal: 8,0 mm.
Longitud postdorsal: 36,5 mm.
Longitud anteanal: 38,8 mm.
Longitud basianal: 3,6 mm.
Longitud postanal: 29,2 mm.
Longitud anteventral: 30,5 mm.
Ancho de la cabeza: 10,2 mm.
Altura de la cabeza: 6,7 mm.
Espacio interocular: 2,1 mm.
Porción rostral de la cabeza: 5,0 mm.
Porción opercular de la cabeza: 6,8 mm.
Longitud de las barbas nasales: 1,1 mm.
Longitud de las barbas labiales superiores: 4,7 mm.
Longitud de las barbas labiales inferiores: 3,0 mm.
Ancho de la boca: 3,8 mm.
Internarinas: 1,7 mm.
Longitud máxima espinas operculares: 1,5 mm.
Longitud máxima espinas interoperculares: 1,3 mm.
Aletas (longitud máxima):
Dorsal: 7,6 mm.
Caudal: 11,5 mm.
Anal: 7,5 mm.
Pectoral: 7,1 mm.
Pélvica: 6,6 mm.

* Las magnitudes consignadas en este trabajo tienen el siguiente significado
(cuando ellas están incluidas en la tabla establecida por Tchernavin se sigue a
dicho autor):
Longitud total: extremo del hocico a extremo del radio más largo de la caudal.
Longitud del cuerpo: extremo del hocico a base de los radios medios de la
caudal.
Longitud de la cabeza: extremo del hocico a extremo de las espinas opercu
lares.
Altura del cuerpo: altura del cuerpo exactamente por delante de la base de
las aletas ventrales.
Altura del pedúnculo caudal: altura del pedúnculo exactamente por detrás
del último radio de la aleta anal (incluyendo el pliegue que rodea al pedúnculo).
- 320 -

�- iss •ponq BJinjgqe B{ ap [BSJ3ASub.ii Bpipaiu :nooq vj ap oqouy
•ouiajixa ns b asBq ns
apsap BpBJijsa Bqjsq B[ ap o8jbj :sajDtqüj A sajvsvu svqioq svj ap pnpSuoq
•ojnaaado [ap aouajsod apjoq b ofo jap oj^uaa :vzaqm oj ap ívpiaiado uqpuoj
•oto {ap ojjuaa |8 oaiaoq {ap ouiaajxa {a apsap ivzaqvo vj ap ¡v-íjsoj umauoj
'soto so{ ap soujajut sapjoq soj ajjua BiauEjsip :uDjnaojajui
•oíandiaao {a A 'ouijsi {B uaun as
SBUBjqinam sb{ anb ua ojund {a ajjua {EjijjaA Bpipaiu :nzaqva nj ap
•(ajanuí {buiiub {a anb ua sauoiaipuoa sb{ b opjanas ap buba EiauEjsip Bisa) so{
•najadojaiui soquiB ap souaaixa sapaoq so{ aaiua BiauBisip :nzaqna vj ap oqauy
*{BJiuaA B{ ap oipBj jaui
-ud {ap u^iaaasip uis a^qísiA as^q b oaiaoq {ap ouiaaixa :jvujuanaiuv pnjjSuoq
•{BpnBa oipBJ joXbui {ap pnsip
ouiaaixa b {bub oipBj jauíud {ap uoiaaasip uis a^qísTA aseg :jnuüjsod pnjiSuoq
•opsaijiiuBj opEjnaiuB oipBj ouiiqn asBq
B {bub B{ ap oipsj jauíud {ap uoiaaasip uis 3{qisiA ascq :¡nuvisvq pnjtSuoq
•{BUB OipBJ
jauíud {ap upiaaasip uis a{qisiA asBq b oaiaoq {ap ouiaaixa :powoa%ux) pnpSuoq
•{BpiiEJ oipej joXbui {ap {Bisip oiuaaixa B
{B8Jop B{ ap oipBj jauíi^d {ap upiaaasip uis a^qisiA as^q rpsjopjsod pnpSuoq
•ounqn {ap
asBq B uoiaaasip uis appsiA {Bsaop oipBJ jaiuud {ap as^q :jvs^opisnq pnpSuoq
'{BSJOp OipBJ J3UI
•ud {ap uoiaaosip uis a{qisiA asBq b oaiaoq {ap ouioj}xa : jvsjopajuo pnjiSuoq

OUIOO
jas uapand 'sa^uajajip soiibuibi ap sodij ua SBpssBq 'saia
-adsa sai{ SBqoíp ojund anb BjsBq aaaajqBjsa UBJiiiiujad BaijBJoaS b^jb
ns Bpo{ ap {Bija^Bui aju^punqB uoa soAi{BJBduioa sofBqBJj

[ap Banana B[ b BpBjiuiqap BaoqB B^s^q Bjsa Bpiaouoa BajB tbáwo 'Bpi
ajuauíaiuajBdB u^ianqijjstp ap oaauaS un 'ojubj o[ jod 'sg
qa ua sBpinpui aas uaqap 'g -gij ^^j qd '{g Q8 :S^6t
^ izuaaiAaQ siJjsojpsnSuv tumpjSÁj Á 'g -^ij 4I^XX l^ '^
• T68I '-i^^ua[nog snjnuitu snudjoÁiuoy^iu^ anb b^ 'sBpBuiuiou bj
•oqB BjsBq sbxujoj saaj ap [bjoj un aod opBaSajuí Bjsa '(jooadns [BiqB[)
jb[ixbui sqjBq B[ ap ascq b[ ua apucaS Baso uoiaaod Bun ap Biauasaad
B[ Á sauuaiaua[BjíY siuajJÁiuoyojj^ b aiuauíBAijBiBduioa aB[naiadoaaiut
eajB [ap uoiaanpaj B[ 'jB^naojtaiui BiauBjsip B[ b ucnaepj ua Baoq B[
ap ojjauíBip oqauB [a jod opBzua^aBJBa 'viuauojap^ ojauaS oqayQ
'vuiauojajag oaauaS [ap odi{ aiaadsa
b^ ap BijB^Soqqiq B[ aod opBjjsiSaj JB[duiafa oiuinb [ap bjbjj ag
'soiuviuaiuo^
•tu 00^ aiuauíBpBtuixojdB oqauB ap auati ojj [a anb ua 'sBjaxnb
sbiiSb ap buoz Bun sa jB[dtuafa ajsa opBjn^dBD anj anb ua JBn[ [g
^vjtqvy \a auqos

�Trichomycterus eichhorniarum A. Miranda-Ribeiro.
Lámina I, fig. 2; lámina III, figs. 6, 7, 8.
Trichomycterus eichorniarum Miranda-Ribeiro, A. 1912: 27-27 (descripción
original, dos sintipos, de Cáceres, en las márgenes del alto Río Paraguay, laL 1604'
S., long. 57941'0., col. Miranda-Ribeiro, A.) *; Fowler, 1954: 25-26, fig. 618 (com
pilación bibliográfica y figura copiada de Eigenmann, 1918).
Pygidium eichorniarum (Ribeiro), Eigenmann, 1918: 295-295, pl. XLIV, fig. 3
(descripción, figura de ejemplar de Río Guaporé, ejemplares del Museo Carnegie
procedentes de: Cáceres, río Paraguay; San Francisco, río Jaurú; Bastos, río
Alegre; San Antonio, río Guaporé); Pearson, 1924: 17-17 (dos ejemplares de Lago
Rogoagua, Bolivia); Miranda-Ribeiro, P. 1954: 8-8 (mención, designación de
lectotipo).
Material examinado.
ZVC, P. 171 y 347 de la colección de Peces del Departamento de
Zoología Vertebrados de la Facultad de Humanidades y Ciencias. Pro
cedentes de: Arroyo Higueritas, Nueva Palmira, sobre el bajo Río Uru
guay, lat. 33^ 53'S., long. 58? 25'0., Dpto. de Colonia, enero 1943.
R. Vaz-Ferreira. Col. et Leg.

* Recientemente, el Dr. Paulo de Miranda - Ribeiro tuvo la gentileza de en
viarnos fotografías y una redescripción detallada del lectotipo N9 780 M. N. —A—
(uno de los dos ejemplares que sirviera a su padre para describir la especie);
dicha redescripción es la siguiente:
Trichomycterus eichorniarum A. Miranda - Ribeiro, 1912. Comprimento total
43 milímetros; comprimento standard 36 milímetros; cabe^a (da ponta do focinho
ó extremidade do feixe opercular de espinhos) 7 milímetros; dois barbilhóes
labiais, de cada lado, sendo o superior o maior, que atinge, quando esticado, o meio
do feixe opercular; barbilháo nasal do comprimento do segundo labial; dentigao
em duas series, com dentes cónicos, fracos. A distancia que vae do bordo anterior
dos olhos a ponta do focinho, —cabe 2 vezes daquele mesmo bordo á extremidade
do feixe opercular de acúleos; espago interorbitario, 2 milimetros; narinas mais
próximas do bordo anterior dos olhos que da extremidade do focinho. Feixe
opercular com 10 aciculos e preopercular com 12 em duas series sobrepostas. Nadadeiras peitorais implantadas logo a frente da fenda branchial, — com o primeiro
raio prolongado — 5 raios; primeiro raio dorsal implantado ligeiramente a frente
do primeiro anal e a 26 milimetros da extremidade do focinho e a 17 milimetros
da extremidade da caudal; dorsal com 8 raios; anal 7 raios; ventrais fracas com
5 raios; caudal com numerosos raios acessórios, — tendo os raios medianos maiores que os demais —, o que dá a essa nadadeira urna feigáo espatulada mais ou
menos aguda (nao tao pontuda quanto aparece na fotografía que a esta acompanha, — em virtude de convergencia de raios ressecados). O colorido geral é
izabelino, próprio de material conservado em alcool, deixando todavía perceber
remanescentes de maculado castanho intenso, tendendo para o branco na regiáo
ventral.
(LECTOTIPO — N9 780 M. N. —A—) Cáceres, margens do rio Paraguay —
Estado de Mato-Grosso - Brasil.
Con fecha 15-VII-60, uno de nosotros (R. V.-F.), por gentileza del Dr. P. de
Miranda - Ribeiro, tuvo oportunidad de comparar en el Museo Nacional de Río
de Janeiro, nuestro ejemplar con el lectotipo.
- 322 -

�'OJiaqijj
epucjij\[ ap '¿ \iq ja Jod epejajiaj ajuauuouaisod anj u^iaBoijijuapi BqaiQ
•ojiaqijj - BpiiBJip^[ ap "y ap apadsa bj b jeijoibui
OJjsanu jinqxjjB opuajajd souiaq 'sBpanbsnq SEpBjaipj b asad oppnpaa seui ou
•buibi ap so^BiiSnjn sajBjduiafa jauajqo ap pBpijiqísodun bj ap bjsia ua A 'ojja jod
• (f'f^ól 'ujABUjaqaj^ ua uoisnasip) aBpuajaXuioqapj^ ap sapadsa sbjjo ua BpBaijpaA
opis Bq sojsa BJEd anb upiaBiJBA ap pnjijduiB bj ap ofBqap aod uBjsa sopBjouB sajai
•3BJB3 so| b ajaijaa as anb o¡ ua JB^duiafa ojio A oun aj)ua SBiauaaajip SBq
•oXBnSnjn |Bua)Bui p BJBd apadsa BAanu Bun ap
oiuaiuiiaa^qBisa ja 'saaojnB soj ap uoiuido ua 'ajqiuodsip jBjjaiBui jb asEq ua 'uboijij
&gt;snf ou (—a)uauijBio) is^a opipjad Bq as uoiaBJOjoa bj apuop 'odijojaaj ja ua sajq
•BAjasqo ou A sajouaiuB sauopdijosap sbj ua SBpBiioiauaui ou 'jBjduiafa ojisanu
ua SBpiutjap uaiq SBpusq opuBiujoj— u^iaBJOjoa i—odijojoaj ja u^ jouaui aiuaui
•jBjauaá— sa^uaip ap sbjij ap A SBindsa ap sofourui soj ua A sb^^jb sbj ua sajqE)
•uoa sojuauíaja ap ojauínu i—jBjdiuafa ojisanu ua jouauj— BzaqBa bj b o^aadsaj
uoa jBJOjaad oipBJ jauíud jap BAijBjaj pnjiSuoj i—j¿j -^ '3^2 ua op^io^sa o^jb X
odi)otaaj ja ua op^apuopaj— Bjoa bj ap jouajsod apjoq) j¿j "j '3^2 J^jduiafa
ja X (uoiaduasapaj ns u^ o u^iaduasap ns ua sopmjaui 'ojaajap ns ua 'o) jBnjaB
opBjsa ns ua odijojoaj jap sojojobjbj aj^ua sajqBaijuaA SBiauajajip SBunSjy
"oaiJiauíojB oiuaiuiíaaja b o uoiaBAjasaad ap
opBjsa jb SBpiqap jas uBjatpnd anb SBiauajajip sbj JBuiuiija upianuojjuoa bj ua
ajqísod Bijnsaj ou 'jbij9}buj ojjsonu ap ja anb jouaui aiuauíajqisuas sa (8161 'uubui
•uaSig jod apadsa bj b sopinqu^B 'ai!áaujB3 oasnj\[ jap sajBjduiafa soj ap jb ajuBf
^auias) odijojaaj jap oublubj ja 'a^Bd bjjo jod 'oiuoa íscpBAjasuoa ajusuiBj^aiui
UBJjuanaua as SBjn^jnjjsa sns sbjjoj ou 'uauípadsa oqaip ap ojiaqi^j - BpuBJij^ ap *y
ogojoijai ajjsnji ja jod uopuaiqo bj apsap opujnasuBJj oduiaij jap pnjjiA ug

B[ ap Á ^BSJop b^ ap ajuB^ap aod ajuauíBaa^ua
jauíud [ap ajuB[ap aod o[B [Bsaop oipBa aauíta^ *odaana [ap
pniiSuo[ B[ ap eaaoiaajuB sojaBna saai so[ A aoiaajsod ojaBno [a aajua
B[ ap Baaaa opBniís [Bsaop oipsa aauíiad [ap
•uoioiso^

•sa[qBjou san8ai[d o sauoisaadap uis 'bsi[ [aid B[ ap aiaijaadng
•sBajB Xnuí BpBnjis [Bsaop Bja[y
•opBiaunuoad Anuí odaana [ap ojuaixuBSaB[y
b[ ap
ouiaajxa [ap s^ajap aod o[B oouoa^ [a ua vA bioiut as a^ib 4BpBiaunuoad
uoisaadap 4aBmuiB[ [BpnBa o[naunpad 'oj[B Xnui
A oduano ^ap vtuuoij
•SBpBaaj[B SBja[B sb[ B^uasaad 'o[aBfij ap
s ua oduiatj un ajuBanp opiuajuBui Baanj anb 'aB[duiafa oajo
ja anb vA i\H #&lt;J '^AZ B apuodsaaaoa anSis anb uoiadiaasap vj

�Espinas y radios.
Caudal: 1 + 1 + 11 + 2 (lsin articular ni ramificar, 1 articu
lado y sin ramificar, 11 articulados y ramificados, 2 articulados y no
ramificados) (no se pueden contar los falsos radios por la opacidad
de la piel). Ligeramente escotada en su borde posterior.
Dorsal: 2 + 7 (I9 y 29 sin ramificar, 39, 49 y 59 bifurcados, 69 sin
bifurcar, 79 y 89 bifurcados, 99 sin bifurcar) (todos articulados).
Anal: 8, articulados (I9 y 29 sin bifurcar, 39 bifurcado, 49 sin bi
furcar, 59, 69 y 79 bifurcados, 89 no bifurcado).
Pectorales: 1 + 5 (I9 no articulado, prolongado, aplanado, no bi
furcado, 29 a 69 articulados y ramificados).
Pélvicas: 1 + 3 + 1 (I9 aplanado, articulado, no bifurcado, 29,
39 y 49 bifurcados y articulados, 59 articulado y no bifurcado).
Cabeza.
Caracteres generales.
Deprimida, ojos muy pequeños colocados por delante de la mitad
de la cabeza, narinas posteriores y anteriores colocadas aproximada
mente en la misma línea paramediana. Toda la cabeza está cubierta
por el mucílago que más adelante se describe, y en su superficie se
advierten numerosos poros mucosos. Al eliminar el mucílago quedan
descubiertas pequeñas espínulas en toda la superficie de la piel. Di
chas espínulas son más notorias en la piel de la zona maxilar.
Cuando el mucílago es suprimido mediante raspado, los orificios
excretores (de los cuales 5 están formando un segmento curvo alrede
dor del ojo y 4 están cerca del opérculo) quedan visibles como tubos
sobresalientes de la superficie de la piel. El mayor de estos tubos se
encuentra algo atrás del opérculo.
Orificios nasales posteriores con sólo un corto infundíbulo limitado
al borde anterior; orificios nasales anteriores situados en la base de las
barbas nasales.
Existe un rodete cutáneo rodeando los paquetes de espinas operculares e interoperculares.
Membranas branquiales uniéndose en la línea media y formando
entre ambas un ángulo de alrededor de 809 determinando una hendi
dura en V en la cara inferior de la cabeza, el vértice de la cual está
ocupado por una serie de pliegues cutáneos.
En la superficie cutánea no se advierten con claridad zonas glan
dulares.

- 324 -

�•ouiaxjxa jo ua spB3jap Xmu X as^q bj ua Esadsa sbui sa BdBa ej jEpnBa ej ua 'a
bj ua BiauBisns Bisa UBjuasaad o^os sajEJOjaad X sjjbjjh3a 'jesjop sBjajB SBq
•ajqísiA oaod BazajBdB ojibCij jBjduiafa jap sajBuipnii^uoj SBpurq ua ofnqip
ja anb EJBd BOBdo aiuauíaniapijus oj sa anb X uoiaaasip ap Bfii^B bj uoa EiuBAaj
as aiuauijiayj anb EJBdo bijuejsus ap pibuj Bjnaijad cnu jod soiJaiqnaaj ubjso
'jBsiop bj ap asB(j 'saaBinajadojajiíi a saaBjuajado SBuídsa 'uoisuajxa ns bjjoj ua jBp
-nBa BjajB bj 'BzacjBa 'SBqjBíj 'sojubjj 'osaop ojniaXnjaui 'odaana ja

8^[Buipnji!oiio[ scpucq sajj^ 'ofo ^p je opioaacd ouüiubj op ([oujjoj ua
opBA^asuoa JBjdutafa) ouBjsea scqauciu uoa Biua^a jojoa opuo^

•ojnaaado jap as^q B[ aiuaxuciaSq ucscdajqos A uczueaje sajcs^u sc^
qcjojaad bj ap ua.oi.io pj ajuaiucjacxa bzucojb jouajuí
c[ A ajuauíBjaSq Bscdaaqos aouadns cq -saiuajajxp oaod sapnji^uoj ap A
unuioa aseq eun ap opuaqcs jouajuí a joiaadns sajuiqcj SBqaug
qescu Bq.ieq bj
uoa apunjuoa as anb Bjs^q opBííjap sbui za^ Bp^a aaBq as o.iad t-uiui j'j
[bsbu BqjBq bj b BUBduioaB jouajsod ajjnd ns jod BÍ&gt;uo[oad as anb oqnj
oqaiQ "sajEiaiui "uiui ^'q sns ua ojajduioa sa anb oqnj un jod oiotjíjo
ajsa b ESuopxid 'jbsbu oioijijo jap Baanj jod BpBiijTs 'Bqaxp ajuauiBidojd
BqjBq bj uoa ajuauiBiunfuoa anb joyjajxa pBjHABauoa b buiba Bun op
-ubuuoj 'asBq ns ua SBjiBijauBsua 'o^jbj ap 9'¿ ap sajBSB^j rsBqjsg
•uiui ^'q aoijajsodojajuB oajaiuBip
í'iuui j'g aouajui t'uiui 5'Q jouajsodojajuB ojjaiuBip ''uiui ^'g aoiaadns
BiJBjuap buoz bj ap oqauy •jejixeui buoz bj ají SBjnuídsa sbj uoa UBnuij
-uoa as anb A ("uiui ^'q) souanbad 'sojmiJE A soauaSoiuotj saju^jp ^oa
'ajuauí^BjnSajJi SBjsandsip saaoi.iajui f A saaoijadns sbjij g :sajuaiQ
•uiui 9'q oiqBj '-uiui 6'g oqauB 'jouajuB j^anq Bjnj^aqy
•SBqaBq X sajuaxp 'Baog

•uiui ¿'^ ajapoa jap oqauB ^'uiui ^'^ (sBuxdsa sbj ap as^q bj apsaj)) ajap
'OJ jap oSjbj í-uiui ¿'j oqauB '-muí f^^ 'oíoubiu jap oájBq ^Bunjiuias
oauBjna ajaj)oj un jod sBjjanAua 'ojibtjba oubiubj aj) 'sBjsandsxp ajuaui
-jBjn^ajji SBuídsa Q ojuaiuBjjBiuixojdB ap oíoubj^ : ojnajado^ajuj
•uiui ^'^ rsBuxdsa sbj ap assq bj apsap
ajapoj jap o2jbj '•uiui ¿'^ ajapoj jap ojjb '#uiui ^'j oSjbj '"iuiu g'j ofou
-bui jap ojjb íajajioj un ap ojjuap ajuauíjBjoj opinjaut sBjsandsip aj
SBuídsa c^ ajuauíBjiBiuixojdB ap oÍoubj^ rojnajadQ
•SBUids^

�color castaño en cada flanco y una mediana dorsal del mismo color
se extienden por la casi totalidad de la longitud del cuerpo.
Separando dichas bandas oscuras existen bandas longitudinales
color crema.
Todas las aletas están cubiertas de manchas iguales o algo más
pequeñas que las que cubren la piel.
Medidas.

Longitud total: 63,1 mtn.
Longitud del cuerpo: 53,6 mm.
Longitud de la cabeza: 10,0 mm.
Altura del cuerpo: 9,3 mm.
Altura del pedúnculo caudal: 6,7 mm.
Longitud antedorsal: 38,9 mm.
Longitud basidorsal: 5,8 mm.
Longitud postdorsal: 24,2 mm.
Longitud anteanal: 38,2 mm.
Longitud basianal: 6,0 mm.
Longitud postanal: 24,9 mm.
Longitud anteventral: 30,5 mm.
Ancho de la cabeza: 9,1 mm.
Altura de la cabeza: 4,6 mm.
Espacio interocular: 3,4 mm.
Porción rostral de la cabeza: 4,0 mm.
Porción opercular de la cabeza: 6,5 mm.
Longitud de las barbas nasales: 7,5 mm.
Longitud de las barbas labiales superiores: 8,6 mm.
Longitud de las barbas labiales inferiores: 8,0 mm.
Ancho de la boca: 3,9 mm.
Internarinas: 1,7 mm.
Longitud máxima espinas operculares: 0,5 mm.
Longitud máxima espinas interoperculares: 0,8 mm.
Aletas (longitud máxima)
Dorsal: 6,8 mm.
Caudal: 10,1 mm.
Anal: 7,6 mm.
Pectoral: 6,5 mm.
Pélvica: 5,3 mm.
Notas sobre el habitat.
Obtenidos en el interior de masas de raíces hidrófilas de Salix
sp.; uno de los ejemplares fue mantenido en acuario durante un lapso
prolongado por el Prof. Carlos S. Carbonell, quien advirtió su cons
tante tendencia a penetrar en cuevas, de donde sólo salía de noche.
Los ejemplares tipo fueron también extraídos de entre pseudo-

- 326 -

�- ¿ss -

•ttsndX}?J so[ jod sepioouoo cqps BBaiuozBuiB saiaadsa sop '^p6I '(OJT3CITH
.BpuBJi^ d) ^o^uvd x ^O3 A ^^f-f 'sS?J 'IA 'JX '6^-6^ -2881
-niajg wnomozmuv *j; uoo '^X6T 'OJ!9C[Í}I-BPUB-I!I\[ *V
B UBUIlXOjdB '([BJOlOad OipBJt JdUIud X^P UOI0BUO[OJ[d BpBOJBUI B|
'jbub B| ap Á x^sjop B| ap sajoiiajuB soiund sox ^p sa^BapjaA sb[ ají
•ua pBpiuiixoad B[ 'xBsaop B[ ap joijajsod Biuajixa uoiaisod B^ 'odaano
[ap jouaisod a^JBd B[ ap uoisajduioa b[ á aoija^uB ajj^d B[ ap ums
-ajdap B[ 'Bzaq^a B[ ap pBjxui B[ ap ajuB[ap aod sofo so[ ap upiaBnjis B[
'a^uaui[Bdiamjd) saaaiaBJBD ap aijas Bxm ap Biunfuoa Biauaispca v~i

Bza[BiniBu B[ ap sa[BiaaA soiSnjai ajuaiu^uuou Bjuanaajj anb aiaadsa
buti Bas Bisa anb a[qBqojd Ánva sa [Bna o[ jod *ds viiuoy^oi^ ap bbuiozu

�- 638 •dd 81 • SI éM "OJiauef ap oig -^D^y -sn/^^ 71^- "8881 'uuBiuuaSig
uuBiuuaSig anpnpjSAg j 'iBuopB^ nasnj^[ op saxiad sop o3ojbjb[) —
•dd f :6I M 'oaiauBf ap ojg yg si) '^M sn^¡ jog
•(BEpiipiSiCg-saasij) SBUozcuiy oqy op oapipi^i^ w[\ —
•aa '^ 'OHiaai^-vaíiVHij\[
•id i
"l :S 6^ "xouuy 'sbuozdiuj^ o osso^q onvp^ 'uSajaj^ sdí/wi'j 'wooq
3 9BpipBJOQ '^BpiXip^D^B^ '
•aa *y '
•S06-06S 's3U 'OOí'-l 'X-I :^S6T 6
'685-8^ "s^ij '8Z9-S0fr 'IIX'I :lS6l 9
^ '=0S6l 9
:8^6T 9
•ojnvg • '\oo2 'b¿y 'líSBja P 33OP an3y ^p saxiaj sq —
'^ 'H 'a
•9S-98 "8Id '68-T B^\} '868-6SZ :S aM ¿ UB3U3UIB ipnos jo Xjiuib^ b '9Bpnpt3Xj aq^ — 8I6T
'801-069 :9S 'Vvmd '3OS '^Hd '^uiy oojj
JO S9I33dg M3U U33^XIS JO UOJldU0S3Q

L\6l

'H "3 '
•s3ij '8¿rS9I :6 'oapiaajuo^^^ 'joig 'oog "tpiy
^xg jap oS^joieuiaq opipiSXj un ajqos JBuiuiipjd bjoji^
^ • *^
'sId '
ja ua -83;j 'OOI-I ¡f ,H S '3!J3S *Z 'oapiaajuoffl -jD^y -jsig -snjy -uy
•oipajy XBn3naj oijj jap Bunsjoipj —
^T ^'
'S *lA ldnS -oapjnajuo^ -jv^ -jstg -snjy uy
•auas tf *iÍBn3njj jap oatS^joij^j uinqjy — 0t6T
•dd o^^ :I *^ \ '^^S tz 'oapiaajuoffl -jv^¡ -jsig 'sn/^ 'uy
'III 'saiJBjuauíajduioa sbio^[ '^BnSnj^j jap saaaj — 6861
"f 'O *IZNaD^IA3(J
"IAXX-AXX "sId 'S8Z-18Z ^1681 -uopuog -aoS -jooz •jizBjg 'jng op apuBJ^ oig aauíAoaj aqj ui Jjjo^ UBi^ssqag jjajj pus
3uuaqj uoa 'jj \iq ^q pauiBjqo saqsi^ pioanjig aqi jo junoaay uy —
•y *

vuva^onais

�Pearson, N. E.
1924 — The Fishes of the eastern Slope of the Andes I. The Fishes oí the
Río Beni Basin, Bolivia, collected hy the Mulford Expedition.
Indiana Univ. Stud. 11, N 64: 1-84, pls. I-XII.
Steindachner, F.
1882 — Beitráge zur Kenntniss der Flussfische Südamerika's. IV.
Denkschr. Akad. Wiss. Wien. 46: 1-44, Tf. I-VIL
TCHERNAVIN, V. V.
1944 — A Revisión of some Trichomycterinae based on material preserved
in the British Museum (Natural History).
Proc. zool. Soc. London. 114: 234-275.
Vaz-Ferreira, R. &amp; B. Sierra de Soriano.
1959 — Relación entre las longitudes antedorsal y anteventral y la longitud
del cuerpo en dos Trichomycteridae (Pisces, Siluroidei). Arch. Soc.
Biol. Montevideo. 24: 76-81.

- 330 -

�SVNIWV^

������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5926">
                <text>Dos Trichomycteridae (Pisces, Siluroidei) poco conocidos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5927">
                <text>Trabajo del Departamento de Zoología de la Facultad de Humanidades y Ciencias y del Laboratorio de Zoología del Insttituto de Investigaciones de Ciencias Biológicas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5928">
                <text>VAZ-FERREIRA, Raúl; SIERRA DE SORIANO, Blanca </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5929">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Marzo 1960, Nº 18 : p. 315-337</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5930">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5931">
                <text>1960</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5932">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5933">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5934">
                <text>Pubblicaci{on Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="506">
        <name>ESPECIES</name>
      </tag>
      <tag tagId="507">
        <name>TRICHOMYCTERIDAE</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="514" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="767">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/24fea048027f49703d6ea3ff8029ad5a.PDF</src>
        <authentication>1a5ed71c8f87aeb96930d9eea17fea24</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5947">
                    <text>- 991 ^ op
-UB^SUO3 Suj BIJ31BUI B{ 3p JOS3JOJ,J pp U9p33iip BJ ofeq 'SBI3U3I3 Á. SSpBpiUBUI
"nH 3P p^ipiDB^ B¡ 3p B3ipU30 3p OUOJBIOqB^ p U3 OpBZI[B3J f()

oiniuiui p apnpai ap opuBjBJj 'aauBS ap BJisantu Bp^a ap oaans pp
sBUiuijn[^B sb^ Á souaSouiiti[3B so[ sopBxfrjsaAut uos anb ua buijoj b^
iiBai[dxa Á. uoiaBj[qod Biisanu ua q - g - y soaujnáiiBS sodn^S so^ ap
noianqiaisip b^ uBipnjsa '(g) bioje^) ^ oasxig 4jjadsi^) bubjb^)
•jbzi[B3j souiisndojd sou anb oipnjsa p BJBd
gajajuí jBpaijjBd ap soaurnSuBS sodnj so[ ap Biauaaaq aaqos oia^d
-moa Xnm ofBqBJ^ un ojuasaad '(¿0^ #^?^) 9B^ '(ó) 0S6I 9P ^ijbiij
-UBna BiSoptq ajqos joqjBjj ^uiadg pp^ op umTsoduiXg p ug
•oatjauaS b^sia ap
ojund p apsap soai^opdoJiuB soxpmsa so^ b uopnqijjuoa
Bun ofBqBJ^ ajsa opuais 'pnjDB p Á on^tjuB ajquioq p ajjua
nopBpj b^ ajuamajuapaa oipmsa (^) JojnB omsiui ^g
B[ ap BaijauaS bj 'BoiiauaS B[ ap buibj BAanu b^ ap SBuiaiqoad so^
ap oipnjsa ns A 'ojunsB pp soDi^pjodoa^uB sanbojua sns jod sojuaiui
-pouoa scuisanu BjjduiB (\) p^og ap Bjqo ^\ ouisiuiisy 'oaijauaS A
oaiSopaas 'oaipaui bista ap so;und so[ apsap oppuBaojua 'oAijsnBxa
oipnjsa un aaBq uamb '(oí) J9u9íy^ a^ p^p B^ anb Buia^qojd
pp pjauaS ojaadsB p ua 'BpBidojdB sbui uoxdbuijojui Bunui^[
•uoiDB^qod Bajsanu ua q - g - y soauíná
-ubs sodnj soj ap uopnqiJisip tb\ ap Bo^auínu uopBuuojuí BjJodB
anb puopBU BjjBjSoqqiq b^ osaaajuí sou JBpoijjBd ug 'jBipnjsa soui
-tsndojd sou anb Buia^qojd p iBaojua ap sauoiaipuoa ua souaauod
B^aipnd anb sapuopBU SBaajoqqiq sb[ ua a^qiuodsip BjpnbB op^jps
-uoa souiaq '0"9'V soauínSuBS sodnaS so^ ap soaipua^ A soaipaui
soipnjsa so^ b ojaadsaj ajuaisixa BjnjBaajq Bsoaauínu b^ aajug

ua yO~9~V soaujn6uos sodru6 so| ap
sauopDUjuuja-iap sd| ap
(?) vvaivuva hvs^d uvAnoa

�la posibilidad de error. Trabajan con datos comparativos de las in
vestigaciones realizadas por Mazzella, Nieto, e Invernizzi.
Oliva (7), estudia el problema de la inmunidad y herencia, y
describe la forma cómo reacciona el organismo cuando se introduéen en el mismo sustancias extrañas.
Mazzella (6), estudia la teoría y técnica de los sistemas A - B - O,
MN y P.
Material y Método.
El material se obtuvo de publicaciones nacionales y por infor
mación proporcionada por los autores de trabajos en este campo, que
aún no ban sido publicados.
Caragna Gispert, Brisco y García (3), informan sobre 11704 da
dores voluntarios de sangre. Estos mismos autores transcriben los
datos de los siguientes investigadores: Invernizzi, 3000 determinacio
nes, Mazzella 3893 determinaciones, Nieto 10000 determinaciones. Oli
va (7), informa sobre 14850 determinaciones.
A. Scaltritti informa sobre 28695 determinaciones, datos propor
cionados personalmente al Prof. C. R. Lázaro.
Se ha empleado el método estadístico de x2 (4), consultando pa
ra la interpretación de los guarismos logrados las tablas de Fisber (5).
Trabajo realizado.
Se procedió en primer lugar á la determinación de los porcen
tajes de cada uno de los grupos sanguíneos para cada investigador, y
en aquellos casos en que el autor daba valores porcentuales hallamos,
a partir del número total de individuos, los valores aproximados co
rrespondientes a cada porcentaje (cuadro N9 1). Luego se ejecutó
la prueba de ajuste para cada investigador, frente a los porcentajes
de observados en cada grupo para el total de 72130 individuos (cua
dro N9 2 y 3). Finalmente se realizó la prueba de ajuste enfrentando
los resultados de cada investigador a los de los demás autores en to
das las combinaciones posibles (cuadro N9 4) .
Discusión de los resultados.
De la comparación de los datos de cada investigador frente al
total, la mayor concordancia se encuentra para las determinacio
nes de Nieto con un valor x2 ^e 9,6669 e Invernizzi con un valor
de x2 de 9,1906 los que se encuentran en la tabla de x2 de Fisher con
una probabilidad de 0,05 a 0,02. En lo que respecta a la prueba de
ajuste de pares de investigadores, llama la atención en primer lugar
un x2 de 2,9051 con una probabilidad muy satisfactoria de 0,50 a 0,30
entre Caragna Gispert y colaboradores y Mazzella. Asimismo está
dentro de la tabla de Fisher el x2 7,7629 con una probabilidad de 0,10
a 0,05 correspondiente a la comparación de los datos de Mazzella
con los Caragna Gispert y colaboradores. Pueden mencionarse toda
vía los valores de x2 de Caragna Gispert y colaboradores frente a In-

- 166 -

�- ¿91 -

•Xjoiobjsiibs Xj9a iou puouoS ui ^jb punoj san^BA _X
ioo p^ipnjs 9jb sjojbSijs^aui [B.i9A9s Xq pauiuii^jap '
poo[q O " 9" V 9l^ J S3^BlUí)íU3(í 3qi J

• 8OIJO19BJSIJB8 9JU9UIBJ91U9 X
9p 89JO|BA ^BJ9U9S U9 98OpUBJJUO9U9 Olí 'S9JOpB^lJS9AUl 8OSJ9Aip Jod
Oip9lH OJJSOnU U9 SBpBTll99J9 O ' 9 " V 8O9ljnSuBS 8OdnJ SO^ 9p S9U
-OI9BUlUIJ9J9p SBJ 9p SOpE^nSO^ SO^ 91U9UIBAIlBJBdniO9 BipilJ89 9g

•joXbui 9jsnfB un sosbo so[ sopoj U9 opsaSo^

9V + 9 + V + 0
9nb O^9 9p 98JI9np9p 999^^^ *

V+O

X

89U

9V + 9V
-OT9B[9J SB^ B O199dS9^ UO9 'l8 9JJU9
UOS SOnpiAtpui 00^1 B 89JOU9UI 8BJJ19 JOpBl^S9AUI 9J89 Un9g '89J9J
-ui uBjqoo (g) 8;a9qojj bS9[[ onb b 89uoisnpuoo sb^ sopBj[ns9j so^S9
b 9JU9J^ ubzb [B SBpiq^p uBJ9nj SBiou9J9jip 89^Bi 9nb 9p pBpqiq^q
-Ojd B| B 9)U9UIB9UBJJ UCdB9S9 S9UOI9BUllUJ9J9p SB[ 9p O)89J[ [g[
'^O'O B SO'O 9P
pBpqiqBqojíd Bun 9p oajU9p uBJju9nou9 os onb so^ '9ju9iaBAi^99ds9j
¿¿SS'8 ^ O^'Sl'ó S9JO^BA HO9 IZZIUJ9AUJ B 9JU9JJ OJ9T^[ 9p X IZZIUJ9A

�CUADRO N? 1
CARAGNA GISPERT

G. C. OLIVA

GrupoIndividuos

GrupoIndividuos

-O-45,317 % =5304
-A-42,036 " =4920
-B -9 347 " =1094
-AB-3,293 " =385

-O - 47,4% = 7039
-A- 41,0" = 6088
_B8,0" = 1188
-AB- 3,6" = 535

99,99811704

100,014850

C. A. NIETO

H. MAZZELLA

GrupoIndividuos

GrupoIndividuos

-O -46.7%
-A-41,36"
-B—8;84"
-AB-3,00"

-O - 44,88% = 1747
-A- 42,36" = 1649
-B 9,04" = 352
-AB- 3,72" = 145

=4670
=4136
=884
=300

100,00

9990

99,90

A. SCALTRITTI .

D. W. 1NVERNIZZI

-O-A-B-AB-

Grupo

Individuos

Grupo
46,62
40,41
10,26
2,70
99,99

%,
"
"
"

3393

= 1399
= 1212
= 308
= 81

-O-B-AB-

Individuos
50,151 %
37,610 "
9,224 "
3,021 "
100,006

3000

CUADRO N^ 2
TOTAL DE OBSERVACIONES
Grupo - O -34548=47,897%
-A-28797=39,923"
-B-6473=8,973"
-AB-2312^3,206"
72130

- 168 -

99,999

= 14390
= 10791
= 2647
= 867
28695

�026
¿2
9HI

2g0'g
2gI0'2
0209'8g
g9g"0g

6982

tíl^O'U

6982
¿98
¿92
I6¿0l

- 691 -

-av-a-

21

0002'g
820'0
9¿08'
69í''¿

g68g

g66^^9I

3
z (3O)

g68g

2g
981

¿f¿I

-av—
-a— v-0-

3
3

O

odnio

z (3"O)

g
8811
8809
6gO¿

2ggl
826
gll¿

Oglg'¿
¿9'I
fSIgX
869¿'O
3

0S8H

6Wi

¿896'¿2

3

O

odnjQ

V333ZZVJM H

ixxiaxi V3S V

3

s (3-O)

-av-a-v —
-0-

18
80g
2121
66gl

96
692
¿611
¿gH

¿g^g'2
2H79'
6¿8I'O

ooog

6662

9061'6

-av-a-0-

3
O

odnj^

z (3-O)

VAHO 3 O

oog

02g
968
886g

002'l
¿O9l'O

0666

6866

6999'6

8g9¿'2

3

0

odru^)

1 ZZINH3A MI A\ C1
OSg^'Ig
-av-a- v—O—

692'0
^gf'S'i
gt9l'9l

3
Z (3O)

98g
^601
0261^

9¿g
00l

W¿II

go¿u

09

-av-a- v-0-

3
3

O

odluO

c(3-O)

3

O

odniQ

J^3dSI*3 vMovav:3

OX3IM V 3

óM

�CUADRO N? 4
VARIACIONES FRENTE A LAS

VARIACIONES FRENTE A LAS

OBSERVACIONES DEL

OBSERVACIONES DEL

Dr. SCALTRITTI

Dr. INVERNIZZI

CARAGNA GISPERT; P. DE L. DE

CARAGNA GISPERT; P. DE L. DE

BRISCO y P. E. GARCÍA

BRISCO y P. E. GARCÍA

GrupoOC(O-C)2

GrupoOC ,

C
-O-5304586954,3917
-A-4920440161,2044
— B -109410790,2085
-AB-3853542,7146
11703

11703

C
-O-530454564,2346
-A-492047297,7143
-B-109412019,5328
-AB-38531615,066-1

118,5192

11703

INVERNIZZI
oABAB-

1399
1212
308
81

1504
1128
91

0,7330
6,2553
3,4690
1,0989

3000

3000

11,5562

277

oABAB-

1747
1649
352
145

1952
1464
359
118

21,5292
23,3777
0,1364
6,1779

3893

3893

51,2212

oABAB-

4670
4136
884
300

5010
3757
921
302

23,0733
38,2528
1,4864
0,0132

9990

9990

62,8062

Oj^
BAB-

7039
6088
1188
535

7447
5584
1370
449

14850

14850

MAZZELLA
1747
1815
1649
1573
352
399
145
105

2,5476
3,6719
5,5363
15,2380

3893

26,9938

3892

4670
4136
884
300

4657
1037
1025
270

0,0362
2,4277
19,3960
3,3333

9990

9989

25,1932

7039
6088
1188
535

6923
6001
1524
401

1,9436
1,2612
74,0787
44,7780

14850

14849

122,0615

SCALTRITTI

OLIVA
OABAB-

36,5481

OLIVA

NIETO
O^
BAB-

11702

NIETO

MAZZELLA
Oj^
BAB-

(O-C)2

OABAB-

22,3531
45,4899
24,1781
16,4721
108,4932

170 -

14390
10791
2647
867

13378
11596
2944
775

76,5543
55,8834
29,9622
10,9212

28695

28693

173,3211

�ggoi
9622
99¿ll
I09gl

¿9¿9'92
9899*g9
*9g9'08
20¿¿*9*

96982

86g¿*903

96982
¿98
¿*92
16¿0I
068X1

-av-a-o-

99g9'9¿I
P 1*0*0
898¿'¿6
9885'2¿

ixxiaxav3S

0000*01
92*0*6
906g'()
2368*0

g92g'O2

-av- a-

008
*88

0666

0666

8688

268g

06*9*21

¿*¿l

80¿II

20¿lI

996X8*

18
808
2121
6681

801
0*2
0821
22*1

009¿*9
9992*61
^ 893*0
02¿g'0

ooog

ooog

0299*92

988
026*

¿98
¿*92
I6¿0I
068*1

198
¿892
89811

96982

¿9982

-av
-a
-v
-o

IXXI^X'IVDS
99gl'2g

-o-

0¿9*

09g
66¿
960*
9g¿*

2202*81
0006*11
¿*¿*'O
9699*1

988*1
9**
8181
2*19
9869

098*1
989
8811
8809
680¿

-av
—. CT
-o

VAHO

OX3IM

9*1
298

0*1
118
9691
9*81

98¿l'O
190X9
009¿'I
*902'9

8*0901
-av-a- v-o-

800¿*9
0981*0
¿1X6*0
82¿¿*2

. 6888
¿II
0191
8181

8688
9*1
298
6*91

-av
-a
-v
-o

vaaazzviv

vaaazzviv

86¿f'
¿f-99

88¿0'g
60¿9'92
1201*8
29*9*01

¿¿99*8
-av-a- v-o-

-8V-a—V —
—O —

0006*0
g¿¿6'9
9¿¿9'0
8200*0

¿662
06
992
1*31
10*1

0008
18
808
2131
6681

988
*60I
026*
*089

I9Í
*80I
0*8*
99*9

*863 8
918**8
8238*1
608*'¿*

80¿ll

06911

2829*99

-av
-a
—v
—o

-av-a- v-o-

O
z (D-O)

O

O

odmo

&amp;^7 V 3J.N3U3 S3NO/DVIUVA

SV3 V 3JLN3UJ S3NOIDVIHVA

OA3IK ^d
I3a S3NOIJVAU3SHO

lia S3MOIDVAU3SaO

F/1/7O o¿x3fnvno ^a

aa a aa d 'xTiaasio vnov^vo

aci a aa d 'x^aasio vnovtivo

vo^vo a d ^ oosi^a

votivo a d ^ oosi^a

�VARIACIONES FRENTE A LAS

VARIACIONES FRENTE A LAS

OBSERVACIONES DEL

OBSERVACIONES DE CARAGNA

Dr. MAZZELLA

GISPERT; P. DE L. DE BRISCO y
P. E. GARCÍA

CARAGNA GISPERT; P. DE L. DE

INVERNIZZI

BRISCO y P. E. GARCÍA
Grupo

O

(O-C)

Grupo

O

-o-A-B-AB-

1399
1212
308
81

1359
1261
280
99

1,177.3
1,9040
2,8000
3,2727

3000

2999

9,1540

C

C
oABAB-

5304
4920
1094
385

5252
4957
1058
435

0.5148
0,2761
1,2249
5,7471

11703

11702

7,7629

C

INVERNIZZI
bABAB-

MAZZELLA

1399
1212
308
81

1346
1271
271
112

2,0869
2,7387
5,0516
8,5803

3000

3000

18,4575

-O-A-B-AB-

4670
4136
884
300

4483
4232
903
372

7,8003
2,1776
0,3997
13,8056

9990

9990

24,1832

O^
BAB-

0,1638
0,0879
0,3956
2,2578

4670
4136
884
300

4528
4200
934
329

4,4531
0,9752
2,6766
2,5562

9990

9991

10,6611

OLIVA

7039
6088
1188
535

6665
6290
1342
552

20,9866
6,4871
17,6721
0,5235

14850

14849

45,6693

OA—
BAB-

SCALTRITTI
O^
BAB-

1764
1637
364
128

NIETO

OLIVA
OABAB-

1747
1649
352
145

2,9051

NIETO
OABAB-

(O-C) 2

7039
6088
1188
535

6730
6243
1388
488

14,1873
3,8483
28,8184
4,5266

14850

14849

51,3826

SCALTRITTI

14390
10791
2647
867

12878
12155
2594
1067

177,5232
153,0642
1,0828
37,4882

28695

28694

369,1574

OABAB-

172 -

14390
10791
2647
867

13005
12063
2682
944

147,4990
134,1278
0,4567
6,2807

28695

28694

288,3642

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5938">
                <text>Análisis bioestadístico de las determinaciones de los grupos sanguíneos A-B-O, en nuestra población.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5939">
                <text>Trabajo realizado en el Laboratorio de Genética de la Facultad de Humanidades y Ciencias, bajo la dirección del Profesor de la materia Ing. Constancio R. Lázaro.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5940">
                <text>BARAIBAR, Bolivar César </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5941">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p.165-173</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5942">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5943">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5944">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5945">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5946">
                <text>Publiacción Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="149">
        <name>GENETICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="508">
        <name>GRUPOS SANGUINEOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="515" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="768">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d1b1eb3da68fc84176db4f28c9b30d98.PDF</src>
        <authentication>412dafe7ef9a36c4cc12e86e1fcd5a2d</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5948">
                    <text>- 9

-

un oraoo 'Bppo X uopcuxpap 9p ouijii 9S9 u^iquiB) opBAjgsgj B)S9
so\[?,, :Bjun^9jd 9s 'sguoioBzqiAio sbj gp uoio^gdoj b^ jspugs gp oS
~^n\ 'ggquXoj^ ]^ -tlBiJO)siq b^ aiogpgid gp o)U9)ui p Z9A Bjgmijd jod
gjguiooB 99 ojqq 9)99 uq,, :uoioBuiJip 9)UB^n)9d B)99 uog ojqq osoui
-BJ nS BqBZU9UIO9 J9^3u9(jg *OUI)S9p OJ)S9nU JBUBJ)U9S9p 9jdlU9IS Bq
-BOSnq *8OJ)O U9 B)9IUIT)do 'SOSBO SOUn U9 ^)9^199^ 'BJ9JOB O B9l)dl[
•B9odB BJn)BJ9)I[ B9U9)X9 BUtl BipUod99J n)TJlds9 9p OpB)99 999 y
*d 'tt9UIBJOdui9)lfO9 9IBJ
i :[Bipunui BJjgn^
BJ9UII.ld B[ B)U939jd9J 9llb Oq^, :O[n)I) 9)99 OpBduiB)99 Bq 98 B9UBJ0d
-IU9)UO9 BUO)8Il[ 9p O)X9) OUII)[n p U9 J^ ' tt89IB)JOUI 8OUIO8 9nb BJOqB
8Oinaqe8 '—ttn)i.xids9 pp 8i9iJ9 Bq,^ 9jqo8 B)jb9 Bjgui^d ns U9 '6161 9p
II.iqB U9 Xj9p?^Y BiqiJ9S9S9UOl9CZqiAI9 SBI 'SBJ)O8O^[,, *gl p ^1 pp
o^gnj 9p oius^tiBq g^qijjg) p uoo p)89p9d ns gp oXb^ Bdoanq
#8O)I9iqB Sofo 8OI UOO JTJ
-ora o ^uoioBAps gp pBpiiiqísod Braiuira 8bui bi gjqos JBBpuj
-xjiA X orasioioisg uoo b[.ib)uojjb BJBd BpiBo 9iqB)onpui ng op
-n9S B[ 'SO8BO SOI 9P JO9(^ I3 U9 'unB O 4UOT0U9p9J 9p BZUBJ9dS9 BUn
'oiun)jojui ns BJBd opnsuoo uq ¿s^aopA sns sopo) op o)U9iraBuojoui
-99p p op^sisB UBq onb SBpBinqu)B SBrap sbs^ JBpquB ugpond on^)?
¿gBpugragj) sBJjgn^ sop jod BpipnoBS Bdoang Bun ug sopB[osgp souozbj
-O0 9p 89UOHIUI SOS9 UBOSnq 3tl^)? #UOl0BJ9dS9S9p BI U9 J9B0 OU BJBd
Bido)n bi ug 9SJBinj9J gqgp sisijo U9 bj)U9 n)iaids9 un opuBnjq
'..I
sop
sap 's.nu3Anos sap .lapua aaisiSaj a{ susp
-uoa sap 'saaipui sap 'saSnjaj sap ^jEipjaqj as apa
ísai^aqdojd saajBziq sn^d saj ^uatuasnauas jitaapis
-uoa ')ibabs apanb suopEjuEaui sa[ saino) sioj e¡ b
)iEnboAui aiuB.i 'suoiab^ sjoa sa[ jasÁiEjBd ap no
suubui - snos sai janofap ap 'saiaqiBq aaj ap spj
sap a^iBjap as ap sua^oui sai 'siojaamB.p sajaanS
sap sajBuuB saj suBp 'saBuq sana^ suBp juauias
-tiaiAaij ^uaiEqa^aqa sanajuaAUi sai anb

aa vaao vi aa ivaasiao

0aquXoj_ •[ p|Oiu^ 9p duo^sjl) d| ^p Djjoso|ij
zvm ¿unoD^vjL^iü í

�destino del que ninguna civilización pueda tener esperanza de esca
par?" Y en la página siguiente: "¿Qué debemos hacer para salvar
nos?" {Civilización, p. 54 y 55. Sobre los títulos de las obras de Toynbee, v. Obras, nota final) .
Respondiendo a un angustiante problema que se planteaba en
escala universal, esa literatura no podía dejar de alcanzar una ex
traordinaria difusión. Eso llevó a Lucien Febvre a tildar, a la pareja
Spengler - Toynbee, de "Dos filosofías oportunistas de la historia".
Había, además, un crudo desengaño frente a los vaticinios de una
Historia que, movida por designios nacionalistas, había prometido
triunfos que resultaron derrotas. Es curioso observar que el duro ata
que que Spengler dirigía contra Ranke, se reproduce en Toynbee, y
desde las primeras páginas de su libro, contra Mommsen. Y el mis
mo Valéry antes citado inicia con estas difundidas palabras: "La his
toria es el producto más peligroso que haya elaborado la química
del intelecto", lo que los franceses han llamado el "proceso de Clío".
Los vencidos no aman la historia. ¿Y quién no ha resultado ven
cido en las últimas contiendas? La Historia que se condenaba era la
Historia erudita, rigurosamente apegada a los hechos. Se prefería
manejar a éstos con fantasía y desenfado; o bien sujetarlos al anillo
de hierro de un sistema. "Los historiadores tienen el privilegio, des
de hace algunos años —dice Febvre— de ser colocados en el banqui
llo por un lote variado de hombres prominentes —poetas, novelistas,
periodistas, ensayistas— que, distrayendo en favor de Clío algunos
momentos de una vida destinada a otros cultos, comprenden inme
diatamente (así, por lo menos lo aseguran) lo que, en años de estudios
exclusivos, los historiadores no han sido capaces de adquirir y ex
presar". ("Combats pour l'histoire", p. 119-120).
Obedeciendo a un estado de espíritu colectivo, mezcla de deses
peración y de escepticismo, la obra de Toynbee debía alcanzar un
éxito estruendoso. Las ediciones se multiplicaban, su nombre se re
petía en diarios y revistas, en la tribuna y en la cátedra. ¿A quiénes
ha atraído? Intentemos una pequeña lista:
1.El diletante, el reacio a la erudición y el rigor científicos,
al gustador de ese viejo género literario —según el decir de Febvre—
que, desde Luciano a Fontenella, se llama Diálogo de los muertos...
2.Al sociólogo, al espíritu sistemático, amante de los principios
absolutos. Han sido los sociólogos los que más rápidamente se han
apropiado de la peculiar terminología de Toynbee y la han difundido.
Pero son también dos sociólogos, Becker y Fróhlich, quienes han sos
tenido que "Toynbee está poco versado en sociología" y que "es ex
traño que un hombre que de una manera tan precisa manejaba el ma
terial sociológico y obtenía resultados sociológicos estuviera tan poco
informado respecto a otros trabajos realizados en el mismo campo".
("Toynbee y la sociología sistemática", p. 42, n. 39) .

- 6

-

�•sasajSipj SBiSBisn^ua uod Bjuana anb o^na a^uapaj
en b 44otuspaquXo}?, asBujtuouap 'Bdoang ua 'osa ^og #Bjajojd OAanu
un 'opBJídsui un ouioa aaaa^dB jBpdod pBpxpjuaui B[ B^Bg "44sofo
sosouiumj X sajuaips sopuiod 'soauB^q sogaqBa sosotuiaq 'oiisoj oa
-T^aasB X osojti^ub : BiuB^ - iBpg un ap piuapiaao Baqdaj b^ sa aaq
-uXoj^ p[oujy 'b^sia BJauípd y,, :isb BiqTjasap o[ Bui5^JoXoau B^stAaj
Bim 'sopiu^q sopBjsg so^ b BpBaj[ ns y -a^uBApnBa BJ^nStj Bim au
-ai^ aaquXo^ ajuauqBniíJidsa X ^aisi^ 'oaisij ojaadsB ns jod oan[ j^
•o^n^idBa oaio u^ souiajE^uas '*a^a ^Biauapijuoa ouoj 'bisbjubj 'oui
-siji[ ap sBatisuajaBJBa ssXna 'ojijsa ns jod opoj ajuy 'jopEupsEj oj
-aaja un oiajafa aaquXoj^ ^p pBpqBuos^ad b^ 'unuioa ajquioq a^sa ajqo^,
' Í0^" 61 "^ 4t6SB8^ui sb[ ap Bja b^^^) '^Bsoiáqai uoiaaiAuoa ap as^q b
púa Áddvi¡ un uoa ajuBiaojuoaaj BzuBjadsa ap X Bistuitsad o^xjsouSBip
ap a^qBpBJB Bpzaui ^sa,, ubj\[ ap Xauajj ap upisaadxa B[ un^as 'bjbjjb
a| oS[nA ^y •otpu^duio'j [a 'aiuaiuBsiaaid 'ojoqBp as uamb BJBd '
B[ ap ajqiuoq ¡b 'uniuoa a^quioq [B '4tisBa[ ^ou jnq 1sbj^ '__ -5
(*aja
'jatuag 'ajAqa^ 'nojaB^^[) oaiuojí o oAi^aadsap oíainf p BisBq
-sts uoiaBjnjaj B^ apsap 'uba anb sauoiaafqo saaoXBUi sb^ opBjiasns Bq
anb p ua oduit'9 'Bijoisiq bj ap oaijoaj p X aopBiJojsiq ^y 'f
*AOM iiJB0}^}1D^ BI13P in^^p^n^)) ttBuasua sou oaod anb oaq
•![.^ un '44 • • • a[3jang ap uopszgiAp bjt ap Biaojsiq bsouibj b[ ap oipjBj
oSb^sba un sa^ '44 • • • Biaoisiq ap oaqq un sa o^¿n :ouBipji p aaiQ *ai
-uauíBi^j aqpaa o\ '330.13 9P OSBD ID 89 ouioa 'jJEa^jaig X Xaq^iQ ap soa
-i^opuio^sida X soaiSop3sou 'soaiSp^ soidiauíjd so\ ua opBuuoj 'oj^o
p ÍBiaojsiq B[ ap a^uapuaasBJ) uoiaBzqBuoiaBj ap ouiajuí opca^oj un
ouioa Bpnps o[ oun 'sopuBq sop ua sopipiAip 'sojoscqtj so^ y 'g

�II
VIDA, FORMACIÓN Y OBRA DE ARNOLD J. TOYNBEE
"El que esto escribe es un inglés de la clase
media, de 58 años de edad. Por supuesto, su na
cionalidad, edad y medio social determinan en
alto grado —tomados en conjunto— el punto de
vista desde el cual divisa el panorama del mundo.
En realidad, como pos sucede a todos y a cada
uno de nosotros, es, en mayor o menor grado, es
clavo del relativismo histórico". (Arnold J. Toynbee, Civilización, p. 27) .
1.

Vida.

Arnold J. Toynbee tiene ahora 71 años. Nació, en efecto, en
1889, en un hogar de la clase media inglesa, clase de la que siempre
se considerará integrante. Pero de la clase media superior, si no por
su fortuna, al menos por su cultura. Sus familiares representan di
versos tipos del ambiente cultural inglés de la buena época victoriana. El niño se desarrolló en un medio exquisito. Y esto es impor
tante. Toynbee será siempre un aristócrata de la cultura. Este es,
para mí, uno de sus rasgos más seductores.
Uno de sus tíos, Arnold Toynbee, es un conocido historiador.
Fue autor de un famoso libro titulado "La revolución industrial"
(v. Francovich, "Toynbee, Heidegger y Whitehead", p. 11, y Arthur
Redford, "The Economic History of England, 1760-1860", p. 13 ss.)
De otro de sus tíos, Percy Frankland, recibió, cuando tenía 13 años,
el obsequio del primer atlas histórico, según lo recuerda él mismo
con emoción. Más emotivo aún el recuerdo que conserva de su tío
abuelo Henry Toynbee. Era un viejo lobo marino que había reco
rrido todos los mares, que se jactaba de no haber comandado nunca
un barco a vapor y que, en su vejez, llenó la mente del niño con
maravillosas aventuras, con paisajes y pueblos insospechados. Los
relatos inacabables del viejo Henry desarrollaron en Toynbee su no
table capacidad de imaginación, su insaciable curiosidad, su fina pe
netración para desentrañar ocultas significaciones en el panorama del
mundo. Vibra ante monumentos y montañas. Expresa su reconoci
miento ante esas obras humanas o divinas que lo han inspirado: "El
Parnaso y el Helicón y el Acrocorinto, el sol poniéndose en el puen
te de oro de San Francisco; la Via Apia y el mar interior del Ja
pón a la luz de la luna... la Gran Muralla China culebreando sobre
-

8 -

�- 6

-

so^ b Bpotuaui ap aoouo^ "saj^u! unjoy^s jap jBjduiafa oiaapad un
jas b p^ajg ' (z\ "^ 'upioDzijtai^y) 44souiibj X soSapS sooisbjo soj ua a^
-uauíBjajua isbo BpBSBq uoioBonpa Bim,, —9aÍP— 9í{íD9H 'SBUavy 9P
BouiBipg BoiSojoanbiy B[anas^ bj ua apjBj sbui '(pBpnxa BiJBjisjaA
-ran B[ ap sojoajas sbui soj ap oun 'joijjBg oíSajoo ^a ua X) pjojxQ ua
oSanj 'jajsaqoui^ X jcoqog ^jno¡3 uoj^oo^ ua oiouiud :BzuBuasua
ap soj^uaa sopm^uiisip sbui soj ua soipiusa sns osjna aaquXoj^

•sinboja opBuinpa a^sa inbB opuaiduinajaj
-ui 'sBapi sns ap sisijbub jb ji souiaqap ojag -Bjqo ns ap BzajBjn^Bu
B[ JBUBjjuasap BJBd [Biauasa ojja Bas Bzmb ^ "aaquXoj^ ap pmjpid
-sa Jipad ja 'oai^ojoaisd oiBJiaj ja jbzbjj ap Bapi bj BiusBisnju^
-BijnpiqBS bj b ojuaiuirjjns ja jod 'soqjv^^^ pifjvj :ojinbsg ap zaA Bjsa
'BaisBja Bjia Bun uoa a^diuais ouioa 'aanjioadaj ja anb X Biuajsis ns
opoj b uojojoa ap aAjis anb janbB a^uauíjBiaadsa 'bijosojij ns uaa^nu
anb sojuauíaja soAanu sojja ap paBg •uoJ^I^BqB oj ou sajsBjjuoa sojsgj
•opiains as sofiq sns ap oun ^ *oaoj oíanuí ajpBd ng #asjBiajoAip
ap oqnq 'XBJjnj^[ jjaqjif) Bjsiuajaq ubj^ jap Bfiq 'Bsodsa Bjauípd ns
aQ -Biauaisixa ns uoaaipnaBS Bipa^Bjj bj unB X BuiB.ip ja oaag "PBP
-iJBjndod bj 'Bun^joj bj 'buibj bj bjbjSoj 'BjiBaBjsap Ba^ijod X ajuaa
-op upiaBnjaB Bun Bjpuaj 'BaisBja Bjnjjna ajqB.iadnsui Bun Bjaasod
:BzajBjnjBU Bpo^ ap sauoiaaBjsijBS BpiA ns ua bjbzubojb aaquXo^
• sauoia
-BzijiAia sbj ap sisaua bj bjbubs 'Biuaisis ns ua 'anb (dsuodsa^ pun
aSud^jnii^)) t4Bisandsaj X ojaj^^ uoisajdxa bj oiuoj —aaquXoj^ Bsaijuoa
— Bjaod ajsa aQ '^uiuAvojg ^jaqog 'opijajajd jojns ns ap sosjaA soj
uoa Bisaod bj jod ojsnS ja ua piaiui oj 'BJjajBjSuj ap Bijo^siq bj ap
sozoj^ ajopuaXaj ofiq ns b Jiuuop bjdbij :bjis3bui BJaiupd ns buisiui
Bjja an^ -Bsaaoosa bijojsiij ap sajBjndod sojqij opiíBaijqnd oaauíp
piiB^ "BajBj bj ap oSjBaua as ajp^ui bj 'BpBjaiusa uoiaBanpa Bun ou
-m jb ajJBp BJBd sajuaiaijns sosanaaj ap jaaajBa ojsajiuBiu ajp^d ns
opusn^ • twBJopBiJOjsiq buisiiu Bjja jas jb Biio^siq bj biobij sojuaiuins
-uad sns zaA Bjaiuijd jod ojuaijo?^ anb ajpBiu ns uoo bjb¿ sa joXbiu
Bpnap ns anb opuBsajuoa oipn^s^ jb oSojojg ja Bjjaia ^ • t4oX anb
saiuB anj oj ajpBiu luí anbjod —jj^ #d 'uptovzijicii^ bj JBzuauíoa jb
aaip— JopBiJOjsiq Xog,5 'qiíP3 BJBS 9aPBra ns B Bjnqpj oiuaiiuiaap
-bj^b jBjnatjJBd un 'uoiaoAap jBioadsa Bun ojag -soaiisauíop sojafqo
soj ap oun BpBD b 's^jeijiiubj sns ap oun Bp^a b Bjauínua isy
'X 4íPn^s3) 'UIII99 9P o9snTI1 Ia ua ?lsa an^ T^!1J9J9\[ 9P
ja,, uoo BUiuijaj anb b^sij bSjbj Bun X '44 • • • uojqajj jap oubuiojo ajj
-ba ja X ^^jiqg ap joSoui ajjBA ja íouoio jap opBJop X ofoj jap opijsaA
^noijoauuo^ oij jap ojjba ja • • 'jBUjaAui aqoou Bun ua Bp^SnjpBiu
bj ap Bipoui X sop sbj b uijuiaj"^ jap sopBuatujB sojniu soj ía^sa ja
apsap so)sia soui^joXoau sojaioBOSBj soj ap Jipad ja • • • spBaisMojj
jap SBisajo sbj buojoo anb oubuioj ojnuí ja ísbubjuoui SBpBauíojuoo

�autores clásicos. Fue definitivamente apresado por el "milagro grie
go". El mismo confiesa que no puede pensar nada poético sino en
la lengua griega. Y su Estudio se inicia con veintidós dísticos elegia
cos en griego clásico que componen una "Vida del autor" {Syggrafeos bios). Los últimos cuatro volúmenes del Estudio nos han depa
rado algunas sorpresas. Ha habido una modificación del Plan pri
mitivo. Terminar la obra, después del interludio bélico, le pareció
cumplir una nueva etapa, según explica en dos Prefacios del vol. VIL
Y escribió, por tanto, una "Nueva vida del autor", pero esta vez en
latín (Scriptoris vita nova) .
Creo que la influencia del helenismo fue la más profunda que
ha experimentado en su formación. Fue el derrumbe de aquella ado
rada civilización lo que le sugirió una filosofía de la historia. Hay
un hilo de unión entre San Agustín, Vico y nuestro autor, todos ellos
deprimidos y acongojados ante pérdida tan tremenda. Nada má3
ilustrativo que esta confesión suya: "La guerra de 1914 (Toynbee te
nía entonces 25 años y era felloiv en Oxford) me enco7itró explicando
Tucídides a los estudiantes de Balliol que se preparaban para seguir
las Literae Humaniores; y en ese momento mi entendimiento se ilu
minó de súbito. La experiencia porque estábamos pasando en nuestro
mundo actual ya había sido vivida por Tucídides en el suyo. Ahora,
en una nueva lectura, lo comprendía en otra forma, percibía el ver
dadero significado de sus palabras, los sentimientos latentes en sus
frases, que sólo ahora me conmovían, al hallarme a mi vez en esa
crisis histórica que le indujo a escribir su obra. Tucídides, tal se
veía, había pisado antes ese mismo terreno. El y la generación a
que pertenecía habían estado antes que yo, antes que mi propia
generación, en el estadio de la experiencia histórica al que respec
tivamente habíamos arribado; en realidad, su presente había sido mi
futuro. Pero esto convertía en absurda la notación cronológica que
calificaba a mi mundo como "moderno' 'y como "antiguo" al de Tu
cídides. Pese a lo que pudiera sostener la cronología, el mundo de
Tucídides y el mío propio acababan de probar que eran filosófica
mente contemporáneos" {Civilización, p. 16-17. Esta cita y las que
siguen son fundamentales. Los subrayados son nuestros) . En el pre
facio de la 2? edición de "El pensamiento histórico de los griegos",
corroboraba: "En esencia, las experiencias históricas que arrancaron
estos pensamientos en el alma griega son similares a las experiencias
por las que nosotros estamos pasando" (Greek Historical Thought,
p. XXIX) .
En otra oportunidad relata su concurrencia a una conferencia
del historiador Alfred Zimmern. "Mientras estaba sentado, escuchan
do, las divisiones convencionales entre el "pasado" y el "presente" y
entre lo "antiguó" y lo "moderno" se desvanecieron en mi mente y
no han vuelto a molestarla desde entonces" {Estudio, X, p. 232) .
Esto significa, lisa y llanamente, aceptar los principios de la re
petición de los hechos históricos y de su intemporalidad. Lo grave
es que tal posición constituye nada menos que la negación de la his-

- 10 -

�- II -uadg ap p anj 'aaquXoj^ oidojd p jod opBsajuoa 4ofn[jut
•sapnSi SBiauajstxa sop XBq on aiuatuBa
-ijoisijj 'ojajauoa X JEipiaad o[ a^uauíEsiaajd ouis 'Bijo^stq B[ b Bsaj
-a^uí anb o[ b;^o[bub B[ o uoiaEzipjaua^ B[ sa ou oja^ -sBpiaajBd o
sapnSí sBiauB^sunajia o SBdB^a XBq ajquioq opoi ap BpiA B[ ua uaiq
-iub^ -jojja b soujianpui topand ou anb ojad 4sa[qisod ajduiais 'sboij
-o;siq sauoiaBiuojjuoa ap Binappjd un ap 'aA as ouioa 'bjbj; ag
• soj^siui j\[ sojauíij^ sojjo n ^ji^j uiBipiy^ jod sBpBiaunuoid
jas uojaipnd saj^aija^ ap SBjqE^d sb^ á 'sapjuauxjuoa so^iuiaua sns
b aiuajj BJjajB^Suj ap B^ sa 'opBAjasqo Bq as 'Bi^aiBj^sa Bsg[ 44¿sojj
-osou anb a^qBu^ndxaux sbui o^qand oj^o BjaqBq? sajBjnsui somas
-anj is :o^sa ajqos pBuoixa^ja}j *jbui [ap ouanp jas sa a^Bjou BS03,,
:3jub8ojjb buijoj ua Buiuuai j^ #4jbabu Biauata B[ JBSiAojduii a[qxsod
Bjas sa[ o^[ *saiuBaABU ua ojuojd ap asjijjaAuoa BJBd jiAjas apand
sa[ so[[a ap [Bjuauíiuoa Biauaxjadxa B[ anb o[ ap aj^sajjaj Bjjan^ B[
BJBd sojdB sbui uaaBq sou souijbui so^iqBq so'q 'oijoiías X Bzjanj bjj
-sanu aXnjijsuoa —sa^aijaj Bnui^iioa— buijbui Bjjsan^f,^ *BJopaauaA B[
ajduiais Bijas sBuaiy 'sosjnaaj ap BjjanS Bun u^ • (Sdij^¡zjijq BjapBp
-jaA Bun 'jiaap sa) a^uBuiui^nj X aAajq BjjanS Bun ua jaauaA apand
o[os 'sapxja^ aaip 4B^JBds^ -pEpiita Bidojd ns ap Bi^a^BJjsa B[ bzbjj X
BjJBds^ X sBuajy ap sapBpqiq^sod sb[ bzi[eub asuaiuajB apf p anb p ua
4(A[xa-[xa) j ojqq p Bjjaia anb 'sapijaj ap osjnosip jamud p aa[ as
opuBna BnjuaaB as U9isajdmi B^[ "ja^ijj o [[ ouua^in^) 'uoapdB^j
uauiB[[ as bX 'oadojna aiuauíjuoa pp BjjanS B[ ap sajouas sapuBjS so[
uoa BJjajB[2uj ap soujapom sojaqjuoa so[ oiBipamut ap BaoAa 4BpBSBJ}B
Biraouoaa ap X BJopBAjasuoa 'BisiJBiqím '[Bjuauíiuoo Btauajod Bun
X '[Biajatuoa X [Bpisnpui o^ojJBsap ubj^ ap 'EaijBjaoraap 'BraijiJBm
Biaua^od Bun aj)ua 4o^au opunuí [ap uopEjSBjjuoa ubj^ Bsa ap jaj
OBJBO p 4opo^ ajqos 'oja^ *([ 'd 444uaiuaqjB arasipuaduiij ^a apip
-Xanq^,,) 44BatsijBiaui STsaj Bun)5 omoa 4X[[imo[j ap •[" aoip 'a^Bqap as
Bsajdma B[ anb BjaiiBui pj ap 'BjsqBijadiui Baiji[od B[ ap bjjuoo [a X oíd
p BiaBJ^sqB BuiJOj ua 4JBaiuB[d BJBd —so[aj^[ ap B[si c[ bjjuoo sasuaiu
-ajB so[ ap uoiaxpadxa B[— oariojsiq a jB[naijJBd O[ BuopuBqB sapiptan^
JllV '(IIIX3-AXXX1 'A ojqíl) 8O19M 9P oSoI^ía,, osoraBj p sa oaii
-BJjsn^i sbui [^ uopoBj^sqB b[ ap oupj p asjBAa[a BJBd ojajauoo oj¡
-Bp pp B^JBdB as anb ua sosej X^q 'boiisijos upia^iujoj aQ *asuaiuaiB
jopBiJojsiq pp soaySoppojaui so^uairaipaaojd so[ souiBAiasqo opuBna
nniuaaB as oSatsosBsap [^ '4,ajdmats BJBd apanb anb Bijojsiq Bun,?
jiqtiasa ajainb anb 4o[[iiJjjo opBjpuaaB uoa 'Bsaijuoa sapipianj^ op
-UBna aqiaaj as uopnaBS jaunid [^ "Bijoisiq B[ ap ojoscqij o JopBiJoj
-siq un ap sbui b uoiaBJtdsaj b[ opBjJoa Bq 44osauodo[aíj [ap BJjan^)
B1 9P Bjnl39l B^ "uoiaBsiías ssa jB^uauiíjadxa ua ojauíijd [a aaquXo^
anj o^j 'sapipianj^ sa anb BipjSoiJoisiq B[ ap aiu^SiS asa 4JB[noij
-jBd ua 4X oSaijS oxua^ p aanpojd a[ ^nb ojuaiuiBjqumpap [ap ojnf
-uoa [B aaBU bijoso[ij ns anb sotuBuaAuoa 4sauoiaBzi[iAia sb[ ap bui
-aisis ns souiaaipuB opuBna BJBd Baijjja Bjjsanu opuBfap 'oja^
•ojajauoa oduia^ ap uoiaou
ns jod X soqaaq sns ap pBpoB[nuts B[ jod Bzxja^aBJBa as anb 'bi

�gler. "En el verano de 1920 —dice en Civilización, p. 19 - 20— el
profesor Namier, que acababa de hacerme ver la Europa Central, pu
so en mis manos La decadencia de Occidente de Spengler. Al leer
esas páginas, rebosantes de luminosa penetración histórica, comencé
a preguntarme si Spengler no habría concluido ya toda mi investi
gación, aún antes que las respectivas preguntas —para no hablar
de las respuestas— se hubieran formulado en mi mente. Uno de mis
puntos principales era que el objeto de los estudios históricos por
reducido que fuera, lo constituían sociedades completas y no frag
mentos arbitrariamente aislados, como los Estados nacionales de Oc
cidente actual o los estados - ciudad del mundo greco - romano. Pen
saba también que las historias de todas las sociedades de la especie
llamada "civilización" eran —en cierto sentido— paralelas y contem
poráneas. Ambos puntos eran también cardinales en el sistema de
Spengler. Pero cuando busqué en su libro una respuesta a mi pre
gunta acerca de las génesis de las civilizaciones, hallé que todavía
quedaba tarea por hacer; en ese punto —me pareció— Spengler era
muy poco iluminadoramente dogmático y determinista. Según él, las
civilizaciones nacían, se desarrollaban, declinaban y desaparecían con
invariable conformidad a un inflexible horario; y no se daba expli
cación alguna de nada de esto. Lo que Spengler había descubierto
era sólo una ley de la naturaleza, y se la debía aceptar confiando en
el maestro: ipse dixit. Este fiat arbitrario parecía desengañadoramente indigno del genio brillante de Spengler; y caí en la cuenta, enton
ces, de una diferencia de las respectivas tradiciones nacionales. Donde
el método alemán a priori nos dejó en blanco, veamos qué puede ha
cer el empirismo inglés. Ensayemos posibles explicaciones alternati
vas a la luz de los hechos y observemos cómo soportan la prueba".
Renunciamos a hacer una comparación de Spengler y Toynbee.
Es provechoso hacerla y muchos autores lo han intentado. Si Jean
Pouillon sostiene que "elle tournerait pourtant au bénéfice de Spen
gler" (v. Bibliografía, art. cit., p. 190) y Fonseca Muñoz minimiza sus
discrepancias ("la oposición empirismo - apriorismo, como represen
tativa de la contraposición Toynbee - Spengler, debe ser reducida
considerablemente", Número, Nos. 23-24, p. 242), la mayor parte de
ellos, y me sumo a su opinión, consideran que a nuestro autor lo
salva, precisamente su adhesión al tradicional empirismo británico,
su carencia de espíritu sistemático y de propósitos políticos naciona
les, su mayor conocimiento —justo es decirlo— de la historia misma.
Ambos son, evidentemente, el producto del ambiente apocalíptico de
nuestro tiempo, de la caída o ruina de ciertos valores, de los nota
bles cambios a qué asistimos y que nos conmueven y desasosiegan.
Porque respondían a un estado de espíritu colectivo sus obras al
canzaron gran difusión; pero se han mostrado efímeras. Es notable
lo ocurrido con el libro de Spengler. Luego de un éxito estruendoso
y fulminante, cayó rápidamente en el mayor desprestigio. Apenas
aparecido, uno de los pensadores más capacitados para refutarlo, H.
Rickert, no creyó conveniente dedicarle más que el trozo de una no- 12 -

�- SI • • • uop
-ob 4sisbjx9 'uoiDDy : (wjnjaj^ pun jncnüjpyji^^) oujojgg X BpBJij
-9g 9p X9{ B[ U9 4BUI9JSIS n&amp; U9 4El99jdB 9S O[[g ' (UOIDBJiSb) SllVJ[
pp jb (pnjginb) wig pp opBjs^ pp ubsb(I s^jquioq so[ í
B[ X OSOd9J pp OAIJBUJ9J[B O899Ojd p BUiqD BJJOSO^IJ B[ 9p
OJ(|I[ 989 U9 OJ9JU9 Jod ISB9
opBjp bjs9 ojsno^ p 9nb 9qcs oipnjs^ pp S9joj99f so¡ 9p opiBJjsip
SBUI [g *9J9 49JU9UBUIJ9d EpU9IJUO9 X OZJ911JS9 OUIO9 BpiA B[ 9p UOI9
-d99UO9 B[ ÍU9iq pp IKUOCZIJBgj B[ 9p 9JUBII9X9 X BATJBDOAOjd OUIO9
pUI pp BZ^Onj B{ 4fe9pj91SIJ9J\[ 9p OJTUI p p 9p BUIO^ ' (^^ 'd 'UOJJVZIJ
•IClt'j) tt[BI9[O9 9p BptA B[ 9^UBJtnp 49JU9UICpBUtHJO|B 4OJS9nduii: UBjq
-Bq 9ui 'opnbs^ 9p upuauio^y p 9aqos souiBzipgj 9nb p ouioo opnz
-U9I9UO9 ub^ 'oipnjsg oXn^ '9q^9O^) sp o^snvj p U9 -'-g^Bq B[ —99
-ip— 9ABp B-^^^ :so}iui X sopquiis 9p pBpiuijuí buioj 9qj9O^) 9Q
• ^OipriiS^^ pp JJJ m\ p U9 OJOS 8999A ^^ 9nb SOU
-9in BpBu) uoisnjoad b b^io 9iib p X '[bjta uBp pp X BJopB9J9 uopnj
-OA9 B[ 9p B9pi B[ BUIOJ Gnb pp 4UOs^j9g 4OUIUIJ9J J9UIljd Ug[
•BUIJJ^Op n8 9p UOIGBpiUIJOJ B[ B pA9[[ O[ 9llb BDIjpjSiq BI9
-u^Suijuoo B[ 4pjiA npu9iJ9dx9 Bidoad n\ JBipnjs^ b o9n[ aesed BJBd
489JU9piA9 X S9JUBJJOduiI SBUI SB[ O^BJI^ #p 9.1 qOS Opi9J9Í9 UBq 98 9nb
SBI9U9n[JUI 9p U9l9BJ9UinU9 B[ 9[qBqB9BUl BIJ9S 4BIJBJ9jq BJnj{n9 9J
-UBJ9qnx9 9p 4o9S9aqi[ 9ju3iu[Ei9U989 njijídsg un ggquXo^ opu9ig
B[ 9p Bi.iojsiq 9 Biao^j^) *ctJ9^Su9dg 9p (oioojisnd) oíap
-Oq P'*',, '„' ' " O19JJOUIBUI OpBJip9J9ES9p p?, : 990^^ U9 SOAIJ99ds9p
oju9ui9[duiis o 4(o^t "d '^61 dSL \^^J(ÍS'K u9) ttBSIBJ ^iu9tu[B9ipBj bu
-O9J BUn 9JU9UIBJJ9I9 S9,, : 11OJJB^\[ U9 89JUBUIUIJ9J O9n[ U99Bl[ 98 SO19
-mf so^^ *(g9 'd 4ttsoXBSU9 sojjo X Buojsiq B^ 9p ojd99uo9 ^g,,) Koou
-9J8iq OJU9IUIB8U9d p BJBd EZJ9nj 9p BSIUIB9 BUll 89UOpB0IJISBp 8nS
9p BUn BpBD 48BqBJJ SBJUBJ 8BJJO UBJ9 SOUBU9[^u9ds 8Ojd99UO9 SOg
•BIJOJSIJJ B^ BJBd OJU9UIOUI JGlUI.ld p 9pS9p 9[qBJiqEqUI 9S9I1J OlOIJ
-ip^ ns 9nb uBioBq 9iqiouoa o[ JojnB ns 9nb uoo BDijBqoJOB bijj9ui
-T8 B[ 'SBIJBJJiqJB S9JBJ9JBpun 89UOI9d99tiO9 SB^ 48O9S9JnjB9IJB9 SoásBJ
sog -opBuopuBqB X oi^ba ogpsnsui un ouioo 999JBdB [BSJ9Aiun bijoj
-8iq B[ 9p BUI9nbs9 ns 'opBZBJJ 9p SOUB Z9ip SOj[ y,, :odlU9IJ O9Od 9p
oqBD [B Bionpojd 9nb u^ís^jduii B[ BqBjBjsuoo 49jjBd ns jod 'vokíiz
-mjj * (9 "d 44jBjnjBU Bi9U9io X pjnqno Biougi^^,) bjij9S9 9p 89jub
oqonuí BpBjnpj bX BqBjsg 4bju9jui J9[Su9dg 9nb 4t4BjopjJoui,, bjs9
gp voiSpj pju9uiBpunj Bg *B9pi 44BA9nu,9 b^ 89 Bnu9ui UBno ojund
[B 9pU9jdlUO9 SBIJ9JBUI SBJS9 9jqO8 OJIJ989 O\ 9p JOp99OUO9 U9nq Op
-OJ 'BDIJpjSiq BpiA B^ 9p BJOpBZI[BJ9U9^ BIO[Oiq BUn 4S9 OJS9 44JB8J9A
-xun Buojsiq B| gp biSo[ojjoiu99 Bun gp oju9tuiBsu9d p oaanu opojgui
OUIO9 BZIUO99jd OpUBnO OJ9d ÍS9J9JUI J3U9J 9p BÍ9p OU 489JJBd 8BJ
-J9I0 U9 4OJqi[ |g *BpOUI 9p pUO!9BSU98 OJIX9 Un 4J9pU9jdlUO9 9p 89J19
-bj soAijoui jod 'opBzuB^p Bq pipuntu BJjgnS v\ jod opBfgp njuid
-S9 9p OpBJ89 p U9 XIX I^IS I3P 8OJU9UIBpunj SOg^^ 9jqO8 UIB|
gp ojqq p X 44JopB9npg jpuBjqmgg,^ 89jub oiuoo— gnb 449j
9p BI9U9pB99Q,, B[ 4J9^U9dg ppMSQ 9p OJqiJ p SCUI9[qOjd
8OJ89 U9 UpiSnjUOO UBjS BJJS9niU9Q, :9JU9punjUO9 BUIJOJ U9 OJ9d 4BJ

�Y, para terminar, toda esa multitud de autores que son sus com
pañeros de viaje. Digamos, solamente, que su predilección va hacia
los poetas: ante todo, los clásicos; y, entre los modernos, aquellos
que le suministran mitos y símbolos significativos (Browning, Meredith, Byron...) Una lista bastante completa de esa multitud de au
tores puede encontrarse en los "'Reconocimientos y Gracias", las úl
timas 30 páginas con que cierra su obra. (Estudio, X, 213-242) .
Pero no sólo es libresca la formación espiritual de Toynbee. La
vida cobra siempre su tributo. El mismo lo ha recordado en cierta
oportunidad, desde luego con la cita clásica correspondiente, en este
caso de Horacio: "Echa a la naturaleza con la horquilla; ella siem
pre volverá" (Naturam expellas furca, tamen usque recurret) .
¿Que fue lo que lo llevó a meditar sobre la muerte de las civi
lizaciones, la pluralidad de las mismas, su desarrollo uniforme y la
posibilidad de salvar la nuestra? Podríamos decir que ello fue, co
mo en otros espíritus, la pérdida de la ilusión novecentista y el duro
impacto de la guerra. En eso hace hincapié para señalar la diferen
cia fundamental entre su madre y él, entre una generación y otra.
A ese cambio dedica especialmente el capítulo segundo de la Civili
zación. A propósito del 609 aniversario de la ascensión de la reina
Victoria, describe la satisfacción y el optimismo de los hombres del
siglo XIX, la "alucinación fin de siecle". "Los miembros de la clase
media inglesa... dieron por cierto en 1897 su imaginario milagro.
Desde su punto de vista, la historia había acabado. Con respecto a
los asuntos internacionales, había finalizado en 1815 con la batalla
de Waterloo; con respecto a los internos, en 1832, mediante la legis
lación sobre representación parlamentaria; en cuanto a los imperia
les, en 1859 al sofocarse la rebelión hindú. Y les asistía toda la ra
zón al congratularse a sí mismos por el permanente estado de feli
cidad que esta conclusión de la historia les había conferido" (p. 29).
Describe el mismo estado de espíritu en los Estados Unidos y en
Prusia. Y termina por señalar: "Resultó extraño, empero, que quie
nes debieran estropear la situación, tal como sucedió en 1914, fue
sen los militaristas prusianos (que al igual que la clase media ingle
sa, alemana y americana, tenía en realidad tan poco que ganar como
mucho que perder), al reabrir deliberadamente el mal cerrado libró
de la historia" (p. 32) .
Digamos, al pasar, que la inestabilidad de esa "felicidad" y de
esa tranquilidad burguesa, había sido ya denunciada por alguien que
escribió en la misma Inglaterra, Carlos Marx. "El Capital" había si
do, en ese sentido, una profecía y una advertencia. No deja de reco
nocerlo Toynbee cuando dice: "... existían pueblos y clases tan desco7itentos como los franceses o los sureños con las cartas que les ha
bían tocado en la última vuelta del juego de la historia; pero que
estaban lejos de aceptar que el juego hubiera terminado. Eran todos
los pueblos sometidos y todas las clases menesterosas; y ¡cuántos mi
llones eran!" (p. 31) .

- 14 -

�- 91 -

¿bjb3[[ sopio anb y? ¡biubj3[ Baua^oj
'BUBjjxg!
(^^óí • Sí7! #c^ 'X 'oipnjs^) siqou ojd ajipaa
sauiuQ rjBiAajqB BJEd 4X oasiauBjg UBg
ouug ja
jbj^[ 'souB^iuua X safuoui 'oqajny oajBj^ 'oiuojuy UBg
'oanatdg 'oquag UBg 4BUE[nBj^ uiQ-pB-[B[Bf 'upsn^y UEg
ubc 'sajiiJBui soi 'sa^Baaoc 'uEtraisTf ubc 'oíanme"
X sa[ojsodB 'ijl oj^[ 'u^nf UBg 4Xa[sa^ u^iif X jaiABf oa
-stauBjg 4o[qEg UBg 4BiuoqBj^[ 'ojpag UBg 'BJjsnjBJB^ 'sBjajoJtd X sbo
-jBijjBd 'oiaaaang 'BjsijnBg uBnf 4sa[a3uBajB X sa[auB 4bj;ij\[ 4[an8tj^[
UBg 'uiXubav^ 'JBjqsj 'sapqxg 'sisj 4bijb^\[ '^png 'o^spg :44sojubs ap
uoiunuioa,, bji[9sui Bjsa b siqou oud apaajajut un opuaiSijtp aaBq o[
'oaqaSuy Bjg ap BaijijBag uoist^ B[ opuB[dtuaiuoa Bjqo ns auiuiaaj
anbunB ^ • 44sa[BSJ8Aiun SEisapn,, sb[ o 44sauotái[aa sapuBjS,, sb[ ap
ofaJBd ojdaauoa un opBp Bq 3[ sauoxaBzqiAia sb[ X Bijojsiq B[ ap uoia
-BzijBiuajsis ng ('jsbo *pBJj 4g *u 4gg2 *d '[ 'oipnjsg #a) ^[qisoduii sa
sopaja so[ ap soun3[B ua o[JB[[isBaua aapua^ajd

•d 'uppvzijmi^)) '44ojnjBuiajd anj BjnpBuiJB Bsa soub sojuaiaoj^Bna
aaBq js ap sofa[ jbCo^jb ap ajuB^sajojd ojaB [a ^nb,^ ajiuipB X '4tsau
-oiaBzqiAia sb[ SBpoj b opuaXnpui 'opunuí ajsa ap saa^^naas sauoianj
-tjsui sbj ajjua ap sBiaaa sbui sb^ anb sbui JBJnp ap oáijaBjd Xnui^
ojisodoad \n uaaapaqo anbaod '—Binfaj^jaf B[ X bsi¡^[ b^ ap oíaijiaaBS
ja— BaqojBa Bisa^^i ^j ap SBaidij sauoianjijsui sop B^daay 'soaiiBUB^
souBji^nd uBja sojquiaiui soXna ap sounS^ 'ajuBjsajojd bijiuibj Bun
ap oj^uap Banpa as X aav^^ ¿opaja anb ap ojad? 'js 'osoiáqag
• (2X1 '^ ^4t^i^ds3^, ua) 44BiJojsiq bj ap BiSo^oa^ b^ b uoiaBzqiAia vj
ap Buoaj Bun a^^, iBuiajsis ns isb Baijqsa 'oaqpjBa 'noajBj^[ j^ • (261
•d 4t48ajJig,,) 4toaQ snB^ o jeuij Buiauojida,, Bun ua 'saXag osuoqy
ap uoisajdxa B[ unSas 'Buiuuai Buia^sts ns opoj^ • (IJIX -^ IIX "^^a
'uppnzijMi'j) 44bt3bjS ap soipaui soj ua OAijB^numaB ojuauínB un^,
sa axqBjBisuoa ^niíJídsa osaj^ojd ouiiqn ^a X íuoiSqaj b[ ap ssjuaiA
-jis 'opijuas a^sa ua 'uos sbuistui sauoiaBzqtAia sb[ íuoxaBA^BS vj jb^^
-Bq '[a BJBd 'sa BJjaij b^ ajqos ajquioq [ap ouiajdns Buia[qojd [^ 'os
-oii[aj a^uauíBpunjojd sa aaquXo^ anb 'ouii^[n .iod 'souiBSip j^
(•ss ^f *d 444soqaaq so[ a.ijua sauoiaB[aj sbj
.TBiisaAux b BAag anb o^,, :^y 'HIX a^^Bt^ aiuaui[Biaadsa 'oipnjs^ ns
ap x uauin[OA [a ua SBuia[qoad sojsa B[nqdBaaj aaquXoj^) opipaad
BiqBq B[ ofiq [a íBUBOojatA pBpianSas B[ Bjuaj ajpcui ng 'aaquXo^
ap Boojsiq B[ ap Bijosogj B[ ap ozuaiuioa [a Bjsa jqy ¿sauoiaBzi[iAia
sb[ ap osaaojtd [a opuBipn^sa aacjiiasap ns apqnasap souiapog? ¿B[
-jba[bs a[qisod s^? ¿uoiaBzt[tAia Bj^sanu 'sand 'ajjoa apuop y?
• (gg *d) *44BUBiunq bzb^ b[ ap pBpqBjoj B[ b ouis sajuBJaSqaq
so[ b o^os ou jaaajBdssap jaaBq, Bj^pod B^an^ bjjo :oso.iqauaj BiaBq
as oi3Bsajd [g -44o[jaaBq ouioa,, [ap 'oatuaaj ogojJBsap [a jod ouis Bq
-Bdnaoajd as ou uoiaBzqiAia BJ^sanu anb BAaasqo 4ja[3uadg ouio^ *oi
-uaxuiiAoui ua o^anu ap Biuod 33 (aaquXoj^ aaip '}nvuua8Snf [a) bij
-ojsiq B[ ap ojjbo [a X 'biaouiuoo as OAiquijap X [capí opB^sa [g

�3.

Obra.

En la personalidad de Toynbee alternan el publicista, el profe
sor y el servidor del Estado.
Fue jefe de un Intelligence Dept. y asesor del Foreign Office
durante las dos guerras mundiales. Las relaciones internacionales
constituyen una de sus especializaciones. En ese sentido, cumple las
siguientes tareas:
—Es consejero habitual de todas las delegaciones británicas a
las conferencias de paz desde la de Versailles.
—Fundó y dirige el Roy al Institute of International Affairs. Se
encargó de editar un anuario titulado "Examen de las relaciones in
ternacionales". Ese Instituto se define a sí mismo de esta manera:
"El R. I. of I. A. es un cuerpo no oficial y apolítico, fundado en 1920
para estimular y facilitar el estudio científico de los problemas in
ternacionales. El Instituto, como tal, está impedido, por las dispo
siciones de su propia Carta Real, de tomar posición en cualquier as
pecto de esos problemas. Las opiniones expresadas en esta publica
ción no pertenecen, pues, al Instituto". Las publicaciones son libera
les y los autores gozan de independencia en sus juicios. Hemos podido
consultar los siguientes volúmenes: "Europa Central y del Sudeste,
1945 -1948", "Sindicatos soviéticos. Su papel en la política laboral
de los Soviets" y "El comercio soviético con la Europa Oriental,
1945-1949". El propio Estudio ha sido publicado por ese Instituto.
—Desde 1910 a 1924 fue profesor de Estudios Bizantinos y Grie
gos Modernos, en el King's College de Londres.
—Corresponsal del "Manchester Guardian" en Grecia durante el
conflicto de 1925.
—Es profesor de Historia Internacional en la Universidad de
Londres, y es su especialización los asuntos del Cercano Oriente.
—Prepara una "Historia de los Tratados de Paz", en doce volú
menes, habiendo recibido para ello una fuerte dotación de la Fun
dación Rockefeller. A mi juicio, ésta será realmente su primera obra
de Historia.
Ha publicado las siguientes obras:
1.La nacionalidad y la guerra, en 1915.
2.La nueva Europa, en el mismo año.
3.El problema occidental en Grecia y en Turquía, en 1922.
4.El pensamiento histórico griego (Hay traducción castellana
en "El legado de Grecia", Ed. Pegaso, Madrid, 1944) . La 2^ edic,
de 1950, comprende una extensa antología de trozos de historiadores
griegos, ordenados por temas. Es una obra nueva, muy distinta de
la anterior.
5.La civilización y el carácter griegos, que es, junto con la
anterior, de 1924.
6.El mundo después de la conferencia de la paz, en 1925.
7.Turquía, en 1926.

- 16 -

�¿I

-

/. vjuariQ 'uppDzi¡mij 'otpnj
-s^ ap saiquiou so{ uo^ souibiu atib Á ^1 ^ II '01 '6 opBjauínu souiaq
3nb SB[ 3JU3UIIB^U3UICpunj UES3J31UI 'OÍBqEJJ 3JS3 3p U9¡3BJOqE[3 B^ BJB^ — "VXON

•oAanu
ou oaad 'Bi^ojstq b[ ap uoisia ns ap sojaadsB uB^ojjesap vomaja^
uppvzijmp vj Á ^opvijojsiy p Á. upiSija^ wj 'eBjp ajju^ 'SBjqo 8Bqa
-nui opna^qnd cq jojne [a 'ofBqBJj ajsa opB^aBpaj ap oSan^j -&lt;p\
8bj anb 'pTjpBj^[ ap sBJja'q A bijoso^i^ ap pBj^naB^ b^ ua 'Bpun^as
B{ BpB.ijsnjj 'aaquXo^ *f *y ap saseja sop ap sauauínsaj A sbjou 'jvs
-xaciiun viuo)sty[ vj tyuitunji vuuwou - oaaiS dijojsii/ vj otup^y '\

-raa^uoa sauotaBzqiAia sb{ ap ojobiuo^^, [B BpBaipap oipnjs^ [ap
B[ ap ojuB^apB un sg "S6X ua 'ajuappoQ \a A opvniu j^ -^x
• (g6I 'aa^uíg 'BUBjpjsBa uoiaonp
-bjj ^xx) 'JaiMog uuBj^ ^-i^q^y Jod BpBzqBaj anj A 'BjjanS bj ap biu
-ayqojd [a aaqos oipnjs^^ ns ua aaquXo^ jod SBpnaaA sauoiuido sejui^
-sip ap uoioaa^as Bun sg 'XS6X ua 'uppvzijiap vj A vuuanS vj *xx
uoiaanpBij ^bjj) '8^61 U3 'oqanud o vjsand uppDzijmp vj
un A SBdBui opuaiuajuoa XX 'lOA un ^iaunuB jojnB xg
•souioi ojjBna sojsa a.iqos [[aAjauíog #g -q *jg \ap
oipuaduioa OAanu un opBaqqnd Bq ag 'f^S^X ua 'X' IIA '8lA
•sj8is X XS6X 'S9-Iíy souang 'sajoiipg aaatug *oip
•uadiuoj xap ouioa jsb 'Oípn^sg ^8P sauauínxoA sojauíiad scq ap bub[|
-a^sBD uoiaanpBjj -^BH '^oinB [ap oiaBjaag un X sauoiaaajjoa 8BunS[B
'uoioBqoadB B[ uoa '9^6t ua '^uoi un u^ opBaqqnd anj X eauaum^
-oa sias sosa ap oipuadtuo^ un oziq xp^jauíog *g *q ^g [g *sajoij
-ajsod sauoiaipaaj scqonuí Xcq sauaiun^oA sojauíiad sias sosa 3Q '[Bip
-unuí BJjan ég B[ BJB^Bisa anb ap so^ub SBip un X B^uajena '
'IA'AI #8lOA ^61 ua 'HI*I 'sioa 'vjjojsijj vj ap oipnjs^ uj^
' I 61 ua 'mii^j

�III
LO ADMIRABLE EN LA OBRA DE TOYNBEE
"Toynbee es probablemente el hombre más cul
to de nuestro tiempo" (Alfonso Reyes, "Sirtes".
p. 199) .
El Estudio de la Historia ha sido un verdadero acontecimiento
literario. Tanto sus ediciones originales como las del Compendio se
transformaron en "best-sellers". Interesó al hombre culto como al
hombre común. Ello no se explica sólo por su doctrina o mensaje,
sino por sus méritos literarios. La obra no marcará, creemos, un ja
lón de importancia en la historiografía ni en la filosofía de la his
toria, pero tiene ya asegurado un puesto destacado en la historia de
la literatura inglesa.
Deslumhra, ante todo, por su erudición. La obra es bastante más
que inabordable para el hombre de cultura apenas mediana. Está re
pleto de citas en griego, latín, alemán, francés y aún en árabe, sin
dar la respectiva traducción. En árabe está escrita la última frase
del largo trabajo, antes de poner la palabra Finis: "Todos volveréis
hacia Dios" (El Koran, X, 4) . Hasta los capítulos mismos suelen lle
var títulos en latín, griego o alemán.
Cada una de sus partes, cada uno de sus casilleros, va repleto
de una multitud de ejemplos históricos. Salta de la historia de un
pueblo a la de otro y de una época a otra en procura de analogías,
y es uno de sus encantos lo sorpresivo e insólito de esas confronta
ciones. Maneja y baraja constantemente seis mil años de historia con
pasmosa y desconcertante facilidad. Eso hizo decir a Ortega y Gasset
que Toynbee "no hace sino pasear por la historia el alma de turista
que Dios concedió al inglés" (4^ conferencia) . Sus volúmenes van
ahitos de notas y Apéndices. Estos, que estudian monográficamente
algunos puntos especiales, suelen ser mayores que el texto mismo.
No es que su erudición histórica sea exhaustiva, ni podría serlo; ma
ravilla la diversidad de conocimientos y la rapidez con que se tras
lada de un territorio a otro de los mismos.
Las referencias históricas van siempre acompañadas de ejemplos
extraídos de la literatura, especialmente la antigua. En esto, sí, cree
mos que es insuperable. Si en algún sentido puede aceptarse la afir
mación de Alfonso Reyes, es en lo que se refiere a la cultura huma
nística. En pocos lugares se estudia a los clásicos griegos y latinos

lo —

�- 61 • (Biauajajuoa éil) ^aopBaipa.id X oSoBpad 'ouisia
-iisitu BSaiSas anb 'aj ap aaquioq un ouis • • • ojosojij sa ou 'aaqBs
ns otuisiiuEpunqB opuais,^ une 'jassp^ X BSaiJQ unSas 'aaquXoj^ anb
sa j^ • ouBipijqnd ojtxa ajqBiou ns ap 'saaouaui sej ap ou X 'sauozBi
sbj ap Bun sa Bjs^ #odiSbui sa ojaaja ja sauofBsojSuB soj aaqos anb as
ojad íBaijqiq Ban^na BSBasa ap o sopjaiasap 'souBaiaauíBOUBdsiq saj
-oiaaj soj aaqos aauaj apand jBuiaiaop ouoi asa anb sojaaja soj as o^¿
•opBJSBs ouajsiuiui un ap sa.iaiaB.iED soj aaambpB JoqB[ ng 'jopBin.ii
-aopB X oaiiajojd aAjanA as niíaídsa ns ísBaijqjq SBiia sb^ JBaqdtijnuí
Bj^d soujapoui o soaisBp sajoinB sopBiopB sns b BfaQ 'uouuas un ap
ouoi p saauoiua uoaambpB sdsbjj sng • (811 *d 'upionzijiai^) 44bubui
-nq bzbj B[ ap suas BajBi b^ 'oqBa p X uij p 4sa uoiSqaj b[^ p bj
-Bd sand 'osoi^ip-i Buiai un JBpaoqB BJBd ssaiiBuiaisis sauoixa^jaj sns
BUopuBqB opuBna aaquXoj^ ap opisa p ua oiisubj; un assajE^^
•pBisiuiB BJisanu jbubS ap
uop p auaii aaquXoj^ 'sosinaaa soisa uo[) 'puosjad BiopaauB BaipuaA
^ aiuBsaaaiui ap SBpmas 'o&amp;Bd BpBa b uaaajBdB anb sauoisaadxa 'sai
-bjiuiis SBqanuí sbjio uoa 'uos M • • • anb oAni JoinB p anb ua uotsbdo
ua,? 44t"**ua BqBJiuoaua aiu opuBna oisa ipuaaduio^,^ -Biauaisixa ns
ap jBpaiiJBd oiuauíoui un b SBpuajaa ajduiais uba 'Bai^isiq Biauaaaj
-aj Bpsfap sbui b^ 'oiuaituBsuad oiaBJisqB sbui ^^ #ttJopBiJoisiq p oui
-oa oiubi ajquioq p soiuaaouoa —apBpBj^[ aaip— aaquXoj^ b soraaa^
^^ *piauapi^uoa o^^sa ns sa aanpas anb sb;ou sb[ ap bjiq ,
'X) 4top^nui iui ap ojiuaa p 'auaiuno^ro ira ap sopjuo p Bisa
X oAnisa apuop 'uoiSuisua^f ap sasuauipuo[ sauípjBÍ so\ ua 'suiiuad
-jag B| ap ozuaiuioa p snB ap saiuanj,, SBsa ouioa 'BUBipiioa BpiA ns
ap SBiauBisuna.ua SB^iauas sbui sb^ ouis 'p^panStiuy B[ ap saaquioq
X sajBn^ 'SBsoa sb^ ops ou —SBispuaaBuaj BisiuBuinq pp anSitii
-sip as oisa ua X— uaanpojd ^\ anb upiaouia b^ a^qBiou 83 -aiuaipuad
Bf opu^pasa uanSts une anb sb[ 'sBpBio^B op^panb UBq anb saiuaa
-bX SBJn^ij, sb^ 'ouBiunq oaauaS p opin^as Bq anb BjapB{ BpBuiduia B[
soujbiisoui B SBut^^d SBuanq naipap :ouiuibd oipaui b sspiuaiap o ssp
-BzxpjBd SBunSp ap osbd p X sauopBzqiAia ap pBpipan^d b¡ aspuas
BisBq ^\ 0^ 'oidaauoa un odijbj^ aaaBq BJíBd 8B[p b ajanaa^[ #sau
-aBiui ap BiauBpunqB v\ iqB 9(j -bisbiubj ns X ouisijq ns ajqnasap
os^d BpBO y • pBpqiqisuas ns oíáoqB ou Basa^qq Ban^na bj oaa^
• pBpiJBqiuiBj B^[iauas X pjniBU ap ouis bioub^
•niad ap uoiaBSuas v\ uep ou ujib^ o o^aiaS ua sapui^iJO sauoiaisod
•moa sns une X sbitd sng 'soixai sopiaanb sosa ap BjajspmiB B[ ua aA
-ia —BI{BA zu^jor[ un o oiusBa^ un— oiuaiuiiaBua^ [ap BisxuBuinq
un omo^ *sasBJj: sns ap eun Bpsa op^sojá Bq anb aA as 'sauoisaidxa
sns ap opBJtnSij X [BJaiq opiiuas [a Buiraop iuva^ Aq *BjqB[Bd aod
BiqBpd 'opuoj b aaouoa so^ ^sajoins soisa b aaouoa ojos ou aaqnXoj^
* (9^^ 'X) t4S^raBf ^ opiqiaaj BX^q anb jBniaajaiui opoiatu aaqos
uoiaaaj bsoijba sbui bj s^^ -uoiaanpBJi bj ap JBsn uis soSaxaS saaoinB
soj b jBidoa ap aiJB ja ua 'aaisaqauíy^ b JEsaiSui ap saiuB 'oíaiui oj
anb Jtosajoad oisapom jb aaajiBiSc 'soiuaiuiiaouoaajj ap bisij bSjbj ns
jy • uoiaBJisomap aofaui bj sa aaquXo^ "BJjaiBjSuj ua o moa

�Toynbee es, además, fiel intérprete de los sentimientos más no
tables y altruistas de nuestra época y de todas las épocas. Señalare
mos sólo uno: su radical oposición a la guerra. Sin dejar de reco
nocer el papel que ha tenido en el desarrollo histórico, no deja de
condenarla en todas las ocasiones. Su espíritu antibélico es tan pro
nunciado y decidido, que ha podido formarse un buen volumen con
pasajes extraídos del Estudio sobre el tema (Guerra y Civilización).
"La guerra, —dice en su Prefacio—, se destaca entre todos como el
principal agente empleado por el hombre para derrotarse a sí mis
mo social y espiritualmente" (p. 10) . Pero no es el suyo un pacifis
mo cómodo, el del "personaje antiheroico que rehuye la guerra por
la común debilidad de la naturaleza humana y no por el horror de
cometer un pecado" (p. 14) . Constantemente clama tanto por la ne
gativa personal a participar en una empresa militar como por la re
sistencia unánime a la agresión. Y es indudablemente este proble
ma, el que más lo apremia en sus consideraciones sobre las perspec
tivas de nuestra civilización: "Tres adquisiciones de la tecnología oc
cidental —la concentración, y, simultáneamente, la disminución de
la Oikoumené y la invención de las armas atómicas— hacen impe
rativo, para el hombre en proceso de civilización, la abolición de la
guerra" (IX, 524),
Y, por fin, difícilmente conciliable con lo demás, aunque no en
un inglés, su humorismo. Toynbee filosofa, aborda temas graves, re
curre a profundas citas clásicas; pero también divierte. Elogia el
"Esquema de la Historia" de Wells cuando trata a los pequeños tcriomorfos, los antecesores de los mamíferos. Pero pierde su seguri
dad —agrega— cuando pasa de lo primitivo a lo maduro, "cuando
se ve obligado a tomar las medidas de ese singular teriomorfo eterializado que se llamó W. E. Gladstone". (Estudio, III, p. 194) . O cuan
do se divierte con los coloquios de una Junta de Estudios Históricos
de una universidad inglesa. O cuando, hablando del "arcaísmo", se
burla de un fascista británico que quería quitarle al idioma inglés
sus términos latinos para volver al viejo sajón, llamando al bus,
folkswain; a la logic, redecraft, etc. Toynbee, según Lucien Febvre,
desborda humour hasta cuando no se lo propone...

- 20

-

�- u sns 'so^ouBsap sns *sisaua sns : sauoiaBzqiAia sb[ ap osaaoíd ojb[
[9 aiuauíBpiuajap Bipnjsa 'oaiSo^uB opoj^ui asa opuBapIiug • g
•SBtnsira sb|
OJjua oAijBJBduioa opo^aui ^a apuaijap X ojuanaaj osoianuiui un sB[[a
ap aa^q 'sauoioBzqiAia sb[ 'jofaiu o 'uoiaBzijiAia b[ auijaQ -^
• sauoiaBzijiAia sb[ uos anb soauaSoui
-oq X soqduiB sbui sodraBa sosa JBajBqB anb XBq anb opuaraa^sos 'sbj
X soiipnja sajopBiJojsiq so[ ap Baijjja Bun aaBjj '\
:sbui91 sa]uamSis so[ Baqo ns ua B[[OJJBsap aaquXo^ '[
• (9XX *d 't4^íJt^s3 u3 'nojJBj^f) t4SBAi}aadsjad
SB[ Buuojap X ojuauínuoui [a B^jnni,, anb uozbj uoa oqaip BX^q as {a
ap anbunB '^pA^auíog ••j *q .iod oipuadtuo^ [ap uoiaaspaj B[ a^uaiu
-[BnSí aaapaqo pBpqBuij Bsa y *Bja[duioa Bjqo B[ JBjapisuoa opnd
soqa ap ounSuiu anbunB 'ojunfnoa ns ua Buiaists [ap sauoiaisodxa sbu
-anq oqaaq UBq —(vifvaSoijqifj *a) ^I^íds^,, ua noJJBj\[ 'qaiAoauBJ^
'qai[qqj^ X aa^[aag 'ajAqa^ uaionq[ b souiBpuatuoaaj— sajojnB so^
-uijsip 'sBuiap o[ ao^ 'oipms^ ns ap ajBn[ sosjaAip ua X upiovzijia
-?^) ns ap so[n^idBa soiuij[n sajj so[ U^ X sojcatuod sajj so[ ua SBtJoai
sns ap Ba^ajuis uoiaisodxa Bun oqaaq Bq aaquXoj^ oidojtd [g -((bu
-oisiq B[ ua pBiJaqq B[ X pBpi[BSa[ Bg,9 9[^iíi 9S '4isauoiaBzi[iAta sb[
sp SBiaojsiq sb[ ua soui^ij sogí^ ap zaA ua '[^ ojund [g ^oaijipoui oj
II \ *^ 1^P ^íl-1^^! V '1BXC{O ns 3P ozuaiuioa [B Bjn^ij anb sojund aaax)
ap uB[d [a sg "sbiou ap oujapüna ns ap Bfoq B[os Bun ua saiuBjsui
saAajq ua opBuSisuoa X ajuauíBjiqns optqaauoa anj ofBqBJj ns ap oj¿
-ajuj UB[d [a anb 'pBpiunj.iodo Bjaara ua 'osajuog *JOjnB oidojd [ap
BpnXB B[ uoa souiBjuoa 'sisa^uis Bsa jaa^q bjb^ •oipnjs^ ns ap sbuiS
-Bd OOST1 SBl ^^zijajuis [P^J sa o^j • souia.iiui^daa sog -BXns uoiobiu
•jijb BpBa b ajuauíBauBjuodsa UBjciq bso[S b[ o oiiB^uauíoa [g -BAp
-afqo 'opoj aaqos 4X Bapajuis 'bjb[o uoiaisodxa Bun jaocq souiaaBjna
-o.T^ -aaquXoj^ ap Bjqo B[ ap JB[npaui a^^d B[ ua inbB souiBJjug
• ($q 'd 'uppvztjtaij 'aaqu^oj #f 'y) Ipp
oo P^p^pos EJjsanu 333UD^^d snb e sp^dss ej
3p SEUBlUtiq S3pEp0pOS JI^npOjd JE S333A 31UI3A
sEun opipdaí Eq ss ETJO^siq e¡ EJoqE

S^MOIDVZniAID SV1 3(1 V1V31SIS
AI

�colapsos, sus desintegraciones y otros problemas concomitantes, co
mo los contactos entre las civilizaciones.
4.Habiendo extraído, de lo anterior, generalizaciones, estudia
si el proceso se cumple de manera total e inexorable, o si hay algún
campo para la libertar, para la libre iniciativa y acción del hombre.
5.Hace el diagnóstico de nuestra propia civilización, soste
niendo que puede salvarse y sugiriendo algunas soluciones.
6) Concluye señalando qué es lo que determina la vocación de
los historiadores y a qué procedimientos deben sujetarse.
Los primeros y últimos puntos son de orden metodológico, y
no haremos referencia a ellos sino circunstancialmente. Expondre
mos su sistema de las civilizaciones de acuerdo a lo consignado en el
Estudio (las referencias se hacen de acuerdo a lomo y página. Hemos
usado la edición original: para los tomos I-III, la 4^ impresión de
1948; para los tomos IV - VI, la 5^ de 1951; para los tomos VII-X,

la 1^ de 1954) .
A) Definición de civilización.
Habiendo rechazado la actual producción histórica por su especialización —fruto del "sistema industrial"— y por su nacionalis
mo —fruto de la actual concepción del estado nacional— Toynbee
desea "establecer la presencia de algún objeto del pensamiento histó
rico que sea constante y absoluto. Nuestro próximo paso, pues, es des
cubrir un campo inteligible de estudio histórico independiente de los
puntos de vista y tareas locales y temporales de los historiadores" (I,
16) . Ese "campo inteligible de estudio histórico" es la civilización,
o mejor, las civilizaciones, pues él sostiene el principio de la plura
lidad de las mismas, rechazando la unidad o continuidad histórica de
la civilización.
A definir ese "campo inteligible" dedica un capítulo (I, 17-50).
No es posible entender a Inglaterra, sino integrando, con Francia y
demás estados europeos y americanos, un mundo mayor que llama
mos Occidente, Sociedad o Civilización Occidental.
En otro libro da esta definición: "Por "civilización" entiendo la
unidad más pequeña de estudio histórico a que se llega cuando se
intenta entender la historia del propio país: los Estados Unidos, por
ejemplo, o el Reino Unido. Si se intentara entender la historia de
los Estados Unidos en sí misma, sería ininteligible; no podríamos en
tender el papel desempeñado en la vida norteamericana por el go
bierno federal representativo, la democracia, el industrialismo, la
monogamia, el cristianismo, sin mirar más allá de los límites de los
Estados Unidos, más allá de sus fronteras hasta la Europa Occi
dental y los otros países de ultramar fundados por europeos occiden
tales; y, hacia atrás, más allá de sus orígenes locales hasta la historia
de la Europa Occidental siglos antes de que Colón o Gaboto cruzaran
el Atlántico. Mas para hacer inteligibles en la práctica la historia y

- 22 -

�—

3

: sauoianjtjsui eop X^q 'jaaaa^dB ap bij anb ^juappoo uoidbzijtaid bx
X BpiD3JBdBSap B0IU9[3l^ UOIDBZT^IAID B[ 9J^U9 OuS9JJ9JUI |9 3J)Ug
• uoiobj^ajuisap ns b 9A9[[ o^ anb i(sajqnouj/ fo atuij^ 44sbio
-ua[nqjnj ap Baoda,, B[ opBzuBo^ BtqBq o^ bX oiJ3duix asa y *Biaoj
-stq ns ap asBj Btutqn B[ na Eatuíqaq pBpataos bx Bpoj b oatjtuosaad
anb 'ivsuaamfi opn^s^^ un 'ouBtuog oiiaduij ^ anj souauípuaj sosa
ap oj9uit.id xg *4tuoi0B^j Bsa ap Btauasa B{ 'ajuauíajuapiAa 'Bja anb
sa^í^os souauípuaj 8OtJBAi^ S99uo;u9 opqnasaQ *t4Baiua[ajj B[ X ^bj
-irapioaQ pBpaiaog bj ajjua Baijojsiq uoiaBpj b[9, anj uoioua;B ns of
-B.TJB sbui anb b[ 'ttuoiaBi[ij X pBpiujaiBd,, ap sauoiaBjaj sssa a(j
•ojunfuoa ^ opoi ajjua —j
-sod tu jotjajuB oas^ju^jBd uts 'jtoap sa 'sa^ui^po X 'opBJtS ó^ X
ua uoiaBtftj 'pBptuaa^Bd— oasa^uajBd pp Btua^qojd p JBtpnjsa b
o\ o;sa X ^(BnStiuy souibuib[[ soj^osou anb bj) 'Botuapq tb\ ap uauatA
-ojd BXopojiQ - oubjisij^ B[ X p^uaptaaQ bubiisij^ uoioBzqiAta B3
•sopESBd sodtuaij ua SBpBzqtsoj sbj^o ap BjB^q
-Bq apjBj sbj^[ * (XS 'i) —sanputq sbuibC X souBtuBXButq SBjsipnq 'sis
-jsd 'sotpnf 4souBt.ioisau sotiBijsija 'sbjtsijououi soubiisijo— t4sBpBzi[
-tsox^ ajáis X —aiuataQ otuajjx^ pp X nputjj 'boiuib^sj 'BxopojjQ bu
-Biisij^ 'pjuaptoaQ— oauía uos sapnjaB SB3 #ajuatjQ otuajix^ jap bj
X Bxopojjo - ouBijstJta B[ sop ua :nqqopsap |B (ggx 4l) 13 9P ojauínu
^b aiuatuxBuij BAaja anb t(j[ 'j) 6X 'lcli ua ^sbuistui sb^ ap ojuana
-aj ^a aaBq 'asjBtpnisa opand uotaiiadaj o Btauanaas bXiid 's
-ta saxdijxp^ outs 'uoiaBztxtAta Bun XBq ou anb jaua^sos ap oS
'oapvundiuoo opojatu X sauoiaTozipiaia ap pupijvjnj^ (q
•jBfajoa auodojd as \a anb sodij 'sand 'uos sauoiaBztxtAta SB3
• (¿íjx 'i) 4t^oiJOjsit[ uotainjuí ap oj
-ox ajuBiJodiut un anj 'BxnasnXeui ^ ^00 Batun uotaBzixiAi^ Bun otu
-oa Bsoa x^i XBq ou snb^ ap nBautqo^ ap ojuatuiijqnasap x^ ^^b ap
oipnjs^ \a ua oqatp ox uoa uotaatpBjjuoa u^ • (¿g *d) 44odti x9P S9J
-Bxduiafa soAanu ua as^Bu.icauaa^ pcpiuniaodo Bpca ua bj^ox (BxnasnX
-biu uoa) uoiaBzqiAt^ bx o jad 'sauoiaBztxtAta sbx uauatA X ub^, :uota
-BiuJtjB Bisa BdutB^sa ojqtx ouisitu asa ua anb jBXBuas auatAuo^
"(0¿3"693 "^ 'upiovzijiaij) 44ajuatjQ ou^fa^ x9P opuntu un Bjjuana
-ua as X 'uodBf o Butq^ ap asBjjB^ -nputq opuntu un Bj^uanaua as
X 'BUBjndfB}j o ajosX^\[ o BxeSu3g ap asB^jBj 'oaiuiBxst opuntu un b
rqtJjB as 'sBiJOjsiq sns japuaiua ap bjbjj as ts X 'uBjstuBjy o soaanjj
-b^\[ ap ajJBd as tg "OKiiuBztq opuntu o Bxopo^jQ pBpuBtjstj^ can b
BqtJiB as 'SBiJOjsiq sns jspua^ua ap bjbj^ as ts X 'Btsng o BtAjag 'sta
-aj^ ap aiJBd as ts 'aiuatujBxituig "XBjuapiaaQ opunj^[ 'xBjuaptaaQ uota
-BztttAt^) 'xBlu9PÍ"0 pBp^^iistJ3 bx asBtutqx ía^JBd Bun uos BpuBxojj
n BtauBJ^ 'BUBjajg UBj^) 'soptuj^ sopBisg anb bx ap xBí"s BPTA BI 9P
axqt^txajut psptun bx UBxaAaj sou saxBtaBdsa X s^xBJodtuaj sajttujx $o\
-sg *BUBtuoj-oaaj uoiaBzqiAia bx ap BpiBa X uopBuqaap bx B^sBq x^j
-uaptaao Badojna uotaBztxiAta Bjjsanu ap sauaSuo soj ap b[xb sbui tu
'oaiuiBxsi opuntu x9 o XB1U9FO B^ojug bx B^sBq x^iuaptaaQ ^dojng bx
ap bx[b sbui jBJttu otJBsaaau sa ou 'sBUBaijauíBa^JOU sauotanjijsut sbx

�"la iglesia establecida por la propagación de la religión cristiana" y
efímeros estados provocados por la "llamada Vólkerwanderung de
los bárbaros". A los cristianos los llama el Proletariado Interno y a
los bárbaros el Proletariado Externo (I, 52 y 53) .
Ya está ahí todo el sistema de las civilizaciones de Toynbee. Las
civilizaciones son múltiples, pero comparables. Hay una que cono
cemos bien: la helénica. Se trata de descubrir en las otras las mis
mas "relaciones" observadas. "La civilización helé^ica fue el tipo de
civilización empleado con más frecuencia por Toynbee para construir
sus secuencias tipo" (Becker y Fróblich, op. cit., p. 21, n. 17), quizá,
como dice G. F. Gautier, porque es "el único ejemplar realmente
accesible de la muerte de una civilización, el único cadáver bastante
bien conservado para prestarse a una disección" ("Genséric, roi des
vandales", p. 3) .
En efecto, a continuación de lo citado, el autor señala rasgos de
la decadencia del mundo antiguo que ha de estudiar, a lo largo de
todo su libro, como rasgos de la decadencia de toda civilización.
Comienza luego una rápida revista de una serie de civilizacio
nes, para terminar sosteniendo que ellas son comparables. Su largo
capítulo sobre la posibilidad de un estudio comparativo de las civi
lizaciones (I, 51-181), termina sosteniendo que si el método compa
rativo y generalizador se emplea en la Antropología, la Etnografía o
la Prehistoria, puede emplearse también en la Historia. "Queda en
pie el hecho de que se admite que esas primeras sociedades son sus
ceptibles de un estudio comparado en toda la extensión en que las
conocemos. ¿Qué base hay para suponer que el mismo método de
estudio no podría aplicarse a sus historias pasadas si los perdidos
testimonios llegaran a nuestras manos? Y, por analogía, ¿qué base
hay para suponer que las historias de las civilizaciones —que han lo
grado dejar testimonios similares a los de la Historia par excellence— no podrían igualmente estudiarse en forma comparativa?" (í,

180) .
C) Génesis de las civilizaciones.
En las civilizaciones sin parentesco, el nacimiento se produce por
el pasaje de una sociedad primitiva a una civilización, por medio de
una mutación brusca; por el tránsito de una condición estática a
una condición dinámica.
En cuanto a su motor, las civilizaciones no nacen de condiciones
favorables, sino de la adversidad. Es el papel del mal, el desafío
del diablo ante la obra divina, lo que provoca la réplica de Dios.
Su teoría del Reto y Respuesta —Challenge and Response: cha
llenge se ha traducido por reto, provocación, desafío, incitación o exi
gencia; response, por respuesta o réplica adecuada) lia alcanzado
gran divulgación, no por su novedad, sino por la forma minuciosa
en que está desarrollada.
Descarta la raza y el medio geográfico como creadores de civi
lizaciones (I, 207-270) con argumentos conocidos que se encuentran,

- 24 -

�JOp pBpTJ9A98 ÜJ 9p ZIBJ B SEptU910p O SBpBZIJBIBd S9UOI9BZIJIAID Xb||
' 98JB[[OIJBS9p 'J9D9J9 'jEinp S9 BUI9jqOjd ^9 ÍBpBU 89 OU
•sauopnzijiaia svj ap sojjouunsap o so)uaiiuiaaa^)
BJ 9p O899X9
UU X pBpiJ9A9S 9p BI9U9l9ipp BJ 9J)U9 Otp9lU OUIUIJ9) Ull U9 BJ1U9119
-U9 98 UOtDBOOAO^d 9lUEjnuillS9 SBU1 B-q,, :JE.I9U9^ X^q 'BipUBJSJ U9
'OUIIUEO 9p pBJIUI B OUIS 4BipUBJU9O^) 4OSJ9ApB SBUI J9 U9 ODOduiB^ IU
'B9njo^[ 49[qB.ioABj A 9ABns sbui oipoiu ^o U9 99bu ou 'ojduiofg jod
'BABUipUB9S9 UOÍOBZIJIAIO B-J ' ^ 6 " 6S^ 'il "* 19P &lt;&gt;I^ljdB^ OUIIJjn J9
^oquXo^ Boxp^p oyj9 y *o}o 4tts9uoi9Bsu9duiO9 sbj 9p Aa\ BunM XBq
Í9JÍIUIJ O1J9I9 B}8Bq ^9jdui9IS O^ ¿B9Ijd9J 9JJ9nj 8BUI UOIOBOOAOjd 9J
-J911J 8BUI B? 'OJ9^ ' (OUBUIliq O ODISJJ) Oip9UI JB UOlDBjdBpB BJ A BptA
bj jod Bqony B.inp B[ teisiuiA^Bp opiu9juoo un X^q ojs9 opoi u^
"919 'SOipnf 'OUBUIOIO OIJ9dlUI J9 U9
8B1OUBUBJ 4OUISIUBI1SIJ9 : 8B9IoJ9U9 S9UOI90B9J B SBUII19IA 8B[ B UBA9JJ
gnb 4(8S^"80^ 'II 'suoiiBzijBuod jo snjnuips) sauopnoasjaj -&lt;j
•JOII91UI J9p SBpBSliqB 89pBp
-nio 'BjgosBjj^ A Bjnjoq^ uoi^nj oj ou A 's^iuBiaodiui s^jBjidBO uojgnj
onb SBisondxo s^pBpnio 'uBjiíiqoou^^ A ODzn^ 4B9ti9uiy ug[ "BiJisno^
H9 OU A 4B0lUBUIJ9S UOIS9jd BJ B Bpil9UIO8 4BI8BJ18ny U9 90BU 9nb
4OlSui[OJB9 J9 i (SI911IO^) 9qBIB UOIS^^d BJ B 9JU9JÍJ OlSuiAOIOUI OpBlS9
[O ÍS9nbBJB SOJ B BlS9ndx9 OAniS9 8BI}U9IUI iqj9(I Í^OII91X9 UOI89jd BJ
oiub oidi^^ : (¿O^ "211 'II 's^jnesgjd jo snjnuiiis) sauoisau^ &lt;p
•919 4Unpj9^ Í8B9IUO9JodBU 89UOI9B1
-SBASOp SBJ B 91U9^J BTSnj^ í BIOUy 9p 89ndS9p SOUBUIO1O SOJ ^BIJjy
9p 89nd39p BIUOJ.J ÍSBSJ^d SOJ Jod SBpBZIJBOJ S9UOI99n^lS9p SBJ B 91
-u9jj SBU9iy :s9jdiijnui sojduigf^ -s^uoioBzijiAio b oiu9iuii9bu jBp gp
E99BdB9 SBUBUinq S9UOI9B9OAOjd SBJ 9p 9IJ9S BJ UBI9IUI (jIJ-OOl 'il
4SMOjq jo snjnuiyis) svpvjadsaui svjouuap o sajsvijuoa 'sad^o^ -g
'BSOIoSlA UOI90B BUtl UBDOAOld
9nb 8Bijn9Ul O S9U9JJA SBJJ9I1 9p ITOI99BI1B BJ 4JI3Op S9 ' (66 ' ¿ 'il
'spunoaS M9U jo snjnuiiis) svaanu sauuaij sdj ap opvuivjj ^3 'Z
•vndn^ vpifjad ^BqonadBJiuoo biiq 'osdijB^ o 99ai[^ ubidoijo
9j onb BpBjBSoa ^j^ia bj b 9iu9Jj ouio^ 'soiuoipuoi^i^ soj o sadojD
'ID 8OI B 91U9JJ OJ^lJ9d U9 UBI OAI11S9 OU S9SIJQ 'SBOIIJUI X
SBqonad BjnuinoB ^oquXo^ • (08T " 6¿T *^) OJClíl ^lsanu ^o
9Uj Buiojqojd j^ *aopB0J9 ozjonjs^ un ^^quioq jop 9ixo onb
4jj 'soiJiunoo pjBq jo snjnuijis) vaifvjSoaS pvptsuaapo B3
•ouBiunq oujoiuod j9p soji X ooisjj
OIUO1UO9 J9p U9p990ld SOp :S9UOI9B9OAOjd 9p S9SBJ9 O0U19 XBJJ
•sojnoBisqo bjiuod opuBqonj sooiSojoiiui soojoq
uBiU9S9jd SBpuoX^j sbj SBjioi gnb opu9iiqnos9p ^(ZO^'ILZ ^l) S^U\A
-ip X SBOjijiu sBqomd sbSjbj uoo Bisondsojj X oiojj jo buSisuo^
' (ZSl'SLl *d)
4¡vihoxsijj vi aa oíanxsa av MpiDDíiaoaxNj,, Bais^nu u^ 'ojduiofo aod

�Reto. Las alcanzadas por la parálisis infantil son cinco: las de los
polinesios, los esquimales, los nómades, los otomanos y los esparta
nos. Realizaron un esfuerzo excesivo (Toynbe emplea la expresión
francesa tour de forcé) y quedaron agotadas (III, 1-111).
Las civilizaciones se desarrollan a raíz de un esfuerzo constan
te, una creación continua. "Las civilizaciones crecen a través de un
élan que las lleva de una provocación a una respuesta y a un nuevo
desafío, y de la diferenciación a la integración y de ahí a una nueva
diferenciación" (III, 128) .
Como causas del desarrollo, no acepta totalmente ni 1) el dominio progresivo del medio humano (III, 128-153), ni 2) eZ domi
nio progresivo del medio físico (III, 154-173) .
Las causas principales son:
3.La eterealización (III, 174-191) o espiritualización progres;va de todas las actividades humanas, la transposición de las preo
cupaciones materiales y groseras a un plano espiritual o mental ele
vado. Podríamos llamarla la teorización del esfuerzo. "El hombre
primitivo es hechura de la naturaleza, está enredado en una lucha
con las realidades ambientes, no puede independizarse del poderío
de éstas. El hombre civilizado, en cambio, cuanto más progresa más
libre es del ambiente, maneja mejor sus propios recursos para rea
lizar una existencia etérea, es decir, determinada por impulsos de
orden espiritual" (G. Francovich, op. cit., p. 23, V. igualmente, J. B.
D., op. cit., p. 182) .
4.Transferencia del Reto y la Respuesta (III, 192-216) del
exterior al interior, o sea, renovación constante del esfuerzo, según
idea inspirada en Goethe y en el élan vital de Bergson. Pero si en
la génesis de las civilizaciones el Reto procede del contorno exte
rior, en el desarrollo de las civilizaciones ese Reto procede del inte
rior mismo de la Sociedad. Dicho de otro modo, si el nacimiento de
una civilización está determinado por un factor extraño, el creci
miento de esa misma civilización procede de su interior, esto es, cons
tituye un acto de auto - determinación.
Si tales son las causas, ¿cuáles son las manifestaciones concretas
del crecimiento? Toynbee hace su análisis (III, 217 y ss.) a través
de dos fenómenos:
1.Relaciones de las civilizaciones y los individuos (III, 217247). "La sociedad es un campo de acción, pero la fuente de toda ac
ción está en los individuos que la componen". El pensamiento del
autor es aristocratizante. La civilización se desarrolla por la acción
de los genios o una minoría creadora. La masa obedece o sigue (mi
mesis) . "Eso es lo que distingue radicalmente a las sociedades pri
mitivas de las civilizaciones verdaderas" (L. Febvre, op. cit., p. 123) .
2.Interacción entre los individuos (III, 248-262) . La masa es
pasiva, rutinaria, inerte. Ante nuevas exigencias, la minoría se retira

- 26 -

�- IZ -ua Á boubjuoJso 'Bjppj Bpuotpoqo üj so spoimj^ ' (^l "6TÍ 'AI 'sí8
-ouirj\[ jo ssoujBojiuBqooiu oqq) ^isatutiu dj ap uoiauziunoa^^

*j

•.ucnop^vauq [op sbsubo sbj 4jo BJtd 4ruí)B oqj 'SBppms uos
anb outs J9BpBui&amp;osb iu jBjnjBu ojjonui op uotonuí ou souopuzíjiAp
sbj onb ousijsos ooquXoj^ ^sbijooj seso jBzsqooj jb 4BA;jiuipp u^
•Bjqoinb uo bjso onbjod so 'sojjbsb soso BjUBnSp ou uppBzijpp Bun ig
•joijojub oj jod BpBzsqooj s[q 'sbujo^xo sBZjonj op sojjbsb o soiiotsba
-ui 'bos o 'oiiüiunq ouuojuoo ¡9 auqos opuvwoo j9p vpipjaj •&lt;}
•OAI^OUI nS OU 'BlOUOpBOOp BJ Op BUIOJUTS Utl O BlOUOllOOSUOO
Bun Bjopisuoo v~i 'Boiuooi bj op uoioBuipsp Bun jcd 'ojduiofo jod
'BpBiuosojdoj 'ooisif ouioiuoo \a auqos opuviuoa jap opipuaj 'f
• (sojjo Á oiqqo^ 4uoj
*BId ua 8TSO[ojoBUB bj) bSoijS pBponSpuB bj no 'ojuoinjBnSt 'Bpiuo^os
Á. joiio^ub bj uoo BpB;uoiBdiuo 'soaiupjsiq sopio soj op B^^ -g
•jtojuodg uo 'ojdinofo lod *ooojBdB
omoo jbj 'soaiSpioiq sojap o sajvjia svdvja sdj ap vtuoaj B-q

#^

•OSJOAIUll JOp JBJOUO^ BIDUOpBOOp BUll JOd
-sbjjb uos uoioBzijiAp bj o ojcjuioij jo onb op —sooiojso soj op o^uoin
-jBioodso— bSotjS uoiodoouoo bj unSos 'svoiiuspo sisiua SB'q '^
: (811' L 'Al) 8s&lt;^bjoo soso jBOijdxo
op opB^BJi UBq onb sbuooj so^uoin^is sbj BZBqoo^ ooquXoj^ 'osouodoj
-ofj jop BJJon^ bj uoo ^ioiut os BOiuojoq uoxoBzijiAio bj op ucnop^fvauq
13 ' (8alcItlOiIX J amíX) MSBpuojnqanj op sBoodo?? sbj
-op oSonj BJBd Bjqoinb no ubj^uo tuoioBuijoop bj oSonj auoi^ *sou
-opBzijiAio sbj op ojjojjbsop jo Á o^uoiuiTOBU jo opBipnjso sq og
'sauopvzjjiap sdj op (sucnopjjnauq) SDuqamb o sosdüjo'j

(^

' (068
" ¿¿8) III '^ 19P ojnijdco ouiijjn jo poipop SBpuoJojip sbso .ibjbuos y
*(Sl "^ '*^í *^ 'q^jAOouBj^ •^) t4ouisiuinbBin jo BpBq buijout os jBjuop
-poo uoioBzijiAp bj íosoi^ijoj oj BioBq sonpuiq soj íooiiojso oj BpBq
oiuouioiuoiojojd uojoiiaip os so^ou^ soq 'BUBiunq pBpiAiioB bj op soj
-oodsB sojuojojip uo sisbjuo ns ouod eun BpBo 'ojijso un ouoij Bun Bp
"BD *8B-I1Í&gt; 9P 8Bn souopBzqpp sbj uBpuojojip os onb oso uo so :sbj
-uijsip uos jbjouoS osooojd oso op ojjuop SBiouopodxo sbj ojoj
' (^88-89^ 'III) i9iraBH ^ 9^UBa 'UB^ 'ÍD
-njuo^ *unpjBj* uqj *uopuojBj3 'oiqijo^ 'ojoABtnbBj^[ 'ioiaijjq oijiiu^
'ojosoj* ojABj^ 'ojuojouo^ 'sopxppnj^ 'ájnquopuijj 'ipjBqpB^ 'utuoq
'opuBJ^ jo o^po^ 'BiuoqBj^[ 'oopnBsj uooq 'jBso^ 'sououiodoji^ 'uoj
-og 4piABQ 4^png 4Bjo^oq op opBuSj 4opuBX) jo ouoSoj^) 'ojiuog UBg
'ojqBq UBg :soiuoS op bijojbS Biin ouoia 'sosbo soso JBJjsnji BJBq
• ojuouiBAisoons uBuaojjB os ozjonjso jo X pnjoinb bj onb jo
uo 4ojjoJJ[Bsop jo uo orajp un 4sond 'Xbjj • (uanjog puB jBMBapqji^)
otuoja^j A, vpvuija^j bj op Xoj bj s^ 'Bjsondsoj BAonu ns uoo OAjonA Á

�tnsiasla de la masa (cf. con el carisma de Max TVeber) . Con el tiem
po, esa obediencia se vuelve fija, rutinaria, mecánica. Ante el desa
pego o falta de entusiasmo de la masa, las minorías, en vez de rec
toras, se vuelven despóticas.
2.Rigidez de las instituciones (The intractability of institutions, IV, 133-244), incapaces de ajustarse a las nuevas exigencias.
Toynbee recurre al símbolo del "vino nuevo en odres viejos" y enu
mera unos quince impactos en que se aprecia ese fenómeno.
3.Nemesis del espíritu creador (The Nemesis of Creativity, IV,
245 - 584) . Esta venganza consiste en que una civilización, luego de
una respuesta adecuada, tiende a no evolucionar y se idoliza a sí mis
ma. Asume dos formas, una pasiva y otra activa.
La pasiva ("dormirse sobre los laureles") tiene tres aspectos:
1) Idolización o idolatría de un yo transitorio; 2) Idolización de una
institución efímera; 3) Idolización de una técnica efímera.
La activa ("precipitarse a la ruina") tiene dos aspectos: 1) El
militarismo; 2) La intoxicación de la victoria.
F) Desintegraciones de las civilizaciones.
Las sociedades en quiebra pueden quedar petrificadas o en esta
do de inercia y pueden también recuperarse, pero lo más frecuente
es que corran a su desintegración (V, 1-22) .
La desintegración se manifiesta por el Cisma, escisión o discor
dia entre los grupos sociales y una creciente confusión espiritual, y
la Palingenesia, intento de recuperación.
1.Cisma en el cuerpo social (V, 35-375), que se manifiesta
en la formación de tres fuerzas opuestas: 1) la minoría dominante;
2) el proletariado interno; 3) el proletariado externo. El "proleta
riado" no hace referencia, en Toynbee, a una condición económica
o social: "el proletariado es un estado de sentimiento más que un
asunto de circunstancia exterior"; es una fuerza discrepante que está
"en" pero no forma ya parte "de" una sociedad determinada.
2.Cisma en el alma (V, 376-568 y VI, 1-168) es el signo es
piritual de la desintegración. Tiene formas pasivas y activas.
Las formas pasivas se refieren a ciertos aspectos psicológicos, a
los rasgos que adquieren los miembros de una sociedad en desinte
gración, con frecuencia antagónicos: abandono y auto - contralor, de
serción y martirio, impotencia, pecado, promiscuidad. Y tiene su3
aspectos artísticos y espirituales: vulgarización y barbarización, con
fusión y mezcla de lenguas, sincretismo religioso. Estas formas pa
sivas son un indicio de impotencia frente a las contrariedades. O bien,
del influjo de los proletariados interno y externo sobre la minoría do
minante .
Las formas activas son aquellas que buscan establecer estilos de
vida. Se presentan dos estilos violentos:

- 28 -

�- 68 anb soy b zn[ JBp5, ajauíojd anb oAijBUjajyB BpiA ap oypsa
nn ap oqspB un tbA opsaSoy souiajj *o^ yap uoiaBymbiuB By ap Bjsoa b
BpiA bj ap ojayduioa oSad^sap un JEj^oy ap opuBjB.ij xu 'oduiaij^ yap
aiuaujoa By ua aiuByapB uiaBq o sbjjb BiaBq opuBjyBS iu ayqBaayojuí
ojuasaad un ap asjipBAa ayqisodtuí sa anb ojjaiqnasap souiajj,^
•ZBDija
jas apand 'uoiaBjnSijsuBJj^ By b opuByadB 'anb oaiun ya íaopBAyBg
ya ouis 'jopBAyBS un cu 'aaquioq un ua opBUJBaua soiq ya .(p
. tBJajsa bj^o b
un souiBp anb ya uoa 'BAijaaja uoiaBjadnaaa ap osBa oyos ya j^
•Bpsdsa By b ajuauíyBní^i oubui jBqaa
anb auai) anb '(otyajny oaaBj^[ ouioa) opBuoaoa ojospyíj ya

(a

•ouisijnjnj yB o ouisiBajB yB oyqand ns b JBAayy ap opuBiBJi '^pBdsa By
uoa jopBAyus un ua asjBuuojsuBj} aod Butuuaj anb Á (ajuByap^ Bia^q
o sbjjb Biasq jbCbia ap o) Bjoq By JBjuByapB o jbsbjjb ap bjbjj anb
4toduiaij yap BurnbBui,, By ap o foyaj yap jopBAyBS ye (q
•Bzjanj By ua 3SJBSBq apand
ou uapjo un anbjod bsbdbjj anb 'BpBdsa By uoa jopBAyBS ya (b
:Buinj By jbjta3 ap sopBSBaBJj sojuajuí soy ucipnjsa ag
*(9^"S¿I 'IA) sauotOUj^B^uisBp sv¡ ap sisijouy 'f
• sauoiaBzxyiAia SBAanu b
BpiyBsiJa ap BjiAjas Á BJnpjad yBSJ3Aiuy BisaySj By oja^ *sbuisiui is
jod BpBU jaaBq uis 'yBSjaAiuj^ opBjs^ ya uaXnaisap SBpuBq SBjs^ *sj
-aj.iarí¿ svpuvq 'oujajxa opBiJBjayojd ya A ijvsuaaiufj wisaj^j Bun 'ou
-jajuí opBUBjayojd ya ijvsj.aamfl opojs^^ un Baja ajucuiuiop bijouiui
By 'opozjad asa ugy • urna^jadnaaj ap oiuajui o visauaSuijv^ • g
*sBisay^[ un b a^isajjaj adía
-uijd o ^yayaui un ap :ojpnf yBapi yap uoianyoAa By ap oyduiaf^ • (up
-snSy "g ap jdQ svna-i^ By ua ouioa) oapsiui o joijajuí o^njpsns un UBa
-snq A pBpiyBaj By UBipndaj anb soy ap ya ^uptovun^i^suvuj^ (p
•sojjo A (bubaji^[) SBjsipnq
soy '(bixbjbjb) soaiojsa soy b Bjia aaquXojL • (j^^ynA o uniuoa ouisiysia
-ua^sixa) sapBpiyxqBsuodsaj sns b UBdsasa 'ouisiaijdaasa o ouopuBqB
'Bipisap jod 'anb soy ap ya 'oSadvsap p upiovdnooaudsaQ (a
:sayqBuiB soypsa sop j^
•otusiqna A
BHByaouoai 'uiyujg 'sauajsiy^ 'apuBJ^) ya ojpa^ zsoyduiaf^ • (ouisiumn
-oa) JtuaAjod ya BiaBiy ojyBS un JBp Basnq anb 'oiusi^ntn^ (q
• (ouisiBajü yap oiyaSuBA^ ya ouioa nBassnoyj ap ttyBiaog
-uoa y^9, B}ia) SBn^uay SBy 'ojjb ya 'sajquinisoa SBy ua (ouisiAijBJod
-joa 'ouisiasBj) opBSBd yB oujojaj un ap BAijE^uaj 'owsinauy (b

�en las tinieblas y en la sombra de la muerte, para encaminar nues
tros pies por el sendero de la paz" (Lucas, I, 79) .
"Y esta feliz evasión de nuestras aflicciones ha de encontrarse
afiliándonos como ciudadanos de una Civitas Dei de la que es rey
Cristo crucificado. Esta manera de comprender nuestra partida de
la Ciudad de Destrucción no es un acto de desidia; es una "retirada
con arreglo a un plan"; y el plan —como la Pasión de Cristo lo pro
clama— no es salvarnos escapando de un peligroso y doloroso des
concierto mundano, sino hacernos de la iniciativa a fin de, a nuestro
riesgo y ventura, salvar la Ciudad de Destrucción de su condena, con
virtiéndola a la Paz de Dios" (VI, 167) .
Es el único caso de Palingenesia. Pero esa recuperación puede
no realizarse en éste, sino en el Otro Mundo:
"Hay otro significado alternativo de la palabra "palingenesia".
Si no significa ni el renacimiento de una sociedad mundana que se
desintegra, ni el nuevo nacimiento de otro representante de la misma
especie mundana, ni tampoco la adquisición de un estado supramundano que se logra escapando de todo nacimiento de cualquier índole
que sea, sólo puede significar la consecución de otro estado supramundano al que se puede aplicar, de manera esclarecedora, la ima
gen del nacimiento, en razón a que este otro estado es un estado de
vida positivo, aunque éste en una dimensión espiritual más elevada
que la vida de Este mundo..." (VI, 174) .
5. El ritmo de las desintegraciones (VI, 278-326), en que es
tudia los movimientos u oscilaciones de derrota y recuperación que
ocurren durante la desintegración. Toynbee fija esas oscilaciones en
tres y media, es decir, a cada derrota sigue una recuperación pero
luego de la tercera recuperación la nueva derrota es fatal y definitiva.
En lo que se refiere a la crisis de la civilización occidental, cree
que estamos en una oscilación y media. "La primera derrota la cons
tituye las guerras religiosas de los siglos XVI y XVII; la subsiguien
te recuperación, fue el período de tolerancia religiosa que siguió, du
rante los siglos XVII y XVIII; la segunda derrota fue y es el perío
do de guerras nacionalistas que comenzó a fines del siglo XVIII) (VI,
315, resumido por Becker y Fróhlicb, p. 32-33). El párrafo sobre
"Los síntomas de la historia occidental" termina con una visión op
timista: "¿Caerá el fuego celestial sobre la Ciudad de Destrucción?
Si la respuesta dependiera sólo de Christian (como el personaje es
simbólico, puede decirse el cristiano), nuestro conocimiento de la
uniformidad de la naturaleza humana nos inclinaría a predecir que
el destino inminente del cristiano es la muerte y no la vida. Pero...
el protagonista humano no queda librado a sus solos recursos en la
hora decisiva de su destino. Según John Bunyan, Christian (o el
cristiano) se salvó gracias a su contacto con el Evangelista. Y, pues
to que no podemos suponer que la naturaleza de Dios sea menos
constante que la humana, podemos y debemos rogar para que la
suspensión de la sentencia que Dios otorgó a nuestra sociedad en
otro tiempo no nos sea rehusada si la reclamamos con espíritu con- 30 -

�- 18 (•ss X
•el 'jja 'oipnjs^) -jaaajedBsap oSanj BJBd ouBipanuaiui ap jadBd
ojaiu un Buaduiasap ou BisajSi ej aníuod (g ÍBisajSi Bun ap oipam
jod bjjo ap jbijij sa uoiaEzijiAia buii ajduiais ou anbaod (j; :BpijBs
-ija ouioa Bisaj3i bj ap Bapi bj o^anj EuopuBqB sauozBJ sop
•BisajSi Bun BjBpanb íBazajcdEsap uoiobzijiaio Bun anb
o_\[ :Bjsa jas Bjjpod jBjauaS Xaj vj *(^g A gg 'd 'u?Pvz?líaíD,,) 44sosbo
ap Buaaop eun ua asjBAjasqo apand 'BAaja as anb uoi^ijaj uun X bu
-ijaap anb uoiaBzijiAia Bun aj^ua uoiacjaj buisiui B^q^, • 4tuopBzqiAia
BAanu Bun BJi3jns aiuauqBniuaAa onb B[ ap BpqBsija B[ ua asjijjaA
-uoa BJBd opuBjnpjad ain^as apand ^sjaAiujq Bisa^Sj Bq9í :uoiaBzq
-Bjaua^ B[ b BSBd oia.iauoa opiuiafa 3sa ap j^ • (8¿^ 'd 'uppvzijmi^)
t4sauoi3Bzi[iAia sbj Bjsdas anb oiobxV ^a ajjua aiuand ap oajis anb oij
-ojisubjj o3jb s^ • • •BsodiJBUi A BsodiJBUi aj)ua vpijvsiuo A bajbt 'oa
-anq ja 'ojjjaap isb jod '&amp;a ouisiuBi^sija ja?^ anb oáanj Bjapisuo^^
• Bn8i}UB uoiaBzqiAia bj
ua oiusiubijsijo jap jadBd jb ojaadsaj uoa '*aia *jazBJ^ 'uoqqi^) ua
Bapt Bsa aaajBd^ oxuoa jbj '(I6"T8 'IIA) sauoxaBzqiAia sbj uaXiu^sap
X uaojjoa anb sbu^ouoj uos sbisoj^i siq anb ap Bapi bj BZBqaa^j
•upiaBzqiAia BfaiA bj b bX aoauajjad ou 'aiuBpjoastp ouja;ut opBij
-uiajojd un jod BpBjoqBja 'jBSjaAiujq Bisaj^j B^q -sBjauíija sauoiani
-iisut 'uoiaBjSajui^ap bj ap sojanpoadqns sop sojjo soj ouioa 'uos ou
sajBSjaAiun sBisaj^i sBq^ — • (g9S - \2 'IIA) sdjvsjaamfi svisa^^i
' (¿S 'ilA) BíS3l^í BI ouis BqaaAojds ou opa
ap ojad 'Baiuauínaa BiuBpBpnia eun ua ojauínu joXbui un b Jinjaui
ap ja sa uij as^ -44souisiui sojja ap bjjb sbui X Bjanj Bjsa anb uij un
bjb¿ soipaiu jas ap pnjjiA ua uauai^ oj ojos 'ojja ap sBj^ap opBoijiuSis
unSjB XBq is 'X jbioos upiaBj^a^uisap bj ap osaaojd ja ua asBj eun ubj
-uasajdaj anb sa pBpjaA bj 'souisiui is ua sauíj uos anb jaaja b siauap
-uai ajjanj eun uajjsanuí anbunB^ anb ap sa uoisnjauoa Bq[ "soipaui
sajduns o souisiui is ua sauíj uos sajssjaAiun sopuisa soj is Jijqnasap
BJBd aaBq as oipnisa j^ — • (6¿g - \ 'UA) sajDsuaaiufj sopvis^
•Buiaisis ja ua BiauB^Jodiui ap sa anb ojsand 'sbis
-ajSi sbj b a^uajajaj oj ua oajbs 'Bjanasa Bjas uoiaisodxa B^q *sajBia
-adsa sopBjJBdB sajJBuSisB b 'o^ubj jod 'souiba ou X 'sauoiaBjSajuí
-sap sbj ap ojiuap 'Buiajsis ns ua 'souiBjapisuoa soj sojjosoj^ '44soais
-njaxa sojijaiu sns ua asjBipmsa,, uapand anb uoiaBnuiiuoa b auaii
-sos ojad '(^ #d) 44JBjnoijJBd ua pBpaiaos eun ap uoioBjSajuisap bj ap
'osbo Bp^a ua 'so^anpojdqns sojaiu uos soaijojsiq souauíouaj,, sojsg
"(i '^ 'IIA) tt8BJBqjBq SBJjanS ap SBpusq sbj ap SBipaSBj; sbj uaXnjij
-suoa anb SBaiojajj sap^pg uaanpojd souaajxa sopBiJBjajojd soj anb
X 'sajBSJaAiujq SBisajSj b soiusuu sojja b sojJBJodjoaui ap ubjbjbjj
anb sajotjadns sauoi^ijaj uaanpojd soujajuí sopBiJBiajojd soj anb 'saj
-B8jaAiu|q sopBjs^ UBJídsui saaaA b anb sbijosojij uaanpojd saiuBuim
-op sbijouiui sbj anb opBjBuas Bq ag,, rsBaiOJajj sapsp^ sbj X sajssjaA
-iufq SBisaj3j sbj 'sajssjaAiuQ sopBjs^j soj tsauoiaBzijiAia sbj ap uoia
-BjSaiuisap bj ap so^anpojd sajj Bipnjsa JojnB ja uoiaBnuijuoa y
"(9^ "5^ '^ 'ouuan^ A '(i^g-Q28 'LA) opBjuBjqanb uozbjoo ja X

�La tercera interpretación es la que considera a las propias civi
lizaciones como promotoras de un progreso religioso indefinido, es
decir, "que los sucesivos surgimientos y caídas de las civilizaciones
fueran auxiliares al crecimiento de la religión..."; "... escalones pa
ra alcanzar cosas más elevadas en el plano religioso" {Civilización,
p. 282) . Se confirmaría aquí la verdad de Esquilo: páthei máthos,
"por el sufrimiento a la sabiduría".
Pero esta nueva interpretación crea varios problemas:
1)Reaparecería la teoría del progreso lineal, naturalmente que
en el terreno religioso. "Parecería que el movimiento de las civiliza
ciones pudiera ser cíclico y recurrente, mientras que el de la reli
gión sería sólo línea continua ascendente" {Civilización, p. 284) . En
cuyo caso, el orden de las civilizaciones no sería sólo cronológico, si
no cualitativo y jerárquico:
1.Sociedades primitivas.
2.Civilizaciones primarias.
3.Civilizaciones secundarias.
4.Religiones superiores.
{Estudio, VII, 448) .
2)Pero si las civilizaciones son "las criadas de la religión" y
si "la función histórica de las civilizaciones es servir, con sus caídas,
de escalones para un proceso progresivo de la revelación de una in
tuición religiosa cada vez más profunda", sucedería "que nuestra
propia civilización secular post - cristiana occidental podría ser, en
el mejor de los casos, una repetición superflua de la civilización gre
co-romana pre - cristiana" {Civilización, p. 284 y 285). Porque la
civilización occidental no ha creado una nueva religión: "en el mun
do de hoy, el culto de Leviatán es... tribal" y "el comunismo, que e3
otra de nuestras últimas religiones, es una página sacada del libro
del cristianismo — una página arrancada de él y mal leída" {ibidem,
p. 285), y todo ello, por tanto, una regresión. Por eso estudia "si la
civilización filial es en esa serie genealógica la "overture" de la epi
fanía de una iglesia o si la misma civilización es una regresión des
de ese alto nivel de logro espiritual" {Estudio, VII, 526 y ss.)
Su conclusión es inesperada, por estar en contradicción con su
propio sistema de las civilizaciones, y toma el tono de una admoni
ción. Las civilizaciones serían "vanas repeticiones de gentiles" (según
Mateo, VI, 7; aquí abundan las citas bíblicas), pero "la función his
tórica de la iglesia cristiana no ha sido de servir sólo de crisálida en
tre la civilización greco - romana y sus civilizaciones filiales". "No
habría entonces razón para suponer que el cristianismo llegara a ser
reemplazado por una religión superior, diferente, separada y distin
ta que servirá de crisálida entre la muerte de la presente civilización
occidental y el nacimiento de sus hijas". "El más grande suceso nue-

- 32 -

�- 88 opBp jaqEq ap uoiautisip ej j^pu^j^ad Bjatnbts tu uapand ou •••
-tjtdsa jas ojisanu ap sajojnü soj ucaanj oír Sunuapuv^t^aqjo^ bj jod
oubiuojj otjadtuj ja ua sopBjtsodap soJBqjBq soj 'pBpt^aj uq • • qBj
-uaptaao Bjnipta BJisanu ap sajop^aja ouioa buisiui Bisajíst ej ap Batí^
-jb bj B isbd soJBqjBq soj b jboojoo b UBqButjaut as anb 'Bpsssd uota
-Biaua^ bj ap sajopBiJojsiq soj^sanu b opBzijEpu^asa EtjqBq jBjuapta
-ao pBpataos ej op BptA bj b soJBqjBq soj ap uotanqtjjuoa bj ap buiij
-sa BSBasa Bjs^ • • • ajuauíBAtsnpxa Á ^bioi opBSBd p uBtaaua)jad 'oij
-adutj \9 otuoa pi 'so.tBqjBq saaosaaus sopB^sa so[ 'opBSBd p anb j^d
p ojnin^ p Btaauaijad Btsa^^t bj spjjuatj\[?^ :Btpaj^[ pep^ tb\ ap soz
-uatuioa soj ua SBJBqjsq sauotsBAut sbj ap uoiaBaijtuSts bj ouiiuitu p
aanpaj anb otatnf ajsa opB^uBppB etqBq aaquXo^ 'j -\ p ua b^
g¿ #d 'lu^piqi) ouja^ut opBUBja[Ojd p jod BpBaja Bpipstja v\ ap pd^d p uoa souiBJBdtuoa b^ is Bsoa Baod sa oaad í (Batda bis
-aod Bun ap oiuatuiíaEU p JBánj Bp anb oj) ^Biauatiadxa uejá Bun sa
sapuotaouia souiuua^ ua oaad ^uatuua uciá un osnpui a Bjnaoj ubjS
nun sa Batojajj p^p^ bj 'aiuatujBiaog^, "uotaBaijiuSts ns ajqos jbuij ota
-inf un uoa 'sBtauanaasuoa sns Á otustjaBjBa ja ísauotsa^d ap uoiaBjntu
-naB bj íoujajxa opBtJBiajoad ns Á BjSajutsap as anb uoiaBzijiAta Bun
aijua sotqiuBajaiut ísaJBjijitu SBja^uojj o sdtuij jap oiuaiuiiaajqBjsa
:souatuouaj saju^jníois soj ap saABJ^ b 'BJjan^ ap SBJBqj^q sBpu^q sbj
ap BptA Bjauítp bj Btpn^sa ag — " (¿8" I 'IIIA) sv^ouafj sapvp^
• (9Jg Á gO8 *208 "^ 'uiaptqi) ttBtaBjS ap soipatu soj ap OAtiBjnuinaB
oiuatunB un •••Bijas jBnijjtdsa osaj^ojd ja^, \4^^jq outns jap joXbiu
Bpipatu Bun '"'JEzuBajE apand BiíBtjsija buijb ja,, 't4sajBnjiJtdsa sap
-BptuniJodo sns ajqtsod jofatu oj BqaaAOJdB biujb un 4ouBijstja uap
-jo ja ofBq,, 'anb sa Bisandsaj ng • (^08 ^ 662 P&lt;^ ^uopüzijiaij) 44¿oui
-stUBi^stja jap X sajotjadns sauoi^tjaj sbj ap Bjjap bj ajqos oiuaitu
-itiaApB jap sandsap Xbij Btauajajip anb? 'opunuí ojjo ja ua pBptatjaj
rujaja ap op^jsa ja 'ajjantu bj ap sandsap 'ajuatujBnjuaAua jbj^oj
op utj b 'jBuajjaj. BptA ns ua asjBjtj/qBq BJBd 'otusiuBijstja ja ua ubu
-tuijna anb 'sajoijadns sauoi^ijaj sbj ap ojuaitutuaApB ja JBjadsa anb
optua^ ubij ou sajqutoq soj ts sbj\[,, ^^BpBAaja sbui SBsoi^tjaj sapcp
-otaos o sauotaBztjtAta ua Bp as anb bj otuoa apuBjS ubj jBjn^BU pBp
-uoq ap sojdtuafa UBJistuiiuns 'sojBjaj ua o jBaj BptA bj ua somaaou
-oa anb SBAipnnijd sbui sapBpaioos sbj,, uny iBiuajqojd ouiiijq
•soAtjaajoa X sajEiaos sautj soj X a^uaXaja jap sajBnp
-lAtput sautj soj aj)ua Btauapputoa bj opuatuajsos aaquXoj^ buiuijoj^
¿sajBtaos-tiuB auíauíajqBipatuajJt 'osa jod 'uos sauot^tjaj SB-q? *jBnp
-lAiput uoidbajbs bj b outs dpuat) ou osotStjaj osajojd ja oja^
•jojop ja X opBaad
ja BJjuoa JBqanj onb rjjiuaj une X (opusjqapjijj opBdnd jap opuatj
-jBd '*ss X ^^g 'HA 'jpnis^^) JBjnaas japod ja uoa JBqanj anb opiuai
Bq anb ua Batpcj ajuBitjij^ Btsajáj bj ap uotsaaSaj aiuaacdn Bq
" (982 ^ ¿82 '^ 'uoijvzijiai^)) ttsajBniu:idsa sBtauanaasuoa sns
X uoixijtanj^ bj BtABpoj B.tas •••BUBtjsija BtsajSt bj ap ouas jap JBjna
-as uotaBztjiAia bjjo ap oiuattuiSjns ouoiouotu ja saauo^ua Bjas ou oa

�el golpe mortal... Su edad heroica fue un epílogo a la historia helé
nica y no un preludio a la nuestra" (I, pág. 83, 85 y 86 de la trad. casi.)
G) Contactos entre civilizaciones.
Se estudian los encuentros o colisiones entre civilizaciones con
temporáneas (VIII, 88-629) y a través del tiempo, es decir, de una
civilización con otra u otras desaparecidas, lo que da lugar a los lla
mados "Renacimientos" (IX, 1-166).
En lo primero, Toynbee busca, en especial, señalar aspectos del
impacto de la Civilización Occidental sobre las otras civilizaciones
vivientes —Rusia, el cuerpo principal de la cristiandad ortodoxa, la
India, el mundo islámico, los judíos, el Cercano Oriente, las civili
zaciones indígenas americanas—; en la parte sistemática analiza las
características de esos contactos, llegando a establecer algunas leyes
generales como la de que "el poder de penetración del elemento de
una civilización es inversamente proporcional al valor cultural de
ese elemento"; y para deducir algo de lo que puede ocurrir entre el
mundo y el Occidente, estudia lo sucedido en el mundo greco - roma
no, destacando la réplica religiosa del mundo oriental por medio de
los cultos de Cristo, Mitra, Cibeles, etc.
En cuanto a los "Renacimientos", los considera como la prácti
ca nicromántica de evocar fantasmas. En ciertos casos puede, como
en el mito de Anteo, dar nuevas energías; pero generalmente esos
renacimientos resultan ficticios y estériles. El contraste entre el mun
do viviente y los fantasmas evocados se señala con las palabras que
la sombra de Aquiles dirige en el Hades a Odiseo: "Preferiría ser
labrador y servir a otro, a un hombre indigente que tuviera pocos
recursos para mantenerse, a reinar sobre todas las legiones de los
muertos".
H) Legalidad y libertad en la historia.
Es éste un problema fundamental para quien, luego de un es
tudio sistemático de las civilizaciones, se propone hacer el diagnósti
co de la actual. Por eso extraña que no figurase en el Plan primiti
vo, aunque el autor sostiene (IX, p. 167) que se lo planteó desde 1927.
En general parece una réplica a las críticas que mereció la pri
mera parte de su obra, especialmente la que le dirigieran Collingwood y el historiador Fisber. Este, en el Prefacio de su "Historia de
Europa", incorpora el siguiente párrafo, que ha sido muy citado en
oposición a Toynbee: "Una cierta excitación, sin embargo, me ha si
do negada. Hombres más sabios y más eruditos que yo han discer
nido en la historia una trama, un ritmo, un diseño predeterminado.
Estas armonías se me ocultan. Sólo logro ver una emergencia si
guiendo a otra, así como la ola sigue a la ola; sólo un gran hecho que,
puesto que es único, no permite las generalizaciones; sólo una regla
para el historiador: que debe reconocer en el desarrollo de los des
tinos humanos el juego de lo contingente y de lo imprevisto. Esto
no es una doctrina de cinismo y desesperación. El hecho del pro- 34 -

�- 9S ua oyog -sBaiydaj sns ua ajqiuoq yap sayBui^yjo sauoiaBajg (g
•jbzb yap uoiauaAjayuy (^ 'BJisanu bioubjouSi jod 'oyuaiuiiyduinaui ap
BtauaiJBdB ayduiig (y isapBpiyiqísod sajy Bjuasajd 'BiyBiuouB Bun isbo
Bijas anb 'oysg ¿sayBJiijBU saXay SBy uBtiyaB ajduiais ou anb joj?
•sayBjnyBU saXay ap 'sbuisiui ssy ua 'oyuaiuiiyduina ya
aBipnjsa b (oipnjs^ yap sauaumyoA zaip soy pBpiyBaj ua) ¿yy
-ap oiqtuBa ua X bjjo X uoiaBziyiAia buii ajyua seiauajajip sey
v (LL b fL) ^TP9UI -^ SBuiSüd sop anbipap oyqs anb ooiibuiojuis s^
• sauoiOBZiyiAia sey ap epiea X osuaasB ya ua uoiáiyai By aenjaB ap bui
-joj BsaaAip sy b o]UBna ua X í.iouaui o joXbui jas apand anb 'ojuaiiu
-yaajo ap sasBj SBy ap upiaBjnp By b o^u^na ua : sosb^ sop ua ouis sBp
-ByBuas uos ou sBiouajajip SBs^ -^sauoiaBziyiAia sa^uaaajip SBy ap bij
-o;siq sy ua soyayBJBd soiposida ap pBpisaaAip By,, bCij 'sayeanjBu saXay
SBy B soueuinq soiunse soy ap Biaua^sisaj By 'saouojua 'jBziyeuB yy
' (2f *d) 89iq
-Bjoxaui uos ou ojad •••saXay Xbjj,, • (if *d) uJopBAyBg ns soiq uoa
'opoj aiuB 'ouis ouisiui oSisuod X sajaua^uoa sns uoa a^uauíBsiaaad
ou X ^sBUBmnq sauoiaByaj scy ap osjna ya jod SBpipiaap uBjas sauoia
-nyos s^y,, :sayqBJOxaut uos ou anb opuBJByaap JBUiuua^ Bjsd 'btjoj
-siq By U^ sayBjniBU sa./Cay ssy ap Btauanaajj By uBaiydxa anb snsnBa SBy
ByBuag • (S8^ ^ LZ '6"89S 'SS^ 'd) souisiui soy ap sojpBna acjuasaad
b aAisnyaui opuB^ayy 'soaijojsiq sopouad soijba ua zb^ X BJjan^) ap
soaiyaja souijtj Bipnjsa 'opi^uas asa u^ •sauoiaBziyiAia SBy ap Bijoisiq
By ua X ("aja 'soyaia) soaiuiouoaa souauíouaj soy ua 4(l8I"08T *d 'i
•i ya ua so^sandxa sojuaiunájB opuaijidaj 4-aia 'ojn^as ap ssiuBduioa
SBy uescq as anb ua SBai^sipBysa sey uBjysanuiap oy ouioa) suosjad ep
-bo ap sopBAijd sojunsB soy ua isy "sayBjnjBU saXay SBy b soUBranq soj
-unsB soy ap oyuaiuiiyauíos ya Bycuas anb ouisBisnyua ubjS uoa s^
" (6T^ &gt;d) SOÍQ aP ^^ BI B 9JU3JJ OAanu ap
BJBaoyoa sou X sayBJnyBU saXay SBy ap sajiuuy soy ap ByyB sbui BjBAayy
sou,, Buiayqoad yap oipnisa un anb auai;sog *(¿y^ 'XI) ttJ9nssoa ^
unpyB^ uqy B}SBq 'ujjsn^y UBg ap saABJ^ b 'souiy apsap '-aia 'yaujsy ap
SB^ajojd soy ap By anb osjaAiu^^ yap o^ajaas yap Bpunjojd sbui uoisia
Bun 4aaip 'opBasnq Bq ag,, -Badoana p^piyeiuaui By jod 'onSiiuB ap Bp
-BidaaB 'ttsoiQ ap Xa'^,, Bsa ap oipndaj ya ayuauíBjauíyjd Bipnjs^
•soiq ap Xa-q
By 'Xay Bun uaiquiBj ayduma anb 'BUBiunq pBjjaqiy By b opBjqiy ua
-jbui un Bpanb ojad 'Bijoisiq By ua uayduina as 4tsayBJnjBU saXay,, SBy X
pBpisaaau By anb 'Bzjanj Bqanuí uoa X 'Bjdaay -ujisn^y UBg X (ay^ang
o) ajuur) ap Byazaui Bun roaijaayaa sa jojnB yap ojuaiuiesuad yg
•SBjsipBjBjj sayBdiauyjd soy ap Biauasn^ By uoiauajB By BuiByy oaaj
•pooMÍáuiyyo^ ap í4BiJoysiq By ap Bapi bq,, aiuauíBiyduiB uaiquiBj B;uaiu
'3 'S6t 'd Bl ua B^njaj oy X ozojj ajsa ap ajJBd Bjia aaquXo^
*ttaiiBqjBq By b
X ajjsBsap yB uaanpuoa anb saan^a Jod Jinyj apand sajquioq soy ap oy
-uaiiuBSuad yg -ayuaináis By jod opipaad jas apand uoiaBjaua^ buii jod
opBUB ouajjay yg -yBjnyBu Xay Bun sa ou osajSojd ya ojad í
r?y ap SBui^^d SBy ua ssjyay sapuujS ua X ajuauíBJBya oyijasa sysa

�última posibilidad se manifiesta la libertad humana, que aún en este
caso no cumple sino la voluntad divina. "El hombre vive bajo dos
leyes, y una de ella es la Ley de Dios, que es la libertad misma bajo
otro nombre más ilustrativo" (p. 395) . Pero esta ley es "impronosticable e inexcrutable" (p. 172) .
/)

Las perspectivas de la civilización occidental.

Esta larga investigación sobre la naturaleza de las civilizaciones
y su comportamiento, debía terminar con un diagnóstico de la nues
tra. Era su remate obligado.
Sin embargo, el autor lo inicia con ciertos escrúpulos, con cier
ta aversión (distaste, IX, 407). Las cosas habían cambiado mucho des
de que concibiera el plan de la obra —hacia 1929, época del crack
de Wall Street— y 1950, en que se dispone a escribir esta parte. En
cuentra algunas condiciones favorables para señalar esas perspectivas:
"la Civilización Occidental es quizá la única de las vivientes represen
tantes de sú especie que no muestra signo indiscutible de estar ya en
desintegración" (p. 411), "la casi completa unificación de todo el
oikoumené", "el papel único de la moderna sociedad occidental co
mo agencia unificadora de un campo de operaciones literalmente
mundial" (p. 414) ; y los progresos del entendimiento universal: "una
de las consecuencias de esa expansión mundial del Occidente ha sido
la de colocar en una misma preciosa pero precaria canasta todos los
huevos de la Humanidad" (p. 414-415).
Pero aún así parecerá relativamente pobre este colofón al siste
ma. Asume la forma de un balance general de la situación actual,
hecho por un hombre particularmente versado en los asuntos inter
nacionales.
Entendemos que no es aquí, sino en el correr de toda su obra,
donde Toynbee formula su diagnóstico. Siempre que lo hace se dis
culpa de que no quiere trazar el horóscopo de nuestra civilización;
habla de "posibilidades"; emplea términos dubitativos: "quizá", "po
dría suceder", etc. Geyl ha destacado el papel de la palabra "quizá"
(perhaps) en Toynbee (aunque agrega que generalmente prosigue su
argumentación como si no la hubiese pronunciado) . La verdad es
que esas precauciones se mezclan a profecías ingenuas.
Sus presagios giran en torno a tres puntos: 1) Perspectivas po
líticas. 2) Perspectivas económico •• sociales. 3) Perspectivas espiri
tuales. Sus conclusiones son las que ya adelantara en la Civilización:
"La salvación quizá esté, como ocurre tan frecuentemente, en encon
trar un camino intermedio. En el campo político, este justo medio
sería algo que no fuera ni la soberanía ilimitada de los estados par
ticulares ni el despotismo irremediable de un gobierno mundial cen
tralizado; en el campo económico, algo que no fuera ni empresa pri
vada sin restricción alguna ni socialismo a ultranza" (p. 41) . Y en
otro lugar: '¿Qué debemos hacer para salvarnos? En política, esta
blecer un sistema cooperativo constitucional de gobierno mundial.
En economía, hallar trasacciones prácticas entre al iniciativa privada

- 36

-

�sa 'ajuaAaia
p BJBd 'oiad íojuamnpaaojd p oaijjjuaia Bjas o^j -puosjad opquB
ajuaiAjaj un 'Bai^cq upiaanpap eun anfa sbui 'uaanpBJj anb SBjqBpd
noa (^^-¿9 'XI) oiJ^a^dxa ap bjbj^ 'osoiSipj ouBjd p ua pnjxaid
-sa ojuaiuiiaBua.i asa b a^uajj ouisia^daasa a[C[isod p opuaiAajd ^
• (^f7 #d) ttuopBz^iAia Baqsanu ap BtauaAiAjadns tb\ jod B^pjBq a^uas
-oad BJisanu opBuc^ aaquq ap so^nSas oaod ou soujiiuss souicjjpod
'saj^ so^ opBzuBap soutB.iaiqiiq ig 'soAxjofqo sosa ap oun BiaBq Baznp
-uoa anb ouiuibd p JB[pq s^nd [B^uapiaao opunm oj^ssnií ua sozaanj
-sa uBzipaj as ^ojj "sosoiSqaj sojuauíBpunj aaqos jBjnaas Bjnjanj^
•sdjadns bj JBaopa b jaApA 'inutdsa pp BpiA B[ u^ • (soduiatj sosjaA
-xp so[ ap SBjajauoa sapBpisaoau sb[ un^as sa^qBUBA) ouisipiaos p X

�CRITICA DEL SISTEMA
"La realidad se hace naturaleza cuando la con
sideramos con referencia a lo universal; se hace
historia cuando la consideramos con referencia a
lo particular e individual". (H. Rickert, "Cien
cia cultural y ciencia natural", p. 98-99) .
Hemos desgajado un árbol frondoso. Nos ha quedado un esque
leto, mostrando en el aire sus muñones desnudos. Lo desechado no
es simple hojarasca; en la obra de Toynbee es, quizá, magnífica flo
ración. Pero ese sacrificio era necesario. Queríamos aislar lo que él
considera nuevo: el estudio sistemático del material histórico, el con
junto elaborado con ese procedimiento. Porque nuestro juicio debe
referirse a ese conjunto y no al inmenso material acumulado en apoyo
de sus tesis.
1.

Objeciones de detalle.

La obra de Toynbee es un excitante del espíritu. Es ingeniosa
y acertada la observación de Marrou de que esa obra es un "Reto'
que provoca en el lector inteligente una "Respuesta", consonante o di
sonante, pero siempre de interés (en "Esprit", p. 120) . De ahí una
multitud de objeciones, muchas de ellas de detalle.
En primer término, las referentes a la información del autor. No
son meras críticas de especialistas: es difícil que el monumento mis
mo pueda mantenerse incólume si sus pilares se muestran débiles. El
holandés Renier dice que "cada vez que se refiere a la historia de
los Países Bajos resulta superficial y aproximativo, cuando no apa
rece como francamente mal informado" (op. cit., p. 217) . Eso se
repite como un coro para cada historia nacional. El socialista Henri
de Man, luego de señalar "que ha permanecido sobre muchas cues
tiones al nivel del conocimiento de un lector de periódicos" (op. cit.,
p. 39) destaca algunos de sus errores, como el de creer que el tér
mino "comunista" proviene de la Comuna de París de 1871, cuando
ya Marx y Engels titularon en 1848 como Comunista su famoso Ma
nifiesto. (Estudio, t. V, p. 179, n. 5)
En general, los historiadores han reaccionado frente a su ataque
a la especialización histórica, señalando, entre otras cosas, que ese
ataque no se hace extensivo a la especialización en otras ciencias.

- 38 -

�- 68 SBZIJ3JUOJJ SapBpdlIBA 9p 3IJ3S BUtl 4BIinqanB]/\[ BJ B BlUBJ9JnBJ/\[ BJ ap
-sap 'ouis 'uoiaBzijiAia Bun uos ou 44sapBuiou,, soj — Baiuaaj asBja Bun
4—¿sanjuBq soj X soiuozbuib soj b uaiquiBi ou anb joj? ¿sajBunnbsa
so[ X soisauqod so[ b aiSaja anb jod ^?— sBAijxuiijd sauoiaBzijiAia
sop aunaj anb bj jbioijii.ib uoiaBDijiSBja can sg 'saijuBuiso A souBjJBd
-sa 'sapBuiou 4sajBuiinbsa 'soisauijod : 44suoiibzijiaid pajsajJB,, oauia sb[
ap osbo [a souiauíoj^^ rsBpBjJoqB sauoiaBzijiAia sbj ajqos no.uBj^[ ap
sauoiaBjapisuoa SBjsa ojduiafa ap ojn^ij y 'osojn^ij oaod A jsuoiauaA
-uoa sa (*aia '[bjoj ua \^) sauoiaBzqtAia sb^ ap oijb;u3aui fg -^
•sopoj apunjuoa so^ o 'o^ns
\9 JBSiaaad b BZUBap? ou aaquXo^ -Biauasa ns ua Bl^^pui anb 4oaijoso[
-ij ^a ísa^aj sns aaaajqB^sa Bjnao^d anb 'oaiScqoíoos ja ísoqaaq soj ubC
-ij as anb jap jbioos A ouBuinq jiuaAap jap ozojj 'oauoisiq ja :44u9ja
-BzrjiAia^ ap sojdaouoa saai ^bjj "BaiiBuiSiua X ajqapua sa (44Xjoisiq
jo pj^ij ajqí^ijajuí ub,,) uoiaBzijiAia ap buisiui uoiaiuijap Bg -j
:soiuBiunsa^j 'sauoiaafqo SBqonuí oqaaq u^q aj as
—sauoiaBzijiAia sbj— opBzijiin sauoiaBjuoajuoa ap odij ja ajqog
•oareauj oijaduij jap bj X bmbjjo"^j ap 'uiABq^ ap :sauoiaBzij
-]Aia saj^ ainSuijsip anb XBq 'ojja^ '3 oijnf uq oipui oojoanb^B jap
souoiDBÍ5[;saAui sbj un.oas 'jjjy *BuipuB uoiaBzijiAia bj b o^aadsaj jBp
-x^ jBSjn^ ua uoiaafqo buisiui Bg "(ll"0^I "^ 1?JÍ^S3M U9) pí-13^
-tui Baoda bj tu 'opunaaj X oaia ub^ 'oai^uajaq opoijad ja m japua^d
-uioa X jBiaaadB BJBd opBJBdajd bjso o^^ -asuaiuaiB un '¿oSip anb?
4oSat^S un aaquXog ap oqaaq Bq 'Bqaaj^sa ojad Bpunjojd 'bjsiubui
-nq uopBuuoj ng,, :nojJBj\[ BáajgB 'aB^nj cijo ug (-ss g^j 'jj X -ss
I€ ^i \t39i^I&gt;í-IoiSíH saiauaiag sap jbuoijbuj3juj saa^uog '9Xl) ot^
-uiaij ja ua SBiauajsixa ouioa uBasojaouiBjaui as X UBuoianjoAa sau
-oiaBzijiAia sbj anb SBjjuaiiu 'sBiauasa ouis nos ou sodij sosa :ajuatuBj
-oajjag *sapBpijBaa ou X sauoiaaBjjsqB ouis ubjj^s ou SBiauapuaj SBsa
uainb BaBd bjsijbuiuiou ajuauíBpxpiaap BJBjaap as (nojJBj\[) *pg 't4uad
-XjjBapj,, ap buijoj bj ofeq SBiauapuaj ap sauoiaBjuasajdaj bsu anb
jaqa^ xbj\[ ap opojaiu ja opuBaijdxg1? :uoijsana bj ap ojjoain jb ba
snb 'Buaj^ 9p ^H38!8^-1^ J3llcy^ 3P uoiauaAiajui bj JBOBjsap ssaiajuí
'uoisnasip bj 3Q 'BiauapBaap ap soipBjsa oiuoa oaad 'BOiuajajj uoiasz
-ijTAi^ ap ojdaauoa ns ua sopiiiajuoo uBjsa ncuBj^ BSaj^B anb sopojj
-ad sop soj anb ^ *t4u?í8íA 3P sojnSuB sojuijsip apsap pBpijBaa bj ap
sauoiaBjuasaada.1 aas uapand SBqtuB^, :iiojjb^\[ ap bj aatpBjjuoa ou ou
-Biuoj - oaa^S opunuí jap uoiaaasip ns 9n^) 'BjaBsuad BJBd p^pijBaj bj
jBaasip oiJBsaaau sa 'ojuaiuiiaouoa jap Biuajqojd ja na 4anb opuaiuaj
-sos nojaBj\[ b Bjsajuoa 'aaquXoj^ oidojd ja opuaipisajd X auuojuí ja
asjijnasip jy ^oíaadiuj oÍBg jap bubijst.to bj X bubuioj - Baijsiuajaq bj
4ísijod) Bn^ijuy pBpnia bj ap bj :sauoiaBztjiAia o sojunfuoa sajj Jin^
•uijsip anb X^q anb opuaiuajsos 'pEpanSyjuy bj Bpoj BiaBajBqB anb
saiuajaq uoidbzijiaio Bun b ajuaiuajduiis JipnjB 'osaj^uog ja ua ajuas
-aad 'aaquXo^ b Bqaojdaj aj ja ug '44pBpanSijuy • uoiaBzijiAig bj ap
ijj^, aaqos auuojui un Biounuo^d nojJBj^[ '0S6I U3 8JJBd u9 P
'sboijojsijj SBiouai^ ap jBuoiaBUjajuj osaaSuo^ xi I3 U3

�de diversas civilizaciones; los escitas, por ejemplo, son un fncies nó
made de la civilización irania), y, por fin, dos casos particulares: de
jemos a los osmanlíes — objeto de parte de Toynbee de un trata
miento privilegiado (el Imperio Otomano, un imperio de nómades
in partibus agricolarum^ y los jenízaros, perros de guardia de una
tropa de saqueos) ; el caso de Esparta es para nosotros muy claro.
No hay una "civilización espartana", no hubo más que simple pro
liferación de síntomas mórbidos en Esparta a partir del momento en
que ésta, dejando de participar en el impulso creador de la civili
zación helénica, se estancó en un conservadorismo reaccionario: es
una ramazón seca del árbol helénico y no se la puede considerar por
separado como un "campo inteligible" de investigación histórica" (en
"Esprit", p. 123) . Aquí se evidencia —agregamos nosotros— el espí
ritu radicalmente ateniense de Toynbee (ni siquiera Temístocles hu
biese considerado a los espartanos como no griegos) y el profundo
influjo de la obra de Tucídides.
3.Personalmente, nos parece ilógico no separar la civilización
helénica de la romana y separar luego la de Cristiana Ortodoxa y la
Cristiana Occidental que tienen, respectivamente, aquellas raíces.
4.Y, finalmente, este "juicio desconsolador" de Marrou: "A
Toynbee lo pone ciertamente en guardia su sentido empirista de lo
concreto para evitar la tentación idealista (y de paso critica el organicismo extremo de un Spengler) ; con todo, yo creo que no ha po
dido librarse de sucumbir a ella: "las civilizaciones —dice— son con
juntos en que todas las partes están en cohesión recíproca y se afec
tan mutuamente" (III, 330) . ¿Pero cuál es la realidad de ese todo?
Tengo plena conciencia de la gravedad de la cuestión así planteada;
no hay en la hora actual problema metodológico más grave para la
etnografía, la historia, la sociología y el pensamiento en general que
el de la "unidad en materia de civilización". ¿Es un dato de la ex
periencia? ¡No! ¿Es una ilusión? Nos asecha el ahsurdo. ¿Es posi
ble? ¿Es un fin que debemos proponernos? ¿Un fin que podemos
alcanzar o una esperanza escatológica? Toda nuestra concepción del
hombre está allí en juego. Pero todo el mundo puede apreciar, si mi
objeción nominalista es aceptada el fracaso radical de la empresa de
Toynbee: los veintiún "objetos" de que pretende tratar su teoría no
son más que abstracciones rarificadas, ese poderoso esfuerzo no abra
za sino fantasmas" (ibidem, p. 125) .
Otro conocido historiador, Lucien Febvre, enumera sus objecio
nes y no tenemos interés ni necesidad de reproducirlas aquí. Este
historiador acepta el método comparativo en la historia (y señala el
ejemplo de Henri Pirenne, propugnador del método comparativo y,
sin embargo, autor de una "nacionalista" "Historia de Bélgica") .
Pero agrega: "Comparemos, sí. Pero como historiadores. No con la
alegría perversa de sumergirnos en la nada de esas 21 conchillas va
cías, sino con la alegría sana y fuerte de .captar lo concreto. .. Com
paremos, no para fabricar, finalmente, con hechos chinos mezclados
con hechos hindúes, rusos y romanos, en batiburrillo, no sé qué con- 40 -

�- \f -

'4(suBxiojsxq qi^v sajsqaQ,,) ttoiqq p oua^ Bisa anb ap SBxmdsa sauoia
-B.lJSOUI9p SB[ A SaOB^BJ SOlUdXUU^IB Sa|X[BiaXUXXUUI SO^ 9p O[d XUafa Utl
Sq * OaXJSXiajOBJB3 XmU OU11 OXÍIS 'opBfSIB OSB9 un 89 OU 9J89 ^ * ' # B8
-nBD ns lapuapp ap ajiB [9 Bjxaiafa aaquXoj^ anb uod (Eso[ndxnasaux
B[IBIUB^ OJ9Illb OU) ajUdOOUX ajuaxUBJOpBJUBOUa BI9UBXU B[ 9p UOT9BJJ
-8n¡I B9ISB[9 BUn OUXS 89 OU

I^9^) aXnpUO3

BJSandsa^ B[ A OJ9^J

pp BIU9J pp uoiDBai8n[t BaisBp B^,, 't4BiuBiu9[y ap BqBjBq ap sod
-uiB9 so[ ua B9i.xauiy opBUBS aaqBq^, ap BqBjaBf as opusna
p.io^) uícJ 9P SBjqBpd 8B^ osn]aui b^i^ • B.uaiB[8uj a BpuBpjj
uoaaiuiAiajuí anb so[ U^ 'JIJ^VX ^ IIAX SOI^Í8 SOI U3 soado^na sosaa
-ns so\ ap ojpjaBsap pp outs 'oujojuoa pp sapBqnaijxp sbj ap ouiAoad
ou p anb opnBJisoiuap 'BjjajBpuj BAan|^[ ap souopa so^ ap ojunij^
pp SBsnsa sb|^ JBipnisa b apaaoad [^a^) 4isb unB o^a^ *(48auoi9BzqiAia
í-vs^ ap ojuaiuiiaBU p BaoAoad ssoa anb ap upxjsana B[ sa 4tBuiaj aj
-uasaad ojjsan^^,, 'aaquXo^ aaip 'ttruiaj ajuasa^d ojisan^j,^ 'SBunijupA
sb^ ap Bun '[Bjuappao uqraBzqiAia uBa^ b^ ap a^UBjSa;ui a^jsd ouis
••-uoiaBzqiAia Bjujisip A BAanu Bun 'BiSopuiuijaj Bido^d ns ua 'sa ou
BHBaijauíBajJou uoiaBzqiAia o pBpaiaos B^ • • • uoiaBzqiAia BAanu Bun
ap oiuaiuiiaBU p B3jbui ou Biauajaduioa Bsa ap opBqnsaa [a anb sa —
^Xa^ aaip— uoiaBA.iasqo Bjamiad Bq,, •uxuiS.ii^ ap sasa^Sui so[ o íoaif
-aj/^ A Bppo[jj Bj ap 'sapu^dsa so^ iuospnjq pp Biqnq B[ ap 'sasapuB[
-oq so\ íBUBTsmq b¡ A BpBUB^ pp saaopBziuopa 'sasaauBJj so[ anb bij
-B[Bjidsoqui sbiu uoiSaj Bun uojbjuojjb BaaajB[uj BAan^[ ap souopa
so[ anb ua BqBSBq as upiaBjuauínis^B ng 't49iJO^ 13P B9íJ9uiy ^[ ap
oiutuiop p jod saaopBziuopa ap sodn^á sa^uaaa^ip ap Buaaop Bipaui
aj)ua Biaua^aduioa B[ ap opBjpsaa p sa 'pjuapiaao Biaojsiq Bidojd
B.nsanu ua 'Buiai ajuasaad oajsanu ap BaisBp upiaBJjsn^i Bq,, :aaq
-u^oj^ Biaap 4oaijBjoa8 oujo^uoq pp o;a}j pp JB^qBq \y *uaiq uaaou
-oa souBaijauíBaiJOU sajua^o so[ anb cmaj un aaqos aaquXo^ ap sau
-oiaBjaAasB sb[ ap Bun aju3uiBpiuajsp ozipuB pCa^ aosapad p 'sau
-auiy ajio^^ ap sopiuq sopsisq soj ua Biauaaajuoa Bun uq *opBuapuoa
BiqBq anb ttsaptnbojJBd,, o 4tsapuoiaBií^^ sossa so^ b bj[bs 'sauoiaBzqiA
-xa sb| 'oisando^d oxpmsa ap odxuBa pQ -oaxaoSap opx^uas Bp sa[ as
'soisa b une '•A 'soxjBjajq A soaxSopjxxu 'soxjBpua^a[ sojBp uoa aunaa
so[ as opuBna axuxxBxu 'Bsoa aaxnb[i;na ap so^dxuafa asjBJjuoaua apand
Bxjoisxq b^ ua 'Baxj ubi pspxpaj u\ opuaxg #so?jaxa u^as anbunB 'Bpj
-sod as anb o[ uBiujxjuoa ou 'osb^ p uaaeq ou anb sa Bxuapojd p oí
-aj -opBxuixjuoa b auaxA so^dxuafa ap pnjrqnxu Bun 'oxdxouxid un op
-B^uag 'aaquXoj^ ua ajuaxuajuBpunqB ajxdaí as o^uaxxuxpaaoíd [q
•sopBaopa uoiaxxj sapna so^ ap so[dxuafa oxuoa 'sauopBzqxAiq sb^ ap
sxsaua^) sb{ ua xiBjsa ou soxposida sosa íscuoxaBzqxAxa ucaia sopBqy
so[ xu soubxuoi so^ xu oíaj 'SBpBnaapB t4SBaqdai^ UBiBi^uoaua soqxuB
anb opBjdaoB ía;xxaxnBAijaadsai ;sopBi[y soj A soubxuoi so[ BiBd 44soxj
-Bsap,, opxs ub^bxj unpaa^ o so¡bS so[ ap u^xsBAux bj anb opB^daay
•o^uaxxuBuozBi ap o soax^pj sajona 'ajuaxup^nSx 'Bqaoidaí a{ ag
' (OtI '^ ''^P '^) M""8BJBqjBq
sauoxsBAux o psiaAxujq opBjsq 'psiaAxujq Bisa^Sj ap so^a^jjsqB sojdaa

�Otro ejemplo en Marrou: "La presión turca fue el cimiento de
la monarquía de los Habsburgos; esto explica bien la evolución de la
monarquía austríaca, que se derrumba cuando desaparece el estimu
lante (Agrego: ¿y por qué no reacciona igualmente ante el estimu
lante Napoleón o Hohenzollern? J. B. D.) Pero Viena no es, como
Atenas, la encarnación de toda una civilización. La curva de la bistoria austríaca, ¿podría confundirse con la del conjunto de la civi
lización occidental? El proceso no es específico del fenómeno "civi
lización" (op. cit., p. 122) . En casos como éste —dice Ortega y Gasset en su 9^ conferencia— "tropezamos con una de las trampas del
historiador inglés".
Distorsión de los hechos para encajarlos dentro del sistema. Ya
se sabe el papel del "proletariado externo", las bandas bárbaras que
agreden y matan una civilización. A partir del t. VI, Toynbee in
troduce muchos cuadros, divididos en meticulosos casilleros o colum
nas, al estilo de Spengler. Y a todos debe extrañar que coloque en
el casillero de los "bárbaros" que agreden al Imperio Aqueménide
y destrozan la Civilización Siríaca, a ¡los macedonios! (Estudio, VI,
331 y VIII, 735). ¿Bárbaros el discípulo de Aristóteles y sus griegos?
Isócrates pensaba, evidentemente, de manera diametralíñente opues
ta (En V, 608, n. 3, Toynbee trata de explicar el asunto procediendo
a un curioso desdoblamiento de Alejandro: "la conquista del Impe
rio Aqueménide por Alejandro es, en su aspecto macedónico, una
bárbara Volkerwanderung. .. Pero además de ser un jefe de guerra
bárbaro, Alejandro fue un misionero de la Civilización Helénica, y
fue el helenismo y no el barbarismo lo que finalmente se extendió
como fruto de las empresas de Alejandro") .
Al tratar de confirmar en los hechos sus posibilidades de la iden
tidad formal de todas las civilizaciones, la regularidad y repetición
de sus procesos, la tarea de Toynbee se vuelve dramática. Su deses
perada búsqueda termina con frecuencia en un fracaso: Toynbee se
limita a considerarlo una excepción. Pero son los casos aparentemen
te confirmatorios los que más se le han discutido. El autor va con
sus moldes a enjuiciar cada civilización, quiere descubrir en ellas
sus estados o iglesias universales, su Volkerwanderung, su Time of
Troubles, etc., etc. Las analogías descubiertas así son sorprendente:
Julio César y José Stalin son contemporáneos e idénticos, porque es
tán ubicados en el mismo estadio de un recorrido regular. Es más:
algunos de esos estadios desconocidos por esencia de fuentes históri
cas, pueden reconstituirse gracias al sistema. "Tratemos de identifi
car esta sociedad (Siríaca) formulando una igualación entre su his
toria, de la que conocemos el último tramo, y la historia de la So
ciedad Helénica, que nos cae en suerte conocer en todas sus etapas"
(I, 96 trad. cast.) Eso suprimiría, evidentemente, el trabajo de eurística e investigación históricas: nos bastaría el esquema. Y es que
Toynbee maneja valores y conceptos absolutos: la Civilización, la Vi
da, etc. César y Stalin son lo mismo porque actúan en la "Época de
Turbulencias" y optan por el estilo de vida "futurista". Pero, ¿qué

- 42 -

�-pB Baam 'js aod ap 'sa BtauBjsunaaia Bunui^[ (ó^ 'SBpBjuoa Xnuí sej
-sandsag sb[ ^ aiu3UBtuaad sa o^ag [a 'BaauBiu bj;o ap oqaip q -sohb
000'9 souirqn so[ ua ouis sauoiaBzqiAia opiaBU uEq ou X oaisij ou
-aojuoa ^p sojjBsap opiqiaaa Bq BJjatj B[ ajqos aaquioq [a BAaq anb
soub ap uoqiui un o pui qo 5OI ^iuBanQ (ó[ :isb SEjaiuinsaa soiuap
-oq • Bjsandsaq - oiaq [ap bijoaj b[ ajqos sauoiaBaapisuoa sns uaaajEtí
oiu sajuB^aodun 8Bj\[ #oajuapB apsap JBA.iasqo osroaad sa X 'BjanjB ap
-sap BAjasqo 'BáajjQ aaxp 'a^sa anb —ouBiuo^ ouadui[ [a— ao
ap o[duia(*a [ap a^a^d '[EsaaAiuj^ opB^s^ ap sapi b[ b oiuuna u^ "
-i[ asa ojipaui opBfap Bq xs souiaqBS ou '^^ajjQ opiaa^BdnsaQ #ttBa
-ijojsiq uozbj B[ ap BJoany^ ap opiji} [a uoa j[[B aa^auíojd b aA[anA
o[) Baijojsiq o [B}iA uozbj B[ a.xqos ojqq opBaqqnd Baunu X op^ia
-unuB a^duiais ns ua jauodxa ap Bq aaip anb sb[ 'sBjJtoaj sBidojd sns
uoa so[opuBiuojjuoa aaBq oq^ 'Bisandsa^ X O}a[[ B[nuuoj b[ X
-TUjq opBjs^ ap ojdaauoa [a ouis bzi[bub ou Buiaisis asa 3q
-uoa Buiíqn X é^[ ns ap sojBjjBd sounS[B u^ ouis ouBiaaquXo^ suiaisis
[ap [BjuauíBpunj Buia[qo.id [a jBJBaua b oa[[ ou }3ssb^ X BSajjQ
•••pupqtSB apjaid anb^od Buqaap o 'Buqa
-ap anbjod pupqíSB apjaid uoiaBzqiAta eim ^ssqanuí opnpuas uBq
a[ as Biuiqn b[ ouioa 6Bi^o[ojnBjj '(OSf7"Sí7f' "^ 'salsuuV?íi u9 InoJl
-jb) ttopBzi[iAia un bX Baa anbjod '*aja 'sanbip opuaXnj;suoa sa[iajj
-ip SBjjaij sBsa SBAijanpoíd oqaaq Bq anb aaaja [iobj sbui sg *sa[iajj
-ip SBj^ai^ ap Bisrnbuoa B[ aod opBzqiAia oi[anA Bq as ajquioq [a anb
jBqojd aod Bpan)5, (ó^ -a[duina as ou Xa[ B[ 'o^ub^ aoj 'oaodiuBjL
¿opBj[nsaa ouisiui [a aadutais aanpoad uoiaBjiaui buisiui Bq? *o[qand
un ap ojuaiuiBpnbiuB [a aanpoad sosbo soqonuí ua 'o^[ ¿Bp^apuaSua
uoiaBzqtAia B[ sa aiuBjaoduii sbui ojub^ ojaa [a sa apuBaá sbui ojuBn^?
(óg 'aotaadns uoiaBzqiAia BunSuiu opeapua^ua UBq ou saaejod sau
-oíSaa sb[ :uaiq ]^ -soaidoaj so[ ap Baaaia[ap Biauaiqjuí b[ X Baajiaod
-os uoiaaB B[ ap B^qBq a^uaiuaiuanaaaj X uotaBzqiAia B[ ap sosaa^oad
so[ ua [Biauasa uoiaaB eim ojjj [B tiEpaana^ anb so[ b aun as aaquXoq
ióZ "sa[qBaoABj sb[ u^qBjsa sajiíB apuop sa[qBaoABjsap sBaijBagoai^
sauoiaipuoa sb[ aBao[oa [a aaapaqo B^siuiuiaa^ap oidiauíad ouisiui [y
(^[ :noano^) ap sauoiaafqo st?[ jnbB ajj 'oaisij ouaojuoa [ap soijBsap
so[ aB[Buas aod a^uauíBsiaaad Bzuaiuioa 'sauoiaBzqiAia sb[ ap sisaua^
8B[ ua sB^sandsaa sb[ X sojaa so[ b BisiAaa a^ssd [B 'oSan[ X oatjBa^oaS
oiusiuiuiaajap [ap Baiqaa B[ aa^q aaquXoq •sauotaafqo opiqiaaa Bq
oaa^ • (uijb[ ua opB[nAip an^ o^aiaS ua piqtaasa is anb) oqaany oa
-aBp^[ ap t4BaadsB aad BajsB py;^ [a BjsBq oiqasaa^j ap 44SBSoa sb[ SBpoj
ap aapBiu B[ sa Bqan[ B[?9 apsap 'oni^juB ojuaiiuBsuad [a ua Biauanaaaj
uoa B;uasaad as X BfaiA sa Bopi B^sg 'opunaaj sa pBpisaaAp^ B[ b ajuaaj
ozaanjsa [a :BpiA ap Btuaou ouioa souixjaBduioa B[ souisiui soa^oso^
•uoxaBidaaB BqduiB opiqiaaa Bq Bjsandsag - ojag [ap B[nuiaoj Bq
'•^io 'do) tt8BpiA sb[ aod oiadsaa sbui X Bpi^ b[ aod [BqaaA upiaoA
-ap souaj^f "Biunjsa sa[ as uBasnq anb BpiA b[ 'uiuaq ua sixjsosag b o
sinq uBg ua [BdiuBqansy b opuBidoasa[aj i—aaAqag aaip— ttSBisi^BaBd
-xuoa,5 so;sa ap soucui sb[ 3JJug^? ¿aEsag oq^f oáwj aBpiaiiaBd ua oziq

�versidad. "Todo lugar es, a la vez, facilidad y dificultad..-. Si el Re
to fuera pura dificultad, el hombre sucumbiría y no habría histo
ria" (II9 conf.) 39) Un mismo Reto encuentra respuestas distintas:
el invierno derrotó a Napoleón en Rusia y le permitió vencer en Ho
landa, etc. 49) Algunas civilizaciones —dice Toynbee— se desarrollan
"en un lugar indeseable, que las demás no aceptaban. Pero esto, má3
bien que aceptar el Reto, es no tener otro remedio" (II9 conf.)
59) Existen tres posibilidades: que el contorno físico sea todo facili
dad, como creen los optimistas, o todo hostilidad, o un sistema com
binado de facilidades y dificultades. Lo que importa es el hombre.
Pero de él "no se puede hacer una historia naturalista; el hombre
no es natural, tiene infinitas posibilidades, nadie puede decir de qué
es capaz; incluso si el planeta fuera destruido acaso podría llevar
una existencia interplanetaria" (II^ conf.)
Y, finalmente, sobre las Perspectivas de nuestra civilización, su
diagnóstico ha sido considerado ingenuo, incongruente porque pre
tende atar elementos incompatibles, etc. Uranga, luego de decir "que
no se levanta mucho de la opinión del hombre de la calle", termina
que "el mensaje de Toynbee parece de una sublime pobreza" ("Cua
dernos Americanos", 1948, 4, p. 137 y 138) .
2.

Refutación sistemática al sistema.

Pensamos plantear esta refutación en torno a los siguientes pun
tos: la historia no es una ciencia de generalizaciones; la historia no
repite sus procesos; sustancia y proceso; la teoría de Toynbee es una
doctrina teológica y teleológica de la historia; su método es apriorístico y no empirista; su filosofía es una filosofía de decadencia y, si
se quiere, de salvación.
La historia no es una ciencia de generalizaciones.
El siglo XIX, orgulloso de su desarrollo científico y de las ex
traordinarias hazañas realizadas gracias a la aplicación de las leyes
científicas, pretendió extender al campo de la historia el método pro
pio de las ciencias naturales. Quizá, como lo reconoce Toynbee mis
mo, porque consideró el presente como una situación definitiva y
absoluta; pero más aún, bajo el influjo del evolucionismo, porque
consideró el proceso histórico como regular y uniforme.
Fracasado el intento, porque la historia se resistía a ese trata
miento, se comenzó a aceptar al final de ese mismo siglo la existen
cia de dos grupos de ciencias ocupadas de estudiar dos tipos de fe
nómenos: los que estaban dentro del campo de la naturaleza y se
cumplían de acuerdo al principio de la necesidad, y los que caían
dentro de la esfera humana y se cumplían de acuerdo al principio
de la libertad. Esos dos grupos de ciencias tomaron distintos nom
bres: ciencias de la naturaleza y ciencias del espíritu, en Dilthey;
ciencia^ natural y ciencia cultural, en Rickert; ciencias de los he
chos de repetición y ciencias de los hechos de sucesión, en Xenopol.
'. :- 44 -

�• oaua^oiu
O[ X ojajasip ua onuijnoa o[ buijojsubjj oaijijuaia
pqoaj B[ b [buoiobj jsaBi[ bjb^ • 44ajuajajip sa op
ojaadsaj í44aXn[j opoj^, raaip 'ojauíijd O[ b ojaad
-sa^ • (^ 'dB^) jb[iiJ&gt;uís X a[qBjnui sa pBpq^aj b[ 'Jiaap sa '44pEppua
-OJajaq,, ns X 44pEpuiu(juoa^, ns Bjjsanuiap jjaqai^ ¿Bjuasajd sou as
ouioa? '^aiJjdiua pBpxpaj B[ ap oiJBjiun jajaBJBa [a opiaouoaa^
* (cj^? X f "d '*jia *do) 44
-siy opojaiu p X njsijvunjvu opoiaiu p ajjua uoiauijsip Eun ap
SBiauaia sb[ jipiAip [b 'ojubj o[ jod 'jB[qBq anb souiajpuaj X
Xa[ ap ojdaauoa p [buijoj upiaisodo ua Bjsa ojdaauoa ajsq
pBpqBiipiAipui a pBpiJBqnaad ns ua 'jB[n3uis japaans [ap ojdaauoa
[a 'jiaap sa 'BjqBpd B[ ap [biujoj opijuas oqduiB sbui p ua 'Bijojsiq
ap ojdaauoa p 'jaaajBd iui b 'sa p^ •ajuauípn^í oaiScq ojdaauoa
un ouis zaA ns b jos apand ou 'sapsjaAiun saXa[ un3as BpBiquuaj
-ap Bjsa anb oju^na ua 'sssoa sb[ ap Biauajsixa ouioa Bza[BjnjBu B[
ap oaiSo[ ojdaauoa [B uoiaisodo Bq^ '44bui[b pp an3uijsip as odjana
p ouioa biusiui BjauBui b[ b 'jiaap sa 'jas ns jod ojjo pp oun ubSuij
•sip as anb sojafqo ap sodiuS sop JBJjuoaua a^qísod sa ou 'sajB[naij
-jBd SBiauaia sb[ ap uoiaBaijiSBp B[ ap sauíj so[ bjbj,^ "opojaui ns jod
ouis ojafqo ns jod uanSiujsip as ou SBiauaia sb[ '44BaiJiduia pBpipaj
Bun anb sbiu XBq ou anb ojsanj,, :ajuBUiuuaj sbui sa jjaqai^
'opo%atu ap 'jiaap sa 'Baijijuaia uoiaBijsaAui ap Bin
-a[qójd sa ojjo n oun Jin^asjaj *sajajaBJBa soquiB Bjuasajd ouauíou
-aj opoj :soqaaq ap sodij sop 'sand 'uos ou uoisaans X uoiaijada^
• (g -d '44bijojsijj B[ ap
Bijoa^,,) 44souauiouaj ap sauapjo soquiB ajjua 'bjsia ap ojund ajsa ap
-sap 'BunS[B uoiauíjsip jaaa[qBjsa ap pBpqiqísodxui B[ asan^is 'uajidaj
as anb zaA BpBa upisaans ap soqaaq so[ uaiquiBj asopuBaijipoj\[,
•Bzjanj ap 'pBpijuBa ap 'upisuaiuip ap 'buijoj
ap sauoiaBiJBA Bjuasajd 'asjijadaj p 'sopa ap oun BpBq "soaiSopiaos
X soaiSpjoiq 'soaixuinb 'soaisij 'soqaaq SBiuap so[ sopoj uoa ajjnao om
-siui oq qos pp oijojbjsbjj ojuaiuiiAoiu [ap Bsn^a b 'oiaBdsa [ap bjuij
-sip uoiajod oub BpBa X Bip BpBa Bznja 'i&lt;oi3B[sbjj ns ua 'Bjjaij bui
-biui Bq "joijajue oub [ap b3ojbub b[ b oja^diuoa Jod Bazajsd as Bun^
-hiu anb uis 'oub BpBa uajidaj es anb sauoiasjsa sb[ uoa ajjnao om
-siiu oq -opipaaajd uBq a[ anb so[ ap ojuijsip jajaBJBa aqaou BpBa b
X Bip Bp^a b iSBa uBp 'Bjuijsip sbui bj3ubiu B[ ap sopBuiquioa 'baij
-aadsaj upiaBjnp X oaiJjauíojSiq opBjS 'BjnjBjaduiaj 'o[aia [ap ojaad
-sy -opoj [ap uaaajBd as ou 'ajuauítujaja uajidaj as anb saqaou sb[ X
SBip soq 'Baijuapi ajuauíBjnpsqB Bjausui ap Bzqsaj as uoiaijadaj Bun
iu 'sBsoa sb[ ap pBpqBaj b[ uq^í ^odOMax 'JSV 'SOP u^ p^pipaj B[ ap
uopijJBd Bsa JBjdaaB b 'opBj3 jouaui o joXbui ua 'uojaijsisaj es X bui
-a[qojd pp pBpaABj3 B[ ap Bjuana uojaip as sopBjia sajojns soq
•oipnjsa ap ojafqo p ojuBna ua
'sand 'uBuajip SBiauaia ap sodnj3 sop soq '[BnjiJidsa bjjo X [BjnjBix
rrun :sapBpqBaj sop uBjjsixa anb ap ojuaiuiiaouoaaj p 'ajuauia[duiis
sbui 'o pBpipaj B[ ap ojuaiuiB[qopsap un BqBaijiuSis ojsa

�Ahora bien, ¿qué visión de la realidad nos dan las ciencias na
turales? O dicho de otra manera, ¿cómo se nos aparece esa realidad
estudiada bajo el método naturalista? Este es, como se sabe, el gran
aporte de la escuela de Badén y, en particular, de Rickert. Dedicó
a ello todo un libro, "Los límites de la conceptuación en la ciencia
natural", que resume en el que utilizamos. De raíz neo - kantiana,
parle del concepto de naturaleza -dado por el filósofo de Koenigsberg: "el de la existencia de las cosas en cuanto es determinada se
gún leyes universales" (p. 31-32). Para alcanzar esa miiversalidad,
el método naturalista prescinde de lo que es singular. "Lo que haya
en ellos (las cosas y los procesos) de puramenie individual será con
siderado como inesencial y no entrará en la ciencia" (p. 75) . Pro
cediendo por abstracción, no recoge sino lo uniforme y repetible, lo
que puede traducirse en leyes. Quizá parezca extraño, porque el
hombre de ciencia trabaja sobre miles de ejemplares y observa has
ta el más mínimo detalle. "Pero, por muy lejos que llegue al aná
lisis —arguye Rickert— la ciencia de la naturaleza no podrá nunca
exponer en conceptos todas las peculiaridades de los objetos inves
tigados". "La combinación de todos los conceptos formados por la
ciencia natural sobre realidades individuales no podrá nunca repro
ducir la peculiaridad e individualidad de un solo objeto real siquie
ra. El que crea lo contrario tendrá que considerar, con Platón, lo
universal como real y no ver en lo particular e individual más que
un complejo de universalidades. Mas este realismo de los conceptos
parece superado hoy. Lo real lo encontramos en lo particular e in
dividual y no puede construirse con elementos universales" (p. 80

y 81).
Es necesario averiguar, pues, si subsiste aquel postulado de uni
formidad y de relaciones constantes que permite el establecimiento
de leyes, postulado que está en la base misma de las ciencias teó
ricas, y que es el punto de partida de Toynbee. Se sostuvo y se si
gue sosteniendo que estas ciencias procedían considerando los fenó
menos sub specie aeternitatis, y de ahí los principios de intemporalidad y universalidad que se le reconocen a sus leyes. Es cierto que
Toynbee dice, en cierta oportunidad, que su propósito es estudiar
los fenómenos históricos sub specie temporis (Civilización, p. 18) .
Pero eso está en franca contradicción con su tarea de "establecer la
presencia en el fondo de algún objeto del pensamiento histórico que
sea constante y absoluto" (Estudio, I, p. 16), con su criterio de la
contemporaneidad de todas las civilizaciones, la identidad formal de
sus procesos y su sistema todo.
¿Se cumple el principio de uniformidad? Dice Croce: "El pen
samiento común, lo mismo que el filosófico, sabe bien que la reali
dad no es constante ni uniforme y que, antes bien, está en perpetua
transformación, evolución y devenir. Esta permanencia y uniformi
dad que se postula (y que se considera después falsamente como rea
lidad objetiva) no es sino la misma oportunidad práctica en que se
trata de omitir las diferencias y considerar uniforme lo diferente y

- 46 -

�- Lf -

OJIO 83
^nb ojsa sotuafap oaa^ 'oaxjojsiq oqaaq 'jEjnSuis oqoajj ¿aopBAjasqo
jap uoiaisoj? • (zf *d '44ajiAijBjaj Bq,, ^aaanoq '¿) 44oaijbj3j j^jobjbd
Un U9U91J 'O8J3A!Un 3JS3 U3 'OI3Bds3 J3 X odui3IJ jq ' S9JUEpJO9Sip
UBJ3S pnjlSuOJ 3p SBpip3lU SnS 'SBUI9pB 'X OU3UIOU3J OUISTUI un B S3^
-U3J3Jip S3UOI3BJnp UBJinqiJJE 'OJJO JB O^33dS3J UO3 OUn OJUaiUIlAOlU
U3 83JOpBAJ3SqO SOQ,, '83pBpT3OpA 3p UOlOipB X BJIUIJUl pBpt3O[3A 3p
sej 'sojnjosqB oduiaij i opuclsa op sauopou sbj aXnjjsap püpiAijBjajj
BJ 3p BJJO3J Bq "BDISiq B|^ l:O3 OpiíanOO O[ SOUIB3^Y * ^pSJBZUOJSiq^ B
OpBZU3XUO3 UBq X '[B3.IJI 3 BJOBJJSqB BZ3pjnjBU 3p UOpOU nS U3 38J3U
-3^UBUI u^pand ou SBpusp sbuisiui sBsq "une ^abjS sbiu
• (44X3^ X oqosjj^,
[3 OpO^ "^ "08 "&lt;^ 44t83[BI3OS SBpUdp SB^ 3p BlSoppOJ3J\[,,
\i) 8OIl9 uo ^p^^n^moo anb ap bjsubui XBq ou is BpBuopusqB 83 X
soq^^q so[ uoo uopBiuojjuoo Bnjadjad Bun b epij^uíos B^pq 38 'Bp
¿ Z3A Bun 'X3[ Bq?, • (¿Q[ #d '44BjjBJoij[oisiq B[ ap Bpojsiq 3 bij
BPÍA ^ O[[OJJBS3p B^3 BpOJ 83 'pBpqB3J BDIun B[ 'pBpqB3J B[
anb 3p opBDijiuSis ojio p ua asjapud^us aqap Boppjsiq BpiA X uop
-buijoj sa Bz^panjBU b^ anb ap B^sando uopBuuijB tb\ X ípaj BpBu 83
ou 'souiBxp 'o '^isixa ou anbjod Bpojsiq auaxj ou BjOB^jsqB uopBiip
•3ui X uozbj ap 9ju3 ouio9 BzapjniBU B[ anb ap opijuas p ua ss
-japu3ju3 aqap Bpo^siq auap ou BzapanjBU B[ anb ap uopBuuijB B[^
'jBSnj ojjo ua aooaq ^aip ouioa 'anbjO^j *pBpipaj apBjnuí tb\ uoa op
-janaB ap SBpauod BJBd saXa[ sns JBOijtpoui uaqap soaijtjuap soj 'od
-uiaij joXbui o oaod BpBa :spuap b^ ap sosajSojd soj ua Bjsa Bqanad
jofaui Bq • (^fz ^ Z' \fZ '^ iííe}^9rI,,) tt8BPBIíA uos ojuauíoui opoj
ua anb saXa^ uos BzapanjBU b^ ap sa[qBJOxaui saXa[ s^q • • • a^qBjed
-as sa BpBu ofapluioa oXno ap 4cpoj pepipaj b[ ua soiquisa opipaans
UBq ojubj SBJjuaiui X '(sojjosou jod Bpiqpjad ou anbun^) uopBD
-ijipoui Biin3[B oppnpojd J9([cq aqap jBuiquioaaj X JBuiquioa asa
ua anbjod^^ 'aaojq Bjsajuoa 'o\[ ¿sauoispaad SBsa ajdmais ua[duina
as? 'oaa^ -44japaans ap Bq anb O[ ap sauoispajd jbuijoj anb sou
-ara BpBu a^isod sa ojjaiqnasap UBq as anb saXa[ sbj ap oipatu jod
anb ojubj 'a[qBpnpui sa pcpaaA b^ ap joSij p Xa^ b[ ua 4X 'Xaj b^ ou
-18 asBp B[ sa ou sa[BjnjBU sspuap sb[ ap u^ oaapBpjaA ^q^ :aoojq
B souiBAp^ ¿saXa[ ap ojuaimpajqBjsa p a^qísod uaaBq anb sajuBj
-suoa sauoiaBpj sbj 'uopij9daj bj ap oidiauud p ajduina ag?
* (^8 #d 4'IP
•do) 44BaijaBjd uoiaBaqdB ns BJBd BiJBsaaau uoiatpuoa bj ajuauíBjsn^ sa
4BaiJoaj Biauasa ns opnjjBq souiaq jBna p ua jajaBJBa 'jBjnSuis paj
o[ X p 9JJU9 ojjaiqB ouisiqB ja X BjsijBjnjBU ojdaouoa pp pBpipsiaA
-uin bj 'sand '^y,, tjja^ai^j jod Bpiaouoaaj bX opis BiqBq 444ajqBjnui X
bata pBpipaj bj ajqos 'ooijBuiBjd jojba ap 'SBOijBj^inbBj sauopdiia
-subjj,, ouioa saXaj ap SBiauap sbj Jiuijap b aaoj^ b oa^jj anb 'pBpiui
-jojmn bj jBjnisod ap BaijDBjd prpijBuij Bjsq • (^^z *d *44ojnd ojdaa
-uoa jap Biauaia ouioa Bai^oq.^ 44pBpisaaau ap sauozBJ jod auuojiun
aa^q as anb 'pBpijBaj bj ap ojuaiuiBjBjj un ap pBpisaaau bj sa Bzaj
-BjnjBU bj ap pepiuiaojiun bj ap opcjnjsod ja ^ajqBjnuí oj ajuBjsuoa

�En lo que antecede hemos visto lo que pasa con las ciencias generalizadoras. ¿Y la Historia? 'Hay ciencias —dice Rickert— que
no se proponen establecer leyes naturales; es más, que no se preo
cupan en absoluto de formar conceptos universales; esas ciencias son
las ciencias históricas, en el sentido más amplio de la palabra... Quie
ren exponer la realidad —que nunca es general, sino constantemente
individual— en su individualidad" (p. 96). Este es el carácter intrín
seco de la Historia formulado desde la Antigüedad, por ejemplo, en
el famoso 9 de "La Poética" de Aristóteles: "la poesía trata sobre
todo lo que es general y la Historia de lo particular. Lo general, es
decir, qué cosas dirá o hará verosímil o necesariamente tal o cual
persona, y es a esta representación que apunta la poesía, aunque
atribuya nombres propios a sus personajes; lo particular, es lo que
hizo o le pasó a Alcibíades". De ahí la conclusión de Rickert: "La
Historia no quiere generalizar al modo como lo hacen las ciencias
naturales". Y su famoso apotegma: "La realidad se hace naturaleza
cuando la consideramos con referencia a lo universal; se hace Histori cuando la consideramos con referencia a lo particular o indivi
dual" (p. 97 y 98-99).
Que pueda o no haber una ciencia de lo singular, que pueda o
no hacerse una conceptuación particularizadora, es un problema gnoseológico que no tenemos por qué plantear aquí.
Aceptemos que la realidad histórica contenga lo general; pero
como esa realidad es siempre continua y heterogénea, para emplear
el lenguaje de Rickert, contiene, además, lo particular y lo singular.
Los historiadores reconocen el principio de la generalidad y ni si
quiera pueden renunciar a él. Es su punto de partida, pero lo dan
por sobreentendido. Estudian, por ejemplo, sociedades humanas, ac
tos humanos: vale decir, se encaran con un rasgo universal, el de la
naturaleza humana. Otro ejemplo: sería imposible hacer una his
toria de los hechos políticos sin tener en cuenta algo constante en
esos hechos que nos hace dominarlos, precisamente, de naturaleza
política. Pero los historiadores marchan de inmediato a lo particu
lar y singular, porque, históricamente, ni la naturaleza humana ni
los hechos políticos son constantes c inmodificables, sino variables.
¿Renunciar a lo singular? Sería renunciar a lo histórico. ¿Volver a
lo general? Es, como dice Croce, pretender volver al Paraíso, al
Edén. La verdad es que la inocencia no se reconquista: cuando la
perdimos, la perdimos para siempre. La generalización vacía las co
sas, empobrece al mínimo su contenido. Por eso Lucien Febvre, en
su estudio sobre Toynbee, termina diciendo que, al generalizar, lle
garíamos a la conclusión del viejo bibliotecario del Sha moribun
do: "Los hombres nacieron, amaron y murieron".
La ciencia histórica consigna lo singular porque no quiere em
pobrecer la realidad histórica. Tomemos como ejemplo el Partenón.
Generalizando podríamos decir:
—Todos los pueblos tienen ideas religiosas.
—Todas las religiones implican ritos y ceremonias.

^ 48 -

�- 6* -np ajuamcpidej ajjnao oiuoa 'sboiuoSbjub ajuaiuaiuanaajj uos sbais
-aans sbuijoj SBy anb '(BiaBjaoiuap By b bidbjdojsijb By ap 'oyduiafa
jod) bjjo b biujoj: Bun ap opBSBd Bq pBpaiaos BpBa anb 'sBsaaAip uos
anb souiBAjasqo oaad :opiuai uBiy By sap^paiaos SBy sBpo^ -Baiqyod
uoidbziubSjo By 'oyduiafa jod ^sojaadsB sosa ap BjainbyBna oun souiaui
-oj^ 'aja 'aiJB 'uoiSqaj 'Biuiouoaa 'sEaijiyod SBuoaj X sauoiaBzruBSjo
tsauntuoa soiaadsB Bjuasaad sauoiaBziyiAia SBy s^poi ap Eiaojsiq Bq
•BJopBziJBynaijJBd Bzanbu ns Bpo^ ap opBfodsap bij b^ as 'p^piyEaj
b^ opiaajqoduia Bq ag ¿JsziyBjauaS yB 4sand 'oqaaq Bq as an)? *as
-.TBp apand tu 'XBq oy o^_ ¿BjaajBySuj ap yB jByxuiis osbo unSyB Bp ag?
^uij ya B^SBq JBJBduioa ayqísod sa? 'sBuiapB ioxo^ 'sasapuByoq 'soS
-aruou 'sopuBuxjou 'sasauBp 'souiaaA sns ap oipua^d^ X buiijijbui bio
-ua^od Bun ajduiais anj ou buisiui BajajcySuy íbuijbui ns opByyojJBsap
uBq ou anb seysi scj;o ssqanuí Xcyq :sauoiaBqojduioa SB^sa b souiaac^
-ayy oAijB^BduioD opo^aiu ya souiBayduia is o^a^ 'SBisandsaj sbuisiui s^y
uapuodsajjoa SBDijBjoaS sauoiaipuoa sbuisiui s^y b :odij ajsa ap Bijas
uoiaBziyBjaua^ Bq ¿uoiaBziyBjaua^ Bun asjBOBS apan^? -buijeiu ns
'njsandsaj omoa 'u^aja sasay^ui soy 'jbiu yap oijBsap ya a^uB ^aaquXo^
ap afBnSuay JBiynaad ya uoa oqaip 'o 'buii^ijbui pBpiyBiauajod ns Ba
-íydxa BJjajBySuj ap JBynsui jajaBjea ya :oyjBymsod ajsa ap souibjjb^
¿jopBziyBjauaS opojaiu ya soiuBjBayduia oyos is soiubijbjSo[ an)?
¡uoiaBiauajajip Bjusna! 'pnjiyituis biu
-Bfay X b9ba Bsa ap Bjanj 'oaa^ '^x l^ís 19P SBuajy By sa Biauajoy^
íoijBjida ns Bzaj ouioa 'soiq ap ynsuoa un o 'oaijsBisayaa uo^B^ un sa
apuBJ^) ya otaoSaj^ sdBd ya íBjsiiuaaBiíaj adiauud un sa oiBj^sisi^
:aaip as 'isy • oaijbJBduioa o oai^pyBUB opojaiu ya aiuaiuBsoqaaAOjd
jBziyijn uayans saaopBiaojsiq soy 'yBaauaS oy b uapuai^B opuBn^
•Buiydiosip ns ap buisiui BzayBjnjBU sy jod 'oyya b sop
-bzjoj 'oyya b sopBiyqo uaA as :bjubui Bun sa ou sajopBiJojsiq soy ap
sajaiui y^ "sajBaaiyB^ 'souijdj 'sBipi^ 'sajojanjjsuoa sns ap yBnpiAipui
oiuaS ya B^unsBJj Bjqo By anb 'sBiuapB 'asan^ajSy "oyijsa ya jod sbsoo
sbjjo SBqanuí X Bqaajst^BS BiuBpBpnia Bun ap oXodB ya jaua^qo 'sa^uBj
-iqBq sns b ofBqBJ^ JBJjsiuiuins ouis 'sBuaiy ap BiJoyS By X oíSijsajd
ya jBJnSasB oyos ou 'sauoiaanj^suoa sns uoa 'BqBjnaojd anb 'sayaij
-aj ap yBJoiaaya X yBiaos Baijiyod By ap 'ajuatuyBnSí 'uoisajdxa ^asuaiu
-a^B oaiiuouoaa X oaijiyod oíaapod yap uoisajdxa By 'sBiuapB 's^ *ubu
•B9ua sopijuas soy anb ap Baiynuaia uoiaBAjasqo By X Baijpsoyij uoix
-ayyaj By jod SBpBuiuuaiap 'sBayido sauoiaaajjoa sbsouibj sns j^pjoaaj
BisBg "Baoda By ap oaijijuaia X oaijosoyij oiuaiuiBsuad yap uoisajdxa
By uaiquiBi s^ 'pBpiasynáuis BAanu 'oSayjS a^JB yap Baidij Bjqo Bun
4SBiuapB 's^ #JBynai^jBd uoiSiyaj Bun ap 'o^sa ua 'bX anbunB 'osoiS
-yyaj ojuaiunuoui un 'ouiuuai jaiuiad U9 X 'ojjaia jod 'sa 'uouajjB^
yq *BziJByn3uis pcpifaydiuoa By ouioa J3A BJBd so^sbj sns ap souná
-yB SBuadB somajByBuag ¿osa oyos sa uouajjB^ ya anb sa? 'oaa^
•opijaqyBiu X oqaajqBui 'soiubj
-aiAnj oy ou anbunB uouaiJB^ ya jauodns souiBjjpod 'ojub^ jo^
•sosoiSiyaj sojuauínuoui o sauoiaanjjsuoa 'aiaap
sa 'sayBiaadsa say^aoy o saj^^ny UBuijsap as uoiaBziyBaj ns bjb^—

�rante la Revolución Francesa. Pero podríamos generalizar, es decir,
buscar un ritmo o proceso regular, una sucesión sistemática, corno
Platón, Aristóteles y Polibio lo hicieron. (Aunque el último, la ver
dad sea dicha, discutió el asunto) . Para llegar a esa generaliza
ción prescindimos de todos los datos concretos. ¿Cuánto dura una
monarquía, o una aristocracia, o una oligarquía, o una democracia?
Prescindiremos de los caracteres específicos de cada forma: ¿Es lo
mismo la monarquía griega que la francesa? Obsérvese que en Ate
nas, no es lo mismo el antiguo basileus que el arconte rey, ni en
Francia la monarquía es igual con San Luis que con Luis XIV. De
bemos prescindir de todos los elementos concretos. ¿Qué nos que
da? Una serie de generalizaciones, una teoría política universal. Pe
ro, ¿es eso Historia? Evidentemente no: ha dejado de serlo.
Llegamos pues a esta conclusión provisoria: Las ciencias generalizadoras —y tal es lo que ha querido hacer Toynbee— son uu
sustituto ficticio de la verdadera realidad, elaborado con fines prác
ticos. La Historia, en cambio, trata de reflejar la realidad viva y
mutable, hecha de singularidades. No cambian los términos del pro
blema porque en vez de estudiarse acontecimientos particulares (his
torias nacionales o sucesos 'parroquiales") se estudien conjuntos más
amplios, como las "civilizaciones". Ellas también son singularidades.
En esos casos —dice De Michelis— "lo general de que puede ocu
parse la Historia no es de ninguna manera aquello que se contrapo
ne a lo individual, sino simplemente un individual más grande y
más complejo" ("El problema de las ciencias históricas", p. 27) . Eli
minar de ella lo particular significa, lisa y llanamente, eliminar de ella
su historicidad.
En virtud de lo expresado, la obra de Toynbee no es una obra
de Historia, aunque lleve ese título y el autor se designe a sí mis
mo, frecuentemente, como historiador.

Ahora bien, si el objeto de las ciencias es uno, la realidad úni
ca, y lo que marca las diferencias entre las ciencias es el método,
¿no puede someterse la información histórica al método generalizador, tal como lo ha hecho Toynbee? Efectivamente, tal cosa es lí
cita. 'Sin duda —dice Rickert— el método naturalista se prolonga
dentro de la esfera de la cultura y especialmente no debe decirse
que sólo haya ciencias culturales históricas. Recíprocamente, puede,
eu cierto sentido, hablarse también de un proceder histórico en el
seno de la ciencia natural" (op. cit., p. 46) . Pero el resultado de ese
sometimiento de la información histórica al proceso generahzador no
es Historia, es Sociología. "Si Toynbee se empeña en emplear la pa
labra 'historia" para describir el estudio comparativo de las civili
zaciones —dice W. H. Walsh en "An introduction to Philosophy of
History", p. 167 - 8— será necesario encontrar otra palabra fresca
para denominar a la historia tal como la conocemos, la historia en
su forma tradicional".

- 50 -

�- 19 g A '*ss 55 *d 4ttBjnj¡na b¡ ap gutauaia
•g na uotatsod ^sa b gBatjjja gB¡ *a) t4gajqraon uis aiJB ¡ap Bijojstq
Bun?, ¡eapt ns onioa otaa¡qB^sa A ítta¡qBjapisuoa BunSpj BiauBjJodrat b.i
-aiAnj ou ¡BuotaEu A ¡BnptAiput jtajaBJBa ap sEiauajajtp gB¡ anb ua 4jaA
ap ¡Bjuaptaao opotn ¡ap opojJBsap ¡ap Btjojgtq buii asjtqtjaga Bjjp
-od,, anb opuaxuaisos 4gauotaBzt¡iAia sb[ uoa aaqu^o^ anb o¡ 'aiJB ^ap
BtJojsiq b¡ na '-laa^q osxnb uqjj¡o^ 'BtSopnaog ua bijojsíjj b¡ jbui
-.tojsubj} sa scjuaxuiípaaoíd sosa b oaixpjstq ¡BijajBui ¡a ja ja rao g
• (sojjsanu
nos sopBXBjqns so^^ '¿9-99 *d 4*jia #do) t4oiunfuoa u^ sauoiaas sb¡ ap
uoiaBjapiguoa b¡ aod JB¡naT^jBd ua gonpiAtpui go¡ ap gauoioa^ gs¡ ap
uoiaBjapxguoa b¡ B¡¡a ua a^nixisns ag anbjod o¡pg BiJBUipjo Bijojsiq
b¡ ap BgjaAip aiuauqüoipBJ buijoj Bun b opianpaj jaq^q aaaa ag anb
A 'dsunjjou^vsdp A esuaj^odiuoo ap opoiu ja ua jvnSi a%uauiaiun%suoa
&lt;ap auai% anb oj ua opnuaptsuoo 'ouviunij ojauaS jv dojav uod vp as
jvno vj v 'sowsjjajnuvd 'sauoiovunduioa 'sauoiaanujsqzt ajuvipaw nxjaaxj
muoisiij ap aioadsa vun ga 'jofara o^jpap BJBd 'o 'Baiiojgiq iiotobjjbu
tu Baupa^ Biauata iu ga ou Bnjdaoxa ag anb Btauata b¡ 'opotu ajga a(j
•gaiía^ ap jajaBJBa ¡a grtuBf jauai u^pand ou 'otaBdsa ¡a ua A odraati
¡a ua jo^biu uotguaixa jainb¡Bna ajuB^sqo ou cga¡Bna gB¡ 'ga¡Biauajstxa
gBtauauBtujad ap gauotaBqojdraoa ga¡duitg ua ajuaraBnutiuoa UBA¡ans
-aj ag 'oatjpaj uapjo ap sapBpqBjauaS oraoa agjBqojd A asjBjuasajd
uBjatgtnb anb se¡¡anbB anb ¡a uaiquiB^ tnbB ap A Bijoigyq b¡ ap bid
-naia b¡ agjtn)t)guoa Biaaqap ga¡Bna gB¡ uoa gauotaigodojd gB¡ ap ajjBd
jo^Bra b¡ ap 'oatSo¡ BjgtA ap ojund ¡a apsap 'optjqjq ajuauíBgozjoj
jajaBJBa ¡a jnb^ aQ 'oauoisiq jaaaBas ¡ap soiuoraoui ga¡qBjaranuut
so¡ uBJjgtSaj ag ga¡na gB¡ ua 'gajB¡na^jBd sauotaigodojd ga¡qBjaranuut
sb¡ gBpoj ga¡Bjaua gauoiaigodojd ap Braajgtg un jod agaXnjt^sng anb
ígBtJojgtq gB¡ gBpo^ B¡og Bun ua agBJJBU anb 'vjajua vtuojsiq vj adjoS
un ap asayp niuojsiij vj ap viouara vj anb uBjaigtnb 'gouiraaaj gojjo ug
"pBptatJOjgtq b¡ ua ajuBjsuoa gEiu ap '¡BtauBigng gBtn ap 'ajuBjJodrai
sbui ap ^^q anb o¡ a^uasajdaj anb '¡bi BJatiBiu ap oisa aaoBq uatxa
a¡ zaA b¡ b ojad 'snatjDindiuoa sauoiovajasqo A sauojovjuojfuoa gBunj
-jodo uoa gB¡JBqojdraoa gauotaBotjgaAui gBtdojd gE¡ ap utj jod BSua^ A.
'sajuanaasuoa A ga}uapaaa^UB aj^ua sviunsaaau A saiuvjsuoa sauoianjai
Baznpui 'Bag o *gouaraouaj go¡ ap Btouapuadap ap ga^a¡ a¡nuijoj Bia
-uata ng anb b uBJtdgB o^ga jo^ -Bijo^giq b¡ Bpoj ap uotaBsuapuoa Bun
o otpuadtuoa un 'BpBzqBjauaS Btjotgtq ap ataadsa Eun jag 'ataap ga
'Batjpigtq pBpqBaj b¡ BJauBtu Btm¡B ap Jtanpojdaj 'jauajuoa 'odraat^
oragtra ¡b íA íga^a¡ ap Biauata 'oiubj o¡ jod tA 'BiSo¡otq b¡ 'Baiiutnb
b¡ 'Batgjj b¡ 4BaiuBaara b¡ 4oatg¡j opunra ¡ap gBatJoaj gBiauata gB¡ uog o¡
anb opora orasira ¡ap 4jtaap ga 4Btauaia jas iBtauaSrxa a¡qop Bim asata
-B^sxtBg anb ¡b^ BjauBtu ap Btjojgtq b¡ ap Biauata B^urtsajd ng Jtutjap
b jb3¡¡ uBjaigtnb,, '''gajoinE gosg raaquXoj^ ap ojtsodojd ¡b Biaaj
-ip Baqdaj Bun aaajBd anbjod 4bSjb¡ ga anb 4Bjta B^ga goraiqtjasuBj^
•pjqo ng ap jj #dBa ¡ap A Ia U9 snaHDij\[ 3Q Bdnao ag go¡¡a aQ -gau
-otaBjqnan¡a ga¡B^ 'Batjijuaia Btjotstjj Batun otuoa 'Batjj^uata btjojsijj
oraoa jBiuasajd optjanb UBq 'aaquXo^ ap saiu^ 'gajojnB goqanj^[

�losofía de la Historia", p. 27 ss.) Cuando se juzga un hecho en su
concreción e individualidad, en sus peculiaridades, se está dentro de
la Historia. Pero cuando por medio de la abstracción se le despoja
de sus elementos concretos e individualizadores —simplificándolo pa
ra sistematizarlo— se está dentro de las ciencias de leyes. Cuando la
propia historia se empobrece de datos y se ve precisada a prescin
dir de infinidad de elementos particularizadores, como ocurre con la
Prehistoria, se confunde con la Sociología.
Es difícil señalar los procedimientos de la Sociología, que tie
ne, se ha dicho, tantos programas como cultores. El drama de esta
disciplina es estar requerida desde dos polos opuestos, la Filosofía y
la Historia. Trabajar con postulados abstractos y absolutos o partir
del dato histórico. Con todo, parece predominar esta última tenden
cia, la llamada Sociología histórica (V. Barnes y Becker, "Historia
del pensamiento social", t. I, cap. XX). Pero esa escuela ha trazado
su programa, especialmente a partir de los artículos de Max Weber
sobre teoría y metodología de las ciencias sociales, resumidos en el
cap. I de "Economía y Sociedad". Señala aquí las diferencias entre
Historia y Sociología: "La sociología construye conceptos - tipos y se
afana por encontrar reglas generales del acaecer. Esto en contrapo
sición de la Historia, que se esfuerza por alcanzar el análisis e impu
tación causales de las personalidades, estructuras y acciones indivi
duales... Como en toda ciencia generalizadora, es condición de la
peculiaridad de sus obstracciones el que los conceptos tengan que
ser relativamente vacíos frente a la realidad concreta de lo histó
rico" (I, p. 18) .
El concepto abstracto que propuso como recurso eurístico y de
investigación es el "tipo ideal", logrado no por generalización o sim
plificación promedial, sino por racionalización utópica. Para fijar el
tipo ideal se parte de la realidad —del dato histórico—, pero no se
elige de él sino lo más significativo y coherente, lo más inteligible y
favorable. El tipo ideal comprende todo objeto social; puede refe
rirse a tipos humanos: el "hombre del Renacimiento", el "griego del
siglo V", el "jefe de empresa capitalista"; puede referirse a sistemas
o doctrinas económicas: "capitalismo", "socialismo"; a escuelas ar
tísticas: "clásico", "romántico", "barroco"; y de igual manera a to
das las creaciones históricas imaginables. Tipos ideales son las "civi
lizaciones" de Toynbee y, en general, todo lo que forma su peculiar
nomenclatura: "estados e iglesias universales", "bandas guerreras",
etc. Se han señalado coincidencias casi completas de Max Weber y
Toynbee sobre algunos tipos (por ejemplo, carisma y mimesis) .
Pero el mismo Weber, al señalar la elaboración y el empleo
del tipo ideal, indicaba sus peligros. El primero es la caída en el
idealismo. Siempre recomendaba el autor volver sobre los hechos
reales, no olvidar que sus tipos eran irreales. No pudo librarse él
mismo de aquel peligro. Y es que el espíritu humano se enamora de
sus propias creaciones; en este caso, termina por considerar sus ti
pos ideales como más reales que la propia realidad histórica. Tal lo

- 62

-

�- 89

-

-púas opoj 'sbijosojjj spjsa na 'apiaid Bjioisyq bj 'BjnpipBiiB
•BTJojsiq bj oqBDB as rsBjqBjBd sbjjo ug "ominj ^a X
-uasaid ja 'opBsnd ja souiaqBS 'aiuauiBayisi.ioj.idB X 'Bjsa ap oypaui
•jBtajoj bojSoj bj X 'boiSoj bj sa opojaui oayun jg -oj^ianpap anb sbiu
Xr?q o^[ *opBp bX Bisa opoi : JBiiSiiaAB anb oaijojsiq oqoaq un^uyu
Xaq o^[ "opBaijyuSys opoi apjaid Bayjpisyq BiSojopojam bj osnjauj
"saiuaynSys sbj ua uojayiadaj buba X uotdbzijiato Bjauíxjd
bj ua uoioBaja oqnq anb jod JBaijdxa jod BiiBpanb saj BiAEpog 'pBi
-jaqij ap 'oiubi jod 'aaaiBa X ajqBJoxaui ouyisap un b opBjB Bjsa ajq
-moq jg "sauoioBaja SBAann bjb¿ oduiBD X^q o^_ 'a^idaj as opoj ap
-uop osjna un sa Biioisxq Bg -osnjouoa ouioa aiuaAap ja aBjapisuoa ja
: souibjuauíoa anb sbijosojij sbj ap ^abjeS oj 'a^uauíEstaa^d 'sa ojsg
•upiaBzijiAio Bjauíijd bj ua Bisaod bj Bpoi
oyp as bX :Bapaod uoiacaja BAanu ap pBptjtqísod XBq o^_ •opjnsqB ns
B.iaA as X —"aja 'odijsjjjb 'oaiuiouoaa 'oatjijod oj ua— SBoppjsiq sau
-oiaBzijBaj sbj ap ojsd.i jb oijajija ajsa asanbijdy "SBnjpadns 'oiubj
jod 'X (aaquXo^ aioap Bjsná ouioa) 44sajtjuaS ap upiaijadaj buba^
X Bjaui anj SBuiap sbj ug -upiaBzijiAta Bjauíiad bj ua bX uojayp as
'jyaap sg "bijosojij ap sajqysod sbiujoj sbj SBpoj bX uojayp as SBjja ap
Bim BpBD ua 'ojaya ns uajydaj sauoyaBzyjiAia sBjuyjsyp sbj is o.iag "Baya
•ojsyq uoyaBzijBa.1 Bun 'ojaaja U3 'sa bijosojij ^po^ "opyiadaj jod 'jij
-nui sa oaqyj ns rsa^osaaajuB unyjuyaA oAnj aaquXoj^ "BiauapBaap ap
bijosojij ns ojpuaSua SBjja ap buii BpBa 'sBiauapBaap BunyjuyaA 'ojubj
jod 'X sauoyaBzyjiAia BunyjuyaA opyqt'q UBq yg • BiauapBaap ap bjjosojij
pun 'ajuayn^ysuoa aod 'XBq BiauapBaap ap Baoda BpBa ug "aja 'uajyd
-aj as anb ojuayuíBsuad ap X ssaijsijjB sbiujoj '44biujb ja ua Biusya ja??
buibjj aaquXo^ anb oj :sosaaoad soiusyiu soj uBAaasqo as 'ojdiuafa
jod 'BiauapBaap ap SBaoda sbj ug -jeiu^oj pBpyjuapi Bjaajjad Bi/n b
op^anas ap uBjSajuysap as X ua^aap 'Bjqaynb ua uBjjua 'uBjjojjBsap
as 'uaaBU sauoyaBzyjjAia sbj :ojaaja ug "jyjnui 's^iuapB 'ojad íbjsiui
-isad X Bayjdaasa bijosojij Bun sa uoyayjadaj ap bijosojij ^poj^ "44jos
ja ofBq oAanu X^q epeu,, ^^b ap Bayjqiq uoyaysod BfaiA bj 'sosaaoad
sus ajydaj bijojsjij bj anb ap bj sa aaquXoj^ ap uoyaysod Bg "uoya
-yjadaj oiuoa o uoyaBa^a ouioa uy^ojsiq bj ayqaauoa oyjBsaaau sg
•sosdooud sns djiddu ou mio%si\[ vj
•Biuajsts ns b uauaiAuoa anb oaad 'uapuodsaj^oa ou ajuauíBay^ojsiq anb
sBsoa sojnjoj sns ap ojjuap opuayjoiu 'oAijanpap jb OAi;anpuy opojaiu
jap bjjbs i {iz *d 'ajn^pnBj\[) uoyaBijodBjjxa Bun ap oypaui jod 'anb
sa pBpjaA bj o jad 'sajáui ouisijydiua ja uoa opianaB ap aapaaoad os
-m) "ojaajap oiusyiu ja ua oávo '(jj^ X Qf '^g '-^ sbjou 'qayjqqjg X jag
-aag • j^) ojjaaouoa uys opojaiu ouisyiu ja Bajdiua anb 'aaquXog
•BjapBpaaA Bsajd bj opuBuop
'BjnqBj bj ap ojiad ja ouioa 'uaBiui bj aod ojdo 'ouBjyjnd bjsij
jap jsapy ody^ jap uoya^aja Btdojd ns jod opyanpag • (^j #dBa
jb z "u '44uisyjBjydBa jo asyj aq; puB upySyjajj,, 'a^mmvx 'H 'H "A)
•jaqa^ Biuodns anb oj ap sofajduioa sbui oqanui UBja oj^o X Biíjg
"44BjsyjBjydBa njyjidsa ja X ajuBjsa^oíd Bayja Bg^ o^qyj ns uoa opypaans

�do. Discurrimos y transitamos eternamente por un lendel de prejui
cios, grandezas y calamidades. Nos encontramos obligados a realizar
siempre la misma tarea, una fatigosa tarea que termina inevitable
mente en la ruina. Cierto es que Toynbee procura escapar a este
sinsentido de la historia con la derivación teológica que imprime a
su sistema. Pero no sólo hay contradicción entre la idea de repeti
ción de las civilizaciones y la de una meta final. Esta misma no
puede satisfacernos: en primer término, porque no somos confiden
tes de la divinidad e ignoramos sus propósitos; y, en segundo térmi
no, porque no alcanzamos a comprender el sentido de esas largas y
repetidas experiencias para llegar, finalmente, a un objetivo que la
omnipotencia y la bondad divina pudo depararnos sin tanta menuda
y cruenta adversidad.
No podemos aceptar ninguno de esos dos principios: el de que
no disponemos de libertad para nuevas creaciones inéditas o el de
que la historia carece de todo sentido. La historia es, precisamente,
el campo típico donde se ejercita la libertad. Y ello, ante todo y
sobre todo, porque no está escrita de antemano. En esto consiste
precisamente la oposición entre naturaleza e historia. El mundo fí
sico o natural puede comportarse de acuerdo a leyes inexorables y
fat^les (aunque, según lo hemos dicho ya, tampoco sucede así); en
cambio, el mundo histórico es el de la conquista paulatina y gra
dual de la libertad. Si pretendemos descubrir un ritmo preestable
cido en la historia o prefigurar un modelo de desarrollo histórico co
mo quien diseña un recorrido ferroviario, no nos corresponde a nos
otros, míseros e impotentes seres humanos, más que someternos a
él. Y esta implicación fatalista, al eximirnos de obligaciones y res
ponsabilidades, conduce a la abulia y la negligencia, a una fácil ac
titud acomodaticia frente a lo que necesariamente, mecánicamente
sobrevendrá. Esto es lo inaceptable. "Nuestro mundo —dice Ortega
y Gasset— es la dimensión de fatalidad que integra nuestra vida.
Pero esta fatalidad vital no se parece a la mecánica. No somos dis
parados sobre la existencia como la bala de un fusil, cuya trayecto
ria está absolutamente predeterminada. La fatalidad en que caemos
al caer en este mundo —el mundo siempre es ésíe, éste de ahora—
consiste en todo lo contrario. En vez de imponernos una trayectoria,
nos impone varias y, consecuentemente, nos fuerza... a elegir. ¡ Sor
prendente condición de nuestra vida! Vivir es sentirse fatalmente
forzado a ejercitar la libertad, a decidir lo que vamos a hacer en es
te mundo. Ni un solo instante se deja descansar a nuestra actividad
de decisión. Inclusive cuando desesperados nos abandonamos a lo
que quiera venir, hemos decidido no decidir" ("Obras completas", t.
IV, p. 170-171). La historia es la palestra natural donde se diluci
dan las proezas y hazañas de la libertad humana. Y es con este cri
terio con el que reivindicamos los dos principios condenados por las
filosofías de decadencia: a través de la historia el hombre progresa
por el camino de la libertad y en ello estriba, precisamente, el sen
tido de la historia.

- 54 ^

�- 99 -raía ap BpBiruoj BjsQ ajacd bjjo ísa^jcd sbj^o sbj uod Bpiun ajuara
-BAIJBaiJIUíJlS - JESllBO X JBSnBO BJ83 SOJSa 9p ajJBCl BUIl OJOg "SajUaj
CJlIJjna SOU9UIOU3J ap S3UOJJIUI UB^OJJB 9S 9pUOp BpiSoD9J 9p
ap aiaadsa buii sa 4463Uoi0EzijiAia?t o t4sodij,, 444SBJnjjna,, sbi
-S9 9p BUtl BpB9 UBjSojUI 91lb SajBJnjjna SOU9UIOU9J SOJ SOpOJ 9p OJ3J
-ua odraBO jg,, 'sajuaipuadapjaiui a sajuajaqoa uos ou uoiaBzijiAia
Bun ap Bjnjanjjsa bj uej^ajui anb souauíouaj soju^sip soq ój
•sojapajBA uaaaj^d sou anb sojuauínS-iB uoa ojdaauoo asa jxnjjsap b oS
-an[ apaooj^j '(9^"^9^ '^) 44üPBOíJíun ^ia^ui[BsnB9 X 9[qiiBduioD aj
-U9UI[BUOI9U91UI pBpi^CJOJ BUIl B^U9S9jd9J X BpB^9JUI a^U9UIBJ9^
Bjsa 4489uoi9Bz^iAi9M X SBjnjpia sbj[B 444sodi^oio^d^, sns ap oun
ap BJtni[na B[ vpo) anb uauodns,^ —sojio X a^rSit^dg 'X5[SA9jtuBQ b
naiquiBi ouis 'aaquXoj^ b ojps ou aaaijaj as) sajoinB sojs^ BJBpanb Buiajszs \^ opo^ anb BJBd —bijoj9bjsiibsui a Bspajdrai
-bui ap auijap aaquXo^ anb— 44uoi9BzqiAT9,, ap o^d^auoD ^s 4osbo ajsa
ua 'B9HIJ9 b^ JBjiuiq Bi^BjsBg *S9[qipunjuo9ui sa^jjad X Bia^duioa
uopBjSa^ut ap BpBjjaa pBpqBioj Bun ouioo 'paj X ajuai^qoo pBpiun
Bun ouiod 4jpap sa 'BpuBjsns o Bpi/asa ouioa (4jBjnj^9 - oapojsiq
B.in:qna o uopBzqpp ubj BpBO jBj^pzsuo^ ap uoTsu^jaad B[
{B}Bj,, ap B9ijtp[^ 'Buia^oad ajsa 4bjsia ap o^und JB[noijj;Bd
ns apsap anbuns 4jB9^uB[d b (44sistj9 ap Baoda Bjjs^nu ap s9[Bpos
sbijosojij sb^,, Bjqo ns ap jjx ^) opjidBa un B^ipsp Mi^oHOg
•44uopnps uBqpaj SBm9[qojd scq^nm anb ap pBpqiqísod B| X SBp
-uap sb^ ap BaisBq uppBAouaa b^ Bpuanaasuoa ouioa auaij sapt B^sa ap
Biujojaj B[ 'ojubi jod íjss jap BSa^z^ sapi B[ ap uBApap scpnap sb[
SBPX * *' 9lu3isrls^ Jl9S Ia sa Jtas I9 IBn9 I9 BJBd 4Baia uopdaauoa
B[ b opBnjiqBq souioq sou anb ap estibo b oaiSopBJBdBjjyn aaajBd o^s^
•sa 4o8jBquia uis 4X Bjscq as ou anb 'osojajsauaui 4ajua8ipui 444a^uBjsns
-ni,, jas ja sa pnpxjBaj Bpoj anb ojsia soiuaq 'bijosojij ap sojSis oaupij
•upA sbjj 4anb Bqaadsos ou 'ojjoqus uis oaijajojsiJB 'aaquXoj^ 'jT^sixa
BJBd Bsoa bj^o Bjisaaau ou anb oj oraoa auijap bj sajJBOsaQ X 'buisiui
is b BjsBq as anb 4BiauBisns bj sa jEaj ojafns ojapepjaA ja anb aaip
sajajoisijy uaiquiBj^ "BpuBjsns ap BaijajojsijB Bapi bj :Boijjduia sou
-aui Bapi bj Bjnjsod anb (BacisipBJBd Bpuaaout Bun ap sa bijosojij ua
anbjod) Biuano asj^p uis 'oaijjduia opojaui jap ajquioq BuiBjaojd as
ojjaoBij jb oja^ • 44sauopBzijiAia,, buibjj sbj aaquXojL sapBpaiaos sBjsa
y,. :Bpuajajuoa é^j ns ua Biuajqojd ja paB^sap xassv^) i. v^axao
•oduia^ ja jod BpESBdsBjj Bjsa anb 'pBpijBaj bj ap 4sand
'apupsajd uopBjapisuoa Bs^ #sajBni SBUEinnq sspua^sixa sop XBq
ou ouioa sajBnSí SBip sop XBq o^ "jaaaBaB ns ap ojuauioui ojuiistp
ja Bpuajajip soj 'soqaoq sop aj}ua pEpi^uapi EjnjosqB soxuBiBjsuoa
is aAisnjauj "soqaaq soj BziJBjn8uis anb ja odinaij ja sa 'sbsoo sbjjo
'ajqBuituija souaiu oj sa anb 'odmaij ja Buimija uoiaBjapisuoa
'jbuijoj pBpijuapi ajuauijBni Xrq soipB^sa o soiquiBa 'sBdB^a sBXna
ua X 'sa^uBjsuoa SBiauBisns X sBpuasa ouioo sodij SBiuap X sauopBzijpp
sns JBjapisuoa sa aaqu.^o^ ap oatjosojij ojuajsns ja 'BAijiuijap u^
X jas 'upiounf X

�pies agrupaciones o semi - agrupaciones "reunidas" solamente por la
zos indirectamente causales o por la proximidad espacial. No son
interdependientes: una parte puede cambiar sin que ningún cambio
tenga lugar en las que están a su alrededor" (p. 263) . Es decir, la
realidad presenta una complejidad que se ha ignorado o desprecia
do por abstracción.
29 No se puede dar una premisa mayor o último principio de
cada una de esas culturas. Toynbee dice, de una manera imprecisa
y superficial, que la civilización helénica fue predominantemente es
tética; la hindú, religiosa; y la occidental, mecánico - tecnológica.
"Cada una de estas civilizaciones —comenta Sorokin— ha sido crea
dora en distintas esferas de la cultura en diferentes períodos de su
existencia" (p. 264) . Sentimos natural resistencia a considerar la ci
vilización romana —parte integrante, según Toynbee, de la civiliza
ción helénica— como "predominantemente estética". Tal rasgo o
premisa mayor no ha podido establecerse sin clara violación de los
hechos.
3^ Si esas civilizaciones tienen una unidad coherente e incon
fundible no podría haber discrepancia, entre los distintos autores,
en cuanto a su número. Ahora bien, "la civilización mágica de Spengler se compone, para Danilevsky, de dos civilizaciones diferentes
—la persa y la árabe— mientras que Toynbee las divide, por lo me
nos, en cuatro: la persa, la siria, la árabe y la ortodoxo - bizantina.
La sola civiliz^ción helénica de Toynbee es considerada por Dani
levsky como formando dos civilizaciones, la griega y la romana" (p.
268) . En conclusión, "donde uno de nuestros intelectuales ve un or
ganismo cultural único, los otros ven dos o más, y al contrario" (p.
268) . Precisamente porque no son tipos reales, sino ideales.
49 Toynbee da, en cierto momento, su propio concepto de ci
vilización: "Por civilización quiero decir la más pequeña unidad de
estudio histórico a la cual se llega cuando se intenta entender la
historia del propio país: los Estados Unidos, por ejemplo, o el Rei
no Unido. Si se intentara entender la historia de los Estados Uni
dos en sí misma, sería ininteligible..." (v. la cita completa más
atrás, Cap. IV, A. Definición de civilización). Para comprender la
historia de los EE. UU. nos es necesario conocer la civilización oc
cidental. Pero nada más: "no es necesario mirar más allá". Esto no
es exacto. Si queremos comprender la forma de gobieron de los
EE. UU. A. debemos ir hasta los orígenes del estado; si la mo
nogamia, hasta las formas de organización familiar prehistóricas; si
el cristianismo, necesitamos "mirar" el pensamiento griego, la reli
gión hebraica y hasta las formas más primitivas de religiosidad. Y
fue precisamente por esto que Toynbee hubo de establecer la filia
ción o parentezco de las civilizaciones. Son dos "campos inteligibles"
la Civilización Occidental y la Cristiano - Ortodoxa. Pero —observa
Sorokin— "desde los tiempos de Pedro el Grande, casi nada de la
historia de Rusia es inteligible, a menos que se estudie primero la

- 56 -

�- ¿9 -

- biuo ja - ojuo
cnn aa biSoj - oiuo bj opBiuJojsuBJi Bq 'nainájE oqaip bij 'Bsajduia ng
•jas jap pBpipjoduiai EiJEsaaau bj 'bj3ubui bjjo ap oqaip 'o 'jas jap
B^npsqB uopBuurp Bun ap pBjiijiqísodrai bj 'jaSáappjj uoa 'BUBaj
-UBjd bijosojij bj j^ •BzajBjnjBU Bidojd bj ap pBptatJOjsiq jBjuauíEp
-unj B[ j^irapB ap uojaiqnq SBiauaia SBidojd sbj 'oSanq • orasiaijojsiq
ja oiájns iqB aQ -uozbj B[ ap BjnpBjatp Esa b uojaijstsaj as soubui
-nq soqaaq soq 'soaijoisiq soipnjsa soj ua jxanpojjuí osmb as 'ouisia
-Tjiso^ p uoa 'anb p anj BisipjrnBu opopui asq 'BiJBuiinj BJauBui
ap ajduiais opuBuoiaaBaj 'sosaaojd sns Bja^idaj BzapjniBu b[ ts ora
-oa uBipaaojd sapjnjBu Á SBaiJoaj SBiauara sb[ 'aju^sajd p BjsBq isB^
•aiuBjsuoa Bppuaiqiauoa BzapjnjBu b[ b jofara jBuiraop oinSisuoa
as anbjod 'osoqaaAOjq *ajuiqqiuBa o[ t4J98?, oraoa jaaouoaaj Bipod
ou anb opora pni ap 'uapjo oraoa aiuaraBidojd opaaouoaaj Bipod
ou oiuii^ ajea b une A 'a[qBjnui uapjo un na anb o^npsqB uapjo
un ua ojnSas sbui ajuais as ajquioq ^q -uoiaBAps B[ ap aiuBjnraijsa
Biníáop p iqB ap j^ *4tBUjaja upiAM jBjqoa BJBd Bpuajsixa ns ap p^pia
-p^nj B^ b BqBd^asa ajqraoq p anbjod 'ajuBjJOjuoaa^ -osoqaaAOjd
A ajuBjjojuoaaj anj auijojum A ajiiB^sns oraoa jas [B Jiqaauoq
• 4WsauopaBjjsqB ua Bzaj
-BjnjBU b^ aApnsaj uozbj Bq?, :Bjaap uoa^g bj^ • soqaaq so^ A uozbj
b[ ajjua opjoAtp un Bpa^qBisa as ojp uoa A odraaxj pp uoiaBuiraip
B| opianpojd Biqpq ag • (g^g *d 'ttorasipiauaistxa A orasiaijojsijj?9)
'imita oj oraoa 'apjB^ sbui 'á 'up o? oraoa 'oj3raijd 'apsjBu^isap p
'pBptaiuiBuip japjad appuapBq 'jas pp upiaBAriuBisns B[ b pipaaojd
as oraoa opBpuas uq iodi^[ •opunra oj^o ap p sa oiuaia A ojapspjaA
jas p ísoptjuas so^ ap joijajuí opuniu pp auuopp A osjbj jas p
Bja pBpipaj b^ ap jas p (orasiuBiisija p BJBd o^an[ oraoa) uojB^q
BJBq •sa[qBjnxuui a SBUjaja SBiauasa ap opunuí un ua pjaa^ojd a^ as
í o^uraunAora A pEptaiiuBuip jas p o^rnb a[ as 'ojaqjuoa p JBjiAa bj
-b^ 'jas p A jiuaAap p aj;ua 'sapiuaraJBq A oiiptJjajj uoa aiuarapia
-adsa 'oajuiqd ^Sau^ bijosojij b[ anb BUKqqojd onpjB p anq -oijoi
-isubjj A ajuaXn^j Bja anb o[ b asjEporaoaB japod ou BiaajBd ojuaira
-Bsuad p A a^qBqnra ajuarapjuaiuEpun^ oraoa ouis Bqsjuasajd a^ as
ou jas |^q "auijojiun X oauaouioq ouioa opiqaauoa oiqap ajqraoq
p osjaAiun p JBSuad bjb^ "Bai^ijuap X Baipsojij uopBpaadsa pnj
-as B[ ap SBraa[qojd sopunjojd X saABjS sbiu so[ ap oun sa a^sq
•soaido^ sosa
ajqos sajoinB sns ap sbiusi^os so| 'sajuaraSis sBuiStíd sb^ ua 'ajuauqia
-bj jBjnjaj apand uiqojog j^ • (g¿^ #d) SBspj uos aiaanra X ojjojjbs
-ap 'o^uairaiaBu ns ajqos sauoiaBjapisuoa sbj SBpoj —IB9PÍ

puoiaBj

ouis— BAijaaja p^pipaj uauaij ou SBiau^jsns o sajas sosa ig ó^
^) 4SpBpiun Bun sa Bjau^ra Bunsuiu ap anb
op Bjn^na o uopBzifiAp ap Braajsis oraoa JB^daaB ap oaisBq jojja
'44soijai[ja sns ap asBq bj ajqos aaquXo^ ap sauoiaBzijiAia
sbj JBáajSas ajqísoduii sa anb BJjsanra Bijoistq ap jBjuara
-aja oixaj uanq opoq,, ropBiiaapBux sa aaqu/(oq ap 44OApBjado oiiaj
-pía,, ja '44BaiiBra3Bjd Bjaaaj^, Bq • (69^ '^) 1B1U9PÍD3

�En una notable comunicación al XI Congreso Internacional de
Filosofía realizado en Bruselas en 1953, el profesor Jacobo Taubes
resume así el "vuelco o revolución copernicana" del pensamiento oc
cidental sobre estos tópicos: "El tiempo, como dialéctica dinámica
del hombre, transforma toda sustancia en función, destruye todas las
relaciones sustanciales, y no sólo en las matemáticas y la física. Es
tas no han hecho más que ponerse a la cabeza de las ciencias del pe
ríodo moderno en su tendencia a transformar toda sustancia en fun
ción, toda realidad en proceso, toda materia en energía, y con ello
determinan toda una nueva modalidad de pensamiento" (v. "La
apoteosis de la Historia", Xle. Congrés Internationale de Philosophie", vol. VIH, p. 7 -10) .
Toynbee insiste en considerar la "civilización" como sustancia,
es decir, "como el sustrato que soporta las cualidades o propiedades
que le son inherentes, y que permanece invariable a través de los
cambios", según la definición de Ferrater Mora ("Diccionario Fi
losófico", 39 edic, p. 903) . Por lo menos, como agrega el mismo
autor, es necesario "integrar el concepto de sustancia en conceptos
más dinámicos" (p. 906) . El fundamento filosófico de Toynbee lo
lleva a sostener: I9) La civilización antigua y la occidental son dos
cosas (o seres) distintos. No existe entre ellos más que un lazo de
afiliación. No puede aceptarse o sostenerse que la primera sufre
cambios tales que se convierte insensiblemente a la segunda. 29) Si
dos civilizaciones se ponen en contacto mantienen sus caracteres in
dividuales. No se producen mezclas. Una cosa definida a la Civili
zación Cristiana Occidental y otra la Ortodoxa Oriental. El marxis
mo, creación de la primera, no existe en Rusia. En una palabra,
Toynbee niega el proceso, el movimiento, la interacción verdadera.
Cada una de sus civilizaciones son cosas o sustancias definidas, con
clusas, quietas.
Hay un antagonismo irreductible entre constancia e historia,
entre sustancia y desarrollo, entre ser y tiempo, que ha venido a re
solverse en favor de los últimos. Si de la realidad se trata, abra
zamos fantasmas o abrazamos singularidades.

Llegamos a estas conclusiones que pueden parecer duras, pero
son verdaderas:
I9 Toynbee ignora los postulados lógicos, gnoseológicos y epis
temológicos de nuestra época respecto a la Historia. De los autores
que más hemos utilizado en lo que antecede, no cita a Rickert. Cita
una vez a Dilthey (I, p. 3, n.), en forma precisamente opuesta al
pensamiento de ese autor: "Las ciencias del espíritu —dice Dilthey
allí— tienden a adoptar los métodos de las ciencias de la naturale
za". Dilthey se encarga luego de demostrar que eso es imposible.
No cita sino una vez a Croce (X, 232) y sólo para decirnos que ocho
años antes de la publicación de "Teoría e Historia de la Historio
grafía", el profesor Zimmern, a quien expresa su agradecimieifto, le

- 68 -

�- 69 -

i optiBtr),, :aaip ]^ -biu[b pp ps^naBj Bim ouis sa oa ojaap^ui
p anb bX 'Biaojsiq B[ ajuauíBaipod Jinjuí ap pBpqiqisod B[ BaBjsap
aaquXoq^ 't4sajopBuojsiq soj ap sauopBJídsui SBg,, JBipnjsa [y *os
-aaojd p opoj ua opuB}9ajiuBiu anSis as uopaajip ^uuij ssa ^
• (SO^ *^ '"IP *^) M***ojoadsaj p s^pnp soiuEijqB 44toisnB^j,, pp oiu
-omijsaj pp JBsad y -Baiaojsiq BpBUJof B[ ap ojb[ o[ b
Bjaiiain a[ anb o^qBip p opuaiuoaua X 'ojoijaiap p 'pin p
anb oAnj 'BppuaiaBq jmSas ua asjiiJaAip ap uij b íBjaajjad
-sa uoiaBaja bj íuopBaja B[ oziq soiq íuaiq pp ojuniJj p jezt^ub^
-bS aofaui BJBd 'pin pp uaSpo ^a jBai[dxa Bjnao^d anb uoa bjSo(
-oaj BsoaopuBD Bsa oaod un BjquiosB sou anb Jiaap anb x^¿n rsa^a^j
osnojjiy Bjuamoa B[ otnoa inbB ajj 'BiriAip Baqdaj b^ apiaap anb na
-iub}B8 upiDBDOAOJd B| 'Bisandsa^j X o^a^ [ap B[nuiJ9j B[ uoa BUBiunq
Biauaijadxa B[ ap ouisiin ozuaiuioa p ua BpBpuas Bisa BuiAip uoia
-aajip Bs^ *ttofiq ^od aqioaa anb p opoj b bjozb X 'biub anb p bij
-sbo Jouag pM anbaod 'tíBianpiqBS B[ b ojuaiiuijjns [a ^od^, 8oujba3[[
ajainb 'uij un b 8oujba3[[ ajainb soiq *soiq ap Xa-q B[ sa anb 'bubiu
-nq pB^jaqi[ B[ b opjanaB ap o íBuiAip uoiasaja ap uos anb 'sapjnj
-bu saXa[ b opjanaB ap a[diuna as Biao^siq B-q "uijsnSy uBg ap o[iq
p Biuo^aj aaquXoqj ¿osaao^d p opoj ap aoiouioad p sa uain^)?
•aanpuoa sou anb b
OAijafqo p X Ba.TBj Esa Bpoj ap jojaa^ p 'B^oisiq b[ Bpoj ap opijuas p
jBJjuoaua 'sand 'Basng • uoiaBjadsasap B[ o Biauajodiui B[ ua souaip
-unq Bjjpod 'sauoioBzqíAp BunijupA sb[ ap oija^uauiaa p soujbjisoui
'bijbj BiJBuiinj Bsa ap ojpBna p soi/JBjuasaj^ -jop^psap sa ojis
-rg ap ojiin [^ 'Baqap Bpuoj ns 'sauoiaBzqiAia sb[ ap ouBiuaAux p
jaaBq b asjBjiiuq aaainb o^j 'iip Bpanb as ou aaquXo^ oaa^ *bjsi[bu
-iuiou opi^uas ns japjad uis oaad 'sauoiaBjuojjuoa SBsa uBsn souisuu
saaopBiJOjsiq so^ *osoipaAOjd jas apand 'sapBpi^uapi o SBiSopuB
sB[p ua opuBasnq 'sauoiaBzqiAia sb[ 3p OAiiBJBdiuoa oipnjsa ujq
•uaiq BqajBui Xa[ B[ ' (sa[qisuajso uaaBq
as ou o) uaanpojd as ou SBisa SBJ^uaiur ojaj 'SBiipoui sauoiaBaja
ajdmais BJBdap sou p^pqBaj B[ anb ojj^p s^ 'jaAajd BJBd BipBd
-bo sou sand '[ijn Bsoa sa SBaiji^uaia saXa[ ap ojuaiuiTaappisa [^
'niuo^sii¿ v¡ ap voi3p2oojd} A voiSpjoaj vujujooq
•opioajBd ojubj bi
-uasaid anb [a uoa 'jaqa^ xbj^[ ap ajqiuou [a 'oipnjsTj [ap sauauin[
-oa zaip so[ ap saABJ} v. 'souieosuq ouba u^ * uoiaBJisouiap ns sa qaq
-Tjqj^ X ja&gt;[aag ap ojqq [a opoqj -Biauap Bsa ap Bj^oppojaui X Bjjoaj
B[ a^uaiu[Bnái bjouí^i ojad 'Baiáo[oiaos Bjqo aoBq aaquXo^ ó^

[ap

Baoda B[ ap bojbui B[ BAag caipnj9a anb opopad p Bas Bjambpna
'Bijo^siq ap Bjqo Bpo^ anb 'aaqBs b 'Biuijsip ajuaui[Bioj bsoo boijiu^is
ttBauBJoduiaiuoa bijo^s a bijojs bjoa iuo9^ 'aaoa^ ap B}ia Bg *osaa
-oad ns ap [biujoj pBpi^uapi b[ 'jpap sa 'sauopBzqtAia sb[ sBpo^ ap
pBppuBJodiuajuoa B[ ap Bapy ns aaquXoji ofnpap iqB ag *t4BauBJod
-tuaiuoa BiJOjsiq sa Btioisiq cjapupjaA BpojM anb opBaxunuioa

�tigamos las relaciones entre los hechos de la historia, estamos tra
tando de ver a Dios a través de la historia con nuestros intelectos"
(X, 113) . Pensamos en Guiberto de Nogent, el cronista medieval que
llamaba a la I^ Cruzada la Gesta Dei per francos, la gesta de Dios
por intermedio de los francos. Sin embargo, Toynbee se mofa, en
cierta oportunidad, de la expresión brutal de un escritor Victoriano:
"Es la voluntad de Dios que los negros se vistan con tejidos de al
godón ingleses", o que los chinos fumen opio...
Pero:
Este mundo es el camino
para el otro, que es morada
sin pesar.
A eso vamos, a eso nos conduce la acción divina. La historia tie
ne un sentido: alcanzar una meta. Es claro que la idea de meta o
culminación de las civilizaciones está en oposición a la de las espe
cies repetidas y confrontables. La teoría cíclica ha cedido ante el
dogma. Se ha producido un salto desde el método analógico al ca
tecismo. El sistema se ha transformado en una faceta más de la vie
ja doctrina providencialista y el sustento de hechos históricos em
píricos es reemplazado por la adopción de un factor extra o ahistórico.
Su tesis no es sólo "una reafirmación del punto de vista positivista"
o "su concepción es, en último término, naturalista", según el juicio
de Colli/igwood (Idea de la Historia, p. 187, 190 y 192) . Su tesis es
contradictoria y su pecado es doble: la necesidad causal en la histo
ria, propia del naturalismo, es suplantada por la necesidad trascen
dental, propia del providencialismo.
Ya en el t. I habla de la meta. Pero bien se la puede concebir
como un espejismo que provoca esos renovados y monótonos esfuer
zos humanos. "Es posible —dice allí— que la raza humana llegue
a extinguirse sin que la meta haya sido alcanzada en absoluto". Lue
go, el sentido ideológico de la historia se va precisando. Reaparece
la Civilización (with capital C) . Y la imagen de la rueda. Las ci
vilizaciones son como ruedas que dan monótonas vueltas en torno
a su chirriante eje; pero el carro avanza. ¿Hacia dónde? No exac
tamente hacia el Reino de Dio3 como en la Civitas Dei. El Reino
de Dios no es de este mundo, que nunca podrá librarse del pecado
original. Apenas si llegaremos a ser una Provincia de ese Reino.
¿Cómo se aprecia ese avance? ¿Vemos signos de progreso en el
mundo de hoy? No se manifiesta ni en los adelantos técnicos ni po
líticos, sino en un incremento de los valores espirituales, en un for
talecimiento del fervor religioso (el mismo Toynbee descubre a su
alrededor algunas risillas escépticas) .
En suma, un final reconfortante para el creyente, pero que ca
rece de base científica y filosófica. La obra de Toynbee es una obra
de fe, un ensayo de contenido religioso y moral; toda la historia
queda concebida allí como un drama múltiple que, a la postre, nos
conduce a Dios. Y si descartamos la hipótesis finalista es porque
- 60 -

�- 19 sojqij sajqBJitupB 'opnuara b 'opis UBq 9nb.iod • • • ouBinnq oiua jap
SBUsaBui SBjqo uBJjuanaua ^s —QOS "d inoiSpq ns ua aaip— Bijo^siq
bj ap bijosojij ap sojqij soj aj^ug,, "soXesu^ sosa ap soqanin ua aaou
-oaaj 'Buojsiq bj ap sbijosojij sbj SBpoj b oijbjiuoo ubj 'aaojg anb oj
sg 'Bqaip ajuauíBidojd Eijojsiq ap sajqBJiuipB sozoj^ XBq 'Bijojsiq bj
ap Baipuiajsis uciisia eun jas ap JBsad b 'aaquXoj^ ap ojqij ja ug
• (44ssajp ujapoui ui auijsnSny puB snisojQ raaquXoj^ qdasof pjou
-jy,,) 44BUjapora BiuampsaA uoa uijsnSy UBg X oisojq,, oiuoa
b opBaijipa Bq 'ouBaijauíBa^jou o^o^oiaos opxaouoa uatq p
•sa[BjnjBu saXa^ sb[ b buStsb aaquXo^ anb p X 44sBiJBpunaas
sbj b aaaijuoa ^anssog anb pdBd p ua ouis 'BjsipiauapiAOjd sisaj
ns ua ops ou 4soquiB ajjua Bpuapiauoa Xbjj #44Bij[oisiq b^ ua pBj
-jaqq bj X pBpip^a^ Bg,, ajqos sauopBjapisuoa sns ua Bjia sbui anb
p jojnB ajsa b s^ -^anssog a^uauíppadsa 'ouajjaj asa ua sajosaa
-apajd sns ap p X oiuaiuiBsuad ns aajua pniqíuiis ubj Bun souibj^
-uoau^ 'pui^ijo sa ou aaquXo^ ap BaiSopa^ uoiadaauoa b[ oíag
• 44osoTpaoaiiasira X aiuaui
-a[a,, sa —sauoiSBao sbj^o ua 'souBtisija so^ uaiquiBj X— sauBuqnsnuí
so[ uaatp ouioa 'soiq anb sg ¿uaiq ba so^[? '44BijnpiqBS b^ b ojuaiui
-i.ijns pM Jtod 'aaquXoj^ BJip 'soujBAag ajainb soiq anb sg ¿piu ba
soji^? -uij asa b o[SaaaB uoa sopB^uaiJO ouioa 'ajuasaad pp oiuoa opBS
-b¿ pp isb 'sosaaojd o SBsoa sb| SBpoj soiuBjapisuoa 'ojsandns asa op
-B;daaB 'oan{ j^ -jBUBJjuasap ap a|qisoduii o gojjip Xniu 'oiusiui js
ua 'sa anb uij un auodns ag "une 3abj^ sbui oqantu oSp XBq
•o-mjnj p JBaqdxa b souibzub^ aapuajaad BJBd ouioa opsBBd p
-aAB ap o^ispdoad p ua opBisBtuap soiuaaapBd soaijo^siq soipn;sa so[
b soiuBáaajua sou anb sog gBuoiadaaxa uoiaBuiiung ap sisa^ eun oui
-oa bX Bjuasajd as 'oseo asa ug •OAijiuipp oanjnj un ap ouis 'oiBip
-auiui ojnjnj un ap ou 'uoisia b^ Bagduii 'a^jBd ns aod 'Bjsipuij sisai
Bg (• • "BiJBsaaau uopBiuaiunaop b^ ^jpj sou 'sBiuapB 'X) sapuajja)
sajaisauaiu sopnuaui sojsa ua pBpiutAip BjsnSns B[ b jBpauíA ua o^Ba
-9X oiíaia soiuijuag gBAaipaui Bjsxuoja [a Biaap ouioa 'soounuf idd ia(j
vjsa^) -saaquioq so[ ap oipauuajuí jod souiAip ouis 'souBiunq soqaaq
XBq o_^[ "soiq ap B[ ouis 'sajquioq soj^ ap Biaojsiq b^ bzbjj ou ouisq
-BiauapiAoad {g "BoiSppapi Buujaop eun sa 'ouBijsua ouisippuapiA
-ojd pp osBa p ua anbiod 'BpunSas b^ i ojuaiuipouoa ap sapniiqBq
so^uaiuiipaaojd so[ uoa ajqiaouSoaui a oapojsiqB sa 'buisiiu uoiaiuij
-ap ns aod 'anb o^p b Bijojsiq b[ ap jo;oui ouioa Bao[oa anb^od 'bj
-auiijd u\ : sapjuauíBpunj sauozBJ sop jod BpijJBduioa ou souiBsajuoa
anbunB 'asjBipnjsa ap BuSip sg • prpaiJBjjiqjB b^ o pBpipuopBjji B]
o pBpijBnsBa bj b uaaapaqo soaiapjsiq soqaaq soj anb ap Bapi bj jinj^
-sap B 'ojdiuafa jod 'opinqiJiuoo Bq :so^jaiu sajuBAajaj sounjB op
-lua^ bij ojuaiuiEsuad jap ojjojJBsap ja ua anb soiuBjapisuoa osnjauj
•BpBipnjsa aas ap BuSip sa Bijoisiq bj ap BaiSpjoaj bijosojij buq
• ojuaiiuiaouoa ap soiJBuipjo soipaiu soj
ap ounSuiu uoa iu sB^siJidiua so^uaiuiipaaojd soj uoa tu japuaqajds
soiuapod ou anb a^uapuaasBJj opunuí un ua OA^afqo ja Baojoa sisa^
Bsg "opBiaunuB B^siiiduia oiisodojd ja uoa uoiaaipBjjuoa ua Bjsa Bjja

�de historia, surgidos por reacción mental contra historias superficia
les". Basta recordar el "Discurso" de Bossuet y el "Ensayo sobre las
costumbres" de Voltaire, que no son libros antagónicos. Voltaire
presentaba su obra como complemento de la de Bossuet, que mucho
admiraba. Incidentalmente, Toynbee trata algunos problemas de
historia, tanto en sus Apéndices como en el texto mismo de su li
bro. Y lo hace con originalidad y estupenda penetración. Aumen
ta nuestra capacidad de comprensión e interpretación de ciertos
acontecimientos. Pero esos aportes son esporádicos y, lo más grave,
al ir utilizados en función del sistema total, quedan fatalmente des
virtuados .
Doctrina apriorística y no empirista.
Lo que pretende ser original en Toynhes es el estudio compa
rativo o analógico de las civilizaciones para extraer de allí princi
pios generales del devenir histórico y deducir, por tanto, hacia dón
de se dirige nuestra propia civilización occidental.
Se jacta de ajustarse a un procedimiento empirista. "Los inves
tigadores científicos —decía Stuart Mill— dan el nombre de Ieye3
empíricas a las uniformidades que la observación o la experimenta
ción han mostrado que existen..." Toynbee busca esas uniformida
des, pero su procedimiento no es realmente empírico. Si lo fuera,
no podría combatir, como combate, contra la investigación histórica
"particularista", "nacionalista", "parroquial" o erudita. En ésta de
bería encontrar nuevos sostenes de su teoría. El estudio comparati
vo de las civilizaciones que propone, exige un estudio previo y mi
nucioso de cada una de esas mismas civilizaciones.
El empirismo científico ha creado microscopios para hacer visi
ble lo diminuto y telescopios para aproximar lo que está lejano. Y
bien, la eurística y la investigación históricas son los microscopios y
los telescopios de nuestra ciencia. Logran mostrarnos lo muy peque
ño y lo muy antiguo. El conocimiento prolijo de cada ejemplar no
puede estar en contradicción con el del género o especie general.
Por el contrario, actúa en su apoyo. El conocimiento erudito de ca
da hecho histórico habría debido servirle a Toynbee para fortalecer
su doctrina, si hubiera empleado realmente el método empírico. Pe
ro si sólo atiende a las generalidades, a los "campos amplios" —co
mo dice—, es porque su método es apriorístico y los detalles le mo
lestan .
El Dr. Geyl ha demostrado que el procedimiento de Toynbee
no es empirista al confrontar sus proposiciones precisamente con los
detalles, es decir, con el conocimiento histórico positivo. En su en
sayo titulado: "Toynbee otra vez: Empirismo o Apriorismo" ha he
cho un magistral análisis de tres páginas de Toynbee que son —dice
el profesor holandés— sólo un ejemplo de lo que ocurre en las tres
mil páginas de los 6 primeros volúmenes. He aquí sus palabras fi
nales: "El sistema de Toynbee no será tan agresivo como el de Spengler en sus implicaciones políticas, pero es, esencialmente, no me- 62

-

�- S9 rj (aasap ou Bzmb X) Bjadsa o\[M •—jotuib^ -g -g 'p^ojxQ op oj
-ouBduioD onSijue ns aojp— t4ouisiiojJ9p 9p osnjaui '[9 ug ouisiraisad
9p S9}9qiJÍ SOpBD.IBUI Xüjq^ gBUpB OpuntU J3p 6O911SIJ9J9B.IB9 SO)99dsB
UO9 B^^lJUB BI9U9pB99p BJ 9p SoSsBJ UBJ9Z9UI 9AIJ99p 9p B9Oda BUll
9p S9UOT9BUIJ9UI SBJ 'S9J9J9BJB9 BOJ 'SO}U9UIB.I9dui91 SOJ 9jqOS S9UOI9BA
-jgsqo sns :biujb ja U9 buisio [9 Bipnjsa anb U9 sozoi) soj s9juBnX
-qns uog 'SBui^Bd sns 9p cun BpB9 U9 9^u9S9ad Bisa 9nb Biuaj ja 89
X 4—IIIA ^ IIA 'IA 'A soiu^— oi9Bds9 jo^bui p B9ipgp gnb Ms9u
-Ol9BZqiAI9 8B^ 9p S9UOl3BJÍ91UÍS9p 8Bg?, B Sg * Bjqo BJ 9p BUISIUI BIUI
-OUO99 B[ 9p 9JnS UOI9Bdn9O9jd BSg 'OpOJ 9^UB *BI9U9pB99p Bg
•9SJBAp8 9^qiS0d 89 OUK&gt;9 '9JU9lUpniJ '^ 89UOI9BZqiAI9 SB{ U9B99p
Á ubuijoj 98 ouiog J9A 49}U9iupju9uiBpunj 'guodojd 98 ggqu^ojL -ou
gnb somggj^ ¿ggqu^o^ b bs9J9)ut 9^ 9nb o^ osg 9^u9iu[B9J sg?
• S9[qBjd99B 3}U9tU[3J9U99 'S9JUB9IJip9
SB[^9J O 8Otqj9AOjd 'B}9npUO9 9p 8O)d999.ld 'S9[BJOUI 8BUIIXBJ^[ * SBIJ
-OJ91A 9p 9SJBq9BIJOqui9 IU 89pjnB^ BO^ 9jqOS 9SJIUIJOp I^[ ' 8BZJ9nj
?BJJS9nU JBZqBJBd 9p9nd 9llb 'OJ9J p Jipnp 9U9IAUO9 BO^T ¿OJJBS9p
p 9jJ9nj ^nuí sg? 'BpBnggpB B9i[dgj b^ jb.iiuoou9 jBJngoad souigq
-3Q ¿pBpiS^9ApB BUn B 9JU9.TJ SOUIBJSg? * 89^q9pU9 OpiS UBq SOJO[ 8nS
ojgd 4B9ii9Bjd uopB9i|dB BS9 jgugj opnd ggquXo^ 9p Biugjsis jg
'ttU9I99B 9pUOp 9p 'UOISIA9jd ÍUOISIA9jd 9pilOp 9p 'BI9U913,^
:BI9U9p OUIO9 BJOpi9Og B[ 9p OIUSIUI ^OpBpunj p BI99p O[ B^ * UOI9
-9B B^ J9UOdsip9jd X 8O}U9IUI199^UO9B J9A9jd BJBd S9pBpiAI}99p9 O SOd
-na^ 8OJ U9p99Ojd X UBn^OB OUIOO J9A 9p IIBJBJJ :SB9IiüOJOIDO8 89UOI9
-BZT1BUI9JSIS SBJ SBpOJ 'JBI9OS odtUB9 p U9 'U99BIJ 9nb OJ 89 OSg 'SBJ
-OpBZIJBJ[9U9S O SB9IJO9J SBI9U9I9 SBJ OpBJlSOra9p O[J9qBq SOIU99J9
U999p9qo B9TJBin3BJ[d pBpiJBUIJ BS9 y "t4^piA BJ 9p BJ}S9Bta^^ OUIOD
*BiJojstq bj oduigij oqgntu g^uBJtnp oipu9^u9 98 ouiog isb 89 X 'sbj^o
B JIAJ98 U9p9nd pBp9I9OS BUll 9p 8BI9U9IJ9dX9 SBg gBI9OS O OAI}99JO9
j9 U9 9ju9uijBnSi gpgons jBnpiAipui ou^jd J9 U9 gpggns gnb og
•gjjngo o^jb jod ^ 'ougnq 89 osg 'JoiagiuB bj gp
S9UOX9IUOUipB 8BJ B UOT9U9JB B9Od B^S9jd UOl9BJ9U9á BUn 'OJJBS9JUO9
gnb Xsq 'jBJ9U9¡á BjSgj joj • SBi9U9t.i9dx9 sns 9p jBpnB9 j9 ubjjiuiui
-ns 89j X sofiq sns b SBi9U9jj9ApB S91UBJSUO9 u99Bq sgjpBtl sog 'sou
-^BJisnji gpgnd Bianpuog ns X 'so.nosou gnb s9jub ojuojjb oj^o 9nb
SBJ B SBpi99JBd SBl9UBJSUn9J[l9 JOd SOUIBS9AB.HB 9jdui9Ig *89J9U9UO9
SnS B Bq99AOjdB OTIBUiniJ J9S J9inbjBn9 9p Bl9U9IJ9dx9 BJ 'opOJ UO9
"ouijsgp ns gjdiung oun BpBg *9}9 'sgnnaiog SB9odg X jB^oq U9
'9JJU9IA OUISim J9 U9 9JU9UIB9UBJjnUJlS SOpBjpU9U9 4O9lSoj
-O9isd X O9ISIJ Opi99JBd 9jqB}OU 9p CSOJ9UI93 SOJ 9p OSB9 J9 119 9SIBq
-o.idino9 gpgng -sgjBnSt 9ju3uiB9uojsiq sbi9U9jsix9 sop
'upionajvs ap 'audinb as is 'X viouapvoap ap nifosojif
• (¿c;j *d '#ija 'do) uopuntn
oiisanu ap pBpisaaau 9iuBiui9.xdB sbui bj Bzinb sa o^uaiuiBsuad ap
pBpiíBja bj anb oaaa anbjod 'Bisajojd bj b aanpuoa ova Uva na XBq
anb oiJBjisjaAiun jb BAajqns aiuaniBjos ou BjsiJidraa X ooijijuaio opo^
-ara ap zBJjsip ja of^q oj.iciuasaad jy 'oaiisiJOiadB X jbuoiobjji sou

�perduración del Imperio Británico, ni la supremacía de Europa, ni
el predominio occidental, posiblemente ni siquiera el dominio del
hombre sobre la tierra... Y si ahora trata de tranquilizarse a sí
mismo y a los demás, en lo que se refiere al futuro de la raza hu
mana en su conjunto, sus intenciones resultan forzadas, menos au
ténticas que sus presagios de ruina, y difícilmente infundan convic
ción" ("Avenues of history", p. 13) .
Todas las filosofías de la decadencia parten de un principio: el
de la caducidad,-desintegración y muerte de las civilizaciones. Esa
constatación inspiró las melancólicas palabras de Valéry, la concep
ción cíclica de Spengler, el sistema de Toynbee. Creemos que se exa
gera la originalidad de estas ideas. Toda la antigüedad greco-latina
participó de ese pesimismo cultural. Tuvo su más clara y conscien
te expresión en Polibio y provocó las lágrimas de Escipión y Emilia
no sobre las ruinas de Cartago. Es cierto, el tiempo destruye, "arras
tra hacia la nada los monumentos y los imperios" (Aron). Pero tam
bién crea, ya que sólo se destruye lo creado. El error de los deca
dentistas es observar sólo el impulso destructor del tiempo, e ignorar
u olvidar su prodigioso impulso vital y creador.
Pero, ¿todo lo destruye el tiempo? ¿Nada se conserva? Nosotros
podríamos decir, con Hegel, que nada se destruye, que todo subsis
te. Porque cada nueva síntesis contiene la tesis y la antítesis prece
dentes. Dice Raymond Aron en cierta oportunidad: "El Partenón,
una vez existente, no puede esperar de su duración nada más que la
destrucción". Concibámoslo destruido, hecho polvo sin forma. ¿Ha
brá realmente desaparecido? Su sentido del equilibrio y la armo
nía, de la serenidad y la euritmia han quedado definitivamente in
corporados a la historia del arte. Lo que el Partenón aportó vi
virá, aunque destruido, en cada uno de los artistas y arquitectos del
futuro, desde luego que con muchos otros aportes. Todo lo que el
hombre ha creado, se incorpora a nuestro acervo, lo enriquece.
En ese sentido, la civilización antigua no es una cosa muerta.
Toynbee mismo es la más perfecta demostración de que vive. Vive
en nuestras ideas, en nuestras costumbres, en nuestras instituciones.
Un compatriota de Toynbee —Sir Henry Sumner Maine— decía, ba
jo el deslumbramiento del "milagro griego": "Exceptuando las fuer
zas ciegas de la naturaleza, nada se mueve en este universo que no
sea griego por sus orígenes". Tomemos cualquiera de los caracteres
de nuestra civilización. ¿Es cristiana? El cristianismo nació en el
mundo helenístico y se empapó de helenismo para poder penetrar en
el mundo gentil. Nuestra civilización occidental nace en la Edad
Media y tiene, como una de sus destacadas manifestaciones, la esco
lástica. ¿Puede concebirse el tomismo, por ejemplo, sin Aristóteles?
Los antiguos valores de la civilización griega viven más profunda
mente enraizados en nuestra civilización que los valores proclamados
por algunos doctrinarios de ayer o de hoy. Y este hecho nos permite,
afirmar que las civilizaciones no mueren, que la historia no es un
cementerio de civilizaciones desaparecidas.
- 64 -

�- 99 Bipauíoa aa[np Bun BUBinni| Biioisiq b[ ap laa^q Biaijaid anb soiq
ap iiSixa b oqaaiap auaii axpuu ^sBUBaiiauíBaiiou 6B[naj[ad sb[ ouioa
'uaiq auiiuiai anb pBpqsai B[ b oisandrai Bq oip^^ "oiaiAOAanu ajsa
ap opB[ oj^o [ap opuaX^a Bisa as Bioqy "ouisiuiisad [a Bas pspiaA
bj anb iiaap oíainb oj^ "saiuatu sb[ SBpoj ap ii^anoa o JBjna osia
-ajd sa anb —xassv^) x voaxao íuauíoa^ ooisiraijdo un,, 'orasiraxj
-do jb orastuiisad [ap oj[bs un aanpoxd as jnby 'BzuBxadsa Bun opun^
-ui sou 'souaiu o[ xod 'o Biuijsip a^xans Bun Bpuas sou Buiaisis ns
b auiudrai anb Baio[oa[ai Á BaiSopai uoiaBAixap B[ oja^ 'sapBpiu
•njjodo BunijuiaA ua osaaoxd ns opuadaj u^q sauoiDBzqiAia sB-q -aaq
b aAanuí anb o[ sapBpaioos sbjjo ap Biauaixadxa B[ sa o^^

[

o Biauaiasuoaui B[ Buiuiopaxd 'onSiius [a ua íBaixojsiq a;uaui[cioad
-sa 'Biauatauoa - o^iib .iB[na[jjBd Bun —44bububui [ap SBjquios sb[ axj
-u^,, ua BjSuizinjj BOB^sap o[ ouioa— [BnjoB aauBj^ [a ua 'ábjj óg

•soABpsa so[ ap uoianutuisip B[ uoa apiauíoa
anbxod aiuauíppadsa 'BiauapBaap Bsa ap sapjuauiBpunj SBsnBD sb[
ap Bun UBxapisuoa B[ soqanuí anb ap o^und [a BjSBq 'Baiuaaj Biauaia
-ijnsui bixojou Bun oiiSijub opunuí [ap BiouapBaap b[ b BzuaiaBxsa
íuoiaBziuBaaui ajucuoxsaxduii Bun saoda BJisanu ap oSsbj s^ ^f
*[Bjn)Bu Btuiouoaa b[ b ou^ojoj un ofnpoíd as bubtuoj BiauapBaap
B[ ua ípipunuí Biuiouoaa ap uaiuiBaj un ofBq Xoq souiBjs^ óg
•ojaadsax [B sBAijBaijiuSis Xniu
sBJjia Bp *44sbsbui sb[ ap uoxpqax Bq,, ua 'xassv^) a voaxao q^iuap
-laao opunuí [a ua ajuaiupiaadsa Xntu 'oaijBiSouiap ojuaiuiiaaxa a[q
-biou un 'uoiaB[qodjadns B[ sa Baoda BJjsanu ap oardij o[ toiaaduij
[ap u9iaB[qodsap B[ sa BnSiius BiauapBaap B[ ap oaidji. oq ó^
*uij [B bijouiui Bun oiad 'aiainb as is a;uefnd
A BaiSiaua 'biiouiui Bun UBinjijsuoa souBijsiia so[ anb sa pBpxaA b[
'pBpanS^uB B[[anbB ua ouiajuí opBiJBjapxd un ap B[qBq aaquXoq
is ^ 'oiusi[Bpnaj oxninj [a asiB[ijxad b Bzuaiiuoa anb so[ uoa 'soubui
-oí sduoijttatod so[ 'saiouas so^iaia uaiainbpB anb xapod [a oapsiiai
-aBiBa sa 'oiiBijuoa [a aod 'bii^ijub BiauapBaap B[ ua ísbsbiu sb[ ap
oiuiiuopaid A osuaasB [a Baoda Bi^sanu ap BaijsiiajaBiBa sq ^[
:BnijuB BiauapBaap B[ ap so[ uoa uoiaisodo
ua UBjsa anb souní?[B iB[Biias b souiaiBjuuq so^[ -aiduiais aunao
-i9A ua anb o[ 'ounS[B ajuapaaaid uauaii ou anb saiajaBiBa B^uasaid
[Bn^aB Biauapsaap B[ :sBiauaiajip sb[ UBj[nao as anb sa 3abi o[ oí
-ac[ "oiio A oqaaq un aiiua sBiauapiauioa saiuapuaidios A sa[qBiou
aiuauíBsoianuiiu aaBq o[ ouioa 4iaaa[qBisa a[qisod sq -on^
opunuí [ap b[ X [BniaB BiauapBaap Bisa aiiua pnii[iuiis B[ ib[bu
-as usasnq SB[[a SBpoi oíaq "O[iaaouoaai anb XBq ísoaiioui sa[qBuoz
•bi X sosiaAip Xnuí ua u^iídsui as BiauapBaap b[ ap sbijoso[i[ ssq

�en vez de dejarla ser una tragedia. Hay que dejar a Dios quedo en
la infinita amplitud de su albedrío" (4^ conferencia) .
No le guía a Toynbee la finalidad de aprovechar el ejemplo aje
no. Le mueve la desesperación de la muerte, el dolor de la caída y
el deseo de atisbar la más mínima posibilidad de salvarse. ¿Dónde
encontrarla? No la encuentra en la acción humana. La descubre
en el plan divino y sólo la podremos obtener por medio del ruego.
"Debemos orar por el aplazamiento de la sentencia" (VI, 321) y y
muchas otras expresiones similares. Cuando el hombre sufre, gime
y desespera, no tiene otro recurso, como el niño, que elevar una sú
plica ardiente y acongojada. Hay toda una teoría de la oración en
Toynbee. Todo termina en el Padrenuestro. "La salvación abierta
a todos los hombres... es lo que pedirnos al decir: "Venga a nos el
Tu Reino" (Civilización, p. 303) .

Un alma noble, pero un teórico endeble; una sensibilidad agu
da y exquisita, junto a una información superficial; una deslum
brante cultura humanística, pero manejada con laxos procedimien
tos lógicos; un espíritu fervoroso e iluminado, en contraste con sus
intentos sistematizadores: tal la impresión que nos deja el autor es
tudiado .
No encontramos mejor remate a este trabajo que las palabras
finales del estudio que Renier dedicara a Toynbee en una de sus
obras. Este debe haberlas leído con bonachona sonrisa, especialmen
te por el humour que las impregna:
"Un aspecto de Toynbeeismo me abruma. Su manera de escri
bir es notable. Su estilo es Grecia, la Biblia, Francia y la lengua de
muchos pueblos, con la quintaesencia extraída de ellas para liberar
se de la tiranía del Logos, lo que lo lleva a entrar en posesión del
ritmo de todo idioma. Es el estilo de un hombre de alma recta. Ese
libro no puede ser una mistificación. ¿Qué es, entonces? Aunque
no expresa la decepción de los demás, está muy cerca de expresar
la propia. Soñamos, a veces, que entendemos, por fin, el misterio
de la vida, que hemos resuelto el enigma de las relaciones humanas.
Despertamos y decimos: "Es grandioso esto, y debo conservarlo".
A la mañana siguiente, recordamos la fórmula. Pero es inane, insus
tancial. Toynbee tuvo una visión. Soñó que podía reducir a fórmu
las el universo humano. Su error consiste en haberse mantenido cré
dulo a su hipnótica revelación y haberla elaborado con millones de
palabras. Habría debido exclamar: mirum somniavi somnium. Y
escribir un poema sobre su experiencia. Preferentemente en grie
go" ("History: its purpose and method", p. 218-219).

- 66

-

�- ¿9 •I91-SSI 'd 'II -a k 0^-92S md 'i A -0^61 &lt;s^^d 'UHO3
•y — •..sanbuoisiq saauapg sap pjuopEuiaiui soiSuo^ "axi,, — 'I "H
"621-21T d '2S6I 'Inf '¿ óN
—•..aiuqsiqq ap aiSop^qj ei y uopEsqiAp E[ ap auo^qj aun.a,, — q jj
•BUEapiAaiuoui Bsuajd E{ ua so^ap^^ sosiaAiQ — -q 'SOÍ^I"HVOVIV
•59-H d 'g56i 'sjje^ 'jaAvnojg ap a^psaa — \,iuappao.l P apuop¿ 3^,, ap
BsaauEJj 'aipa b^ e 'popui '..aaqu^ox ap anbuoisiq aasuad Bq,, — *f '31QVQVI-V
•ss ^ol d '6^61 's^EiM-UEf 'aribiioisiq \3^
jo Ápnjs y 'aaquÁox "f *V ap anbpua npuaj a^duio^,, — -q '
12-01 d 'g56i 's ÓN 'II a
'EiUEJOUEj — ^suoiiEzqiAia jo uoiiEituiqap aqx,, — "j -y
'¿62 ^ 9 d '0S6I
'ajuappao ap BjstAa"3 — '^Epoisiq e{ ap Biaui k uaSpo,, — "% 'S"d3dSVÍ
•¿561 'sa.uy souang 'Eidao^ — •&lt;iEuo^siq E[
ap SEUiEJOiiBd so{ b aiuajj aaqu^ox,, :oacl!I U3 ~ 'ss 902 'd 'III J k :ss 5¿ -d 3
'^56I :&gt;ss ¿9 d 'ni .-ss ¿6 d 'n 'g^ei '•
d 'IA 'IS6I 'souEauauíy souaapEn'j
—-..Biaojsiq Bi ap SEiuaiqoíd so^ e ajuajj aaqu/íox,, — A '3^^OX VI 3Q VAVH
•ss 19 -d 'siiB^ 'uqo3 -y — •..anbuojsiq anbpua ei e uoijetjiui,, — -3 -j
g9¿5 ^^61 3
I M
'5 -a qouEdsa ua ajn — '..s0II!PnEa ^ soiues ajuB asopuyutput Euoisiq [Eiuaui
-nuoui ns Baaap aaqu^ox 'ajuaui ub^S Eun ap sisauao — 'V A"^N3H 'aiVA\Nfl"aO
'09t-Qit d
'6H5I 'f "^ 'saiEUuy — •(,anbiqdE.i3oa3 aauEqaiEiu ia uopEsipAi^,, — m^ 'flO"^flOO
"9961 'anSEH aqx 'JJO^ÍÍN — \.suEUOisiq qqM saiBqaa,. — d '3A3O
•ss 6 &lt;d '1961
fsajiy souang 'IbSie^[ — \&lt;pBaqaqqM k jaSSappn 'aaqu^o^,,, — o H3IAO^NVa3
aa 6S2 'd 'S6I •J3S-#^qV 'S2-g2 '01
-auinx — '.paquAox "f piouxy aaqos soapija sajundy,, — -g 'ZO^ÍIJV V33SNO3
ss 611 d 'gseí 'sfJEg 'uqo3 y - ^.ajpjsiH.I ^nod siEquio^,, - M3I3m '3^A933
•¿961 'sa^iy souang 'upisiA BAan^j
'EaiE^o — aaqu^ox b aqazjai^ ap Eijo^siq E{ 3p eijosojij sq,, — -q '3NAOfíia
'9961 3P ozjeui 'gi ÓM 'iBJisauiui eisiaoj 'S3N3OOia
3961 'saaiy souang 'puEpaiq
—^.u9pEziiiAp Ei ap iBuipap p k seseui sej ap E^a Bq,, — q^X3H 'NVIV 3O
S26I '^BiinSy — ..ajuappao ap oanjnj 13,, — 9 f 'sn3a 3a
'6 ^N '¿161
•ao\[ ',,Bapu3,, Ejpp luiapEn^) — -..^(joisiq jo kpms y 'aaqu.(ox 'V,, — g '330^3
•(•ISBa -pEij Xeh) -991-6^1 d '9161
qaiojxo 'ssajg uopuaxE^ - ..^joisih jo Bapi aqx,, - O ^ 'OOOMONniOD
•ss g -d 'g56I
ap oiau3 'Z óM 'sauaSpiQ — -..opEiJEiaioid pp jiuaA.iod 13,, — NI3O3 '^^V33
X56i 'STjBg 'qnE-uaq-jaSaag — •&lt;&lt;suopbstitai3 p uoiiesijiato,, — -3 'XO33V3
'91-61 '2S óM SEpEUJof '
ap oiSaio^ 13 — ..Bapyuíajsis EjSoppos bj k aaquAox,, — H3nHQ^3 A
"81 d '11 j k ss ¿g/, d q x
-9^61 'oatx^n '333 'I^pos oiuarcuEsuad pp bijoisih,, — ^33333 A S3N^V3
•^561 'saiiy souang 'ajjaqaEpi — Eiaojsiq ej ap
Eijosopj Euiapora bj ua oaiuiouoaa ojuauuE^uad 13 — -g 'NO"a3aiV3 MVIAmva
soavxmsNOD ^^unaox ^uaos soívavux
d 'sBjqo g 'II dE3 xaA - f y '338^AOX

�MASSUH, H. — "Los profetas de la decadencia". — "La Nación", de Buenos Aires,
11 Set. 1955.
NAMIER, L. B. — "Avenues of history". — Hamish Habilton, London, 1952, p. 11-19.
ORTEGA Y GASSET, J. — "Sobre una interpretación de la historia universal". —
índice Cultural Español, Nos. 36, 37, 38, 43, 44 y 45, 1949. - En libro: "Una
interpretación de la historia universal" (en torno a Toynbee). — Madrid, Rev.
de Occidente, 1960.
POUILLON, J. — "L'histoire" et "La civilisation á l'épreuve". — Les Temps Modernes, N^ 78, avril 1952, p. 1907-1911.
PULGAR VIDAL, J. — "La teoría del Reto-Respuesta de Toynbee y el Espacio. Tiempo histórico". — Cuadernos Americanos, 1950, 5, p. 108-134.
RENIER, G. J. — "History: its purpose and method". — Alien and Unwin, London,
1950, p. 215-219.
REYES, A. — "Sirtes". — Tezontle, México, 1949, p. 197 ss.
REYES, A. - "El deslinde". - El Colegio de México, 1944.
ROSSI, M. M. — "La filosofía della storia in Inghilterra". — Nuova Rivista Storica,
XXXVI, Gen.-Apr., 1952, p. 127-135.
SOROKIN, P. A. — "Las filosofías sociales de nuestra época de crisis". — Aguilar,
Madrid, 1954.
URANGA, E. — "Civilización a prueba". — Cuadernos Americanos, IV, 1948, p. 136 ss.
WALSH, W. H. — "An introduction to philosophy of history". — Hutchinson's Univ.,
London, 1951, p. 164-168.
WILLIMAN, J. C. (h.). — Reseña de "La Civilización puesta a prueba". — Número,
N^ 10-11, 1950, p. 617-619.
OTRAS OBRAS CITADAS.
ARISTÓTELES. — "La Poética".
ARON, R. — "Introducción a la filosofía de la historia".
BENTANCOURT DÍAZ, J. — "Introducción al estudio de la historia".
CASSIRER, E. — "Las ciencias de la cultura".
COUDERC, P. - "La rélativité".
CROCE, B. — "Lógica como ciencia del concepto puro".
CROCE, B. — "Teoría e historia de la historiografía'.
DE MICHELIS, E. — "El problema de las ciencias históricas".
FERRATER MORA, J. — "Diccionario filosófico".
GAUTIER, G. F. — "Genséric, roi des vandales".
FIUIZINGA, J. — "El concepto de la historia y otros ensayos".
KAUFMANN, F. — "Metodología de las ciencias sociales".
NICOL, E. — "Historicismo y existencialismo".
ORTEGA Y GASSET, J. - "Obras completas".
REDFORD, A. — "The economic history of England (1760-1860)".
RICKERT, H. — "Ciencia cultural y ciencia natural".
ROTHACKER, E. — "Filosofía de la historia".
TAUBES, J. — "The Apotheosis of History".
TAWNEY, R. H. — "Religión and the rise of capitalism".
VALERY, PAUL. - "Variété, I".
WEBER, MAX. — "Economía y sociedad".
XENOPOL, A. D. — "Teoría de la Historia".

- 68 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5949">
                <text> La filosofía de la historia de Arnold J. Toynbee</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5950">
                <text>BENTANCOURT DÍAZ, J.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5951">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p. 5-68</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5952">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5953">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5954">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5955">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5956">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="510">
        <name>ARNOLD J.</name>
      </tag>
      <tag tagId="511">
        <name>FILOSOFIA DE LA HISTORIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="509">
        <name>TOYNBEE</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="516" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="769">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/ef467e6a5ed8e2252fc72cabf37e2008.PDF</src>
        <authentication>375da24cfdbfc0ee68052fa682bcb08f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5957">
                    <text>•oapiAajuojv "SBpuai3 k sapEpiuBiunu ap pBqnaB^ b( ap BanauaQ ap ouojei
p ua ojBzy^ opuBjsuo3 joj^ pp uppaaaip b^ ofEq opBzqBaí ofEqEJX (•)

•vsojnoijjad
-qns Bjrruasunjj ua Bsojiaajam X Bsoiqojaa bj ap sisijcupiq bj ap
-ja^ap sajo^ocj so^ ap Biauajaq b^ Bipnjsa as ofBqBjj aiuasajd
*EH 'SH 'XH ^^souijbj B[ ap
saua^ sajj ^ddijvad^^) '^ ua uojb^sib (g) saaojnB souisiui
-uauíjaj B[ Bi^d soaijauíqod saua oajBna ap avisma^ao ' ua Biauajsixa bj
uoiBJjsouiap 'B^uauuaj b^ ou anb íuaijvaa^^ saoAiuouv^jov^ uoa bsoj
qBui B[ B^uauíaaj anb avisiaauao ' JBznaa ^b (¿ *9) sjjaqo^ X aSut^
•Biuauuaj b^ anb sisuaSuaqsjuv^y
saoAuiojvqoov^ uoa 'Bsoiqqaui B[ Bjuauuaj ou anb amsmaiao • opusz
-naa 'Bsotqqaui B[ Biuauuaj anb opuqjq un ofnpojd (I) uajSapui^
•a juauíB jajd inoa
bsoutjbj v\ jBjuauuaj ap zBdsa sa opianpoad opxjqiq ^a 'bsoutjbj bj ap
g/j Bjuauuaj anb avtsiaauaa 'g uoa opBznja sa snpijva •• opuBn^ 'ajuara
-Bjajdraoa bsouijbj bj JBjuarajaj X JBzqojpiq ap zsdsa sa 'j^anzB ajsa
Bjqopsap ou anb snaijvjj 'g X ajuaraBjajduioa bsouijbj bj Bjuaraaaj X bzij
-ojpiq anb snp^va 'g aajua opuqjq ja '(s) saaojnB sorasiui soj unSag
•ajuara
-BpidBj bsojbobs JBjuauuaj ap saoBdBO uos anb sopuqtq uoaaiAnjqo 'uoia
ap opoiiad un Bjisaaau anb 'snoijmi saoAuiojüqoavg uoa 'ajuara
BsoasaBS bj UBjuarajaj anb 'avismauao saaAiuojvqoavg X snpijva
ap sojuauuBznja ajuBipara '(s) uajsnB-q X

'saiuapaaa^uy

(•) vsoanaiaaadans vanMasMVH ^a vsoxiaaaa^ va a
vsomoaaa va HvziaonaiH aa anxixdv va aa

I
DSO|nD||pdqns D|nuesuD|_| ua

NOUUOl VIDUVO M3ON

�Material y métodos.
Por gentileza del Dr. Lynferd J. Wickerham de los Northern Re
gional Laboratories se obtuvieron dos cepas diploides de Hansenula subpelliculosa, Y-1683 NRRL, Y-1822NRRL, a las que en la micoteca del
Laboratorio de Botánica de la Facultad de Humanidades y Ciencias, les
correspondieron respectivamente las características LBFHC 1085 y
LBFHC 1086. De estas cepas diploides se lograron las cepas baploides
1085—7 y 1086—2, de cuyo cruzamiento y segregación se obtuvieron las
cepas haploides siguientes: (1085-7 x 1086-2) 28, (1085-7 x 1086-2) 53,
(1085-7 x 1086-2) 47, (1085-7 x 1086-2) 57, (1085-7 x 1086-2) 70,
(1085-7 x 1086-2) 87.
Para el aislamiento de los cultivos haploides se siguió el procedi
miento de Wickerham y Burton (4), modificando solamente los medios
de cultivo empleados. En lugar de utilizar dos medios, uno para el cre
cimiento vegetativo y otro para la esporulación, se utilizó siempre el
medio de agar malta al 5 por ciento.
El método de Wickerham y Burton para la obtención de cultivos a
partir de ascoporos aislados de cultivos diploides, está basado en el
hecho de que los ascoporos tienen una resistencia al calor algo ma
yor que las células vegetativas. Primeramente se determina la resis
tencia al calor de las células vegetativas. Para ello se hacen tres re
piques en días sucesivos en tubos de agar malta a 289. Con las cé
lulas del tercer repique de 24 horas, se hace una suspensión de me
diana intensidad en 2 mi. de agua de malta en tubo de ensayo. Se
calienta éste, sin el tapón de algodón, al baño de maría a 56-589. A
intervalos de 1, 2, 3, 4, 6, 8 y 10 minutos se toma una muestra de
esta suspensión que se plaquea en agar malta. Todas las células mu
rieron, en nuestra experiencia, a los 8 minutos. No se observó cre
cimiento alguno en las placas de Petri sembradas con células calen
tadas durante 8 minutos o más. Luego se hacen tres repiques dia
rios sucesivos de la misma cepa y el último se incuba a 259 durante
7 días con el fin de que esporule. Una suspensión del cultivo esporulado se somete a una temperatura de 56-589 y a los 0, 7, 8, 9, 10 y 12
minutos se toman muestras que se plaquean en agar malta. Se incu
ban las placas a 289 durante 4-6 días y de las placas de 9 a 12 mi
nutos de calentamiento se seleccionan las colonias chicas y media
nas. Cada una de estas colonias se vuelve a replaquear y se seleccio
na una colonia típica de cada placa, que se siembra en agar malta.
Entre los 14—20 días todos los cultivos derivados de estas colonias,
que forman ascos, son eliminados, por tratarse de cultivos diploides
originados a partir de células vegetativas que sobrevivieron al calen
tamiento. En cambio, los cultivos que no forman ascos son conserva
dos por ser haploides.
Previamente al cruzamiento hay que determinar el tipo de con
jugación de los cultivos haploides. Se toman cantidades aproxima
damente iguales —un anza— de cuatro cultivos de 24 horas y se
mezclan en el centro de un tubo de agar malta, en un espacio de
~ 160 -

�- 191 •ajuaunqOS ajq
-n[os uopiiup p 2 X ajqnps uopirap p X Bsojiaapm bj uBzipjpiq 5
'9[qnps uopiuip p A Bsoiqopa bj uBzipjpiq ^ 'ouoqjBa ap sajuanj
sajj sb[ uezipjpiq 0^ 'sopBqojd sapioplBq soAijjna ^f soj 9q
•opojjad 989 ajuBjnp SBanjoaj sajj uoaaiaiq as A ¿52
B SBip 05 UOJBAJ98UO9 98 SOAIJjna SOq "JOjnB pp B9IU99J B[ 9JU9UIEJ
-0BX9 opuamSis 'ajqnps uopimp A Bsojiaapui 'Bsoiqopa ajuauíBpBj
-Bdas opuaiuajuoa (g) uiBqjaqoi^ ap ouoqaBO pp uppB^iunsB b^ bj
-Ed oipaui p ua sopBjqtuas uojanj sapio[dBq soAiijna so\ sopoj^
•BUllSp UO199B9J UBqBJJSOUI OU fl A UOI9BZipiO[dtpOinB UBqB}
-uasaad 2 'oj^o pp 5 'uopB^nfuoo ap odij un ap 0^ 'sapio[dip oí ^-i^s
uojBjpsaj anb soAi^pa 2S 4(^-980l X ¿-S80I) PÍJctí4 19P ojb[sib
as uoiang A uiBqaa&gt;[9i^ ap ojuaiiuipaaojd p ajuBipam ajduiaig
•a^qnps uopiiup p A Bsojp
-apra B[ 'Bsoiqapo B[ jBzipjpiq ap ZBdBD sa anb (2~980I X ¿~S80l)
opiaqjq p asopuaiua^qo '^-9801 -^ ¿~S80I 8B^aa sb^ uoJBznja ag
•uaiq ^nuí jB[njodsa aod 2~980I B(^
-aa bj ouopoaps ag '¿-5801 Bdaa BI 9P IB oisando uoi9Bnfuoa ap od
-il pp SBpoj SBiuopa 9 uoaBpiB ag *a[qnps uppxrap p Bzipjpiq ops
anb 9801 3H^8T Bd^a Bí UOD b^ho^ buisiui b[ ua pipaaojd ag
•ojeando uopBimfuoD ap odij p uoa opBpzaiu Jtas p so^sb ap pBpijUBD
ubj^ apnpo^d aod ¿-58OI OAij^no p oi^ip ag 'odij ojjo pp Bun A noio
-Bnfuoo ap odtj un ap UBja 92 :eapio^dBq soAijpo ¿2 uojatAnjqo
ag -a^qnps uopiuip p A Bsojpapui b^ 'Bsoiqopo v^ Bzipjpiq anb
58OI ^H^8T dao v\ pjbjj as ojuaiuiBjuapa pp opojaui p
uppnjua luiuddx^
•sapio[dip SB^npa aod sopjnjij
-suo9 uBjsa 4sauoi9Bnfuoa JBjuasaad uis uspaodsa soAijpiD eojsa SBip
¿ o 9 ap oqBO p ig '¿52 ^ UBATj^na as anb Bjpiu ^eSb ap soqnj b sap
-uBa sbui SBiuopa sbj ap SBunSp UBaidaa ag 'sapioplip uos s^puná
-as sb{ Á upioBSnfuoa ap sodij sop so^ ap ojjo n oun b uapuodsaaaoa
sBaauíiad sb^ *apuBaS A ouBtpaui oubuibj ap SBiuopa uaaaasdB SBip
soood so^ y 'Bjpui jbb ua oAijpa p BanbBfd as 'soaodoosB so[ uauíá
-1 ao as anb ap sajus o jad ^sauoiOB^nfuoa SBSoaauínu op^uxjoj uoaaiq
-nq as opusno SBip sajj o sop so^ y 'JBznjo b sedao sb[ Bjpui jb^b
ap oqnj un ua UBpzaui as 'sopiaqiq so[ ap uoiouajqo b^ bjb^
•opBuiuuaj
-ap Bq as uoi9Bnfuoa ap odij oXna so^anbB uoa sapio^dBq soAijpa
soAanu soi ^^p^9111 ^js^q sand 4oajBno b ap SBpzaui sb[ ap apupsaad
as 'ojsando uop^^nCuoo ap odtj ap soAijina sop sopiuajqo zaA Bujq
• sojuaiuiBznaa soi ua soiJBzqijn BJBd soaodoosB ap pBptjuBa joXbui
sp anb OAijpa p sojsa aajua a^ip as X sojsando uoioBÍonfuoo ap sod
-tj jod sopinjijsuoo UBjsa soaodoosB ubuijoj anb saa^d soq 'saiqísod
sauoiaBuiquioa sps 8B[ ua sop b ap uBpzaui as ^soaodoasB ubuijoj sop
-Bpzaiu anb soAijjna ojjsna soq 'SBtp ojjsna o sajj soj b sodsb X SBip
sop soj b sauopB^nfuoa uBAjasqo as 'uoiaBSnfuoo ap sodij sop soj saj
-uasaad usjsa anb ua sosb9 soj uq 'ojjauíBip ap -uio un ap jopapajp

�Entre estos cuatro tipos se realizaron todos los cruzamientos po
sibles .
Con el fin de simplificar la nomenclatura los representaremos
sólo con el número correspondiente suprimiendo la característica
(1085-7 X 1086-2) del híbrido del cual descienden. Sus capacida
des de hidrólisis se formulan en el siguiente orden: celobiosa, mclecitosa y almidón soluble, empleando el signo -{- para expresar hidrolización y el signo — para la ausencia de hidrolización.

Cruzamiento N9 257 X 47 = (57 X 47)

+++ +—+

+++

Cruzamiento N9 370 X 53 = (70 X 53)

+-++

+-+

Cruzamiento N9 428 X 53 = (28 X 53)
-+++ -++
Cruzamiento N9 528 X 47 = (28 X 47)

-++ +-+

+++

Cruzamiento N9 628 X 87 = (28 X 87)

-++ +++

+++

Cruzamiento N9 757 X 53 t= (57 X 53)

Se estudió después, la segregación del híbrido (57 X 47) obteni
do en el cruzamiento de una cepa que hidroliza la celobiosa, la melccitosa y el almidón soluble con otra que sólo hidroliza la celobiosa y
el almidón soluble. El híbrido es capaz de hidrolizar los tres azú
cares .
Se probaron 21 cultivos segregados de este híbrido: 11 hidrolizan tanto la celobiosa como la melecitosa como el almidón soluble,
mientras que 10 hidrolizan sólo la celobiosa y el almidón soluble
siendo incapaces de hacerlo con la meleoitosa.
En el cruzamiento entre la cepa 70 que asimila la celobiosa y
el almidón soluble con la cepa 53 que sólo hidroliza el almidón so
luble, se logró el híbrido (70 X 53) que es positivo en la celobiosa
y el almidón soluble y que en la segregación dio 30 cultivos que hi
drolizan la celobiosa y el almidón soluble mientras que 8 sólo hi
drolizan el almidón soluble.
De esos 38 cultivos estudiados 31 son de un tipo de conjugación,
4 del otro y 3 no presentan reacción sexual.
En el cuadro que va a continuación se dan las distintas segre
gaciones y frecuencias de los cruzamientos N9 1, N9 2 y N9 3, expre
sándose en las columnas correspondientes sus capacidades de hidró
lisis.
- 152 -

�- 891 -

: uapjo a^uam^is [ap
opis uBjjqBq so;uaiuiBzn.iD soaisanu '^9J\[ T^j\[ 'esojioa^ui B[ ap sisq
-oapiq B[ BJBd sop X ^ ^3 'Bsoiqo^a B[ ap sisqojpiq B[ bjb¿ soatiaui
•i[od saao^DBj sop ap Biauajsixa B[ opuaiuodns ossa oj)sanu u^
'íuaijvaaq^ saaAuiodvqa
-:?• ua bsouijbi b[ ap uoioBjuauuaj b^ BJBd sajj A amsiciaxao saoAtuou.
-üyaang ua bsoijbui b^ ap uoiaBjuaiuaaj v^ BJBd sa^uaipuadapui saaoj
-OBj ojjBna ap Brauajsixa b^ ajqos sjjaqo^ X aSui^ ap b^ b a^uBfaní
-as sisa^pdiq Bun opuBjdopB 'optaanao oiJBjipajaq osaao.id ajuapiAa
[ap Bfajduioa sbui o^[B upiaBiaadaaiui Bun ua o^an[ souiBsua^
*(^-9801
X i,—801) lBíDíuí opi.xc[it[ [ap upia^Saa^as B[ ua sajBanzB sop so[
ap oun^uiu BJBd oaoduiBj tu (g^ X 0¿) PíJtclJll Ia ua ^sopuaqdama
ou (Lf X ¿S) *opijqji| [ap upiaBSaa^as B[ ap osbo [a BJBd uoxaBaqdB
cjjpua^ o[os sojjouiop^ ap sajBd sa[duits ap Biauaisixa B[ aod bsojio
-a[aui B[ ap X Bsoiqopa B[ ap sisqpapiq B[ ap sajUBUtuijajap sa
so[ ap Biauajaq ap buijo^ b[ JBiaadjajuí ap BAijBjua^ Bjauíiad
"opaaBq ap pBptaBdBaui B[ ajqos aiu^uiiuop sa 'BSojraa[3TU
B[ X Bsoiqopa B[ jBzqoapiq ap pBpiaBdBa B[ anb vsojnaijjadqns Bpiu
•asuDfj BaBd BiauapiAa ua osnd as sojuaiuiBznia sojsa ajuBipap^
•BpBjapisuoa Bdaa b[ unas
Buiuiopajd anb [a opuBUBA uoioBSnfuoa ap odij opsutuijajap un ap
soaodsoasB so[ 'Bin[osqB buijoj ua saaaA b X UBUiuiopa^d sojiosou aod
SBpstpnjsa vsojnaijjadqns vjnuasuvfj ap SBdaa sb[ ua 'oiquiBa u^
•uoiaB^nfuoa ap odp BpBa b sajuaiaauajjad sbuijoj ap [Bn^í oaam
•nu un aanpojd as anb BiauBiu ap 'oj^o [ap sop X upioB^nfuoa ap od
-i} un ap sojodsoasB sop auaijuoa oosb BpBa amsiaa^aa •• ua '(g) uaaS
-apui^ X uaa^apui^ aod zaA Bjaiuijd jod ops[Buas anj

upisnasiQ

II

02

01

II

08

—

—

—

6

—

—

—

8

—

2

—

—

—

—

—

—

(S X 0¿)
ii
j
T~
i ~1
(Lf X

(2-9801 X ¿-S80T)

�Cruzamiento N? 11085-7 X 1086-2
Ci C2 Mei Me2 X ci c2
Ci C2 Mei Me2

Ci C2
Cultivos haploides:Ci C2 Mei Me2
Ci C2
Ci C2
Ci C2
Ci c2
Ci c2
Ci c2
Ci c2
ci C2
ci C2
Ci C2
Ci Co
Ci c2
Ci c2
Ci c2

Mei me2
mei Me2
mei me2
Mei Me2
Mei me2
mei Me2
mei me2
Mei Me2
Mei me2
mei Me2
mei me2
Mei Me2
Mei me2
mei Me2

Ci c2 mei me2
Tanto Ci como Ca y Mei como Mea determinarían para cada caso
e indistintamente la asimilación de la celobiosa y la melecitosa.
De acuerdo a esta hipótesis obtendríamos 9 cultivos que hidrolizarían tanto la celobiosa como la melecitosa, 3 que hidrolizarían
sólo la celobiosa, 3 que hidrolizarían sólo la melecitosa y 1 que no
bidrolizaría ninguna de las dos.
Aplicando la prueba de ajuste de X2 obtenemos un valor de
2.06 y una P = 50-60.
Cruzamiento N^ 257 X 47
Ci C2 Mei me2 X Ci C2 mei mea o Ci C2 mei Me2 X Ci C2 mei me2
Ci C2 Mei me2Ci C2 mei Me2
O
Ci C2 mei me2Ci C2 mei me2
Cultivos haploides:
Ci Co Mex me2

Ci C2 mei Me2
o

Ci C2 mei me2

d C2 mei me2

- 164 -

�- 991 -jb ja Bzijojpiq ojos anb bjjo uoo ajqnjos uppuujB ja A Bsoiqojaa bj
ezijoapiq anb Bdaa buu ajjua opBzijEaj ojuaiiuBziua jaajaj un ug
•ajqnjos uopiuijB ja Á Bsoiqojaa bj uoa uaa^q oj ojos
anb oí ^ ajqnjos uopiiujB ja Á Bsojiaajaui bj 'Bsoiqojaa bj UBzijojp
-uj anb sapiojdBij jg ap uoias^aa^as Bun ofnpoad opiaqiq oqaip ap
opBjnaodsa oAijjna un JojBa jb ^ajamos jy 'ouoqjBa ap sajuanj sajj
sbj jBzijojpiq aod BzijajaBiBa as opiuajqo opijqiq jg 'ajqnjos uop
-iiujB ja A Bsoiqojaa bj aiuauíBjos v.i%o bj í ajqnjos uopiuijB ja A Bsojia
-ajaui bj 'Bsoiqojaa bj uBzijoapiq anb sbj ap odnj jb aaauajjad sBjja
ap Bun 'ojuatuiBznaa un ua SBpiunaj uoaanj SBdao SBjsa ap soq
ajqnj
-os uopiuqB ja uBzijojpiq aiuauíBjos anb ^ ^ ajqnjos uopiuijB ja A
Bsojtaajaui bj UBzijojpiq anb 5 'ajqnjos uopiuijB ja A Bsoiqojaa bj ubz
-ijojpiq anb j^j; 'ajqnjos uopiiujB ja A Bsojiaajaui bj 'Bsoiqojaa bj ubz
-ijojpiq anb soAijjna q^: :anj opBjn.iodsa OAijjna un ap jojcd jod oj
-uaiuiBiBJi ja a^uEipaui Bpiua^qo opiiqjq a^sa ap uopeáaj^as Bg
•ouoqjBa ap sajuanj sajj sbj Bzijojpiq sajuajajip a^uauíBaiS
-ojoisij SBdaa sop SB^sa ají o^uaiuiBznja ja ua opsa^oj opuqjq jg
• uBiuaAOjd apuop ap ssdaa sbj anb sBaijsija^aBJBa saj
-Bii^i uoa sapiojdBq SBdaa 'sbjjo ap Bun Bp^a ap asopuatuajqo uojing
A uiBqja^ai^^ ap opo^aui ja jod sepBjB.ii uojanj ajqnjos uopiiujB ja
Bzqojpiq ojos anb bjjo A ajqnjos uppiuijB ja A Bsojiaajaiu bj 'Bsoiqoj
-vía bj Bzijojpiq anb Bun 'nsoin^tjjadqns vjnuasiwfj ap ssdaa soq

uawnsa^
0¿-0S ^ d 800
= _^ 'ojaaoBq ap saoBdeaui uo^anj g A uo^aiaiq oj Qg Biauaiaadxa
Bijsanu ug 'BiJBzijoapiq ej ou snb ^ A Bsoiqojaa bj UBUBZijojpiq
anb sbuuoj g soiuBiapuajqo Bjsandojd sisajodiq bj b opjanas 3q

^aui Taiu saT^
^aui ^am sa^a
&lt;^aiu ^^ui ^^t^:sapiojdBij
&lt;"aiu Tam ^a13

^aiu Taiu ^a ^a x óatu Taiu ^3 ^3
89 X 0¿8 óM ojuaiuiBznj3
'06-08 = d 9W0 = nX
'uBzijojpiq bj ou anb Q^ A Bsojiaajaiu bj UBzijojpiq anb saptojdeq
soAijjna j^j; asjauajqo jb 'ojjijduina bij as soqaaq soj ua anb j;:j;
uoiaaodoad bj soiuBj^puajqo sisajodiq Bjjsanu b opjanaB aQ

�midón soluble se obtuvo un híbrido que bidroliza la celobiosa y el
almidón soluble. La segregación de este híbrido fue: 30 cultivos
que hidrolizan la celobiosa y el almidón soluble y 8 que sólo hidrolizan el almidón soluble.
Como primer resultado de los tres cruzamientos realizados se
desprende la existencia de factores genéticos responsables de la ap
titud de las diversas cepas para hidrolizar la melecitosa y la celo
biosa .En uno y otro caso la condición de bidrolizar estos hidratos
de carbono, aparece como carácter dominante.
Para explicar las tres segregaciones estudiadas se propone la hi
pótesis de que existen en Hansenula subpelliculosa dos factores poliméricos responsables de la hidrólisis de la celobiosa Ci y C2 y dos
factores poliméricos para la hidrólisis de la melecitosa Mei y Meo.
Summary
Two strains of Hansenula subpelliculosa one that hydrolyzes cellobiose, melezitose and soluble starch and the other that hydrolyzes
only soluble starch, were treated by the method of Wickerham and
Burton. Haploid strains were obtained from each of them, that show
the same caracteristics of the strains they carne from.
The hybrid produced by crossing these physiologically different
strains hydrolyzes all three carbón sources.
The segregation obtained by means of the heat treatment from
that hybrid was: 20 haploids that hydrolize cellobiose, melezitose
and soluble starch; 11 that hydrolize cellobiose and soluble starch;
9 that hidrolize melezitose and soluble starch and 2 that only hidrolize soluble starch.
One haploid belonging to the group that hydrolyzes melezitose,
cellobiose and soluble starch, was crossed to another that hy
drolyzes cellobiose and soluble starch. The hybrid hydrolyzes all
three carbón sources. When heat-treated the sporulated culture of
that hybrid, segregated 11 haploid that hydrolyse cellobiose, mele
zitose and soluble starch and 10 that only hydrolyze cellobiose and
soluble starch.
Another hybrid produced by crossing the haploid that hydroly
zes cellobiose and soluble starch with the one that only hydrolyzes
soluble starch, hydrolyzed both cellobiose and soluble starch. Its se
gregation was: 30 haploids that hydrolyze cellobiose and soluble
starch and 8 that only hydrolyze soluble starch.
From the result of the crosses made, comes out the evidence
that genetic factors are responsable of the hidrolyzation of the car
bón sources studied. In both cases the hydrolyzation was dominant
to the lack of this ability.
To explain the segregation observed it is proposed the hypothesis
that in Hansenula subpelliculosa two polymeric factors Ci, C2, and
Mei, Me2, are responsable for the hydrolysis of the cellobiose and
melezitose respectively.
- 156 -

�- ¿91 -

[ 9p 9sXpajpXq^ Jtiod S9llbl.I9UlX|od
xnap 19 ^3 19 ^3 asotqo^aa b^ 9p osXfOjpiqj 9p s9[C[Bsuods9i satibuaui
-X[od 8jn9i9Bj xn9p vsojnaijjadqns vjnuasuufj zaqa aistxa ^
-odXqj asodojd uo saatpnia suoijB9^á98 siojti S9[ janbqdxa
'lUBUltUOp 9J910BJB9 lin 9UIUIO9
JTBJBddB 89J9I1S S99 J9sX[OjpXl|4p UOIJipUOD ^\ 4SB9 Xn9p 9J SUBQ #98O1
-IZ9[9UI B^ 19 9SOiqO^99 B[ J9s^[Ojp^q jnod S9qonOS 8lU9J9JJip S9p 9p
-niIidBt^ 9p S9[qBSUO(ÍS9J S9nbll9U9á 8Jn919BJ 9p 99U91SIX9^ 9p UOT1BJ^
-SUOUI9p B^ 1S9 S9ST[B9a SJU91U93IOJ9 8IOJ1 89p }B:qnS9J J9IUI9jd 9^
*9[qiqos uopmiBj 19 gsoxqo^go bj 9[
-uuissB xnb 9pijqXq un nu9iqo b uo 49^qn[os uopiuiB^ ^u9ui9pi9s gsX[
-oipXq mb 9JinB 9un D9AB 9[qn[os uopiuiBj 19 ^soxqo^^a ^\ 9s^[Ojp
-Áq inb gqonos aun 9jju9 9sqe9J ^iguigsiojo 9ui9teioai un 99Ay
•9jqn[O8 UOpiUIBJ J9 9SOtqo^99 B[ lU9UI9^n9S
•ojpÁq tnb oí 19 9[qn^s uopxuis^ ^9 gsoiTZEqgtu B[ 49soiqo^99 tb\
-^[ojpiíq mb sgpio^dBq \\ 9p uot}b9j39s aun iinpojd b
-Xq 199 9p 99^njods 9inqn9 aun an^^qa ^\ b iuBii9uinos u^ *9uoqjíB9
9p 899jnos sxoji S9^ 9sX[OjpXq nu9iqo gpijqXq^ *9^qn^os uopiuiBj
J9 OSOiqo^99 B^ !U9UI9pi9S 9J1UB4[ 49[qn^O8 UOpiUIB4[ 19 9SO1IZ9[9UI B^
49soiqo^99 tb\ iu9sX[oapXq 9nb 89q99 9p gdnoa^ nB iU9iiJB
aun 4iu9ui9si:oj9 un JBd 89iun9J iugjnj s9pio[dBq 899 9p xn9Q
•9[qn[os uopuuBj iu9ui9^n9S iu9sX[oapXq tnb ^ 19
UOptUIBJ 19 9SO1IZ9[9UI B^ !U9sX[OjpXq tnb 5 49^qnjOS UOptlUB4^ 19 98
-otqo^^o B[ iU9sX[oapXq mb \\ 49[qn[os uoptuiB^ 19 9soitz9^9ut B[ 498
-oiqo^^o ^\ lugsX^ojpXq tnb s9pto[dBq Q^ :mj 499^njods ^jnijno aun
jn9[Bqo B^ jBd lUBitBJi U9 9nu9iqo ^ptjqXq 199 gp uoiibS9j9S Bq
•9UOqjB9 9p 899JnOS 81OJ1 89[ 9sX[OipXq 4S91U9J9JJtp lU9UI9nbl3oj
-otsXqd sgqonos xngp 899 9p iu9iu9sioj9 9[ JBd nugiqo 9ptjqXq4q
•!U9IBU9AOjd
89[[9 lUOp 89q9nOS S9p 89^99 9nb S9llbllSIJ919BJ[B9 S91U91U S9[ 99AB S9p
-lO[dBq S9p S9|[94p 9Un9Bq9 9p llU9iqO B UO 19 'UOlJIig 19 UIBq^93[9I^
gp gpoqigtu b^ JBd 899iiBai lugjnj 49[qn¡os uoptuiB4[ lugtug^ngs 98
-XjojpXq tnb 9jiiib4^ 19 49^qn^os uoptuiBj 19 9soiiz9[9tu B[ 'gsotqoggo
B^ 9sX[oaptq tnb aun ^mojnoijiadqns vjnuasunfj ap saqanos xna^

�REFERENCIAS
(1)Lindegren, C. C.

Mendelian and cytoplasmic inheritance in yeasts.
Aun. Mo. Bot. Gar. 32:107-123, 1945.

(2)Lindegren, C. C. &amp; G.
Lindegren.

Segrcgation, mutation and copulation in Saccharomyces cerevisiae. Ann. Mo. Bot. Gar. 30:453 468,' 1943.

(3)Wickerham, L. J.

Taxonomy of yeasts. Tech. Bull. 1029, U. S. Dept.
Agrie, Washington, D. C. 1951.

(4) Wickerham, L. J. &amp; K.
A. Burton.

A simple tecbnique for obtaining mating types in
heterothallic diploid yeasts, with special reference
to their uses in the genus Hansenula. Jour. Bact.
67:303-308, 1954.

(5) Winge, O. &amp; O. Laustsen.

On 14 new yeast types produced by hybridization
Compt. rend. Trav. Lab. Carlsberg, Ser. Physiol.
22:337-352, 1939.

(6) Winge, O. &amp; C. Roberts.

Inheritance of enzymatic characters in yeasts and
the phenomenon of long-term adaptation. Compt.
rend. Trav. Lab. Carlsberg, Ser. Physiol. 24:263 315, 1948.

(7) Winge, O. &amp; C. Roberts.

The polimeric genes for maltose fermentation in
yeasts and their mutability. Compt. rend. Trav.
Lab. Carlsberg, Ser. Physiol. 25:35-83, 1950.

(8) Winge, O. &amp; C. Roberts.

The relation between the polymeric genes for
maltose, raffinose and sucrose fermentation in
yeasts. Compt. rend. Tra. Lab. Carlsberg, Ser.
Physiol. 25:141-171, 1952.

- 158 -

�- 691 •oypiA3juoj\ -SEI3U3I3 k sapEpiuBumn ^P prnin^Bj Bi ap sanaua^ ap oijoi
ja ua ojE/yj opuEisuo3 joi,^ pp uppaa^ip E[ ofEq opBzqEaj olBqEJx (#)
iioronjusuoD bj JBUuujajap jajaod 3Q UBzqojpuj ap ZBdsa Bijas sapiojd
-Bq ssdaa sbj ap &lt;^ 95 ^a ojps 'soauaunjod sop soj ap oun o^os BJBd
sa)UBUiuiop uBJanj SBjjanbs anb ap osea ja BJBd A Bsoiqojaa bj bijbz
-ijojpiq % 5¿ ja sajBna sbj ap sapiojdBij ssdaa SBAanu 'oiuaiuiBzrua
ja ua SBpBajduia ^sa^usuiuiop soquiB uoa sapiojdBq s^daa ap os^a ja
ua :jea^oj soiuBjjaqap a^uaipuodsajjoa uoiaB^aj^^as bj Bpiua;qQ
*Bsoiqojaa bj uBiJBzqoapiq uoiadaaxa uis anb s^daa
t^ ua jauaiqo soiuBjaaqap SBAisaaaj ^jqop SBdaa uoa SBpBznj¡^
'soaijauíijod saua soquiB o oun
.iauajuoa uapand Bsoiqojaa bj UBzqojpiq anb sapiojdsq ssdaa s^jjanbs
isisa^odiq a^uam^is bj ap souir^iBd oqsodoad asa uo^ "Bsoiqojaa bj ap
sjsTjojpiq bj ap uoisiuisbjj bj Bu.iaiqoS anb oaxjaua^ orasuiBoara jap
oiuaiiuiaouoa ja ua jspuoqB ap souirjB.ij ofBíjBjj ajuasaad ja u^
•^a^\[ A Taj\[ Bsojiaajaui bj ap sisijojpiq bj BJBd soauauíqod
sa^ojaBj sop A S3 A l^) Bsoiqojaa bj ap sisijpjpiq bj ap sajq^suodsaj
soaiaauíijod saaojaBj sop nso^noijjadqns vjnuasuvjj ua uajsixa anb ap
sisajodiq bj osndoad as SBpBipnjsa sauoiaB^aj^as sajj sbj JBaqdxa b^bj
•a^uBuiuiop jaiaBjBa un ouioa ajiuisBj^ as ouoqjBa ap sojBjpiq sopa
jBzqojpiq ap uoiaipuoa bj anb A Bsoiqojaa bj A Bsoqaajaui bj jBzqoíp
-iq BJBd SBdaa SBSiaAip sbj ap pnqidB bj ap sajq^suodsaj soaijaua^ saj
-o^obj ap Biauajsixa bj oqojduioa as (I) aouaiuB ofBqBjj ja ugj
*RH ''"H 'lH ^^souijbj bj ap upiaBjuaiujaj bj BJBd sauaS
saJi ijdijnadq^ sd^Auioumpon^ u^ uojbjsib (8) saaojnB soiusiui so'q
'fW iW izM 'TM -^sojjbui bj ap uoiaBjuatu
-jaj bj BJBd soaijaiuijod sauaá ojjBna ap amstaauaa •• ua Biauaisixa bj
uojBj^soiuap 'Bjuauuaj bj ou anb íuaijnaaij^ •• uoa bsojjbiu bj Bjuaiu
-jaj anb avisiaauaa saaAtuoun^oav^ JBznja jb (1'9) sjjaqo^ A aSui^
•BSBiqqaiu ap uoiaanpojd bj BJBd saua^ sop uapixa ojaiuud ja
ua anb uojBqojduioa anntaauaa •• uoa sisuaSuaqsjjoj saaAiuojnqaav^
ap ojuaiiuBznja ajuBipaiu {j;) uajSapui^ A uuBiuja^aidg 'uajSapurq

'upioonpoujuj

(•) VS01ílDlll3dñflS
V11M3SSIVH M3 VS0I3013D VI
ara aniiidv vi da sdiuvMMddiaa so^iuañiiod

II

�dominante para uno de los factores en varias cepas haploides y per
mitirlo el signo de cada una de esas cepas, podríase mediante cruza
miento entre ellas, reunirías con toda precisión en dos grupos, los
portadores de un polimérico, digamos Ci y los portadores del otro,
C2. De esta manera se demostraría nuestra hipótesis y se llegaría a
poseer cepas tester para futuros estudios.
Material y métodos.
Se utilizaron las cepas haploides 7, 12, 90, 93, 47 y 48 obtenidas
de la segregación de un híbrido, (1085-7 x 1086-2), entre una cepa
que hidroliza la celobiosa y otra que es incapaz de hacerlo. A partir
de dos cepas segregadas de este mismo híbrido, se obtuvo la 107 doble
recesiva.
Para el aislamiento de los cultivos haploides se siguió el método
de Wickerham y Burton ^ con pocas modificaciones (1).
Experimentación.
Las cepas 7, 12, 90, 93, 47 y 48 capaces de hidrolizar la celobiosa
fueron cruzadas con el doble recesivo, obteniéndose siempre híbridos
positivos en celobiosa.
Las segregaciones correspondientes de estos híbridos fueron las
siguientes:

CUADRO N&lt;? 1
CruzamientoCepas que hidrolizanCepas que no hidrolizan

7x
12 x
90 x
93 x
48 x
47 x

107107
107175
1071210
10798
107128
107115

Los resultados obtenidos parecieron demostrar que estábamos
frente a una segregación de 50 c/o de positivos y 50 % de negativos,
lo que probaría que las cepas 7, 12, 90, 93, 47 y 48 presentan un solo
gen para hidrolizar la celobiosa.
Ante el hecho de que las cepas haploides positivas para celobiosa
se habían comportado como poseedoras de uno sólo de los genes en
cuestión, el próximo paso fue cruzarlas entre sí. Pero, el cruzamien
to fue impracticable porque todas tenían el mismo tipo de conjugación.
Por ese motivo de la segregación del híbrido formado entre una de estas
cepas con el doble recesivo, se eligió una, que además de ser positiva,
mostró un tipo de conjugación opuesto y un alto poder de conjugación.
La cepa elegida fue la (48 x 107) 119, que por haber derivado del
cruzamiento de la cepa 48 con el doble recesivo, debía poseer el mismo
gen que su progenitor 48.
- 160 -

�- 191 •UBzipojpiq ou anb
sb[ aaqos UBZipojpiq anb SBdaa SBp ap oiuiuiopajd ubi un XBq anb ap
oqaaq pa Bqamduioa as 'opBipn;sa souiaq anb sauoiaB^aj^as SBp ugp
•sBooaj saaBpnB saaaA b op
-UB3J0 sauoiaBaipdxa SBSJdAip opBp UBq sap as anb sep b 'sBUBqapuaui ou
sauoiaBajas SBjnpBAap SBp ua Biauanaaxp uoa SBpBpBuas opis ubjj
"uoisnosiQ
•soAtjBSau oí -^ soAijisod c;g ap sa uoiajodojd b[ sepcipnisa sBdaa ^g u&amp;
'(¿01 x Lf) PÍJCIJM Ia ua 'ouiiqn jod A 'ou gp A Bsoiqopa bj JBzqojpiq
ap saaBdBa uos gg 'sBd3a gg ap '(¿01 x ^l) opuqiq pap uoiaB^aa^sip bj
ua íopjaaBq ap saaBdBaui uos Q^ ^ Bsoiqopaa B[ UBzqojpiq g9 sBpBipn^
-sa SBdaa gg ap 4(¿0I x ¿) PFt{íll laP uoiDBajSas b^ ua anb BjBjsuoa as
g ó^[ A i ^^¿ soapBna sop ua sopB^uasaad sopBjpnsaa sop u^uins as tg

S^l¿01 x Lf
01\Z¿01 x ^1
1SS¿01 x ¿
uozijojpj^ ou anb snda'^uvzijojpit[ anb svda'jo^uaiuinznu^

óM

oaavno

•g ^^[ ojp^na pa ua uBjuasa^d as sopiuaiqo sopBjpnsaj soq
•sopBipnjsa sonpiAip
-ui ap oaauínu pa ojuauínB as 'oAisaaaj apqcp pa uoa uoijsana ua soptaq
-iq sop ap sounSpB ap sauoiaB^aa^as SBp ua 'uozbj Bjsa jo^ 'sajuaja^ip
sa^uBuiuiop saua^ uoa sapiopdBq sop a^jua ojuaiuiBzn^a un ua opBjad
-sa o^ g^ p^p ajuBjsBq uojBfapB as SBpiuaiqo soatjb3u sop ap sBjpra s^p
'ajJBd Bj^o aod 'oaad ísauaS sop sop uoa s^daa ap asjBjBjj ap osBa pa ua
ouioa 'soAi^isod ap o^ 00I 9P uoiaBSajas eun Baaip anb oun^uiu oqnq
ou so^uatuiBznja so^sa ua sopiuaiqo soppjqiq sop aj^ua 'aA as ouio^

2IS
611
1^2
611
9¿2
611
2¿I611

x Lf
x 06
x z\
x¿

i^ ou anb snda^^uvzijojpit[ anb snda^yotuaiiunznu^

2óN OHCIVÍ13
"2 óM OJPEno Ia na tiBJ^sanuí as sopiuaiqo sopB^pnsaj soq

�Una de las explicaciones que se ha dado a la deficiencia de los ti
pos recesivos es que las esporas que llevan el gen recesivo germinan
pobremente. (5)
También la teoría de la conversión génica de Lindegren explicaría
nuestras segregaciones. (2) Este autor sostiene que en el estado de heterocigote sucede una conversión génica que puede ser llamada conta
minación génica, por la que A se transforma en a y viceversa. Este
reemplazo de un gen por otro no es una mutación sino una especie
de contaminación.
Otra causa de desviaciones en las segregaciones mendelianas sim
ples son las mutaciones. Pero en nuestros cruzamientos, en todos los
casos, se aleja tanto el número de positivos del calculado que nos daría
un coeficiente de mutaciones altísimo.
Si suponemos ahora, que si en vez de uno existen dos genes en
cada haploide, aplicando la prueba de ajuste de X" obtenemos las si
guientes probabilidades:
7 x 107 = X2

0.09

P r= 80-70

12 x 107 = X2

0.30

P = 70-50

47 x 107 = X2

0.07

P n= 80-70

48 x 107 = X2

0.02

P = 90-80

De donde se puede concluir que las cepas 7, 12, 47 y 48 presentan
dos pares de factores para la hidrólisis de la celobiosa.
Al cruzar entre sí dichas cepas, de acuerdo con nuestra hipótesis,
todas las cepas segregadas deberían bidrolizar la celobiosa, pero, si bien
hubo un predominio grande de los positivos, en todas las segregaciones
de los diferentes híbridos aparecieron cepas incapaces de bidrolizar la
celobiosa, hecho que indicaría la presencia de más de dos pares de
factores.
Resumen.
En el presente trabajo se llevaron a cabo nuevos cruzamientos en
tre cepas de Hansenula subpelliculosa fisiológicamente diferentes con
el fin de demostrar la hipótesis propuesta en un trabajo anterior, de
que son dos los genes responsables de la hidrólisis de la celobiosa en
esta especie.
Los resultados obtenidos permiten suponer que son más de dos los
genes que determinan en Hansenula subpelliculosa la hidrólisis de la
celobiosa.

Summary.
In the present work new crossbreeds among strains of Hansenula
subpelliculosa physiologically different were carried out to show the

- 1G2 -

�- €91 -

"3 ^g 'Q ^^ui\\ (9)

"8^6I 'GI
-^?S '
ABJX PU3^
•jduio3 •uoijEidEpE uijai-Suoj jo uouaiuouaqd aqi
pUB SJSB3^ Ul SJ3J3EJBq3 3IJBUIÁZU3 JO 33UEJU3l[UI

-J ^ Q 3UTA\

0G61 '8-G:ó 'lo^s
JL 'P113-1 jduio;) •XijiiqE^nuí aiaqj pus sise3.(
Ut UOUEH131U.13J 3SOJ[EIU JOJ S3U3^ 3U3UlÁ[od 3qj_

-3 5g o

'Pu3a "iduioj sise3Á
ui uoiiEjuauuaj asojDns puE asouTjjBJ '
joj s^ud^ ^uauíjíjod aqj ua^Mjaq uoijBpj

)UJ SS3JJ
8G6I ^&lt;&gt;\ 'N •
^3 h v ^o
puB A.jjsiui3q3 ^qjL,, U3 &gt;&gt;3ij3U33

"O &lt;

•JIU3OJ&lt;[ 'UO.LIO7 - BJ3JE3 (j)

'61 óN SBI3U3I3 k s^pEpiuEiunH 3p pEiin3E^ bj 3p Bi
-siA3"a 'vm¡nji]]^(fqns v¡nu3suüfj ua Es&amp;ipaj^ui bj k
Bsoiqoj33 bj jEzqoipiq ap pnjiidB B[ ap

•3 '3 'U3.l33pun

•g^j 'sino^ •js '"3UJ 'sjaqsyiqnj jeuoij
-E3tip3 'ÁSoiOl^D pUE S3IJ3U3S Sil '¡¡33 ISBOA Sq.I^

n O PUG
S S 'D D 'u^jS^purj

0í-:0 *'PS "PE3V '^X "3O-Id ^íb3.^
ui S3UIIZU3 3AijdBpE jo 33UB4i.i3qui UEij3pu3jv

ana V
Jg •[ *rj 'luEqj^^^iAY (i?)

Í-G61 '80-0:¿9 ^
•jnof "Binu^suEH snu^S sqj ui s^so Jisqj oj 33
-U3J3J3I jEpsds qi]A\ 'sjsEsÁ piojdip 3i[[Bqjoj3j3q
ui s^dÁj Suijeui ^uiuiBjqo joj snbiu33j sjdiuis \

(g)

•vsojnoij^^dqns vjnuasuvfj ui ^soiqo^ao ^qi jo sisXjo^pXq aqj
YBq^ s^ua^ ^qi ^^b oavj u^qi a^oui ibiji ^soddns sn iaj sjjnsaj qj^
•s^pads siqi ut osotqojjao oqi jo stsXjoip^q oqj joj ojqt
-suods^j 80U9 aqj ojb omj ^tb\\i ^|jom snoiAaad b ui pasodojd stsaqjod^q

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5958">
                <text>Herencia en Hansenula subpelliculosa </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5959">
                <text>Trabajo presentado bajo la dirección del Prof Constancio Lázaro en el Laboratorio de Genética de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5960">
                <text>GARCIA ZORRON, Noemi </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5961">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5962">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5963">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5964">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5965">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5966">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p. 149-163</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="512">
        <name>CELOBIOSA</name>
      </tag>
      <tag tagId="498">
        <name>HERENCIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="513">
        <name>MELECITOSA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="517" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="770">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/df934552b88dd6f3a5542296a04c144b.PDF</src>
        <authentication>747fab11f75063dc0e3ff1c3081d0bed</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5967">
                    <text>- 69 b os^d 'bjbooj^ as SBuafB sbiujoj SBsa ajuB ppiui szauBJjxa
•pBpipaisntu Bidoíd ns BJ^sanu bj na jbuosoj opuaiDBq 'sooipjsa sajo[
-ba sns ua opo^ ajqos Bp^pjoqB jas aqap '[buijoj oj Buiuiopaid apnop
'Bisaod B[ saouojua 'ooistqa ojxa^ BpBa ap ojpsa pp uaiquiB) ouis 'opij
-uas pp cqos ou uopaapjuí B[ b soujBinixojdB ap pepiunjjodo BsoqBA
sBta B[ uBpuijq sou sapij sauotaanpFJ^ sb[ is 'anb 'oSjBqraa uis 'aoajBd
ut^ijo sosjaA so^ ap oraiij ojaBxa p jeqpaaj opipua^jd Bq
i p opuBna araixBtn 4B9ij9od buijoj ua SBjaod s(q b JBj9jdj9j
-ui ap oXBSua opo^ opBzqnaipxj Á opBqaasap opis Bq opnuaui b 'sbu
-j^potu SBn^ua^ ua sajqaq o butjbj 'BSaiaS Bsojd b^ aiu^uípqBa jpnp
-ojdaj ap pBpqiqísod B[ asjijnosip opipod Bq soSoppj sopnua^ ap aj
-jsd aod is 'ojaaja u^ •sa^qnpsut ouioa uaoajBdB saaaA sb^ubi anb sbui
-a^qoad ap oiuaiiuBajuB^d ns uoa 'sBuioxpi ap osoipnjsa un ap Boiin^u
-atujaq uopiquiB b^ aju^uíBsojapod UBiaaíds^p anb scq so^tiaod sojau
-a soj uos 'BnStjuB BJnjBJa^q b^ ap oaju^p *j^ *opuoj A buijoj
-uoa ua sBpBuaduia ubi 'uoisajdxa ap soipaui sns ua sBspuoa A
-uis ub^ 'noisBp pBpan^iiuB bj ap SBnSu^j sbj b o^^adsaj uoo Bjjata aj
-u9inJB[nopjBd sa jBjauaS pBpjaA Bis^ #ajJB ns ap sosjn^aj soj 'sBzauíj
sns Jijqnosap b sbiu Bqqo sou BpBu ísBjjpnpBJj ap o^uajuí p anb sbj
-afuBJ^xa SBjqo ap uoisuajdruoa bj b jofaui B9J99B sou
•sisal ap umotsodx^^ 'y

•mouapno vjsnf nj souw^vo sopap A opio uoo fs
vj umSuijsip upiootp vsoionuS ap sa sou a\cpo(j f¿z/¿Z
-miSiput viuaci ap UDjrufsip sounwou snjaod soj A
'anSajj anb ouatuiud \a sa ou sopnuiiu snuiaod ap zanf f9Z/9Z
:(ísauosij pv uaqij voijaod a^n a(jf} 'OIDV^OH

voamo visaod ^a svDimim sdMOiDDaav^i d^nos
: (naijnwnuSoud) nuaiutud a^unj

SO60U.6 SOSJ0A ep DDU40UU

J D| 0p SODJUD04 SO4U0UUDPUD^

X3773H SI33 OXd3d •'ff

�paso, en íntima familiaridad con las mismas, a medida que constriña
mos el lenguaje materno a adecuarse a sus ritmos; y éste no es un
proceso sustancialmente diferente del que se opera en nuestro enten
dimiento gramatical a medida que, con creciente ansia de fidelidad,
traducimos trozos de prosa con su variada sintaxis y su arquitectura
abigarrada, sino que demanda, más allá de ese entendimiento, una
sensibilidad artística peculiarmente afinada.
2.No debemos olvidar, por otra parte, que las lenguas litera
rias de Occidente han cristalizado en la multisecular alternación de
sus escuelas con la literatura antigua, tanto por su fraseología como
por sus normas métricas; y si esto, en tiempos pasados, ha sido mues
tra de su amplitud mental y de su flexibilidad estética, ¿por qué, pues,
condenar como estériles las eventualidades de una inspiración foránea
en la época actual, cuyos conocimientos científicos y, por ende, apti
tudes intelectivas para salir de lo propio e identificarse con lo exóti
co, son considerablemente superiores a todo lo que pudiera soñarse en
los siglos XVI o XVIII? Necesitamos a los griegos: cada período de
crisis se ve forzado a volver hacia ellos; y necesitamos muy especial
mente de lo que podría llamarse su "ética estética", su gusto congénito por la grácil severidad de las formas de expresión. La reclaman
los pensadores; la añoran los escultores. En tales circunstancias, el
poeta contemporáneo no puede desinteresarse de renovadas tentativas
de acceso a la versificación helénica. ¿Pero cómo podrá ponderarla,
aun cuando sepa algo de griego, si los grecistas profesionales renun
cian a rendir esa poesía en pruebas de imitación? Imitación que, hoy
en día, carecería de fundamento si no se afanara por ser todo lo fiel,
todo lo textual posible tanto en la elección de las palabras como en
la adopción de los ritmos. Dicho objetivo valdría realmente la pena
de los filólogos dotados de tacto artístico (y los que no lo tengan, ja
más comprenderán a los griegos); su persecución sería —para decir
lo menos— un juego gracioso, estimulado por el prurito casi instin
tivo de imitar los modelos venerados. Las dificultades, es cierto, son
innumerables; pero insuperables, no. ¿Quién manda que los idiomas
modernos hayan de ser tan rígidos como para no consentir su conti
nua transformación, aun donde ésta en un principio, y académicamen
te juzgada, comporte desarreglos y violencias, siempre más aparentes
que efectivos? (Ver NOTA 1) .
3.Idea directriz: en la poesía épica y en los discursos dramá
ticos, deben las sílabas acentuadas de nuestro lenguaje coincidir con
las partes fuertes (elevaciones) del hexámetro dactilico, el tetrámetro
trocaico o el trímetro yámbico, y el número de sílabas inacentuadas
equivaler al de las unidades de tiempo existentes en sus partes débi
les (depresiones) . Lo mismo valga para el pentámetro elegiaco, pa
ra los anapestos y, aunque con mayores licencias, también para la
poesía lírica en general, donde oportunamente se podría recurrir al
principio del "isosilabismo isócrono", es decir, libre desplazamiento
de las partes fuertes con mantenimiento del número de sílabas y uni- 70 -

�- u -aurejuad ^a na 'oanj apsap 'ojdaaxa 'sBaispp SBjnsao sb[ aj
JBAjasqo (oiaesaoauui a) ajqísodrai aaajBd so^[

(g

•(•a^a *mbdiub opdajjoa,, 'oaiapui
biiÍoiiub uopBaijisaaA B[ ua soáopuB soanai
so[ ap Binijia[ ajJBdBJjuoa ouioa asaBaapisuoa aqap sopB[
-aquB eojaap soj ap cuíotq p uppnqia^uoa BXna 'BpBidoads
uopBiuBpap Bun aod sopBUBsqns usaas 'opBuinsuoa aojanp
-bj^ un BJBd osnpui ^cjiAa ap sapaijip 'asBp Bjsa ap so^oaj
-ap sapnjuaAa so[ sbui S (^p) uaotí,, *(^d) mo1m '(^q) 4tanl&gt;,,
ua ppijiiiB oSp A (ip) 44aa,, '(p) 44aans,, '(^q) 4íbj,, 8BqBt
-is sb^ ua pqap opBissuiap aqnsaj zaA pj sopio soun3[B bj
-B^j 'sisBjua ouisiui p aasod oujapoui ojuaos p aidiuais o^[
ua 8Bpi;na
-stp u^^as anb sauozBJ aod inb^ BpBz^qaaa opis sq ^
ua Biao^B^qqo paauaS o^ aod 'Bjapuis
: sauop
-BAaasqo 8Bun^[B aaa^q b uBziaoinB bou sopltuafa saAaaq
3Au uoa sopoAa^ somos
oipaui aod sou A 'Ba^o B[ [[b
'ob aod asBopnA b[O bu^i sand
:upipqaa ua so^uaiA so[ pui

: (OS IHSia '03D1V) ^^\* JoJis^ (p
•spapps ou opui A 4j7ii SBraap o\ aod
'ao^aadns aapod p ps 'ofiq 'ajaans u^
:(ISS'OSS xb^V 'SSlDOaOS) oatqmBX oajaraiax (o
•pjaip sou pwpnp b^ anb Aa\ ^\ opuapapaqo
'souiüsodaa inbB roaafBTA 'somomapaa[ so^ b iq
9P SaaiMOI\LIS) oaijBmBaSida oaiistQ (q
ojupaa opoaSes p aííijjsap ap sandsap
sb^uüj anb [ijpsaaA aaquioq [B 'bstij^[
'{Z'\ 'i *P0) ODTIJJBP oa^aiuBxajj

(b

:Bn^ijuB Baiajaui ap sojuijsip sodp oa^Bna ap oSarsBa^ p aBiuajuí aod op
-Bzuamoa soiuaq 'somauodsip anb ap soaiiBiuoipi soipaui sojsapoui so^
U03 'BiaBsaaau uopBjdBpB b^ Bjijimjad 'sosuaiui sbiu oSp sozaanjsa
sBaj '[ouBdsa p oiustunsB anb ap soppuaAuoa souiBisa 4uBmap Braoipi
ua oSataá osaaA aainb[Bna aB^iuii b ops souiBunuB sou ajuarapuosaad
uaiq is 'oaad ísBpBpjsod uapaa sBpBqoaaB sb^ b sajqísaaoB sbui 'sBa^o
anb SBaijsBp sbui B^^q sb^ 'sapn^aB SBnSua^ sb| anua 'anb acSau tbxjl
-anb 3ipB^[ -puiiao pp osaaA Bp^a aod sBpiuajuoa oduiatj ap eapep

�tro y en los diferentes tetrámetros, donde, por otra parte,
se trata de diéresis específicas. (Ver NOTA 2) .
4. Además, es obvio que la técnica de toda versificación imi
tativa nos arrastra sin falta, y en un grado muy superior a la de ver
siones prosaicas, hacia la creación de un nuevo lenguaje, el cual, no
por sonar inusitado y convencional al comienzo, dejará de parecer
natural y espontáneo a la postre. Tales artificios lingüísticos no fal
tan, por cierto, siquiera en muchos géneros literarios originales; bas
ta pensar en la misma lengua homérica, producto sin duda de un
arte sagaz que acabó por hacer entrar el sistema de hablas helénicas
en la camisa de fuerza de un esquema métrico inicialmente extraño
a su propia naturaleza. Ese lenguaje nuevo, surgido al calor de afa
nes interpretativos a la vez que de pretensiones estéticas, contendrá
algunos elementos "sui generis", como por ejemplo una sutil ironía
casi involuntaria, fruto de la conciencia del contraste entre la in
mediatez antigua, con su ingenua sencillez, y la reflexividad moder
na, con su complejo refinamiento: entre la cultura griega y la bar
barie nuestra. Pero dicha ironía, que implica, en el fondo, un re
conocimiento de la dificultad de poner nuestros recursos reproduc
tivos al servicio de ideas ajenas, será justamente, si manejada con to
ques leves, el delicioso "granum salis" de aquellos conatos de re creación artística; les quitará la pesadez del patetismo falso que ca
racteriza las versiones corrientes de las grandes obras clásicas. Por
otro lado, una diligente ocupación con estas últimas, dirigida a res
catarlas de enfoques aviesos, nos revelará en mil detalles cómo los
poetas antiguos nunca se han abandonado a un lirismo sentimental
o intencionalmente oscuro; cómo hasta un PINDARO, en sus odas
triunfales, o un ESQUILO, en sus himnos corales, razonan con lógi
ca reconocible, conservando en prudente medida las leyes de la pro
sa. Cómo, por tanto, también en ellos hay un derroche de claridad
helénica, con su repudio de las redundancias y su predilección por
el hablar antitético. Estos hechos, de ser rastreados con buen tino,
aliviarán enormemente la tarea del traductor. (VER NOTA 3) .
NOTAS:
(1) 1. Al respecto es de autoridad, como siempre, la opinión del gran he
lenista alemán Ulrico von WILAMOWITZ - MOELLENDORFF, vertida en el pre
facio a su edición del "Hipólito" de EURÍPIDES (Berlín 1891). Su tesis puede
resumirse del modo siguiente: Traducir es, a la vez, prerrogativa exclusiva y obli
gación natural de los filólogos. Estos deben, sobre ser capaces de captar la
esencia de los sentimientos y pensamientos expresados en el original, revestirlos
de una forma inmediatamente comprensible para su público contemporáneo, tras
ladarlos de un cuerpo a otro, sin que pierdan su "ethos" primitivo, en un pro
ceso de "metempsicosis"; aspirar a identidad del sentido, pero no de la letra, ya
que la segunda destruiría la primera. Lo cual significa para la poesía griega que,
siendo, por un lado, incomparable el sistema cuantitativo antiguo con el acentua
do moderno y, por otro, indisoluble la unidad entre lengua y verso, el traductor
debe, para cada género, elegir ritmos correspondientes a su índole intrínseca de
entre modelos de la literatura vernácula, es decir independientes de los metros
originales. Contrariamente a la opinión predominante, no existen buenas traduc- 72 -

�- 21 -

pBqEJJS EyOS EUO Uoa
ajuauíEUjapom uBaznpojdaj as onSpuB si?duioa yap sajjanj sajjpd sbi anb (q
Od
-uiaij ap sapspiun up^uaiuoa sEyyanbs ouioa sEpEniuaaBui SEqEyís sehiej uod aj
-uauíEUjapoui ueaznpojdaj as onáijuE s^duioa pp S3ijq^p sajJEd spy anb (b
rsouiEynpod
'SBpBmu33Bui sb[ s3A3jq ouio3 k sEppnjuaaB SEqBjjs sEj eeSiei oulo^ aAnjBpa 'saysni
-de SBnSuay sbi BIB^ &lt;3nb oais^q oidpuud ojpanu uo^ sajuanaasuo3 • i (2)
q^i S3pEpiJUE3 SEI 3p OindlUpa OPtjpa Utl 'yBaiSniU 3^U3UI
-EJtid uppBnjuaas sp BnSuay u3 'asjEziuESjo 3p oqnq ojuaiatEuopunj oÁna EJBd
'ouBuiud ajjosaj ns ouio^ sayiqap k sapanj sappd ap BpuEUjaqE e apAmba ouijii
anb JtBsuad ip^j s^ui oqanui sa ¡aiqBUiSEuiíui opuais anáis EAijE^uuEna Eaiuuii Eun
^jsa OJBp 'soj^osou BJEd ciad "^jquioq p pjniEuuoa pEpisaaau ajqEUEJiua Eun ap
BiopBpAai '..srpai eoi ajiua JEpSai EpuEisip,, Epuanb pui Esa oqaaq ap ppspa saa
-uoiua 'soiJEpunaas soatuipi sopaja souejuhioaui sap^ ap seuiipja ua ,,ajuauiE3p
puioitiE,, UEij.iaAUO3 as BiS.tniEuiEjp ej ap saaopE soy k EÁadoda ei ap sEposdBJ
soy is sand í (og6T ^I9CI13PPH) ,pjqaiqasaSsja/\ uaqasiqaaiiS jap ssyjpuniQ,, ns ap
¿y -Si;d ap k gy S^d ap soAipadsaj sopasE soy opua Eijaiyduii upiaaypEpuoa Ey jbuiui
-yya EiSoy ou ~a3a3O"aH3S 'P!ní ojpanu y " (zjanj ap Ppap sa) Eaituyuíp upia
-EmuaaE Epaia ^.ajuaiuEaipuio^nE,, JEiuau.uadxa ap UEiqap upiaEAaya ua sbijojeS
-xyqo seSjei SEy 'sopEqaaj sosja*v soy ua souaui oy jod 'anb jijiuipt b opiuajpuoa aA
as 'ESapS Eaipaui ua E^siyEpadsa a^iauíuia '"a^a3O"aH0S ^O S3 I ouioa
-ue B3iuij,u By ap OAijEqjuEna aap^jiEa yap ouiipaaE losuajap un osnyauy -g
•souayaq soy ap
soujBPUBisip spand anb ouisiqB JtainbyEna ajqos Jod opEyaquE a^u^nd ya apuap
sou '(isSiq opo ua soiuajEyqBq Ey^E^usa Eisaod Ey ay&gt;) soduiaii soy sopoi ua sa.iq
-uioq soy sopo^ sisd oapuap; ajuauíyEpuasa 'OAi^Eiyaaj ouiqi \^ ^sepeSjeje a^uaui
-BAijEipuEna uaiqutEj uos 'sopEnjuaas jas ajqos 'souiapoui sosjaA soy ap sapanj
sapEd SEy 'ESjaAa3i^\ *opijuas ap uEtJaaajEa (&lt;snpi,, a ,,sis9qi,, soaisyya souiupa^
soy 'ou xs ísEy^EnjuaaB a^uauíEaipjua uaiquisi uoianj 'seSjei jas ajqos 'oaipuiEjp
cSoyyip yap k E^adoda By ap sosjaA soy ap sapanj sajJEd sei 'ojaaja w^ "soquiE ua
ajsixa anb otJOjEuiEyaap oupyj ya sa ..siuoijEJEdiuoa uinipai,, rEPExaui sa oujap
-oui k onSyiUB upiaEaijisjaA ayj sEuiaisis soy ajjua pEpiyiqpEduioaui Ey ap sisaj Ey
'syuíapy "buijoj k opuoj 'osjaA k snáuay z^a Ey e 'ajEjsoa anb oy ajsana 'jyanpojd
•aj ap souiajEjEJj o ojnyosqt ua jpnpEj; ay; souiajEÍap o saauojua sand 'ayqnyosip
•ui pEpiun ua.ínjpsuoa osjaA Á BnSuay '7XIA\OI'VV7L'W 33ÍP unSas 'anb opaia sa
jS •OAijuaau; joáeui ojjsanu oiuoa ojáqad ajsa ajuauiE^snf Ejado 'ajqmoq yap es
-ojSiyad syui Esajduia By sa oijEjjxa oy uoa asjEaijnuapi EJEd oidojd oy jsuopuEqE
anb ap Epuapuoa soiuauaj uayq is k íoiuauíEninm uEuoiaipuoa as 'sojjosou ej
-Ed 'anb ' (qEqa^ k jyEisa^) opuoj k eupoj 'EuiyE k odjana JEJEdas oaoduiEj ajuais
-uoa sou ou ouisiyEaipEJ ojjsanu 'pnqj3E yEi uoa Ei3uajaqo3 EaíSpy U3 'oyya ua (sou
-JBJJUO3U3 - aj) soujaaouoaai ap uij v. ouafE k oiouiaj 'ojtj^iajd oy b soujEuiixojdB ap
pspisaaau By souipuas 'ojpanu oy opoj uoa EJEd so3t^d93sa jpap aysA 'SEisiAi^Byaj
syui k SEpxuiTjdo souaui 'sojjosou ísEiauaaja k sajquinjsoa SEidojd sns ua 'souisim is
ua (uEJaijqnasap - aj) uEjapouoaaj oy sopa anb ap utj b soauyjoduiajuoa sns ap aa
-UEayB yE ouafE k ojouiaj 'ojijajajd oy jauod Eipua^ajd anb 'XIX oy2is yap sauxj ap
oaijuyuíoj ouisiayjojsiq ya uoa Epjanauoa ZXIAYOÍVV^IM 3P upiaisod vr\ -^
"OXI'H0O3X un 3P Siaidl"im3 n 3P 'OJVS Bun 3P soAijaadsai sojaay
-Eip k sojiaiu soy ua 3HX3OO 3P sosjaA aanpojdaj 'ayqB^iuijuí ouisisonpiA uoa
'ZXIMOIW3IAV ouisiui ya k í^ujapoui Eisaod By oSotjS yE japaA Euad sy BijpyBA 'oiq
-uiEa u^y •upiaEjjaqB yE^ ap sopEÍayE opiuaiuBui usq as 'oiaEj outj uoa
soyqand soy osa jod :souej^x3 soiuqj ap upyadopB Ey ipinqaj E^sa a^uarayBajpBJ
oiuBj 'BiJBjajiy EnSuay Eun jod spEzuEajE yBuuoj pEpiyiqEpa sy Eas joáeui
•sauBuiayB soj^auiExaq ua euSiiue EÁadoda Ey jipuaj ap pEpiyiqísoduii By opEJjsoui
-ap pq anb ouis 'ayqEjdaaEui sa oyps ou 'SSOA ^nbiiu^ usnf Ejaiaiq SEajjauioq
SEy ap anb upisjaA ajqayaa py :ouEuiia Euioipi ua soayuayaq SEUiaod ap sauoia

�De estas normas fluye respectivamente:
1)que en los versos dactilicos y anapésticos ("genos íson") debemos pres
cindir del uso de espondeos; así que, sin falta, el hexámetro tendrá 17 sílabas
(pues la última, indiferente en la antigüedad, contaremos como breve incremen
tada por pausa métrica); el pentámetro tendrá 14, y el tetrámetro anapéstico cataléctico 22 (la última contada como breve);
2)que en los versos yámbicos y trocaicos ("genos displásion") debemos pres
cindir del uso de tribraquios (disolución de sílabas largas en elevación), pero po
demos, con adopción facultativa como en los textos originales, rendir por medio
de dos sílabas inacentuadas las largas "irracionales", es decir las del primer lugar
de cada dipodia yámbica y las del cuarto de cada dipodia trocaica; así que el trí
metro yámbico tendrá entre 12 y 15 sílabas, y el tetrámetro trocaico cataléctico
entre 15 y 18. Este último precepto comporta la ventaja de dejar entrar en el
género doble los ritmos anapésticos y dactilicos que, según estadísticas, prevale
cen en la frase española y cuya prevalencia explica en parte por qué las imita
ciones poéticas de la epopeya ofrecen un lenguaje mucho más ágil que las del
drama; sin embargo, para eludir la destrucción de las características rítmicas del
yambo y del troqueo, será prudente se prefiera en ellos el hiato entre las dos
sílabas breves. — El no haber observado estrictamente el precepto primero constitu
ye un defecto auténtico de versiones como la de Juan Enrique VOSS.
2.El español, como los otros idiomas neolatinos, tiene el grave problema de
la sinalefa, por lo general adoptada entre dos palabras sucesivas de las cuales la
primera termina y la segunda empieza con vocal. Pero una atenta percepción fo
nética nos enseña que el lenguaje castellano corriente, y más aún el pulido y pau
sado de los mejores oradores, dista mucho de unir esas vocales contiguas siempre
en una sola sílaba. Nos inclinamos a establecer que, en momentos de apuro, po
dría admitirse la sinalefa, con carácter de elisión, tras de los pronombres persona
les "me" "te" "se", la preposición "de" y, muy prudentemente, la conjunción
"que"; como también, con carácter de aféresis, ante el artículo "el", la preposición
"en" y la "e-" protética, es decir seguida de "s" impura. Todo abuso de sina
lefas redunda, para el castellano imitador de versos antiguos, en perjuicio de su
equilibrio métrico, aunque lógicamente se las empleará con mayor frecuencia en
el diálogo dramático que en la narración épica.
3.Otro problema de silabación podrá plantear la hasta hoy dudosa sinére
sis de ciertos diptongos, vale decir el encuentro de vocales en el interior de pala
bras. He aquí las consideraciones que, para nosotros, traen una solución defini
tiva: En el español actual se pronuncian heterosilábicamente los encuentros de dos
vocales fuertes ("a" "e" "o"), y tautosilábicamente los encuentros de dos voca
les débiles ("i" "u"): "ca-en" y "ca-er", "viu-da" y "hui-da" (hoy en día indis
tinguible de "cui-da"; hay diéresis cuando por excepción el acento se apoya en la
primera vocal: "flú-i-do"). Vocal fuerte con vocal débil experimentan diéresis úni
camente cuando el acento tónico recae sobre la segunda: "re-ú-no" frente a "retí nir", "pro-hi-bo" frente a "prohi-bir"; vocal débil con vocal fuerte experimentan
diéresis únicamente cuando el acento tónico recae sobre la primera: "gra-dú-a"
frente a "gra-duar", "rí-en" frente a "rien-do". "trí-a-da" frente a "cria-da". Para
nuestra métrica cuentasílabas, la observancia consecuente de este sencillo princi
pio es indispensable, pues con ella queda resuelto, sin posibilidades de duda, el
problema de la diptongación intersilábica.
4.En línea de máxima, nuestras conclusiones personales coinciden con las
de Tomás NAVARRO TOMAS ("La pronunciación española", Madrid 1926; para
la cantidad silábica:
180; para el acento rítmico:
173; para sinalefa y sinére
sis:.
133-152). Una medición quimográfica señala, pues, que las sílabas acen
tuadas se alargan efectivamente y que, en palabras o agrupaciones polisilábicas, los
acentos secundarios también producen su correspondiente alargamiento cuantita
tivo. En los numerosos casos de imprecisión, indecisión o indiferencia fónicas, el
tacto de cada poeta puede adoptar o desechar la sinalefa (y, según NAVARRO,
incluso la sinéresis) de acuerdo a sus conveniencias métricas,
- 74 -

�— Cf

—

Bl 3p X. SOIUpSUI SOJ 3p OpilOJ \3
apsap usfins anb saaoA saidpjnra ap uppejodjoauT bi btaepoj uaiuaisuoa sEUE.iaqi
SBjsanbio SB-psan^ •upisaadxa EUBiunq B{ ap seuie8 SEuioaaqod se[ SEpo^ Btauaj
-od ua unE UBAjasuoa 'sonSpus soj anb sajEnjdaauoa syra '031891 sa oraoa 'jas ap
uaraE 'sajEnpE SEiuoipi soi sand ;.iBUEsqns ap saqayj 'ausd Euanq ua 'uos sspuap
-rpp sejs^ -sauaSyrai ap ajua^a i oaupSa^E 'opEpA 'opB^jsqE jas e apuap 'souijej
-oau soi ap p aunxyra k 'ouiapoui ouEjajq afsnSuai p íosoisejubj k oapsyid 'oais
-put 'opiauoa anj soSauS so¡ ap afEtiSuai 13 \ppap uanq,, pp sauouya soiunsaad
so[ jod sopptrape soqanbB anb soAisaidxa syui uos ouap aod k 'aj{E3 bj ua k es
-E3 ns ua Esn so[ o])uniu p opo^ ojiad íasinsti UBtjaqap ou soji^ sajEi k sauopanp
-suoa sapj 'sopa unSa^ -sapEpa^au sEiaui ouioa asjBpAai ua{ans aj^od e^ te anb 'soa
-psjpisa o sa[B3UEUiEj8 sopinfajd ap auas Eun 'hEaiu^uioi SEnSua[ sb^ ua auiix^ui
k 'ajuauíBjsaunj UEíado :sajEuopuaAUO^ -Baip pEpt{apij E{ sa sapEpipaaq! se{ ap
pdpuud Bq •jafnuí ej ap k aiquioq pp sb^isjj sauopunj o sapupqEtia uoa sopEU
-opnp.i souiuuaj so[ b sojsanduit sanqEj jod osEd EpE3 b sopEqEij uoaanj ou sau
-atnb 'soSaiiS soj us^apiq 01 anb uoa pEpuaauís k pEpiiEinjEU euistui e^ uoa asjES
-aadxa ap Eq SEaiuapq sEiqo ap JOjanpeii p :sajE.ioj\¡ saiEuotauaAuoa o sajEJoai
sauopxqiqoa uts ',,jaqEq jod k sopiqEq,, soiqEaoA soj sopoj e opuai^anaai 'zajEtp
-auiut a pEpqi^E apuEaS syui bi ipinbpE aqap aopnpEaj pp atEnSua[ 13 -^

sEiqo ap uppEpjdiajut E^ ua sa^uapaaaid uis sEtjEZEq .XBzqEai b EpEuisp yisa
anb E[ 'Baoda BJisanu ap JEijnaad ouáis p ajs^ sa 'soujsaoAinba ou ^q souEaaj
-q sojuauínuoui sa^uatpuodsa^.ioa so¡ ap (EAijEaaa uoiaEquii) ^SunjdoqasqaEM,, e^
sounnSaso^d sBjnauauíiaq ouioa k ísE-i^san^ sej ap sajuaxajip a^uaiuiEjoj sap^tmna
SEiauEjsunajip uoa EJEd (piuaiuijuas uopEaijijuapi) ..Sutqqnjui^,, E{ e souiEjídsE
sBjsqEUEoatsd 0010^ sBaafuEJixa SEinjEaaqj se[ ua piauasa 0010a souiíAuai anb
'souipuas anb 'souiínjuí anb oqanbE jianpoadaí Ei^d oiJEsaaau oiaEjuamnusui pp
üpianaasaad E| ua aiqEqaaAo.idB knm jas 'oiquica ua 'u^insai 'souiaaouoa uaiq opEis
-Euiap anb soaSi[ad soi Ejaoduioa SD[EuiSiao" sauoianaja ap o^uaiuiipuaiduia p ua
is 'Epuaai^ yei ap aaoS ^3 -puos^ad Eiu'apEay ns ap ouEiiopaiQ un oqispq pp
.IB3B3 b opEztjoine ajuais as sojjosou ap oun spEa k 'sajqixaijui SEaiiyuíoipi seui
-jou ap BiauEAjasqo E[ jEpaadsap b opqauajde souian 'sapjuappao sEn8ua[ sejj
-sanu ap osn p ua SEaiiju^axa sauopEAouui a EpiAai^B uppB^uaiuuadxa ap seai^
-EuiaqE seso^ezb aod opESEd souiaq ^&lt;x I^ÍS PP sojeaaqi so[ oSfB joj -soaisyp
so^ sopo^ ap 'Eaipod ouioa saiEsoad ojub^ 'uppanpEJi E[ ua JEaiduia e afsnSua^ pp
Buiioja^ Eun e japaao^d ap oaupjsiq ojuauíoui p opESap E^^ • \ (g)
oj^sanu ye lopadns k oSaiiS
p louajuí sEqEqs sns ap cAHEinuEna aapyíEa ja aas aod 'Eiparnaaiui uppisod sun
sdnao ujie[ p 'opBiapisuoa ajuauíEaiunj^ • soaisyp scuiaod so¡ ap pij uppEquii
Eun jexSoi ajuauia[diuis outs 'opEjsajd ztijsip ua puiSpo Ejn^EJa^i[ Bun iBaaa
'sopa ouioa 'soiuapua^aid oaodiuE^ oaad ísoj^osou anb sa^ejOAEj syui sauopipuoa
ua UEqEpBq as soupEj sonSpuE soj 'Ea^E^ ¡e^ jpduina EJEd 'anb ouap S3 "oueS
-sd oiSis ounqn pp pEjuu EpunSas E{ ua u^pai BiopEapisaaA Baiuaaj EAanu Esa
ap oiuiuiop ouaid p opuezuBap 'soSaiiS (so\pEipuEna sopaui) .^uauínu,, so¡ e ou
-Euioi EUioipi p jEpioiuB ap 'EiuapiA aiuEisEq ozuauuoa ns ua 'E.xqo ei oipuaiduia
'("O'E 002) OI.MN3 3P ^p-ited e 'pna b¡ 'cuijei Eisaod ej anb aofatu opEqoíduioa Eq
I ^PKN 'oauyioj uaSfio ap oau^aiu Eiuaisis un ua Enáua¡ Eidoíd B[ iBi^ua jaoEq
ap pBjunpA El ouioa .pEppiqxsod bi ojue^ sa ou 'oS^Equia uis 'EAispaQ -g
•„ • • • Bsoíd
ua sauopanpBJj sei ap os^nauoa p jpap jofara jod o Epuapdiuoa El aiuauíEsouad
-raí UEraEpa^ ouBi^uoa |b anb ouis uaAnpxa ou 'DnSuaj vxjs^nn H3 3]qiso4wi s^ ou
\vno o\ 'ieuiSuo pp oraqi ye syra zoa Ep^a asopuyaaaaB 'soubjieii coi k sasaiSux soi
'sauEraaiB soi u^^^q sbi ouroa 'asopuapsq iinSas uaqap oidaauoa ira ua anb 'osiaA
ua sauopanpE^ sei 'sBraapv"",, :V3133VXS3 A V3VO3S smq e pppEpj apsap
BiEiAua '606I-A^ M^^? uoa 'anb eueo ei ua OAV33d A Z3dN3N3P\I
uop Jtod BpBsa^dxa upiuido ei ap o^ap^ p UEuoqE soqaaq soap k SOJS3

�3.Por otra parte, el traductor no tiene por qué esclarecer ni embellecer el
texto clásico; que lo haga el exégeta, en comentarios orales o escritos. El traductor
buscará las equivalencias más felices de cada frase original; de lo suyo, nada más
le es lícito poner. Si, tras de ese esfuerzo honrado, le parece que sus términos que
dan oscuros, inelegantes o chocantes, deberá cargar los supuestos defectos, hasta
una mejor ocurrencia tan fiel como la anterior, en la cuenta del autor o, de temer
la desaprobación de los lectores, dejarlos con su ignorancia o su mal gusto. En
cambio, que estudie los matices; los detalles y los matices encierran el secreto de
la perfección en cualquier obra de arte: no hubo artista genial que no fuera un
eximio detallista. No debe traducir quien no rastree, descubra y rinda esos mati
ces que constituyen el encanto de un HOMERO, un SÓFOCLES o un PLATÓN;
tan sutiles que, a veces, han pasado inadvertidos durante siglos. Los a la par gro
seros y ampulosos bizantinos, y un poco seguimos siéndolo nosotros, bloquearon los
canales de un cabal entendimiento de la gracia clásica; destapémoslos. Grosería
y ampulosidad: he ahí las enemigas mortales del traductor; volvamos, pues, a una
fineza que no se confunda con la mojigatería, y a una sencillez que se distinga
de la simpleza.
4.Creemos que la desestimación de los preceptos recién anotados alcanza a
expli^^r lo que reclama imperiosamente una explicación: el hasta hoy casi general
fracaso de los traductores de habla hispana. Ya hemos dejado constancia de que,
personalmente, no nos consideramos predestinados a reemplazarlos con suficiente
idoneidad; pero sí, a señalar nuevos rumbos. La confrontación de nuestros propios
ensayos de versión española con las traducciones conocidas, hechas en prosa o en
poesía, podría brindarnos una oportunidad para ilustrar nuestras intenciones en
profusos y variados ejemplos; mas falta de espacio nos obliga a restringir esta
parte exegética en el presente trabajo. A menudo parecerá ser imposible que tal
traductor haya comprendido tal texto o se haya aplicado realmente a estudiarlo
a fondo. Por ende, saludamos con una sensación ele alivio a figuras como doña
María Rosa LIDA, traductora de criterio muy superior al corriente, con cuyas sa
gaces observaciones, consignadas a pág. 38 y sigs. de su "Introducción al teatro de
SÓFOCLES" (Buenos Aires 1944), coincidimos ampliamente, y formulamos vo
tos de que nuestros pobres estudiantes dejen de ser, merced a versiones deficientes
y falsamente solemnes, excluidos para siempre de un eventual entusiasmo por la
sinceridad profunda de las letras antiguas.
B. Ejemplificación.
a. Hexámetro y pentámetro (dactilicos).
Observaciones preliminares:
1. No debe preocuparnos el problema de las cesuras y diére
sis, cuyo origen y aplicación en la epopeya siguen discutiéndose. Pe
se a todas las sutilezas invertidas en su análisis (cf. Nicoló FESTA,
"Ricerche metriche", Palermo 1926), advertimos que, en los textos
originales, prevalecen los cortes masculino (penthemimérico) y fe
menino ("katá tritón trochaion") en el tercer pie, y existen ejemplos
de separación (o de "sutura") en cualquier otra altura del hexáme
tro, incluso el corte femenino del cuarto pie ("katá tétarton tro
chaion"), aunque se evitaba la diéresis "simétrica", que habría sepa
rado al cuarto del tercero. Mayores licencias le serán, por lo tanto,
permitidas al traductor moderno. En cambio, es de gran importancia
la posición que cada palabra o giro ocupe en el verso; el traductor
debe esforzarse por mantenerla en la medida de lo posible y dedicar
atención preferente a los términos que encabecen el hexámetro, pues

- 76 -

�•saoep
-11B 89UOpiSOdtUO9 B TU SOOI^SBjp SOAIJB9IJIJE9 B IU JlJjnOOJ J9UI9} UIS
'BoiSojo^tsd BpuBjsuno^ta BpBO uoo ^juBpjoDUOD X jBuos^od U9iq sbui
UpIOBUipUl BUIl S9JJBp 9p9ltd OU^9pOUI JOlOnpBJJ J9 'upt99B BJ 9p OIJ
-BU99S9 [B 09Il90d OpUOJOO 9^UBS9J9)UI Utl UBJJodB 8O191jd9 69JBJ OUIO9
'SOpOUI SOpOJ 9Q -BIDU^iSISUt BS9 U9 (¿SO9UIOJI?) UOpBJIUipB O OJ9d
-S9J 9p ZIJBUI Ult OSB9B BlUIldS9p '44OUlAip?? OAIjgfpB JO 9}U9UI9jqBI.IBA
-UI 9OJOq JB BioOJÍoB 9[ 'S9JBTJIUIBJ SnS 9J^U9 BJ9I9tq SOJinby 9nb SO^^BJJ
-S9 SO[ OpUBJB[9J 'BOBUICUpuy Tg ' 9JU9UIBl^BUIjnj O B91UB991U JI99p 89
4t4BiiuBuao^^ sojnd ouio9 9jdui9ts sopBsn ags 9p oipnuí
-BI1S9AUI SO[ 9p BIJO^ÍBUI BJ 9p JB O;S9ndo 'JIJU98 OJJS9nU
-tna otuns uoo sojjBf^iíBiu 9nb ^sq 4so^9tjd9 soj B oiUBn9 ug

SOUI9U91 BJ9tuiad Bj Bj^d gnbuns) tts9J9^9, A t4snu9y,, jod uopnjtjsns
JBnjU9A9 ns B)9Od - JOJ9npBJ^ JB BJ9lJtt^nS 9J 44a919UI9Q,, O ^
OIUO9 S9jqtUOU 9p BpOUIpDUI pitllSuOJ BJ IS 4OJTJ9p Un BI.I9S OU 4
-tu9 uis í44J9jtdnf?^ gnb jof9tu gjuBjsBq BU9ns t4sn92,, :o9U opBj j9
BI9Bq 91U9UIBUOJBÍuljqO 4BSOjd BJ U9
SOU^BUIJOUI UBIJ9q9p 8O9IUI
-juo9^ sog -9J9 '44S9jDO9jg,, A (9jqtJ9j9jd) 44sajoo9ig,, 4(449ptui9jay,,
Z9A JBj) 44BSlUI9JJy,, A (BjnfnjpS9 ZOA OUIO9 9jqtJ9J9jd) 44SIUI9Jjy9^ 9JJ
-U9 UOI999J9 XBJJ '^SOBUBp^ A 44SOAl^B,, 44SO9llbB,, 9J^U9 O 444SOJ9n9J,, A
44SOUB^OJJ,, '44UOIJJ,, 9 ^^AOX^ 9J1U9 B^JBJI9SO 'OJJ9UI 9p S9UOl9Ba9ptS
-uo9 Jod uínquiBj 9iu9tu9jqBpnput 49 (sn^s^pQ - sngss^po) 89jqutou
SOqtUB U9 B9IJUBUOSUO9 UOI9BUIUI9 BJ pBJUltJOA B BJUIIjdllS U9Iltb
'0H3I\[0H 9ní) SO9IJ9UIOIJ SBIU 8OUIB9S OU i (44S9SIJJ,, 44S9Jtnby,,) OUI1
-bj A (44o9sipQ,, 4to9jinby,,) o39ij3 ugStJo' 9p sbuijoj ^jju^ uopBnjonjj
9JtqiJ BUn U9UOduit SOU SBDIXpiU S9pBptS999U SBg -BI^guIBp^d BAIS99
-X9 uoo BpB^Bii opts Bq soido.td s^jquiou soj op uopsono Bq -g
•O9ISBJ9 BlUOtpt J9p SOIJOlBjnOIJJB 8OSJn99J 8OS9
9p 8OIJ91UU JBlJ99S9p U91IUIJ9d SOU JBnjOB BjqBq J9p 89UOIX9JJUI 8Bq
•8OAIS9.tdx9 SOtp9UI SOJJO UOO SOptpU9J OpnU9IU B X BiU9nO U9 SOpBUl
-OJ 9adut9tS U9iq 18 '9JU9UIJBJ9JIJ SOJjpnpBJÍJ ^9S U9q9p OU 9nb SOJU91U
-9J9 8O9Od SOJ 9p UOS OJ9d ÍUOlS9ldx9 BJ B U9J9IJUO9 SBJS9 9Ilb 8991^
-BlU SO^IUIJUI SOJ 9}dB9 U9tnb BJBd 8BSOpiJ9p 489JBtqj9ApB SBjnOI^JBd
U9 BpunqB bS^ijS Bnu9j Bq •BoijBiu^n^z uotoonajsuoo o outtuouts
'^jquiouojd ^juBipoui sout9Jinii}sns oj sojiosou i (44aoj99jj^;) 44bsbo
4.S9SOtp,,) OjqBOOA OtUSIUI J9 SBpiní?9S 8999A SBIJBA Jljod^j U9 OJBdgj
un^utu ubijuos ou sonoi^uB soj ipBpijopij 9p oidpupd jop oijbjuiijoa
Un 9IX9 JB}U9pp9O O}SnS J9 9nb U9 89JB11J
•jtonpoad^j Bjotnb JopB^ituí jo 9nb sooipis^ so^o^p soj b optu
-OS 9p SO^9nf SBUiap X SBX^dojBUIOUO S9JBUOISB9O SBJ S9jqtSIUipB
-9j U9p^nd oa^d i (so.no X S3M00m '01VH VIDHVO u
-Bj) SBUllJ 9p BpH9l^BdB JOtnbjBllO JBdlSip 9p UIJ B 'SOAIS99ltS SOSJ9A
9p S9JBUIJ SOJ 9J}U9 SBpUBUOSB O SBpUEUOSUOO SBJ UBJipnj9 9g ' SBpO}
9p JBUOI9U9}UI SBUI BJ OpiS BXBq UOI9B9OJO9 BS9 Ollb 9p Bpnp XBIJ OU

�Esquema hexamétrico: -'vv-'vv-'vv-'vv-'vv-'v

1) HOMERO
Ilíada VI, 390 - 502:
Eso decía el ama, y Héctor aprisa dejó su
casa, por ruta igual desandando las calles cuidadas.
Cuando, cruzada la vasta ciudad, a las Puertas Esceas
vino, por donde debía salir y ganar la llanura,
a su encuentro corrió su esposa Andrómaca, que le
diera por dones sin fin Eeción, su magnánimo padre,
quien habitaba al pie de las selvas plaquenses y era
rey de los hombres cilicios en Tebas-debajo-del-Placo:
tal heredera llevábase Héctor-del-yelmo-de-bronce.
Esta, pues, fue hacia él; y la criada seguía sus pasos,
sobre su seno llevando al candido, tierno infante,
hijo querido de Héctor, igual a un astro hermoso,
al que su padre llamaba Escamandrio, en cambio los otros
"Rey-de-ciudad", porque sólo aquél amparaba a Troya.
Héctor, en recogimiento mirando al niño, sonrióse,
mientras Andrómaca, cerca de él, estalló en sollozos
y, apretando su mano, llamólo por todos sus nombres:
"¡Malo! te va a perder tu ardor, y no tienes piedad por
este pequeño varón ni por mí, infeliz que tu viuda
pronto seré, pues en breve te ultimarán los aqueos,
todos buscándote juntos; y más me valdrá por entonces,
abandonada de ti, descender bajo tierra, pues otra
consolación no tendré una vez que se cumpla tu sino, "
sólo dolores: carezco de padre y madre augusta.
¡Ay! en verdad, a mi padre mató el divino Aquiles
quien asoló la ciudad, la magnífica, de los cilicios,
Tebas-de-altos-portales; mató Eeción, sin embargo
no despojó su cadáver, por santo respeto trabado,
sino al fuego lo dio con sus armas labradas, encima
amontonando la tumba, y olmos plantaron en torno
ninfas del monte, las bijas de Zeus-que-la-égida-porta.
Ellos, los siete hermanos conmigo en casa crecidos,
. todos ¡ayay! en tan sólo un día marcharon al Hades,
todos matados por el incansable, divino Aquiles
entre flexípedes bueyes y resplandecientes ovejas.
Y a mi madre, que bajo las selvas del Placo reinara aunque aquél, tras haberla traído aquí entre tantos
otros tesoros, la restituyó contra alto rescate en su paterno bogar abatió la flechera Artemis.
¡Héctor! pues tú para mí eres padre y madre augusta,
tú mi hermano, y tú floreciente señor de mi lecho.
¡Vamos! apiádate boy, permanece aquí en la torre,
veda que huérfano sea tu hijo, tu cónyuge viuda.

- 78 -

�- 6¿ -

sofodsap sojuaoSuEs opuaXBJj asaiáaj SEqan[ ap opuBno
ns anb jofara oqanra sg, :uBÍoip a[ Bjp un anb X
ua Bzaanj uoa auiraop A jb[iuiis jo^ia Bl&gt;uaj
'sojanaj so¡ ajjua jod B^uiisip as uaiquiBj ofiq ira ajsa
'orasira ira ap jb¿ [B 'anb paaBq ¡sapBptap sbjjo sb[ A sna^!,,
:ofip sa[ 'sapBpiap sejjo sb[ A sna'^ b opuBaoAui 'a
sozBjq sns ua oíaaui A osaq oppanb oliq ns b ^a
'ojans p O|[pq ns opo; ua o^sandap opaqBq sbjj 'X
jojaajj opi^[nj p ouqaX ns Bjsaj B[ ap pjinb o;saad
ícjsnánB aapBui X a^pBd ns b osnBa bsij Bjxqng
ouqaX pp aaquii; ¡a jod JB[npuo aA 9\ 'aiuauoduii 'anb
SBuinba saupa ap oqaBuad ns 'aojaai aauoaq ns
ÍBUis^d O[ ajpBd [ap bisia b[ :opuszuB[ sojp^
Banjuia-B[[aq-ap-BUJB [ap oizas [B ouiu [a o^ad
íaojaajj opiS[n^ [a 'ofiq [B sozBjq so[ opuaipua^ 'ofiQ
• í4EpBJiudBa jas [B sopruia^ snj jio Bqap anb sa;uB
aj;sajjaj bsoj B[ Bjqno ara 'ojaanuí 'anb ojaijajd oX ¡o^[!
•soABpsa sBjp Bjjuoa jBpjBnS Bjqes ai uainb ap Bpnp
aiJB[[Bi[ ap jo[op [a p ua opuBAouaj 'uBJip osg
•^so[[BqBa-UBUiop-anb-soaanai so[ UBqBqon[ bXojj^ aod opuBna
OJauíijd [a pi[ B[ ua anj uainb 'jojaajj ap Bsodsa b[
:auiB[axa Bjainb[Bna un zaA pj 'saauojua 'sbjo[[ anb
•BSjaApB ajaans jod Bpiuajjsuoa 'uozBsap ubjb uoa
[a jobj; Bajadt[j uaiq o siasa^\[ sajuanj sb[ ap X
opifa^ p JB[iq bjjo jod 'soáay ua 'sBjjpod oSan[
íojuai[B ajqq pp BpBApd 'bsojo[[ a^JBAa^ apand
ounSp 'aauojq-ap-SBjoa 'soBUBp so[ ap :p jod o^uEna
'sa[psoq sajquioq jod soppaq 'oA[od p opuBpoj UBSpa
'soABjq X sosoaauínu 'Bzinb sapna so[ 'souEuuaq siui jod
oaodiuB^ tu 'Xa^ ouiBu^ o buisiui Bqnaajj aod unB iu
'BSjBquia aui aopp apuBjS ubj 'oaaduia 'sojanaj so[ jod o\[
•o[qand ns 'BpjE[p3 bzub[ b[ ap p 'ouiBp^ uoa ojunf
'X uoi[j bjuus B[ B^iBa anb ua je3[[ ap Bjq^q Bip
[a anb ap Biauaiauoa o^tjqB 'oqaad X a^uara ira ua 'o^
•ajqraouaj ojsba un opuBjnaojd jra X ajpBd iui BJBd
'opBzuBAB JBán[ ua jBqan[ soubXojj ajjua X ajdraais
Btjua[BA jauaj adns sand 'Bra[B ira ajuaisuoa o[ iu
ÍBJjanio B[ oXnqaj 'appjedraoa uojba apjBqoa b 'is
'sopipuaj-so[dad-ap-SBjanaj sb[ X ajpuaj so^anaj so[ ajuB
BzuanájaA Bpunjojd SBra 'jafniu 'Bsad ara o^anbB opoj[^í
:ajuB[[pq orapX pp aojaajj ubj p oip a[ Bjsandsaj Bjsg
*ttuapjo X ospdrai Bjaip sa[ ojupsui oidojd anb Bas
'opuapouoa uaiq sopaBJO so[ '9[qBq uainSp anb Bas
rsBppjy soquiB X ojsnqoj ofiq p oapi^ ap X
oauaraopj oji[aui p X 'sop so[ 'saaBXy so[ uoa
sopiuaA 'soaaij sosa i[[B uojataiq sBAijBjuaj sajj
ía[qBp sa B[pjnra B[ jbj[bsb 4JB[Basa pBpnia B[ sbui
apuop aod 'oSiqBjqBa p ua O[qand p Buajap as zbjj

�del enemigo matado, con hondo solaz de su madre".
Luego de tal oración entregó a su hijo en hrazos
de su esposa, la cual acogiólo al seno fragante,
entre sus lágrimas riendo; y Héctor, dolido al verlo,
tierno rozóla y dijo la gama de todos sus nombres:
"¡Tonta, que tu corazón no trepide por mí demasiado!
Nadie, en contra del hado, podrá arrojarme al Hades.
Digo que de los mortales ninguno elude su suerte,
sea cobarde o sea valiente, con tal que naciera.
Sino, volviendo a casa, atiende tus propias labores
en el telar y la rueca, y a las sirvientas ordena
ser diligentes; de guerra nos ocuparemos los hombres
todos —y yo el primero— que hemos nacido en Troya".
Dicho lo cual, recogió el espléndido Héctor su yelmo
con el penacho de crin. Su mujer retornaba a casa,
dándose vuelta por una y otra vez, llena de llanto.
Poco después arribó al suntuoso palacio de Héctor
matavarones, hallando allí, en gran número, a sus
siervas, a todas las cuales les hizo romper en sollozos:
pues en su propio hogar, aún vivo lloraban a Héctor.
Ya, en verdad, no creían que de la contienda pudiera
él regresar, escapando a ira y manos aqueas.

I liada XXII, 330-366:
Al que el polvo mordió imprecó el divino Aquiles:
"Héctor, acaso creías poder despojar a Patroclo
sin punición, sin tener que cuidarte de mí, el ausente.
¡Necio! pues lejos de él, defensor más potente por cierto,
sobre las cóncavas naves, fui yo quien atrás me quedaba.
Bien te rompí las rodillas. A ti las jaurías y aves
destrozarán con oprobio; a él honrarán los aqueos".
Débil de voz respondió el del yelmo espléndido, Héctor:
"Ruégote por tu vigor, tus rodillas, tus progenitores,
no lo permitas que perros devórenme ante las naves
de los aqueos. Acepta montones de bronce y oro
que como dones te brinden mi padre y madre augusta,
pero mi cuerpo devuelve a casa, así con su fuego
teucros y teucras podrán contribuir a honrar mi cadáver".
Torva la vista le dijo el pediligero Aquiles:
"¡Can! Es inútil rogar por mis padres o por mis rodillas.
Ay si acaso a mí propensión y furor consintieran
cruda tu carne cortar y comer por tus actos conmigo,
como ninguno podrá ni tu testa salvar de los perros,
aunque la retribución aumentada por diez o por veinte
fuese traída aquí, con promesa de otros presentes,
ni si en oro pesando tu cuerpo mandara llevarlo
Príamo el Dardanida: por nada tu madre augusta,
para llorar a quien ella parió, te pondrá en un lecho.
- 80 -

�- 18 ^
-ajdtuoa sBjqo,,) V3333VIS3 A V3VO3S sín3 9nb JOU9ra íp^u
anb bj aaqos '(86I"^¿8I 'ouijua^aB) S3M00Í13 opjodoa^ ap uoisj^a
bj BJjsanu B[ uoa ^biuojjuod soiuBasap 'sapBpijiqap SBidojd SBais
uB^jnao sou as ou anb ojsand 'BiouBjaBÍ ap ouiosb jouain ^a uig
bj BqBuajj soquiB ap o^ubjj ja íojoojib^ ns jod
b 'B3B o ajpBd ns jod ojojj sajinby SBJiuauu
ísajinby ap aid jb ojjbjjojib 'uij uis BqBaojj 'aojaajj
sauojBABjBui jb oun ja :opuBpjoaaa sop so'q "aABns
ojojjBdB is ap 'ofaiA jap oucin bj opuaisB :sbisub
uojaiáans ajpsd ns jod jbjojj ap janb^ ua íisb ofiQ
•4tBJBjBm sofiq situ b uainb ap oubui bj Baoq ira BiaBq
opuBJij 'Bjaaxj bj ua jb^joiu b^'Uuu anb oj ipua.idma sand
íoozajaiu Bpunjojd sbui p^paid ^ajp^d nj b JBpjoaai
sapaidB aj iui ap 'sa[inby 'opuaiuiaj sasoip boj b 'n
•a^Basaj osuauíui opua^BJi 'ojJBaqoaaj i^ ap
sBanbB saABu bbj b ^oq ouaA ja ap BsnBa jo^ *.io:pajj
— BiJjBd ns Bipuajap anb SBJjuaiui J9Áu ajsB^Bm oj nj
'o[qand ns Á pBpnia bj 'ja ojos 'unB BqBJBduiB uainb
rsBjjipoj sbj oidiuoj sojja ap soqanuí b ojABjq saay
sajafnm sb.^o ap aaiuaiA jap aAn^qo oiaBjBd iva VL9
saiuB^saj soj b A 'aAanuiaoip zij^biu cutí ap uoianj
íBanbB aiua^ bj ouia anb oduiaij JB Bjuanauía ub^^
auiJBpanb aaaJBd ounSuiu sbui 'uoijj Bsua^xa bj ua
sofiq souiijdo ap a^p^d inj 'oiajduioa jod zqajui 'o^
•bXojj^ ap opuBsaj!o3j jBáajj opiaanb ofiq ns b jaA
sBjp soj sopoj .iod Bjadsa Á uozbjoo ns ua bzo
uoa SBJiuanoua ai nj anb opua^o 'oSjBquia uis 'j^
A BiaBjSsap ap JBpJBn^ spand oj uamb ^^q ou 'ubuiui
sBZjanj sns 'Bpnp uis 'souid^a soj jopajiap ns ua sBjjuaitu
íosbdo jap jBjqran a^sij^ ja Bsid 'oauBjaoa ira
opuais 'uainb 'auuojiap sajinby 'a^uasa^d aap^d nj b uaj^,
:BjqBjBd bj isb ajpiSi^ip 'jopBJojdiui 'ouibij^

•ttsapBpiap scuiaja sbjio sbj A Jijduina aasap oj
ojuBna ua ouis asa BJB^ajj iui b anb ¡sa^sa
rsajinby ouiAip ja pjqsq ojunjip aojaajj jb bjsbjj
• aaquinpaioaj jiuaAnf JBÍap jb ojojj onijsap ns jod
tsapBjj jb BqBjoA buijb ja 'sojquiaiin sns opuBuopuBqy
•aiaanuí bj 'ajua^njauoa 'oiAjoAua isb BqBjqBq anb jy
•4tuaieui a^ SBaas^ SBjaanj sbj ua 'jajBA ojubi b asad
'ojody oqa^ A subj anb ua janbB Bip ja bji
BuiAip aanfuoa ou ij aaqos o^ anb 'saauojua 'Bpin^
•ojaaiq ap buijb un BaaqjB oqaad nj caiJipBnsaad b
Bqi ou oan^as ap ízbj nj opusjiui 'oazouoa aj. uaig^9
'opipuajdsa oiuja^ jap ja ojqBq opunqijotu B^
uoiajua aod UBJBJtoAap a^ saAB A soaaad soj ouig

�tas de HOMERO", Barcelona, 1927, pág. LXVII) opina lo siguiente:
"... las traducciones en verso del señor LUGONES y sus estudios he
lénicos son lo mejor que sobre HOMERO se ha producido en nues
tros tiempos y en lengua castellana, no sólo en América, sino en la
propia España". Este juicio, si no se trata de un cortés cumplido, o
es acertado, y entonces deja mal parados a los demás ensayos de tra
ducción al idioma hispano, o revela muy flacas pretensiones estéticas
en el mismo juzgador. Porque, aun admitiendo que HOMERO pue
da verterse en versos alejandrinos (que no lo son propiamente) y
disimulando el acre sabor que producen esas rimas irregulares, con
sideramos que LUGONES no evita casi ninguno de los vicios que
acabamos de estigmatizar (A, NOTA 3) ; para demostrarlo, proce
demos a un ligero análisis de los trozos elegidos:
llíada VI, 405:

Andrómaca, llorosa, se detuvo a su lado,
y de su mano asiéndose, díjole: "Infortunado...

LUGONES, al igual que SEGALA, omite la traducción del se
gundo hemistiquio de 406 ("llamólo por todos sus nombres") y. por
desconocer su significación, interpreta mal el vocativo "daimónie",
de claro sentido hipocorístico (cariñoso), que encabeza 407.
409:

... pues sobre ti
caerán los aqueos, para inmolarte así.

Omite los conceptos dinámicos de "tacha" (en breve) y "pántes" (todos), agregando —para rimar— el inmotivado "así".
411:

Privada de tu apoyo, morir será mi anhelo,
que tu muerte dejaráme un dolor sin consuelo.

HOMERO no dice ni "apoyo" ni "morir" ni "anhelo" ni "muerte".
425:

Mi madre que a la falda del Placo nemoroso
reinaba también, trájola aquél, sordo a sus quejas,
con el botín.

"También" y "sordo a sus quejas" son libres inventos del traduc
tor; falta, en cambio, el fino matiz de "entre los otros tesoros".
431:

Ten piedad, y no dejes la torre sin tu ayuda.

Los términos "ahora" ("hoy") y "aquí" del texto griego son
esenciales; de "ayuda" no se habla en él.
441:

"Mujer, bien sé todo eso, pero también me aterra
lo que dirán, si tímido me aparto de la guerra.

Textual: "Por cierto también a mí todo esto preocupa"; "lo que
dirán" es una añadidura vulgar, y "tímido" es una expresión pá
lida.
- 82 -

�- 88 b[ b auiA uamb jod 'joiaajj anj
'japod ni B oiqranans 'oaod aa^q 'Biai^d B[ jod
opuBapd 'sajopBJora soidojd sns X pBpnia B[
japuapp BJBd 'bX oaiun 'BqBpanb ara anb p X
' (ubi
-nana ou bX ojad 'utiB uaAiA sounSp 'pEpipaj ua 'sand) 44opBpanb bij
ara ounSuiu anb (4aiuaaajBd^ ap opiiuas p ua) oSip 'sofiq sorapdo ap
ajpBd 'anb^od,, '44oiapuioa jod zipjuí Xos 'oiqraBD na 'oj^^ r^sajdxa
X oAtiBaipajd oAiiafpB sa 44soraiodBUBd,, roatóojt sa 44ops
opBpanb Bq aui ounSuiu sojp ap X 'bXoj^ BqdraB bj ua
sopBjqiuouaj sofiq aAni 'orajjjasira p 'oX ojos

'AIXX
"BUIII BJ B
-ap BanpipBUB Bun sa 44sb3jd o,, anb SBJiuaira 'osiaA ouistui [ap 44op
-BisBraap,, p bi[bj Í98^ BzaqBDua anb oaiisuoaodiq ouirapi pp uois
-uajdraoa Bisnf B[ 'apua .iod 'X (cg^) oatib3tjiu^is oinbiisiraaq un
ap uoisaaA B[ aiuaraBAanu ubi[b^ S^^OOín jot^ opxiaaApB uaiq op
•is Bq oaoduiBi (44opuaii SBrauí^B[ sns aaiua,,) 44uo.ioraXxo,
•ouiisap p opuBiJBJiuoa 'sapBjj p afojJB aui uaxnSp anb
ssaja o 'ira jod ssraai ou 'aisui ira 'qo,, :9pajp X opBpsidB
BiaiJBOB B[ 'oppuBiou '[a saauo}u^
•bso^o[[ BjABpoi opuaijuos--'
•orapX ns Biisodap anb uoa
44o[[i^q ns opoi ua^^ pp BAiiBaipaad p^pqBna B[ oraoa 4tt^isai?, ns ajq
-nasap aoioaj^ anb uoo 44oisaad,, pp pBpiaBAiA b[ oiubi ubi[bj í44BpBf
Ba ap uoiso[dxa?, ouis '44bsijuos^ Bu^isap ou oaij oqaaA [g[
•Biisodap Bjaaii ua anb oasBa aiuBa^piuaa p
as joiaajj oAB^q p X 'uat.iuos a.ip^ra X ^jpB^ '\Lf
•BDiisB[d uaiq uaSBrai uoa 44sa[iisoq saiqiuoq,^ X
44oA[od,, js o jad 444BJjaíi,, iu 44ajiSBsap?? iu suoiauaui ou pna B[ 'baiib[
-aj B[nsnBp B[ ua 'oAii^aipaad ziibiu uoa 'bjii^ij 44soABjq X sosojaiunu^
jod
p anb 'souBuuaq soABjq soqaniu sira ap p iu :^S^
•44bPi[ba
-sap bXojj^, p opBaijii&amp;nfui ajdraais Bpanb '(44soaanai so[ ap oaapiuaA
jo[O[ [a,,) OAiiafqns OAiiiuaS oraoa ^ugojj^^^ b JBiaadjaiui Bjainb as
opuBna unB oaad :4,sojanai so[ jod BiisnáuB^9 ap
ara BpqBAsap bXojj^ ap jopp p iu 'sbj^[

�Aparte el error sintáctico "sucumbió... fue", falta la puntualización antitética: "tú lo mataste ayer — hoy vengo" (tiempo pre
sente) .
508:

Con ademán prolijo su mano apartó al viejo

Textual: "Y habiendo luego asido la mano (que Príamo acaba
ba de alzar), rechazó de sí suavemente al anciano".
Hemos querido abstenernos de un comentario más amplio, pero
tal vez superfluo.
Odisea I, 1-21:
Cántame, Musa, al hombre versátil que tantas vagancias
tuvo, después de destruir el sagrado recinto de Troya,
vio las ciudades y supo los rasgos de múltiples pueblos;
navegador cuya alma sufrió incontables dolores
mientras luchaba por sí y la vuelta de sus compañeros.
Mas no los pudo salvar, a pesar de sus grandes empeños,
pues por sus propias acciones sacrile^as ellos murieron,
necios, habiendo comido los bueyes del Hiperionida
Helios, el cual impidióles que vieran la luz del regreso.
¡Esto, oh hija divina de Zeus, a tu gusto nos narra!
A la sazón los demás, escapados de triste desastre,
todos estaban^ en casa, a salvo de mar y de guerra;
sólo a él retornar a hogar y mujer impedía
entre-las-diosas-sublime Calipso, la ninfa divina,
dentro de cóncavas cuevas, ansiando casara con ella.
Cuando al fin le llegó, al rodar de solsticios, el año,
quiso la divinidad permitirle volver a su patria,
ítaca, donde tampoco quedó al abrigo de luchas
entre sus propios queridos. Dolíanse todos los dieses,
mientras aún Poseidón abrigaba ardientes rencores
antes de que el deiforme Ulises pisara su tierra.
Odisea VI, 149-185:
"Yo te suplico, princesa, ya seas mortal o divina:
si de los dioses tú eres, que rigen el cielo extenso,
más que con otras, con Artemis, hija de Zeus-el-potente,
por tu figura, tu talla, tu porte te compararía;
si de los hombres, en cambio, que pueblan la faz de la tierra,
¡tres veces afortunados tu padre, tu madre augusta,
y tus hermanos tres veces! Por cierto, en ellos el alma
siempre, a causa de ti, ha de regocijarse contenta
mientras contemplen tal flor integrando la rueda de danzas.
Mas en su pecho aquél felicísimo, antes que nadie,
quien, vencedor en la lid de ofertas, te lleve consigo.
Pues semejante mortal no he visto jamás con mis ojos,
- 84 -

�— 98 'sosoniuom sayyBA jod 'anb yanbB BJBd ouioa '.ibiu yap
soy uamb BJBd isb 'sou^yy soy 9p Xay yB sa

•ajop jod uojtaiAnj Biy^Saj yBj sand :sBzanbij opuBp
sajqiuoq op sauBipjBn^ 'oyans yap soiua.^ X souanq
'ajuaiod-ya-sna^ ap uap.io jod soyyanbB sapuanp ap uaAjys
'B^ynao auaijuBín Bjjat^ B[ bzbj Bsa anb apsap sb^\[
•UBipuajB uoiaypuaq ub.iS uoa sofBqBj^ sns zapiaB^d ua
so^a 'sayiaop 'X ísipiAua uis 'pBpijuBa u^aí^ ua 'yiapp
'ounjaaj yij.ia^ ya BqBpuijq sojnjj sns :ajaans By sayoip
sauaiq soy sopoj X ^ubijoui sopiauaA ouans jod ouio^
•sayBui soy sopoj b sousíb 'iiBqBzoá ajuauíBAijsaj
sojaBjuy soiiBiu ua X said ua aadiuaxs ouis 'pnjidajaap
ajsyjj ap sajua.iBD 'ojuByy X SBuad ap saaqiy X sofay
'sB}ina ap sBpBAiad SBuiyB sns 'ubjaia sasoip ouioa yBj
íoyaia ya BiSa.t souoj^ anb odiuaij ys uojaiAiA sos^
•uo.iaiaiiy 'sbsbo ssaiduiiyo uauaij anb 'sayBjJomuj soy
S^ sajqiuoq ap bzbj By b 'jBzuauíoa jod '

OOOIS3H (Z

I

•ttsoyyanbB ubzo^ auixxBui o.iad 'uaiq ap sa^uaS b ojbjS
ouioa SBjoAayBui sajuaá b ojbjíjUi ubj 'aafntu ns X
ajquioq ya aj)ua Baijsauiop Bipjoauoa Bsa ap ojpBna
ya anb BpiyBA sbui X jofaiu bsoo XBq ou 'p^pjaA ua ¡q^!
íBipjoauoa ayqou soopuBpuyjq 'opiJBiu X JBáoq un uoa
'BiuyB ni aasap ojubiio uoa sasoip soy uauíyoa aj oSanyj
•sozuaiy sn^ ap aojjaqoa un^yB sbjbjj ajjBÍáayy yB is
'Bjqna aui anb uoaif un sap X sayBuas aui y&gt;Bpnia By an^)
•UBjtqBq BDJBiuoa Bjsa X opnyqod ajsa anb saaquioq
soj^O soy sopoj. ap ojbuI&gt;i 'Bjauíi^d By ij b oaA
cSijej SBJBy ap o^any anb bX ¡pBpaid 'ssaouiad qo 'uaj[!
•sayBui yira sasoip soy ap aijjns sajus uis osodaa BSuaj
oaaa ou sand ísaAaj oAanu un^yB aaoap^d Bzinb B.iBd
auiofoiJB pBpiap By inby ^bi^iSq sysi By apsap
UBqByBÍ aui urj uis SBDSBJJoq sajjany X s^yo apuop 'jbiu
osouia yap aAyBS aui jaXB 'sBpBiuof ajuiaA ap oSan-q
•auiJisuoa aui joyop 8abjS sbui :sByyipoj snj jbooj ouiaj
oqanuí X opunyuoa 'oaquiosB aui i\ aiuB 'jafnui 'oraoa
— oyans yap opBio.iq Biq^q ouay yBj Baunu anb ojsand
— ofaydaad 'oy^Bjou yB 'apanb aiu isb ajuauiBiaBxa
ísBJniuaA SByBiu auiuBqüpjBnáB anb ua ojaama ya ua
'sBuosjad SBqaniu ap op^apoj 'jyyB jod as^d anb sa
—BJauíyBd Bun ap onojaj uaAof ya BjyBS oiuoa
'oyody ap JBiyB yap aid yB 'soyaQ ua xa zaA Bun— jg
yB aasod aiu jodnjsa :aafniu o uojba Bas

�lejos de olas marinas, en fértil espacio de tierra
viva: desnudo los siembres, desnudo los ares con bueyes
y los coseches desnudo, si quieres cumplir a su tiempo
cada labor de Deméter, a fin de que todos los frutos
crezcan a tiempo y, luego, no sufras la necesidad de
ir mendigando, sin suerte alguna, por casas ajenas,
como recién me viniste a ver. Pero yo nada más te
pienso ni dar ni prestar. Pues trabaja, estúpido Perses,
para que nunca con hijos y cónyuge, triste tu alma,
debas pedir el sustento a indiferentes vecinos.
Dos o tres veces lo logres quizá; si aún los molestas,
nada podrás conseguir, derrochando inútiles ruegos;
vana será tu locuaz cantilena. Por eso te mando:
¡piensa en amortizar esas deudas, prevente del hambre!
Trabajos y Días, 631-640:
Tira entonces tu nave veloz a la mar, y la carga
pon preparada en ella a fin de volver con ganancia,
como mi padre también y el tuyo, tontísimo Perses,
navegación ejerció, suficiente sustento buscando.
Este llegó finalmente aquí tras de largo crucero,
que de la Cuma eolia lo trajo en nave oscura.
No abundancia, riqueza, fortuna dejaba tras suyo,
sino maldita penuria cual Zeus a los hombres imparte.
Cerca del monte Helicón afincóse en triste aldea:
Ascra, feroz en invierno, atroz en verano, bien nunca.
Trabajos y Días, 695 - 705:
En oportuna sazón a tu casa la cónyuge lleva,
cuando ni lejos estés de cumplir tu trigésimo año
ni lo rebases asaz: la edad de casarte es ésa. •
Tras pubertad cuadrienal, la mujer en el quinto se case;
tómala virgen a fin de instruirla en sanas costumbres.
Casa, si fuera posible, con una que viva cercana,
circunspección extremando: ¡evita las burlas vecinas!
Pues el varón no captura botín superior a consorte
buena, empero tampoco ninguno peor que la mala,
devoradora, la cual al marido, por fuerte que sea,
sin llamarada consume, causándole canas precoces.

3) ELEGIACOS
Esquema elegiaco:

-'vv-'w-'vv-'vv-'vv-'v

Tipo guerrero: ARQUILOCO, DIEHL 6:
Alguien por entre los Sayos se ha de gloriar del escudo,
arma cabal que a pesar mío en matas dejé.

•- 86 ~

�- ¿8 'uBjsa sopBuaÍBua jojj ua sodraeo siin anbiod
'oiui ouiiub ajqn^nj ja opuBiupsBj 'jBiioiaBi
ap uojjaad ns uoa p^^^jj sajquioq soj b anb
^AB jap opnSB oafao^ [a púas

:¿TTT 3H3NI 'SIMÜ03X
•pBpma BijjBd bj anb sbui JBjsnS odns ara
*bui[B iui BsnBa ^bj jod oua^^ ofiaoSaj un^uiu oja^
•uaiq Anua optSoaB UBq JopBjisiA ^B sopoi
osou^a ^ap pBpnia B^aq bj 'Bjjsdsg b mj
sbuia ua oub^ ns uoa Baqn^ fe inj
ap si^d [B zaA eun ^^bia 'oiaaja ua 'o^

:8¿ 3H3ia 'SI^003X
opoj asaqap 'bX apsap 'isb íoSan^
o^auaiap B.ias ^iotjip 'osaaxa ua otaaja anb [y
•ja^a ajua^aj o^os un ap OABjasa ajans
'otaau aod 'ojqand ja isapnBjS soj uaXnjjsap opBjs^ jb san^
•aoSjn^ a^uaiaapuBjdsaj sbjj asB^jasns ouanj^ •
'aAaiu X oziubjS ap joinj adranjjojd aqnu bj aaiug;

:0T 3H3IO 'M030S
•Bisa opuBniaB ouipa sibjiui BpBU jod SBJjuaiui
aaqmoq un ap z^naoj BnSuaj bj ua sibCij so sand
ísiBsuad aiuauíBjoAjjj jbidos odaana ouioa sbui
'ojioz jap s^pBjjoq sbj sitsid sojjosoa oun jod ouj^
•pn^tABjasa Baojai oip so 'ojub^ oj jod 'X
sojjanb^ ap aapod ja ojjiq oXod^ ojjsanA anb opuais
'jB^nduii siaqap bj soa pBpiuiAip bj b ou
Bidojd jod sauozBsap siBjsa opuaiaapBd xg
:8 3H3ia 'MO3OS :oaiuio
•pBpiuiAip bj oziq zafaA bj zijajut ubj
:saaafnui ua uapsap 'feoqaauBui ua jojjoq B^iosns ouis
'jbzoS apand ou opuaiA jos jap soXbj soj BisBq
íajuaui ns ubC^a X uBapoj sopBpina sojsnBjuí aaduiais
'jia X oaj ojaAjanA zaA bj b anb pnjidaaaap
bj apuajdjos aiqutoq jb opu^na an^ 's^aquiaq X soqaBui
pnjuaAnf ns ap Bjjaq jojj jBna UBjnajsip anb jap
'oqaaj jap saajnp SBAipBp sbj uoa jouib oiajaas asa
japua^Bsap anb sajue JBjsa o^aijajd oiíanj^r
¿BpBJop s^di3 bj uis aoqBS ns JBna X BpiA bj sa ^n^)?

:I 3H3ia '0K33^^IK ^opara odÍX
nj Bas anb oj^o ajiJinbpB sand ¡a)3A
*opnasg[! 'Bjeaun^ ajaanuí ap 'oáa^quia uis 'ad^asa o

�ni para mí del arado el yugo arrastran las muías:
¡ay por la causa de tan tétrica navegación!

Epigramas fúnebres: ANTOLOGÍA PALATINA, DIEHL 129:
Tal a su madre querida hablaba por último Gorgo,
mientras llorando a su cuello los brazos echó:
"¡Queda aquí con mi padre, engendra a otra que tenga
suerte más fausta y que cuide tu gris senectud!"

ANTOLOGÍA PALATINA, DIEHL 139:
Alguien festeja la muerte de mí, Teodoro; tal otro
festejará la de él: todos debemos morir.
b. Trímetro y tetrámetro.
Observaciones preliminares:
1. La tarea de imitar el ritmo de los tetrámetros trocaicos catalécticos y de los trímetros yámbicos se presenta como bastante más
ardua que la reproducción de hexámetros, por tres razones princi
pales:
1)En la conversación castellana corriente prevalecen los inter
valos de dos o tres sílabas inacentuadas sobre los de una
sola. Esta dificultad puede ser aligerada, como lo liemos con
signado en otro lugar (A, NOTA 2, primer párrafo), me
diante la disolución facultativa de las largas irracionales
("áloga makrá") en dos sílabas no acentuadas, cosa que, a
la cabeza del trímetro, practicaron los mismos dramaturgos
áticos desde ESQUILO ("Agamémnonos. ..") ; en la come
dia, todas las partes débiles del trímetro podían componerse
de dos sílabas breves, excepto la del sexto pie.
2)Escasean, en el idioma español, las palabras agudas aptas a
terminar "masculinamente" dichos versos trimétricos, lo cual
acarrea el peligro adicional de producir asonancias homoteléuticas involuntarias.
3)En sus partes dialogadas, los trágicos (sobre todo SÓFO
CLES) cultivaron una sintaxis mucho más densa que H0MERO, al punto que su estilo llega a sonar como altamente
construido e incluso amanerado.
Por tales causas, el traductor que, como nosotros, considere im
procedente la multiplicación del número original de versos (método
sugerido por W1LAM0WITZ), debe realizar un esfuerzo ciclópico
por dar cabida a todas las ideas contenidas en el texto clásico. Es
que aquí, como en otros géneros, por ejemplo en la lírica, el público

- 88 -

�- 68 •jb jipara oiuSisap un saaajB^ ¿XBq an)?

#rasj

•SBJBiyanasa ara nj SEyos b apuop 'BjanjB
apuBiu aj oiaBpd yap 'osa opuaiqBg "juy
•jBjnranoB Biyaipsap uaiq o Eqaip Bpand anb
pBpaAou oasod o^^ "aqaou Bjsa ua
ofa^ as ajsanq baibjb By X 'bzubjbui
Baoadiaaj aod sojjanra Bip orasira yB
¡Xb! 'souBtu.iaq sop soy ap soramj s^pBAijd
sop sb[ anb apsap oijSb iu adns aaynp iu
'BuoSjjuy 'oX Bpi?u ajua BJjsanu aQ *rasj
¿UB^d oSiraaua soSiuib bjjuoo buibjj as
anb sbjou^i o? ¿nj ajsio anb? ¿nj saqBS anb?
'aauodrai ap o^ipnBa ns BiJBqBOB
uaiaaj pspnia B[ Bpoj b anb uo^ajd janb^ aQ
•J3A jod araapanb SEiaB^^sap sira X snj ua
une ira b anb |BUEiuija o osozuoSjaA o
oaipijBj iu osouad Xeij BpBU san^
¿jtqdrana uis afap B^isanu BpiA na sna^ anb
uoiaip[Biu Bun odyp^ ap nj saoouo^?
¡uijb uozBJoa 'Buarasj 'biui BUBiu.iajj!

"juy

•nudiusj '

S3^^0^0S (t
t-At-A (a)4-a4-a (a)4-a4-a (a) :oaiqiuBX ojjarajjj ^ap Biuanbs^
•oaajua opunra ^ap o^as ap Bjq^q 'sojjsou BJBd '^p^^ajj bj ap B^anasa
Bja sBuajy 'S313IHad[ BJCd 'soAijdaajad soubSjo sns ap Biuio^aj b^ b
X sa^Bjuara sapBj^naB^ sns ap uoiauaiipa bj b ajuauiBSOjapod BXnqijj
•uoa Bjaod X oSopqij JojanpB^j p anb aajsauara 'apua jod 'sa ísbouoj
-siq SBStraajd sns aapuajdraoa BJBd ajuaiaijns Bjnj^na B^ aasod ou ajsa
is 'pnjaB oíaojipnB un jod sBpsjuaraijadxa uBaas '"3'b AI ^ A sol^ís
soy ap sajopBjaadsa soy aajua Biparaoa By jod BpBiuBJaap yBiíjtJídsa uois
-jaAip By iu 4BipaBjj By jod BpBaoAoad BaijjBjBa uoiaoraa By i^[ *ojaaj
-sbj aas uis oAisiaui 'opijqBsap jas uis opBsnBd 'oaanq jas uis osonjsaf
-bui 'opjo sbiubC afEii^uay un uBj^sn 'so^aijS souijij soy ap jojanjjsuoa
-aj oiusiiu ya jod sopinjjsui 'sajojaB sojjsanu oyya BJBd íyBuiSyjo By b
BpBiuixojdB ajsaA uoa soauBJodraajuoa soiJBuaasa sojjsanu ua ssuajy
ap SBiparaoa X SBipaBJj sBy SBpBjuasajdaj J3A soraByaquy -^
•BaiSBya uotsiauoa By b ojuaiuiBajaaB
ojaAas sbiu zaA BpBO un ap opijuas ya ua soyjBaijipora ap jbjbjj 'oij
-BJjuoa yB 'aqap ouis 'soairaapua soiJBjajiy sojiq^q X saunraoa sojsnS
ajuB japaa ap Bq o^[ ^SBUjapora sajuara SBy ap BjopBuiydiasip Bjqo
Bun ua opBOJBqraa Bjsa yaij JojanpBjj ya anb Baunu apiAyo as ou íson^
-ijub soy ap BpBJjuaauoa pBpiAisajdxa By b asjBjqranjsoaB anb Bjpuaj

�Ant.

¿Creón, de nuestros dos hermanos, no brindó
al uno, no negó al otro el funeral?
Etéocles, según se dice, en buena ley,
bienquisto de los muertos, enterrado fue;
mas al sin gracia muerto Polinices sus
conciudadanos todos deben denegar
las honras fúnebres, las honras flébiles
y a las aves, sin llorar ni sepultar,
dejarlo, buen botín de su voracidad.
Creón el "noble", dicen, bando tal a ti
y a mí, repito: a mí también, dictaminó;
y aquí vendrá a reprender a quien de su
pregón se burle: pues no piensa consentir
la infracción menor sin que el infractor
la muerte sufra, lapidado en la ciudad.
Así los hechos, mostrarás en breve si,
de nobles hija, tú naciste bien o mal.

Ism.

¡Oh infeliz! Si urden tal, ¿qué puedo yo
con enlazar o desatar entretejer?

Ant.¿Tú piensas compartir mi dolorosa lid?
Ism.¿En cuál peligro? ¿cuál es tu propósito?
Ant.¿Llevar al muerto a esta mano ayudarás?
Ism.¿Pues contra público decreto enterrarás...?
Ant. A quien, al fin, es mi y, quieras tú o no,
es tu hermano; su traidora no seré.
Ism.

¡ A.y! ten presente a nuestro padre, hermana, quien
aborrecido e infamado pereció,
tras descubrir sus faltas arrancándose
los ojos ambos con su propia mano él.
Su madre, su mujer —¡fatal sinónimo!—
trenzando cuerdas, a su vida puso fin.
Tercero: dos hermanos ultimados en
un solo día, desgraciados, un común
final forjándose con agresión mutual.
Las dos quedadas huérfanas, medita tú
cuan tristemente moriremos, contra ley,
decreto, potestad real lanzándonos.
Conviene contemplar que nuestra condición
de hembras védanos con hombres batallar
y que, regidas por potencia superior,
debemos ésa y más penosas engullir.
Por ende yo a los difuntos rogaré
perdón concedan si, forzada a ello, voy
a someterme a los reinantes: en verdad,
sus fuerzas exceder revela insensatez.
- 90 -

�- 16 •zafaA Biuisisojopp ua 'ofiq un ap
uaisos uis 'Bjairansuoa aui oipiduii a
otjntu jBSn[ ni ua 'uij p 'anb Bun ap
aaqap sa odaana p JBjnoq X 'booi a[
Ji BJjax^ oCsq ¡Bpuajd Bisa aqiaa^!
•jBjJodos 'Bjanp anb sbiu jod 'pi adpS un
sa osiaaad sBj^ "opniA ajsBpanb jafnm
zbüíbs á a^ou ap bjbí&gt;9u atpBu sand
nj oSuaA 'oftq ira 'jijJBduioa y

:S0¿"ÍT9 's

saaidrana (z
•UBjpua^ a^ soXni so^ jouib o^snf 'otatnf uxs
sba anb uaiq 'aqBS sbj^[ ¡3a! 'saaaa osa ig #rasj
•jouoq uoa Bjanuí ou anb Bsoa bubuibj
ajijjns ou sand ía^qtjjai o\ Bazapsd
4ttzajBsuasur^ tui uoa 'o^ anb nj efap SBj^
•SBjaaB^ opBj oXna b ojjaniu p 'uozbjc
uoa 'X jui b Bsoipo SBaas 'pi sBsuaid ig *juy
•jinSasjad a^isoduii o[ auaiAuoa sbuibj[*uisj
•aj^sisap 'joSta tui aiB^pj is san^*juy
jajanb ni sa appsoduii rsBpand anb pi U03tusj
•jBisnS sbui oqap sauainb b oisn anb as o^'luy
•uozBaoa ni asapuaiaua btjj bsoo ao^*uisj
•pna Bp^a b uotaaB iui sajqnasap ou is
'ajBipo ai sbux oqanra 'Bpnj^ ¡sa^qBq an^)!

*iuy

•oX ouisiui o[ a^Bq ¡B[BipaQ! "joqB^
pi ounSuiu b sapuas ou 'souaiu ^y *rasj
¡uaiq ouiisap ni Bpyna 'Bpinasap jui oq! *iuy
¡i! ^od oX ornai oiuBna 'BpBqaipsap Xy! 'uisj
-jbiuba3[ b Xoa ouBiujaq opiaanb Xniu p
opuuni p oj^ "O|ipnbB ni Bixaiaj^ 'iuy
•p.iniBU tui aiuBpaA sounpBpma so^
ap BJiuoa U^ ^BniaB sbui 'oíaajdsap o[ o^¿ *uisj
pBpiuiAip b^ Biaa^dB anb o\ Biaa.idsap
'ni saiainb ig -a^aaBX aaduiais iod i^p
:jbpb.iSb soata so[ b anb soiunjip soj b
oX oqap odiuaii sbui sand íoiubs uaiuua aod
'ajaaBX opBiuB un b oiunf 'BpBiuy
•isB jiaoui BjBiusaua ara :ajBipdas
p b oX íBazBpI ai anb opoiu pp ni ag
• uoianqoiuoa ni BiJBisn^ ain 'jtBaqo
une ni SBjaisinb is 'iu aiopid i^[

*iuy

�El buen renombre aumentó de todas las
mujeres con su generosa estrenuidad.
¡Oh salvadora de éste! que también a nos
guardaste de caer, ¡salud y bienestar
en el infierno! Digo que unión así
a los mortales sirve, otras nupcias no.
Adm. Al funeral acudes sin mi invitación
ni cuento tu presencia por simpática.
La prenda tuya a ella nunca adornará;
en su sepelio nada tuyo es menester:
lo era, cuando yo moría, tu piedad.
Entonces tú esquivo, viejo ya, morir
dejaste esta joven, ¿y la lloras hoy?
¿No eras, pues, mi verdadero padre tú?
¿Ni me parió quien dice ser y dicha es
mi madre? ¿Yo, de sangre sierva, echado fui
secretamente al seno de tu cónyuge?
Llevado a la prueba, demostraste quién
tú eres; no reputo ser tu vastago.
Mas si lo soy, a todos ganas en ruindad;
pues tan anciano, concluyendo de vivir,
rehusaste y temiste fallecer en vez
del hijo tuyo; tal labor dejasteis vos
a esta forastera, digna, ella sí,
de que la considere madre y padre yo.
Empero bella habría sido esa lid:
tu muerte por el hijo; en verdad, a ti
quedaba poco tiempo por vivir aún.
De cuanto hace falta para ser feliz,
has disfrutado: desde joven siendo rey,
conmigo como sucesor de tu poder,
no ibas, al morir, tu casa huérfana
dejar en manos de ajena avidez.
Y no dirás me condenaste a perecer
por deshonrar tu senectud: fui ejemplar
en respetarte. ¡He aquí la gratitud
Con que mi madre y tú me lo pagasteis bien!
No tardes, pues, en procrearte vastagos
que cuiden tu vejez y, cuando mueras tú,
envuelvan tu cadáver y expónganlo;
con esta mano mía no te enterraré.
Por ti difunto estoy; si otro salvador
me conservó la luz solar, declaro ser
un hijo suyo y el sostén de su vejez.
Aunque los viejos claman por la muerte y
maldicen su vejez y su longevidad,
ni bien morir les toca, nadie hállase
dispuesto; su edad les deja de pesar.
-

92 -

�/
bO

_

ísBosapmq SBSojaiunu opjBdsa 'p soBiuoisa souafB ua JBJiua sbj^
'sapung ap p^pioBScs bj X jEuiAipB pp a^jB p opuBjiuii
ísB^aod sojjo ap oijaiqnaua JBipxnB pna 'oiuiuoub 'sojauíijd so[
ísauaiq ap opBui[oa sojaqsq sbji 'jas BiupaiA b[ buijijb SBijnfui aQ
•Basap saqaojdaj sns&gt; Jiá^ip Xoq oaqqnd p 'ojaaja ua 'aojnB p
so SBjqBpd SBJBp sb^ is 'KopuajB pBjsaad 'sajonas 'BJoqB j^
: (snnqvund) O^OT " STOl 'svdsiay svj

:oai^aapiBO oaxjsadBUB oj^auíBjjaj pp Binanbs^

S3MV^0XS1HV (2
•SBji^uas sBpiaajaui SBqanra 'sBiJtifui
SOU B IS tSOpO^ OUIS 'SBUIB BpiA TB\
nj ops ou anb opuBjapuod 'b^[bd san^
¿joabj pj uan^aiu a^ anb sa;uaiJEd so[ b
'[ia opuars 'sBipisui n\ Á? ÍBaza^p^ x\ jod
pnjoB Jdfnuí nj sapBiisjad zaA BpBa is
'juoui sbuibC jod aiSBjpq pipJB zBásg
¿opa^B^ o^iuoq ubj ozoui ap zaA ua anb
aafnuí jod oppuaA 'nj apjBqoa 'iui b
uiuj SBuiB^f o^aiq? íB^sa b jBinnp sbji
pjBJ OUIUIJa^ pp Bjp SBUI S3AIA X
n^ ofojuos uis SBqBipn[ jijoui ou jo^
•j^sixa p aapp oaad 'ojjod íofBqB ap
opojjad p bCojub am as o8jb[ ¡Xy!
¿Bzinb oX 01 po B[? ízn[ b^ jaA B^sná aj^
•p jod oX m 'jBÍun[ itn ua nj SBianuí o^¿
¿oX oAijd aj anb 3q? ¿91[^j aj oSp u^?
•ajBfap a^ 'iqiaaj ajp^d iin ap anb
pBpaaaq bjsba b¡ 'Xaj saja soqanm aQ
•bX sauap 'apuodsajjoa aj sou ap anb o[
ÍZipjUl O Zipj 'ij BJBd ajStaB|^[
•jSoaaj oíáaij^ o pjisaouB ojdaaajd
pj Baunu ¡sofiq sns jod sajpsd so^ jijoj^!
¿jBn^ ni ua jijoui oX oqap? 'bsbo im
ap ouib pna anbnpa X ajpua^ua aj ig
•ISB SBjppS OU X 'SOU BJJUO3 OpUBZUB[
piiaAnf Biaiopsui 'ajsmj sofa[ Xnj^
¿uoiaipuoa 3.iqi[ 9p X bzbj Bipsa^
BapuajnB ap 'Xos oipsaj anb sbjouSj?
¿juiSasjad soisanuap uoa 'oSBd BiB^d nj
jod oi^ijj o oipq b 'nj sapuaiajd uamb y?

ua^

¡sbiu sanboAOjd ou ajp^d nj b 'ajuajap!
ísouajsBq oiuniJojuí ajsa 'oiaiupy 0J03

�los siguientes, en cambio, mostrando su faz y lanzándose ya por
[su cuenta,
manejaba las voces del propio humor, desprendido de musas ex[trañas.
Elevado a honra y celebridad como nadie jamás por vosotros,
os declara que nunca se vanaglorió ni hinchó de orgullo su mente,
ni recorre con fines de galantear las palestras, ni si un marica
le pedía volviera ridículo al rapagón que perdió sus amores,
a ninguno jamás el autor complació, pues posee decente noción que
con sus musas no debe de suerte jugar que así alcahuetas parezcan.
Desdeñó, desde que de sus sátiras fue director, atacar a gentuza,
sino quiso, un Hércules por su furor, atentar a los hombres más
[grandes:
de entrada audaz peleándose con esa bestia de dientes agudos,
cuyos terribilísimos rayos de luz de sus ojos de Ciña brillaban,
mientras alrededor la centena de los adulones odiosos lamían
su cabeza; pues ella tenía la voz del torrente que siembra la muerte,
el hedor de la foca, el teste soez de la Lamia, el tras del camello.
Y afirma que nunca, temblando al ver ese monstruo, dejó sobor[narse,
sino hasta la fecha en vuestro favor rompe lanzas; y dice que luego,
ha un año, con esos demonios luchó de las fiebres calientes y frías
que, de noche viniendo a estrangular vuestros padres y vuestros
[abuelos,
inclinábanse sobre las camas de los más pacíficos entre vosotros
para acumular cada acusación y llamada y testimonianza
hasta que, de un salto alzándoos, al polemarca corríais en masa.
Pues habiendo hallado a tal talismán que la tierra os limpia de
[males,
traicionasteis, el año pasado, a él quien sembró las ideas más nuevas
que, por no comprenderlas en forma cabal, convertisteis en ino[perantes.
Sin embargo, brindándole gran libación, por Dioniso con ímpetu

[jura
que ninguno jamás poesía mejor que aquella oyó en comedias.
Para vos es vergüenza dejar de haber entendido tal hecho al punto,
mientras que el poeta por nada peor entre conocedores figura
si, en tanto pasaba de largo a sus concurrentes, su "canto" quebróse.
Esquema del tetrámetro trocaico cataléctico:
. Vv (v)-V-V (v)/-'v-'v (v)-V-'
La Paz, 601-650:
Hermes, Trigeo.
Coro ¿Dónde, diablo, alejada tanto tiempo estaba, pues,
esta dama? Dinos eso tú, el más amable dios.
- 94 -

�- 96 -

•sojana ap
un anj JO}nB oXna ivui^aÁ Eqepanb as 'sibjbiou o[
boa anb uis 'Biaaj^) SBJjuaiui 'soaiJ ua sojopuar^jiAuoa
'sojiujb^ soj ap Baoq bj jB^aui uoa UBqBUodBj
ísajuBqBp sozbjjoíI anb opuaiA csojafuB.ijxa sos^
•uoiainjj uoa BijjnSua SBiuranjBa ap oauBjq opoj
'joaaaj ns ua oAiiasui 'ojuajjiJBuiB 'o[qand ja sand
íja b soa siBqBzoajsap 'sojijaoqaBa oiuoa 'oS
ap josuapp Bjanj anb a
oqaBaij [B 'sop^ip so\ ua
íosaaáaa 'Bjjatj BJ^sanu b jouib .iod 'anb zaA
zoa ns uoa uBqBs^dxa 'sBqinbjoq uoa onroa 'Bjsa
b 'BuiJBq a^Bjpj jod oíaajqod p BqBanbB^j
anb opuaiqBS uaiq 'sauainb 'sounq^j so[ b Bjjjnaaj
'sand 'cjp 'soaas soSiq opuB^ouB 'ofnjo uig
'ju^uiis BjauBUi ap BpipuaA jas BqBJOu^i
'upiaB[qod BSaoqB^ bj odiuBa pp inbB Bpijjnauo^
'jauajuoa scumipaui sias opnd oSijj ap anb 'b3jb
tui uoJBpidBj anbjod 'oSiuib 'sna^ Jod 'is 'ojsnf 0J0^
•apiña uaiq Á ajnEpI aiu ouisiui oÁ anb 'uoaaiiBqB
upjaiijuiq opia^oj iui anbjod 'oaja 'ojsnf ojay "uj^
ojoAap saiuaaoui sBuosaad ap SBjan8iq sb^
'zaA ns b asiBSuaA jod 'ejo^ BJjsanu 'ojaap ua
:jopBjqE^ p pjBj anj aiuaS Esa ap OJan^ p sbj^[
•asuojaisB BJjan^ b[ ap 'Bisa b JBqaa joqiu uis
'soians soaaansn 'souBJjxa uoa sospj 'sojs^
uoa souBjjBdsa sajaf so[ b uBqBUBS Á
soa Bjjitoa uBqBJídsuoa so^nqijj JBBd ou ap uij
b 'spiSBuiqaaj sa^uaip soj soa ajjua sopBjijji
anb oi^n^ ojjsanv oÍBq sapBpnia sb[ oáan[ opuai^ *^^H
¿qa 'BdBosa sou ojuBnr)? 'ajqiuoq asa ap ^pnap opuais
'sa Bjiuoq ub^ osa joj *^oq BiSBq 'oaoduiBj o^ 0J03
•uoiaüpj auaxi SEipr^ B^p uoa anb BiqBS tu
10 oÁ ounSuiu ap 'opdy jod 'sbsoo SBs^ qj^
•ojüdsip BuiBp Bisa Á 'sopiBuaaj vÁ opnd axpBii
'oaoqa joanj uoa bjio b Bqna Bun 'BpBaoqa iA
oadsiqa o^uaiuiJBS un 'opajanb uis 'anb zaA Buj^
•B3B Jod Á Bjp jod 'sopoi soSauS so^ ua soju^g
oaoAOJd oumq ns anb BJjan bubiubj oipuaaua
oiBaui oja^aap pp Bjidsiqa b^ apBipa sbjj
:p^pnp bj b oSanj osnd ouBp un Jijjns ou jod p
'JB3B1B ap opoiu ojjsanA 'opuBpaaj oiua ojisanA
'jbj ajjans cjajiJBduioa saja^a^ joiuaj uoa 'oSanj
íanj sEipi^^ ap uoiaBfaA bj jbui jap jBtaiui
•oiunjsa as Bjsa ouioa ojjaqBs siajanb is
siiu b puisajd uoiauaiy ¡souisaduiBa saaB^BS ^nj^[!

"J9JJ

�Tri.¡Basta, Don Mercurio, cállate!
Deja pues al hombre bajo tierra, donde está, estar;
en verdad, ya no es nuestro ese hombre: tuyo es.
c. Metros de la lírica.
Observaciones preliminares:
1.La lírica ocupa, sin duda, un lugar especial en la técnica
imitadora de los ritmos originales, porque en ella los autores grie
gos no solían sustituir una sílaba larga por dos breves ni dos bre
ves por una larga. En la pequeña canción monódica, el isosilabismo
(recuento exacto de sílabas por verso) fue de rigor; destruiríamos
su encanto, si no lo respetáramos. Tal observancia no crea mayores
dificultades para la versión de las estrofas llamadas sáfica y alcaica, puesto que sus sílabas largas y "acentuables" guardan, en princi
pio, siempre alguna distancia entre sí. Las escasas muestras que
conservamos de los poetas lesbios evidencian una adopción faculta
tiva del alargamiento cuantitativo en la cuarta sílaba del hendecasílabo sáfico y en la quinta del hendecasílabo y eneasílabo alcaicos;
igual libertad existía con respecto a la longitud de las sílabas inicia
les y finales de cada verso. La imitación del "enarcamiento" (sepa
ración silábica de una palabra) entre el tercero y el cuarto versos
de la estrofa sáfica no sólo es fácil, sino cómoda.
2.Más ardua es la reproducción de los versos asclepiadeos, a
causa del encuentro repetido de dos largas acentuadas; imposible, el
exacto rendimiento de los ritmos jónicos. Entre estos últimos, tan
importantes en la poesía anacreontea, el traductor podría encarar la
eventualidad de disolver en dos breves la segunda larga de cada me
tro jónico ascendente ("a minore") y la primera larga de cada me
tro jónico descendente ("a maiore"), lo cual, sin embargo, crearía la
incómoda serie de cuatro sílabas inacentuadas.
3.De mucho mayor trascendencia y complejidad son los pro
blemas que nos plantea la lírica coral polimétrica, esencialmente
concebida como letra de músicas y danzas y, por ende, estéticamente
inasible para la mera recitación. Mentirá quien afirme haber "sen
tido" rítmicamente los himnos pindáricos o los coros trágicos, con
excepción de aquellos conocidos como dáctilo - epitríticos y logaédicos, en los que hay una sucesión regular de sílabas largas y breves;
pero aun para éstos, la imitación total queda a menudo excluida por
las complicaciones del texto. No obstante, vale la pena intentarla
en la medida de nuestras posibilidades; en su defecto, aproximarse
al ritmo original sin jamás apartarse del número de sílabas conteni
das en cada verso. Nuestros modestos ensayos podrán quizá, también
en materia tan áspera, indicar los derroteros que mejor conduzcan al
logro de los fines anhelados.
- 96 -

�- ¿6 OJJSOI OUJ^J9 m U3 BSIJUOS UO3
'nj X íuojBqijjB
"OpUB[OA J9J3
ja jod ojaia ja apsap SBSuapijB
áau Bjj^ij bj ajqos saAB
SBll9Cl UBJBJl 31 :B^ opiuaA

n^ ua BpqBS bsbo BiJi^d ap iA
aiSBqanasa ara 'sofa[ opuaXo zoa
ira 'zaA BunS^B is 'iiiLb uaA outs
ÍBUDt^B Tin 'BSOip
'sBzuaA saaojop uoa iu SBima uoa ra
ai 'sna^ ap Bfiq

:T

A-A- AA- A-AA-A- AA- A-At-At- AAt- At-A/
:boijbs Bjojisa B[ ap Braanbsg
Baipouoj^[

(i

-ijui ap oia^daj X oraisqduiB a^draai^ 'ttBraaisis,, ns ap aopaaouoa op
-unjoad oraoa ou o BpAaj as ^anbB is 'oiquiBa ua 'BJBiipara X 'p^pq
-BniDB Bpoi ua SBqaaaisa 'buisiui bj ap ttSBuuou,, sb^ Bdraoj Biaod ^Bi
anb ap BJBpinasap Bni&gt;ua[ cun ap aopBiBa uanq ^^ ¿oiBiparaui ap Bpip
-uaiua jas aqap Bisaod bi[b b[ anb joj? -so^draafa sns BjinSas joj
•anpBJi \o ^aiuaraBiraiiuoa UBqBAouui sapuBjS SBraap so^ X S3^[VlÍ0X
"SIHV 'O3IÍ1ÓS3 ^9 'BDí^ot uoiaisod ns ua so[jboo[oo BJBd oiuaraora
un JBuoixa[^aj b uanSqqo apuop une 4t4BiBqjadXq,, JBa[draa o íoiaf
-ns \o uoa BaoAinba BiauBpjoauoa cun BpaA o[ ou is 'Bpaaaad ^\ anb
onaqqo osb^ ua ^Buosjad ajqraouojd o ajqraou jainb^na b (oipunj
-aS 'oidiaiiJBd) OAiiafpB un Jijajaj o íttopBiBiuBiu9? X ttopiBaqB,, uoa
biSo[bub ua 'ttopBiBinSua[?, o ^tosuapqB?, jiaap soujipadrai Bqap anb o|
-naBisqo soraaA o^j -sBfa^draoa sascjj ap sauoiaanaisuoa X SBisandraoa
8BjqB[Bd ap sauoiaBuuoj scpiAajiB SBra sb¡ soujijaSns 'soujiiuasuoa
anb sbui 'uaaajBd soaissp saaoinü so\ ap SBiauaaq ss^ -osodraod
b oqiauas apsap 'aiuBqraniaj b opBaqap apsap 'Biaod BpBa ap oidojd
X ^Biiosjad Xnra 'aqBS as oraoa 'sa Baiai^ B[ ap afenSua^ ^3 'f

�preguntaste qué, pues, volvía a su
frir y llamarte,
qué por sobre todo ansiaba en mi
loco corazón. "¿Pues a quién deseas
Persuasión de ti enamore? ¿Quién, oh
Safo, te veja?
Si te huye, perseguiráte pronto;
si rechaza dones, dará de suyo;
si no ama, pronto amarte debe
aunque no quiera (s)".
Llega hoy también y deshazme de mis
graves penas; cuanto, a que se cumpla,
mi pasión anhela, ¡cúmplelo! y tú misma
sé mi aliada.

SAFO, DIEHL 2:
Me parece ser un igual de dioses
ese hombre, quien por delante tuyo
siéntase y, cerca de ti, tu dulce
charla escucha
y tu carcajada sensual, que tanto
en el pecho mi corazón espanta;
pues ni bien te miro, y ya ningunas
voces me salen;
sino rota queda mi lengua, tenue
fuego estremece mi piel al punto,
con mis ojos nada distingo, los oídos me zumban;
el sudor recórreme, de temblor soy
toda presa, más que la hierba quedo
verde, poco falta a que parezca
muerta, Agalis.

Esquema de la estrofa alcaica:

v- v- v - vv- vv-v-v -vv-vv-V-V -V-V
-'w-'w -V-V
- 98 -

�- 66 anb oisanj 'sapuiSuo sojxaj so[ ap boiuijjj uopBjitni b[ ua 'ajuatnS
-isuoa jod '^ souoieuiepap sojaaja so[ b a^q^nasipui pEpqijn Bun
4oJBqraa uis 'BA^asuoa 'H3G3OHH3S ^O ^ SSV39 oaiaapa^ ouioa
sauSisui jod opBZBqaa^ Á sonSiiu^ soaiiBuiBJ stq ap
so[ ua a^uaisixaui uaiq is '^oaijjjjida - o[ijaBp9^ onin^ai ^3

(Z
• pBpi[Bip.ioa ap oua[^ '9raJij BpBs^d uoa 'oaanqa
jbjiui b SBiqij bb[ jod 'ofBq Bas anb jca B^Bd
íjouiud uoa opBjiajB 'oso^n^jo sapnq sns ap
'upianboa oesd [a uoa 'oj^ ajaf un Bisn^ aui o^[
:o9

ap oaijaapjBa oaiBaoaj

pp o^duiafa un sotuauaj^

•saanpuoa SBpuaij sb[ jod
uozBjoa iui anb JaqBS uis
ni saXosap aui 'ajoasnq
'jíbjiui puiájiA pp
•v mam '
A4-A At-At-A-A A-A-A-A A-A-

: t4uinaiuoajaBUB unujaní^ pp
q
Á asJiAjas outa
: oí pama j jofaui ^3 ¡sinbBjj qo!
'aiopuB^uauíB^ sbjbugS BpBU sand
'ouiiub m san^aajua ou opnp jy

:t6

'03D1V

Bjjsanuí saiujoua
'ajuajBdsuBJti Bpo^.
íb^ Bapoj Bn^B ijisbui pp aid [3
•piABpuaA oratsjiJojf uoa opuBqan[
3abu uoa sopBAa^ somos
oipaiu jod sou íbjjo b^
'eob jod assapnA v\o Bun sand
:uoipqajt ua soiuaiA so[ jbui opuajduio^
-•o^

'oaaav

�en estos versos, a diferencia de los trímetros y tetrámetros dramáti
cos, los epitritos (4:3 en el metro yámbico, y 3:4 en el trocaico)
constituyen un factor fundamental, sus sílabas lar^as "irracionales"
deben ser siempre respetadas, es decir disueltas modernamente en dos
sílabas inacentuadas, entre las cuales, también aquí, el traductor pre
ferirá el hiato para no destruir la cadencia característica de los yam
bos o troqueos. Única excepción de dicha norma será la cuarta sí
laba de las dipodias trocaicas finales de verso, pero no de las dipodias trocaicas que concluyan el primer elemento ("kolon") de los
versos compuestos de dos (o tres) elementos diferentes ("dicolos"
"tricólos") . Es innecesario repetir que todos los pies dactilicos y
anapésticos deben incluir dos sílabas inacentuadas.
PINDARO, Olímpica III, primera tríada:
Esquema de estrofa y antistrofa:Esquema del epodo:

- vv- vv- w - v- w
.'vv.'w-'
w-'vv-'w-' vv-V-'
vv-'vv-'vv-' vv-V-'
w-Vv-'w-'
w-'v-' vv-'v-' w-'v-'
w-'vv-'vv-' vv-'v-'
-'v-'vv -'v-'vv -'v-'v

Estrofa:

- V- W - V- VV
-'w-'w-'
-'v-'vv -'vv-'vv-'w
.V'vv -V-'
-'vv-'w-'vv
-'vv-'w-'vv -V-'
-'vv-'w-'w
-V-'vv -'w-'vv-'
-V-'w -V-'vv -V-'v

Hospitalarias Tindáridas y Helena de
trenzas hermosas, a vos
complacer, al honrar Agrigento la ínclita,
es mi voto, pues alzo al triunfo olímpico
de Terón este himno, loor
de corceles raudos: así la Musa me asistió
en hallar con brillante frescura la trabazón
entre doria cadencia y la canción que diera

Antistrofa:

luz a la fiesta. Son nuestras al pelo entrela
zadas guirnaldas las que
me imponen aquella sagrada necesidad
y mezclar la polífona lira al son vivaz
de las flautas en composición
de estrofas dignas de ti, de Enesidemo hi
jo! Quien hace me oigan es Pisa, de donde, por
dioses dadas, a hombres llegan las odas para
- 100

�- 101 jap ojuaumSjB ^a apaaojd jBna bj ap 'B^adoda bj ap ojij
-sa jap oauujij t4Aijouijiaj,, ouioa soaijijaBp soajaiuBxaq ap aijas Bun
'sBimjjn sBjsa ap uotsuajxa bj ap bjjb sbui 'BjnuinaB 'sBjojisa sb[ ap os
-oipucjá ojjiqpusa ouisiui [a ua jBaoquiasap ap saius 'opoda ajsg
•Bsopnp uoiaBzijBiuanbsa ap t4BaipaBoj,^ Bjazatu
Bun ^ÍBq 'opoda jap sosaaA ouii}das ^a ua A sojauíiad sop soj ug -said
sop ap sbui ap sojsandiuoa sosaaA soj ua BaiJjaui BsnBd bj opuaiua]
-ubui oaad 'sBaqt^aBp ssipodip ap [buij bj osnjaui 'uoisajdap ua b^jbj
BqBjis Bpo^ saAaaq sop ua soiuaAjosip 'sojdaaa^d sojisanu uoa btuoui
-.ib u^ 'upiaiiBa Bisaunj bj ap oaiibjjbu - oaxda ojunfuoa ja ua zBp^oiu
ouoj un ap uotaanpoj^uí bj sa pBpijBuij a^uapiAa sXna 'soaiquiBX soj^
-aiu ^od sojiiduinaaajui ajuauíjBuoisEao 'soaqjiaBp sojjara sajuajajip
ua aAanuí as sand íjbutSijo jap oiaBxa xsBa oiu^ij ja ua asjBjituí ap
-and SBajB^ ap oiukhjba ja ajqos bj^bijj a^uasajd bj anb
:6SI"S0T '(sopo^Bd) upuauíBSy '

B3I1BUIBJQ (g
•btjjouib ap Bjjanq jouain bj BqBu^ndaa saj íM
uoiaBaijrsaaA Bun 'souajaq soj ajjua 'souiBjjBasnq aiuaiuj^nuj '
-nxuisip aofaiu o^UBna saaBaija sbui ojub^ sBiáojBUB o SBi^jauíis sajd
-njnuí ap Biauasa^d bj ^^ado 'saiJBd sns ap Baii^aui Bjnjaiuisa bj ua
isb 'BaiJBpuid Bpo Bpoj ap BAijisodxa Ban^aaiinbjB bj ua ouioa jbj^
•aja íoaijojjsa ojqiuauu ajuaipuodsa.i.ioa jap ajuaxnjBnjjiA sa oj oaip
-oda osjaA ojjBna jap t4ojo5j5, opunSas ja Á 'oaijojjsa osiaA opun8as
jap BjaBxa Baijjaui uoisja.\ui bj sa oaipoda osjaA opunSas jap 4tuojo^j,,
aauíud ja anbjod uaiquiBj ouis 'jbuij os^aA ja ouioa osaaA jauíud jap
4tuojo&gt;j,, opuitóas ja ojubj SBjja uoa uniuoa ua aauaj jod A (oauia) sos
-J3A ap o.iauinii jbiiSi aauaj jod ojos ou 'sBjoajsa sbj ap (SuBsaSqy)
t,BiauapBa?J BjapBp.iaA ouioa asjBjapisuoa apand opoda j^ • (BaiqiuB^
Bipodtp sbiu BaijsadBUB Bipodiaj) oaijuajit t4uojo5j,, uoa Buiuuaj A
Bzaiduia anb jBJjuaa anbojq 'oaiquiBÁ - ojsadBUB oiujij ap sosjaA sajj
b UBapoj oaiBaoaj - ojijaBp ouijij ap sosjaA sop 'bjojjsijub A Bjojjsa
ua 'anb BiauapiAa BpBjaj Bjsa ap oaiajaiu Biuanbsa jap sisijbub ii|^
•Bjjaq sbui uoiaBpjoaaj BidiuijQ ua pij bj aod
jas b 'Bpiuoijjijuy ja oCbjj ojjsj
jap SBSOjquin sajuanj sbj apsap
zaA Bjjaia anb 'oaijo jap upiaiujBnS jnz
-BapjaA bj BjajjaqBa ns
ap oujoj ua 'sBfaa ajqos
jod BJBqaa 'soSaij^ soj ap zanf oaSajuj 'oijoj
-g ja 'sajaBjajj ap ^aj
Buijsjjd bj aijduina jb 'uainb b jatopodg

�Esquema de estrofa y antistrofa:

v-V/vv-'w-'
v-v-y-'w-v-'-'vv-'w-'vv-'-'w-'w-'w-'-'w-'w-'w-'.'vv-'w-'w-'v-'v-'/w-'vv-'v
-'vv-'w-'vv-'w
-'w-'vv-'vv-'-'vv-'vv-'vv-'vv-'w-'w-'vv-'vv-'vv-'vv-'w-'w-'v
-'vv-'vv-*w-'vv-'w-'vv-'vv-'vv-'vv-'vv-'w-'w-Vv-'vv-'w-Vv-'v(v)
-'w-'w-'vv-'w-'-

- w- w- W- w- w-'w-'vv-'w-'vv-'vv-'
-'w-'w-'w-'v-V-7-Ww-W-Vv-'w
-'w-'vv-'vv-'-'w-'vv-'vv-'-'w-'vv-'vv-'vv
' -Vv-'w-'w-'v-'v-V-'w-Vv-'w-'-'w-'w-V
-'w-'vv-'w-'vv-'vv-''
v-V v-V
-'w-'vv-'vv-'w-'-

Estrofa:

Esquema del epodo

Puedo contar el potente presagio del viaje de hombres
briosos: los dioses a nuestra edad todavía permiten
fe inspirar por virtud de canciones.
Al par real, jefes aqueos que juntos la flor de
Grecia conducen, los
mandan con asta y brazo verdugo
pájaros fieros a tierra troyana,
reyes de aves a reyes de naves, el
uno oscuro, el otro dorsialbo;
que vi posar desde la mano que blande la lanza,
fúlgidos, cerca de casa,
y devorar una grávida liebre cargada de cría,
quien al final no pudo huir:
¡Lúgubre, lúgubre canta, mas triunfe la dicha!

^. •
Antistrofa:

Vio en los bélicos devoradores de liebre el sabio
vate castrense los dos concordantes Atridas, del viaje
guías; así explicó el prodigio:
"A su sazón éstos de Príamo toman la plaza;
toda riqueza del
pueblo, antaño tras torres guardada,
saqueará con violencia la Moira.
¡Ay que primero ninguna inquina di
vina perturbe la hueste, de Troya
feroz bozal! Ártemis pura, sintiendo piedad, los
perros alados del padre
odia, que antes del parto inmolan la mísera liebre,
- 102 -

�- SOI -

•Baipod Bzajjaq ne ap sojjajsap sounSjB
jBjqranjsiA BJiiiuuad aj uoiaanpBJj bj ap E}iJja;jadrai pspijapij Bun
ajuauíBaiun sbui íuoiaipnB o BJniaaj Bjaraijd ns ua oujapora oaqq
-nd jb auiajsuoa o^iBa ap sejjaj SBfajdraoa sBsa ap jaij uoisaaA Bun
anb 'oiubj o[ jod 'jBUBjjxa apatid o^^ -biSojoiiui bj ap oiuairaiaouoa
oqdraB un 'jBjauaS ua boijij bj oiuoa 'uaSixa ajdraais A 4 ( bjojjstiub
cjaiuiid B[ ua sajsanq sns ap aiuajj ^b saauíqO^j A B|inB p ouioa)
SBjaaaip eauotadoasap uoa SBaiaojB^aiu sauaSBuii un[azauiaa;ua o (bj
-ojjsa Bjauíxjd B[ ua \os p ouioa) sapjnjBU souauíouaj so[ b sapuos
-jad BAi}Biaiui a upiauajui ua^nqiJjB anb ojsand 'oaij oaqqnd ora
-sira p JB3n[ ap uoiaisodraoa Bun ap sbui opüpuBraap jaqBq ap uaq
-ap 'ajuaiupqsa sopipuajua jas BJBd 'sapjoa sojxaj so^ -Bipa^BJj bj
ap sEAisjnasxp saiacd sb^ ap oauípdB 'opi^u oxuiaoiaBJ pp ajuaaajip
uaiq 'BDBjsiuoip 'BiiiJB^ps 'BAijmiui ÍJBqnaad BaiSp^ Bun ap oubiu
UBipa 'sBaiiasjuis s^^aj sb^ jiSuijjui uis 'soaiBjj sojoo so^ anb JBp
-joaaJ aq^a 'opiuaiuoa p ojuBna u^ -Bipodip A Bipodip aj^ua bdis
-Bp sxsajaip bj 'sBaijsadBUB SBjojisida sbj u^ 'jBpraasap ap A jbutSijo
oauujiJ ojuaaB jap soiuaiuiBZBjdsap saAaj sounSjB b (aiuarajBiuarau
-adxa) japaaojd ap BiauaiuaAuoa bj opipuajdraoa soraaq 'uotaBjiaBA
Bijaia ap sbjj 'oaad íosjaA BpBa b saiuaipuodsajjoa SBqBjis ap ojara
•un ja aiuaiuBsoan^iJ jauajuBra jod opBido soraaq 4ozojj ajsa u^
: 19[-001 4(soPOJ?d) BnoSijuy 'S31D0^0S
¡Bqaip bj ajunijj sBra 4bjub3 ajqnSnj 4ajqnnj!
sand 'ounsuoa ap iA
'afBIA jap S3AB SBJ ap ZBJ BJ B 4JB3J OUOJ^ JB SBOJB3
ofipaad SBfeiuaA sajratuá ap oipaiu U9 saj^sBsap sajB^
*^bjj bj 'oftq un b jb.oU3a ap pas uoa BpBuip^ biub
'BJisaiuis aSansaj anb bj
Bpanb sand íoipiaijoxn ap 'sejosbo sBqanj ap a^uanj
'Bpuajjo Bsonjisuora 'BsiAipui is jod opuBipijos
'BpBdjBz ns jbisub 'sopBjauB 'soáaijío
soj 'soiuaiA uoa 4BÍJBq ou Bjja anb BJBd
oaoAui sojij sira uoa JopBAjBg jy
•soisnBj anb sojsBjau souara ou souSis
4sojanB sosa ua Buaapsip apid
'saJisaduiBa SBi^saq sbj SBpoj ap soija
soiuaij A sauoaj soABjq ap sojiuj
sosuajaput ap B^snS j^nSt jod uainb
'p^pjag bj 'paajara ns ua 'ojuBna s^^:opod^
¡Bqaip bj ajuniJi sbui 4bjub3 aaqnSnj 'ajqnSnq!
*ttsBjinB ap zojjb ujisaj

�Esquema original:

Esquema nuestro
Estrofa I

-'V-'VV-V.'v-'w-'v-'
.'..'w.'vv

- W- W- V
-Vv-'w-V
-Vv-'w-'v
v-'v-'w-'v
•vv
-'vv-'vv-'w-'v
-'w-'w-'v
-Vv-Vv-'v
-'w-'w-'w-'
-V'w-V

v-v-vv-v-w—v-w-v-v
—v-w—v-wv'wv'w-'vv-'
—vv-v
Anapestos

Dímetro: vv-'w-' vv-'w-'
Monómetro: w-'vv-'
"Cláusula": vv-'w-'vv-'Estrofa II
-VV-W-W-V
-W-W-VV-V—w•MaaVVa
-V-V-w--w-VV--VV--W-V

- W- VV- V- W- V
-w
-'w-'vv-'v
-Vv-V
-'vv-'vv-V
-Vv-'w-'w
-'w-V

Estrofa I:¡Rayo de sol! la más bella
luz que a Tebas de siete
puertas jamás se mostrara.
¡Brillaste, pues, de dorado
día párpado tú!
Tras superar las corrientes dirceas,
al que de Argos con blanca
tarja llegó, todo armas,
prófugo precipitarse con más
prieta brida hiciste.
Polinices en contra de nuestro país,
sublevado por riñas equívocas, lo
arrastró. Y aquél, con su grito feroz,
cual un águila sobre la tierra voló,
revestido con pluma de nivea luz,
con grandioso arnés
y con yelmos de crines equinas.
Antistrofa I:Sobre los techos parado,
ambicionando con crueles
104 -

�- 901 -

¿OpUBpUBlU BZUBUapJO
BajqtuBSB
|Biao;Buas BJ^sanu oaoAuoa anb o^sand
'[9 b bjiSb 'sand 'uBjd ouj*)? 'B^uBjapB
'pBpiap bj uaiaaa osinb anb soqaaq soj aod
siBd jap Xaa sa uainb
Bpiaaauaj^ ja anb jnbB ajj
•aptiaBs
anb oa^g ap opuBra jb 'sopoj
eojdma^ soj 4sBuanjaou SBzuBp
ua 'souiBJJoaaa san^
¡SBjpBqaa opiAjo jb Xoq!
:oajj SBqanj ap tn^
sojjbd ua BaiJ 'sBqa^ ap asjaaBjduioa jod
'osouojS aaquiou 'Biaojai^ bj sou b
uoiauijxa unuioa ap
eop soj 'opuaipuBjq sbzubj SBiuouo^nB sns
uoa 'anb 'j^nSí ajp^ui ap A
ajp^d ap 'saaijajut sop oajbs
sna b aauojq ap ojnqxjj ns
pfap oj^o uoa opurqanj oun BpBa
jBjaod BpBa ua sojjipnEd ajáis ap san^

jBna opuBn^aB 'apuBaS ja saay
sqsp aj adjoS sbh adjoS
:anj ajaans ns bjjq
•sajiisoq sojuaiA ap Bianj
uaiaaa BqBjBqxa
'oaoj njaduii uoa 'anb ja oubui ua o^anj
'asoXBa ojans jb oasnag:jj
•Bjjanb bX jbitj bijoioia X
oubS SBuauqB sbj
uatnb b BfojjB BjanSoq a^uBjqiA uoa
oiqaaqos SBpBJop sbuijb ap ua
uoiAua uoa sou b asJBaaaaB
oía soj opuBna X 'Bisaiap opoj aiqos
ZBnaoj BnSuaj ap sBiauBja^f sbj sna^ anbaog
'OTJBSJaApB UOBJtp JB
jaauaA opuBpaA 'sajy ap opin^
sBpjBdsa sns piAjoAua jb^
•bjbuio^ SBqaaoiuB sns uoa
ojsapjj saajo) ap oaaaa ja anb uis
'zbj ns aa^uBS BJjsanu
ap jBiiaj[ sa^uB uis anj as
'Baoq Bjdnjdas bj sbzubj

�C. SHAKESPEARE y la diferencia entre versificación antigua
y occidental.

(Una disgresión)

1.Para evidenciar los contrastes entre la poesía antigua y la
moderna, podríamos recurrir a SHAKESPEARE, cuya obra, no obs
tante los valiosos intentos de MENENDEZ PELAYÓ, MAFFERSON
y otros, sigue aguardando una definitiva adecuación rítmica (aco
plada a fidelidad interpretativa) en lengua española. Frente al ge
nio británico de la época isabelina, el proceder del traductor debe
cambiar por completo, pues fondo y forma nos colocan ante plan
teamientos enteramente distintos. No bay métrica estricta en el sen
tido griego; el número de sílabas suele oscilar entre 10 y 11, tanto
en los dramas como en los sonetos, y los acentos, potencialmente 5,
no siempre se destacan ni poseen igual intensidad. En cambio, es
esencial la reproducción de consonancias (donde las haya) en el mis
mo orden del original. Resulta ser paradójico que tantos autores se
hayan afanado por traducir la poesía antigua en rimas, pero la nór
dica sin ellas. Se aprecia en la versificación sbakespeariana una, no
sabemos si sólo aparente, "non - chalanee", la displicencia de un
maestro que se siente seguro de lo que va a decir, quien por lo tan
to juega con palabras y sonidos, como juega con ideas y conceptos,
sin perder ni en profundidad ni en concisión. SHAKESPEARE es
a veces aún más denso, diríamos que más lacónico, que los áticos;
supera a sus predecesores helénicos en el manejo de las antítesis y
los oxímoros (las "necias agudezas" o "agudas necedades") . Mucho
más que ellos, es dialéctico, intelectual y abstracto; pero también
sentimental y "lírico" en el sentido que boy atribuimos a este últi
mo adjetivo. En aguda oposición al ateniense, su teatro no es ni
servicio religioso ni instituto moral.

2.De acuerdo con esas características, el traductor de SHA
KESPEARE ha de preocuparse menos por la fidelidad de vocablos
o imágenes que por la exacta captación de las intuiciones, las que
de aquellos sólo se revisten como al azar; puede descuidarse la letra,
pero debe resaltar el espíritu, el "esprit" barroco con sus mil pun
tas y contrapuntos, con su mordacidad resignada, con su melanco
lía viril. ¡Cuántos peligros encierran, por ejemplo, los incontables
latinismos shakespearianos para un intérprete latino! La acepción
de muchos de ellos ha cambiado incluso en el inglés de boy día; ca
si ninguno posee idéntico matiz en las lenguas románicas. Lo contra
producente de la textualidad en versiones castellanas de SHAKES
PEARE (y de GOETHE) las vuelve más arriesgadas que las de
obras griegas o latinas; una confrontación de la técnica a emplear
para unas y otras nos señalará las fuentes de los errores que pue
den cometerse respectivamente.
- 108 -

�¿oí •aopp ij ua jaAotnojd b oaarpad
opBxioq jas Bijoraaiu piua^ n^ ua anb
jouib pj oj^nu sand roiqiaasa o[ uainb
opBpaoaaj 'saa[ oisa is 'Bas xj^[
souBsnS so^ b osbüS opunta pp
aui anb UB^aatApB oS^oa ^b anb
sozBUBduiBa sojsnpB ap uos p apua^p
'a^sa o)janui opuBna 'sajo[j oa jtn

•oiaaisap joras ira aBfap aauíaj ou ap
'oi-ianin Bíaqeq ara b^ 'o^ubí ap o^jüjj
•uoad uanq aod noa^Bd pm p opiAaas
'zaqpuas Bzaphms ap
'upiaunsaad Btoau ap ujioq
'saA BpB^BinSua^ souib aod Biauaia
pBpafo^ BDjaj aod Bzaanj
uoxsjo^aa aod pnipaaa b^
aiuauqiA p^piisBO b^
'BpBZBjdsap BJUoq uis pBpijsauoq B[
z^[bj aod ^püfaA
'opBfajsaj 'BpBU Bjp^ ou uamb b
'oSipuaui oiobu uamb b pnpuBjao ua
opcsuea J3A ap 'auiBSUBasap 'aiaan^[
7/4X1 oiduoS
•pui Bsuaid Baunu oaisanA o\ ap anb
pj oao[ un sa 's^aaA ap 'aouiy
• siBjuanaaaj anb so[ uauap a^aans anb
'uoisia^ aopiAaas un 'opABa outs
ísp^^q zaA pj anb o spA apuop^
uoTxajpa Bso[aa uoa oaainbut i_^
oaisanA b sjpadsap opuBna ap
pnjiaaB b^ bijb outoa aiqaauoa b tu
'oAaasqo fopa iui ua 'soopustsuB 'anb
b^ aiaap[Bui b ouijb t^[
•oajsa uis aoqB[ B^ á odiuaij p opuaipaad
^oa ara 'siB-iinbaa so^ ou anb scajuaiui
íoaisanA oasap pp sbjoui á SBJoq
^ojsa opuBuiapnasa 'oABpsa soa 3q

77/47

�Quisiera yo que, si estos versos vieras
mientras quizá yo esté con barro envuelto,
ni aún mi pobre nombre repitieras,
mas fuera con mi ser tu amor disuelto.
Tu luto, así, los sabios no intuirán
ni, por mi fin, de ti se burlarán.
Soneto CU
Mi amor arrecia, aunque más débil luce;
no menos amo, menos ostentando;
aquél a mercancía amor reduce
quien su valor doquier va pregonando.
En verde primavera a nuestro amor
gusté de saludar con litanías,
cual antes del verano el ruiseñor
canta, mas calla en sus maduros días.
Estío hoy no menos lo embelesa
que cuando noches disipó su llanto,
mas trino loco en cada rama pesa
y dulces diarios pierden su alto encanto.
A ratos quiero, como aquél, callar;
pues temo os pueda mi canción hastiar.
Su diálogo dramático deberá también traducirse en hendecasílabos
graves y agudos, con sinalefas como en los sonetos, pero desde luego
con rimas sólo donde el texto las tenga.
Hamlet, Acto I, Escena III:
Polonio:

¿Laerte, aún aquí? ¡A bordo, pues!
El viento abulta el lomo de tu vela,
^y se te espera. Vete bendecido
y trata de grabar en tu memoria
estos consejos: Calla lo que pienses
y cuídate de hacer lo mal pensado.
Llano en el trato, nunca sé vulgar.
A los amigos bien probados con
aros de acero liga al alma tuya;
mas no te enredes con cualquier reciente
y no probada compañía. Teme
armar reyerta: pero envuelto en una,
haz que tu contrincante tema a ti.
Oído a todos, voz a pocos presta;
oidor de juicio ajeno, el tuyo guarda.
Tu traje, en armonía con tu bolsa,

- 108 -

�- 601 ¡sopo} sopBaad siui SBiJBajd
sni ua aXnjaui 'ejui^[! ¡BipjQ Bjjaq bj
'oiauajig! 'u^tooB ap jojba ns opuBJ}snaj
'sopiajo}aa saanBa ua opaitu asa jod
a}snj X ojanA o}jb ap SBsajduia BajariA X
uoisiaap bj ap BumuaS znj bj
BUBduia sopijtrd so}uaiiuBSuad uoo
'sopo} b aoajtAua sou uoixajjaj B'^
¿sopB-iouíái so| aBasnq b sopiqss
sa^ea so^ aijajaad opuBfasuoaB
'bjbSij}ui sou ou 'aA^anA ojafBiA
un^uru [buo B^ ap BJjat} B}oui ap
'Bqum}B¿}[ti ap sbsoo ap oaiUBd \9 is
'opBi}Bj opuBaidsBj} X opuaiuiiS
'sopjBj BqBAa^ uam^)? ¿BÍoBp a^duits uoa
B^B^Bq pn}amb ns ouisiui is jod is
'uBouiq sou^ipui soj sosubui souip ua anb
sBpndsa sbj X ajquinptAjas auiBjuí
Biai}snf 'jouib jap soqoadsap
oíaaadsap 'upxsajdaj Bnaiui
'soiJBip sopd X oiujBasa BtjB}Jodos
uainb san^? *zqa^ui ua Bpi
ua}jaiAuoa 'jb^pba uao^q sou
Bpand sofodsap ap a^qq Buqs \^
^b}joui aodos p anb soa)aadsa so{ san^
¡b[^ba B[ xqB ajj! :jeuos Bzinb 'jiuuop
íatuiaop 'jtooj^r *souii}uj soasap
JBuitisuoa sa 'Eiauajaq aujBD BJ}sanu ap
'sauozBsap sa^qB}uoaui a SBuad sbj
Bui}xa ouans ja anb aaaa^ -sbui BpBU X
'aiuiaop 'axaoj^f *ux^ BSuod saj jiatA
'soujo}sbj} jiiu bj}uoo opBuuB 'anb janbB o
a}aans Bso}uaajB ap sopiBp X sozbj
a}uBnB anb ouiiub ja sbui ajBA is
B}unaad bj Baijduii ttaas ou o ^OS,,

:}ajuiBjj

:/ vtidos^ '/// o%oy '
•sofasuoa siui aaaanjaj .iouib iui ¡soipy!
•sBapod jas osjbj aipsu uoa n} anb
'Bip ja aqoou bj b ouioa 'BJin^as X
'opo} ajqos jod as oinstuí i} B joi^
•SB}uana sBj}sanu ubioia 'asjB}daoB ap 'X
oSiiub jb uapjaid 'asaapaad ap 'anb
souiB}sajd SBpaauoa tu sarao} o^^
•oaauísa ns jod uanSui}sip as o}sa u^
opB}sa X oSubj o}jb ap sasaouBjj soj X
'jbdjbui JoiJ3}xa ns ajans ajqmoq jb
rosofnj 'u9iaB}ua}so buba uib 'b39

�Meditando sobre la oposición profunda entre ambos tipos de li
teratura poética, llegamos a reconocer que el ritmo, quinta esencia
de toda poesía, se halla ligado, entre los antiguos, a la regularidad
de las cantidades, y entre los occidentales, a la reiteración de los so
nidos. La versificación helénica extrae su goce estético de una ri
gurosa observancia de los "numeri"; la versificación occidental recu
rre a la magia de la musicalidad (aliteración, asonancia, consonan
cia) . Por tal razón la primera, depositaria de una lengua altamente
melódica, ni busca ni rehuye la sucesión de palabras consonantes
o idénticas, pues generalmente descuida los efectos sonoros (salvedad
hecha de los onomatopéyicos y la evitación del "hiatus"), mientras
que la segunda, obligada a manejar lenguajes rudos y ásperos, eu
constante anhelo de armonías acústicas, se despreocupa de exactitu
des métricas. Es intento estéril el de reducir los versos épicos de los
juglares a un estricto esquema silábico; para comprobarlo, basta ele
gir al azar algún trozo del "Nibelungenlied", de la "Chanson de Roland" o del "Cantar de Mió Cid" (cf. la sabrosa página 53 de Ra
món MENENDEZ PIDAL, "Tres poetas primitivos", Buenos Aires

1948).
Nibelungenlied 1447 y sigs.:
1Der vogt von dem Riñe / cleidete sine man,
2sebzec unde tüsent, / ais ich vernomen han,
3und niun tüsent knehte, / gen der hóhzit;
4die si dá heime liezen / die beweinten ez sit.
5Do truoc man daz gereite / ze Wormez über den hof;
6do sprach dá von Spire / ein alter bisebof
7zuo der schoenen Uoten: / "Unser vriunde wellent varn
8gen der hóhzite; / got mueze sie dá bewarn".
En principio, cada hemistiquio tiene dos "partes fuertes"; pero
a causa de la variante frecuencia de las partes débiles, el declamador
debe ora acelerar, ora enlentecer la recitación de los versos respecti
vos, si desea establecer entre ellos un equilibrio cuantitativo. De los
hemistiquios iniciales, compárese el 5 con el 8; de los finales, el 6
con el 7; etc.
Chanson de Roland 139 y sigs.:
1Li empereres / en tint sun ebef enclin,
2de sa parole / ne fut mié hastifs;
3sa costume est / qu'il parole a leisir.
4Quant se redrecet, / mult par out fuer lu vis;
5dist as messages: / "Vus avez mult ben dit;
6li reis Marsilies / est mult mis enemis.

- 110 ^

�- III -OS 3jdxH3IS EIB3DJ 3}I3X1J odlUOIl J3 'ODlJiPEp OJ13XUEX31J J3 U3 : ((&lt;S
-uiod jÍbij ou soqqop k sojjonj sodxuoxx 3j jEjnSoj uopEUJ^qB ux&lt;; • (..x
-Eiu XEq,,) odxuoxj syxu Ejxunsux BUBuxpjo uopEpunuojd E^n^ SEjpnbB
S3^ 3S S3JB1 SEqEpS OLUO^) OSJ3A 3p odlj EpB3 3p SOmUEUip SO1U33E SO[ B (..EXUSiqX
-^^S^,,) ..OXUOIUIEJUSSB,, í (^SOUXSUOJS,,) ^oXcdE,, UBJ3I33JJO 3nb SEqBJIS SB[ 'EpBXp
-31 Eisnod xis U3 'JBOsnq uo.L^iqop ouisiuí os^ aod k 'ouop S3 : (.^Biposojd,,) (&lt;sjoui
S3p IE3IST1XU 1U333B,[ 3ixb rJrf^tXUUOJ 3U SJ3J9 S3^,( "ESIEJ S3 UplStXl.^UO^ B[ ÍSOPEX3
uos soju3ixinJE so^ •oai^pn souaxu jos 3.)oaEd sou 'syxu zo.v EpE.) osjbzxiej^uo^
jod OU 'IEIX3 p ÍEUUOp E[ 3p ^UPE OXUO'UipUOAUOJ \9 UEf^^JOJ SEjqElEd SEJS^
•(&lt;3UXXUXIU )3 3JXEpUOD3S 1JE13
3[OJ uos 'srqd xiE ^xxo^ 'no 3ixb)3j3 oxsood b^ subp jxiEjap íuoxuoj^ijuo sa
jiesiej \i Píxbpioxu JU333E.I ju3ui3i.7[diuoj ^uojoxiSi S33já suopuooqj S3ri,, :
•sSeÍJ '%[ u3pÁ3^ '..onboojS ^nbx^oxu op ojxejx,, 'U3JLSOX Ai t AA (l
'cqi viqwoj
-oj ^p vuv^piy ]q}u ',,vjiipo4 k, vjuuip^i,, :^^8I u^
oppvu ouviqiuo¡oj 'XIÍlZíOHHVlV pnuvj^ ?so[)
'ltvppnpDJ} UDS ap vuSip vpaovq apañe}
anb oatpvxjv p i oippiu p vp ai anb k vzijvnpmip
-ui v¡ anb 'anSupsip d¡ anb .iapvxva p uppisocfuioa
vj v xvp v ajuaiuzvaija aknqtxjuoa ¡^ •eiuoui vaoi}
ap vsoa 'vpao4 vun ua 'sa ou oxpui ]j -putSuo ¡ap
xo\nv p xo4 op^ñap oxpux owsiw p xv¡4opv vxauvux
udxS ua auamuoa 'visao4 ua aanpoxj as opuvnj,,
'svoifvuSoijqiq Sduoiovjo^y 'Q

'019 íg I3 UOD S I9 'S91BUÍJ 8Ol 9P '8 I9 UO9 Z I9 9S3JBdtUOa '
-Bioxui soinbiisiui9i[ so[ 9p ÍBAi^EjijuBn^ pBpiJ[B[nS^.iji ^o^bui B[
'oun BpBo MsauoiDBA^[a)n sop ap sombi^siraai[ souiBAj^sqo jnby
SB[ 3jqOS Bp[BJlTOD 'UOU IS Í^^JBp j^tXnpB B[ 8OA ISg
'BpBpUBUI B98 TtlbBp^^ / 'pi^ ^9 OXip '^inZB^^¿
•44b^b oá b^ anb uop ua / 'oubui BjjsanA osaq 'pi^9
'BpBJpUO a B38IJOUI / BfaUU3A ^id BUf^^
:sBiauBUB SBJjsanA uos sapuBj^ / 'Bjn^uaA BJjsanA sa jssbf
ísBUBJisa sajua^ sb[ Bjod / sapt soa B^pi^sB^ oq^
¡BpBdsa sa^saixuia Buanq ua / 'jop^aduiB^ ^XZ
:BpBsaq Bq ^uBui B[ / pi^ otui b pnbBj1
rsSis X fu pi'j 01 ¡\[ op
•a^a i (4ta[OJBd bs ap^ ,,saja.iaduia i^^,,) B^^Bna b^ ap sajuB Bpiuijap uoia
-Bn;uaaB Bpoj opnuaui b opuBjpj 'oArpadsaj osjaA ^ap 8BqB[is (t4aui
-njsoo bs,,) B^aaja^ b^ ouioo (ujanb ua,, ,.tsiaj x^,,) BpunSas B[ ouioa
(44^sip,, 41JU^n^),,) Bjaiupd B^ BniuaaB as ojuojd ub^ • sauoiaBniuaaB
sajj ^uij p A sop aaua^uoa aaaj^d ^bioiui p soibj b anbuiiB 'soinbij
-siuiaq ^ináupsip souiapod 44sib^,, ajsa ap sosjaA so[ ua
44¿zij a.i]sa pjjnd ua / aansoiu pnb ua
'jip p zaAB soa anb / 'sapa^d zaa a(j

�bre una sílaba larga, susceptible de marcar el compás correspondiente a ese tipo
de verso; no importa el grado de intensidad (probablemente "minime" para los
oídos modernos) con que las partes fuertes fueron destacadas.
Pero si en el hexámetro la regularidad de las sílabas largas podía, a lo mejor,
producir por sí sola una escansión del ritmo épico sin acentuación expresa de las
partes fuertes, en los versos anapésticos, de no recalcarlas dinámicamente, se ha
bría originado un verdadero caos rítmico, puesto que el anapesto (vv-) era a me
nudo sustituido por su esquema inverso, el dáctilo (-vv); no comprendemos cómo
los sistemas anapésticos puedan haber mantenido su característico "aire de mar
cha", si en esos pies dactilicos el cantante o el recitador no trataba de acentuar
las dos breves o, por lo menos, la primera de ellas (cf. el esquema -vv-vv / -w-w
como dímetro anapéstico en EURÍPIDES "Medea" 160) . Análoga observación de
be aplicarse a los trímetros yámbicos, máxime los de la comedia (¿en qué queda
una dipodia "yámbica" del esquema -vv vv-, si no se recalca así: -v'v vv-'? ¿quién
percibe un ritmo yámbico en ESQUILO "Suplicantes" 111: --vvv vvvvvv v-v-, si no
se escande así: --'vv'v vv'vvv'v v-'v-'?).
Por otro lado, la diferencia entre cronía silábica simple y doble no surgía
tan automáticamente de la fonética griega; es evidente que ésta necesitó un espi
noso proceso de elaboración y organización (lo prueban el alargamiento y el acor
tamiento métricos, las longitudes y brevedades por convención, etc.). El poeta po
día contar por larga una sílaba breve (ante ciertas cesuras del hexámetro) o por
semilarga una larga (como "irracional" en dipodias epitríticas); de modo que no
era tanto el carácter cuantitativo del silabario helénico el que impusiera su ritmo
a la poesía, como la intención rítmica de los poetas la que informó el sistema
cuantitativo para poder realizar sus fines estéticos. Dichos fines se resumen, a
nuestro entender, en un axioma cristalino: la introducción de ritmos dinámicos
en lengua provista únicamente de acentuación musical.
Si para componer y comprender los versos se hubiera precisado un mero re
cuento de "números" ("chrónoi"), los griegos habrían recurrido a sus cinco o diez
dedos; mas el hecho de que alternativamente colocaban ("thésis") y alzaban ("ársis) sus pies o sus manos, demuestra que deseaban marcar compases. La distribu
ción sagaz de las cantidades silábicas no era un fin en sí, sino el expediente de los
autores para lograr determinados efectos rítmicos. ARISTÓTELES, "Retórica" III
8, 2; 1408 b 28: ho de toú schématos tés léxeós arithmós rhythmós estin ("la aritmé
tica de la forma de la elocución es su ritmo") : esta definición aristotélica no hace
más que explicar la estructura de lo que los griegos llamaban "ritmo", la cual, nadie
lo duda, se basaba en fórmulas aritméticas (no menos que la música o las artes
plásticas) ; pero ni se pronuncia sobre el uso estético que la poesía pueda haber
hecho de dicho "ritmo", ni excluye la posibilidad de una acentuación dinámica, la
que, según conjetura nuestra, bien puede haber sido su "entelequia". Innegable
mente, los esquemas métricos contenían su escansión enérgica "en potencia", co
mo lo indica su aplicación entre los griegos tardíos (de BABRIO en adelante) y
entre los romanos, cuando las sílabas acentuadas del lenguaje empezaban a coinci
dir on las partes fuertes de los versos: esta sola circunstancia nos autoriza a hacer
otro tanto.
La percepción ("áisthesis") y el entendimiento ("epistéme") de ese expedien
te cuantitativo les incumbía al artista y al crítico; el oyente común no practicaba
aritmética, sino sentía ritmos más o menos intensos (tal como el espectador co
mún desconocía las proporciones numéricas que subyacían a la perfección formal
de las estatuas, etc.). El que los gramáticos antiguos se hayan ocupado exclusiva
mente de las cantidades métricas, descuidando su causa y su finalidad (demasiado
naturales para ser señaladas), equivale para nosotros casi a un "argumentum ex
silentio" en favor de la existencia efectiva de una acentuación rítmico - enfática.
2) La profundamente meditada y iúcidamente expuesta doctrina de don An
drés BELLO ("Ortología y métrica" en "Obras completas", tomo V, Santiago de
Chile 1884), de la cual se derivan en lo esencial todas las posteriores teorías sos
tenidas por autores hispánicos, cae, respecto del sistema de métrica clásico, por su
propio fundamento, que se halla sintetizado a pág. 227:
"En latín y griego, se exigía cierta alternativa más o menos determinada de
breves y largas con el objeto de dar a cada especie de verso cierto aire y marcha
- 112 -

�- 811 B[ U3 SSa3 3nb OSBd ^B 'jOUBdsa EUIOipi pp SEUO^E k SEOTUpi SEqEJIS U3 SEAI1BJ3.1
pBp3A3jq k pnjlSuOI J33OUO33JC B 3SJIJSIS3I JOd VS13Í 'BUB|piSE3 PISSOd U3 UpUEtlJ
-U33B El 3p B3J33B SBpBDUU^UI SSUOIUldo SB[ U3 pBpiiEp k USpaO jpnpoajlll 3p SBJJ
' (áJBnjU33B UOpE3IJTSJ3A B[ U3 SOApEUlUma SOÁESU^,, 3.iqOS OZt ' LIS 'sSud 3JU31U
-[Bp3ds3 OJ3d 'sSlS k \^\ Syd '^^UppB^IJISJSyV,, 3 OUIOJ J3A ^ 1681 PPP^J^ '..BUElp}
-sed Biposojj,,) 3ON33 opivnpg uop sp suiqqns k pins EjasauEpsd vj (^
• (siusuiEAipsdssa ¿681 k 6881 '^881 3IÍMD 3P oSeiíues '..buejpjsb^
U9PB3TJISJ3A BnSlJUE B^ 3p O3IUIJU - O3UJ0US EUISJSIS {3,, '^BUEpSlSED UpPEaiJISaSA
B[ saqos soipnjs^,, '^euejpjsbd E3iapui sp sojusuispj,, sns -p) EpiA ns ops^ipsp
E^ V"d"^Va V7 3O 3nb e bsus^xs Baqo bi op s3SEq se[ EpqEAUi '¡Eiu^ppDO Bis^od
BI BpOJ EJEd BJJ3I3 S3 OI3inf OJJS3nU B 3nb 'BI3U3^J3ApE BiqES BJS3 " (¿6^ '^Ed)
í(S03IjpUI S3td JOd IOUEds3 U3 OpE3lJISJ3A Eq 3S 3JU3UIB3JJEUI31SIS SEUIBÍ,, 3Ilb 3p EZ
-UBU3SU3 B[ XON39 puBdss O3UEJodiu3quo3 i OÁE301 ns sp 3qi33J ojsd '682 '^^d
'1681 3l!M3 3P o^eijubs 'áiBUEipjsE3 U9I3B3IJISJ3A sjqos sotpms3 soA3n|^&gt;( ojqq ns
U3 (313 'oquiB^ aod ..BpunS^s-iq,, 'osuboaj aod ^^Buiud-iq,,) sou.i3poui ssid soj Ba^d
(,B3|UIjnb B[ 3p SO¡ OUI03 SOAIS3jdx3 S3iqiUOU,, J3UOdo^d 3p OU13JJX3 ^E B33JI ',,BU
-a^poui BpBn^u33B E^ sp ^jusiEAinb^ ss ou BtiSquE eSjbi BqBps Ei,, 3nb ^p BiuSop
pp opuspjEd 'VUUV3 VrI 3Q opuvnp^ ou^pq^ p 'jou^^ub pp oindj3siQ (g
•opEn33pE JESni ns
SBJ3JBUIS SEJ 3p B[ 'SEpU^^IJ SElU.3p SBI 3p OpB[ \B '3pUOp 'Btp3UIO3 E^ U3
SEpEp3UI3^ S^JESpiA S3UOpil3OI 3p O ^SOUUUI,, SOI 3P -I3PEJE3 p S3 O^UIJSip ÍEJ^O 3p
BUn 3^U3UIBpp;U U3nbElS3p 3S SBjqEIEd SE^n3 'BpBSliBd BUEIP1SE3 Upp^ip BU11 JEp
-UBUI3P 333JEd 3nb EJnS3UI BU3p 'SOpEUOISEdE S3JESEd 113 UI1B 'UBAJ3SUO3
Eip^^E-u Ei 'E3uji bi 'B^sdodo E3 3^u3acunuodo opE3yidx3 soui^q unSos '
-3{3 U3 SSJEUOpEJai SeSjBI SE{ B S31U3ipUOds3JJ[O3 SOUIS SO\ 3p Bq33q Uppd33X3 'O3iq
-EpS OjndllI93 O^3IJ1S3 B SOJ3fnS SOSJSA U3 S3IE3OA (sop 3p SEUl 3J^U3 OpElEJBdsip
Á) SOp 3J1U3 SEJ3JBUIS 3p pítinqEq O3ldui3 J3 3^U3IU3AUO3UI JEJ3piSUO3 B SOUI3pU3J
n SOÍS3 3p BIJO3^ BAIJ33ds3J E[ BSI1JUO3 U3iq SEUI 'OJJO p Jod 'k SO3UEUIB.13 SO[
3Ilb Oí 3p EUEip EjqEq p U3 (O3I13^S3 SEUl S333A B k) 3^U0n33JJ S^UI Oq3
-nui so oiEtq p 'opBi un aod '^nb JEajuo^u^ 3p opinfaod uts oi3(\ BUBdsiq bi ^p
pEpiIElOl ISE3 BI U3 OUIO3 EUUBI - O33o^ BIS3od E^ U3 O1UEI OSn tlS 3p SOUlEpUElSip
sou 'opiSuuas^a Anuí us^.ieui un ojps Bi^puis ei b J3p33uo3 sp B3ipyad bjjssuu
UO3 'Snb Sp BpUSpUO3 BUSld SOUISUSJ k ÍSEJSlUud SE{ Sp E3JS3E OU1O3
SEI Sp E3JS3B SSlUS.ÍnpuOO UBI SEjSsa JS^SjqBJSS E SOIUEUSASJIE SOU O^
sp sausipusdspui ass sqsp sejsieuis se^ sp Ef snb sp upiuido ns uo^ souiEpao^
-UO3 ' (ss • 2¿ "sSBd) sissasuis sei sp uppE^usiuEiSsa ns sp sspEisp souba e ojueii^
us 'oisia Eq ss ouao^ '03339 3P souipussip 3nbunv ' ((901 "88 'sSecI) bpibuis ei
:opEjp opEjEJí p us opius^uo^ O[najdE3 cajo e usiquiBi sou.uasjsa soiusasn{)
•saqiuoq ib soiBuui sjass aod soaia
-ípsa s^usuisuusasd souiap ssidpinuí so[ sp aopEaijiun oíasduq p oÍEq oajo ye oun
p uEaas3B ss 'aiuasasip sp souiBqB3E snb SE^psuoj sEiausSunuoa se[ aod sopEaBd
-ss 'ouaspoua k onSpuE seuisisis soi 'EpuBjsip ei b sojsi^ sosasA soaissnu aBaqq
-mbs aspod BaBd (sE^iupi k seuoie 'apsp siea) ((SB3aBi k ssAsaq sp EAijBuasqB Biasp
souii3ixs&gt;( 'sopijuaB soaao saju^ 'snb so¡ soaiosou somos k 'a^aijisasA aspod Ba^d
(Ezasnj sp) &lt;(ojus3B je uoasiaanasa,, snb so[ sosxsyp ssaoniE soi uoasnj 'O3339
sp ojassB pp ssAsa iv "s^ouoassp unuios sfEnSusí p snb ssjE3isnui sopsp sosasA
-ip sp uppanpoa^ui ei s^uEipsiu sopEuozBs ass uEiuBpsa 'oapEjus js aod sp Buioipi
us sojssnduioa 'souEipasE^ sosasA sof 3n^ SEaiusiua íunuioa biiSusi e^ us oppouoa
-ssp oasd 'SBisod soi a^ oppnpoajui osusqui ouiqa p 'ojuei oí aod 'snj 'iE3isnui
sjusuieiius3uo3 Buioipi un sp sopiBaixs 'soSsiaS sosasA soi 3P IBdpuiad oausuaip
-uo^ iBnpiA Bjuoaaosi Bun b sEpEipus^Eui SEqEps sei SBpoa apnpsa k sEaiqEiis ssp
-EppuE3 SB{ sp uppipsra Bun sp ssaspus^usssp 'so^ijsod sopsjs soi E 'uspsnd 'ez
-asnj sp soius3B sns aod BzuspBaEa ss sjusuaoa sfEnSusf okno 'souaspoui so^ 'oiq
-uiB3 us ípnjtPEXs uoa B^ss aE^usuiEiSsa b 'spus aod 'k Bapsuoj ns sp eaiibuiueip
siopui bi uoa souiju soss sp uppisodiui ei aEpsuoa b sopESqqo uoasiA ss 'esusi
-ui uppBnjusaB sp EPsa^a sÍEnSusí oAn^ 'sonSpuE soj 'sopESEduio^B soiuqa aBaasui
sp pEpissssu ei EAiad upPEaijisasA sp EiasaEiu us snb ^\ :oq3ip asqBq Biasqsp
ssnd 'o^asjs k BsnBa sa^us uppEpa ei saaspui O3339 "..ojusaE ye aiaan^sa oiaBssa
-su oziq ss k 'opoui ouisiui pp ojsfqo s^ss aBaSoí opnd ss ou 'siqEpsadEuy sauspis
-3B un ss oSaEi oí b SAsaq o\ sp Epusasjip ei spuop ouEipjsEa u^

�realidad de sílabas cuantitativamente distintas segúti la posición de sus vocales
ante un número mayor o menor de consonantes, o bien según la naturaleza de
dichas vocales (como monoptongos, diptongos, etc.) . Trabado por tales prejuicios,
BENOT debía, desde luego, arribar a desechar, junto con los ímprobos ensayos
apoyados en teorías métricas como la de BELLO, la posibilidad misma de adecuar
versos modernos a versos griegos y latinos.
5)Manuel GONZÁLEZ PRADA, peruano nacido en 1848, aun cuando teó
ricamente sostenía la desemejanza entre las leyes cuantitativas de los antiguos y
las acentuales de los modernos (cf. "Antología poética", México 1940, pág. 334),
hizo, en algunas de sus poesías "exóticas", experimentos de imitación rítmica en
base a la equiparación de las sílabas tónicas del verso español con los "ictus" del
verso clásico y la sustitución de los "sémata" débiles por un género igual de sí
labas átonas. Por desgracia, parece haber ignorado la verdadera estructura mé
trica de la mayoría de los versos griegos (pentámetro, estrofas alcaica y sáfica, etc.)
o se atuvo a lo que por analogía lleva tales nombres en poesía castellana, captando
bien, en cambio, los ritmos puramente dactilicos y anapésticos.
6)También Ricardo JAIMES FREYRE, boliviano nacido en 1868, desconoce
por completo la anisocronía producida entre las sílabas castellanas por virtud de
la acentuación intensa (cf. su tratado "Leyes de la versificación castellana" en
"Poesías completas", Buenos Aires 1944, y especialmente el capitulo "La teoría
clásica", págs. 175 - 177) . A él no menos que a sus predecesores en la materia,
cuyos preceptos reseña críticamente, escapa el hecho de que la escansión de un
verso se subordina, hasta determinados límites, a actos volitivos del versificador.
Tales son, por ejemplo, la introducción de pausas métricas (después del sexto pie
hexamétrico, etc.), la imposición "potestativa" de acentos secundarios ("có-mu-ni-dád"
o "co-mú-ni-dád"), la supresión del acento gramatical de ciertas palabras mono o
disilábicas en posición proclítica ("algún nuevo revés"), y, según hemos expuesto,
la admisión o el rechazo de sinalefas; tal es, por supuesto, el mismo alargamiento
proporcional de las sílabas que el poeta desee acentuar (la exactitud de la pro
porción 2 : 1 respondió a una exigencia ideal estatuida por los antiguos sobre la
base de una realidad aproximativa: nada nos impide estatuirla también para el
silabario nuestro) . La libre opción de ritmar encuentra su limitación infranquea
ble en los acentos naturales ("prosódicos") de palabras ("co-mu-ni-dád") y locu
ciones ("pues es a él") polisilábicas. Pero esta licencia circunscrita por leyes, lejos
de ser propiedad exclusiva de la imitación de metros clásicos, pertenece a toda ver
sificación; en el uso que hace de ella, se califica cada poeta.
7)Carlos VAZ FERREIRA, uruguayo nacido en 1872, afirma ("Sobre la per
cepción métrica", Barcelona 1920, pág. 59) que la sustitución de las sílabas largas
y breves de los antiguos por acentuadas y átonas modernas es un recurso infalible
para no producir versos clásicos. Para nosotros, en cambio, es el único medio fruc
tífero de imitarlos. Ante la imposibilidad de compartir la tesis de VAZ, deseamos
aclarar nuevamente que el acento prosódico de los vocablos griegos iba por com
pleto disociado del acento rítmico de los versos griegos, siéndolo de altura el pri
mero, pero de intensidad el segundo, destinado a marcar las partes fuertes de ca
da compás; pues un ritmo poético - musical sin alternancias de intensidad y aflo
jamiento es inconcebible, y sería ilógico pensar que determinada sucesión de síla
bas largas y breves pudiera, por sí sola, producir movimientos rítmicos en poesía
alguna: la aritmética pura explica "a posteriori", pero jamás provoca "a priori"
una percepción métrica (o estética en general) . Ahora bien: intensidad implica,
en cualquier idioma del mundo, aumento de duración para las sílabas "golpeadas",
las cuales, en lengua carente de acentuación intensa, habían de ser elegidas a la
fuerza entre las relativamente más largas, sea por naturaleza propia, sea por con
vención impuesta. Alrededor de esta necesidad, todo el silabario debía entonces
organizarse en conformidad con el principio férreo de "tiempo simple o tiempo
doble", y la versificación, para conservar su carácter de tal, sujetarse a un siste
ma matemáticamente cuantitativo. De modo que, con respecto a los versos an
tiguos, la teoría de una escansión bien ajustada a los correspondientes metros e
independiente de cualquier posible acentuación gramatical de las palabras, no só
lo no es "ingenua" ni "teratológica" (cf. op. cit. pág. 60), sino que recoge la pa- 114 -

�- 911 -Ejusumsop k upyseuuoj Bpqps b Eiun usynb '(&lt;Jg6I 3im3 3P pEpysiSAiu^ ',,01"}!
-ya u?qn"H 3P so[ iBinDijiEd us Á souEypisES soiisraexsq soq,,) VNllOVi VUQ3A
-yys oijnf sp upysusra bj us sorassEidraos sou 'ssiusuimoid ssjowe sojubj sp seis
-E-nuoD ssuoyuydo sbi JEjnj3^ ap asqsp osousd p uo^ opqdiut^ opu^iqBH (oí
•uspao israyjd sp SOJU3JBI soi usnbypsp ss Bjp b snb osoy.isdun ss íesti
^od UpISElIlUl BI 3p SSUIJ SOI E SOpElOldxS OU UnE SOSlSjSUS SOJU33B 3p k SOAISSjd
-X3 SOSinSSJ 3p BSOqSI OUEdsiq BlUOipi 13 "E^ISEp EJSSod E[ 3p SEZSJpq SEJ 3p JOq
-BS UnSjB SSpBUOpjodojd 3p S33BdE3 SSUOTSJSA UIS UEpSnb 3S SS.IOJSSI SOI 3n^ SEiJ
-USIUI 3IU3UIBnjrHU UEZOJJSSp 3S SBJSIjd333jd SOI S3IB113 SBI SlUBJnp 'SEISqBlUJOJ S3U
-OpiSinbsip S3iqEqE3EUI SBS3 S3Ip3IS3 OUIO3 SOUIBUSpUO^ '3HJ^IOO 3P
3"HVHd
"S3^VHS 3P 'O"33IMOH 3P SBnSusí sb[ aspusidE bss o 's^pa^d JBiUBid sp bijssj
-OUI B[ 3SJBUIOI I¡J3q3p 'SOUBZUEUI 3p SJEd Utl U3 SBJSd 3IOUB U3I11() 'BUBI3-1JI Bjqo
BUll 3p JOjnB pp 'S3IEJU3UI OSlipUI OUIS SB3ipjS3 OJOS OU 'S3UOpU3JUl SBI B EJtqOS
-qB Eppsnf J33Bq oaSoi ^nb 'Bsoad us B.i3inbis ¡u 'um^^npBJi sp odij unSum sjsixs
of^ •BJoqE BjsBq oppnpBii Bq ss snb uos uos k. uoj sp BqBj bi snb ssjuBUod
-un sousui oqsnuí sopoui sopoj sp oasd 'oixsj pp ouipui ouoj ye SEpBnsspB SBjq
-Epd sp uqpssp bi siuEipsui ssjqEUEsqns suBd uejS us '..opxjo pp ss^eS,, ouios
ssjBSijqBS UBjjpod 'osqipBp pp sjusasgip (&lt;soqp,, un susp ostBpuodss oaisuiExsq
p sjusmsiqBpnput ssnd 'suodun sou opojsui sjss snb sosipiss sopijusEs S03
•SSIBUlSlJO SOSJSA
soi 3P ^pBuxqi uppBniussB bi u^iquiBj oSsni spssp sustjubui 'sopBuopusui sojpui
sojupsip soi E ssjusipuodssuos ^bibuiss,, sp iejoj oasuinu pp uppsnpojdsi bisbxs
bi sou.uuuiasd ye 'oduisp ^p sspEpiun sop b Esiupg EpES k 'Eun b buojb EqBjis
BpBS JBJEdmbs sp oiusiuripssoíd oajssnu snb b^subui sq -esijsiss sjduisis ou snb
•une 'bsiuijij BisuBAspi Epoj sp BjssjBS SBqBjis sp oisuinu pp pEpiEnSissp Ei ' (od
-uisij sp sspEpiun) ((e^buiss,, sp pBpiBnSt Ei b S^USJ3 -soapuijp k sojisuiuj 'soipiu
-eíjsj 'soijsui^jusd 'sojpuifxsq so[ sopoi us ouiiu -ouisiui pp iE[nSsi uoispsdsj
bi siusuiBspsjd BqB^usjsns sonSpuB so[ sp OApB^uuBns euisisis sjqEJOxsui p íup
-Ei us iu oSsuS us tu uppBUBA pj oqnq ou 'sojjosou bjb^ • (c¿^ 'Siíd ',,u9pBi
-dBpB bi sp ssqiuq S03,, :g ó^^ '.^sis^p uppBjiuii sp soijsjv,, 3IIA oppidBS js)
OSJSA k OSJSA SJTUS SOIUSSB k SOTU^U Sp lEpiSsaJI UppEIJBA EUtl USJJodlUOS 'SOqBJ
-jsosiuB soi ^P3P 31^a '^.ssiqinqjsns ssid., sp sojpui soi 3r)^ 3313 3nbaod 'Esia^sui
bss sp zipj U9PEJIUTT Bun sp pBpqiqisod bi jssouodsi b baiibSsu ns us 'oSiBqius
UIS 'BIJEJ ' (6^61 PPPBIV '..OJO 3P I^IS 13P SBSTJJSUI SETJOSX,,) BpBUSSB JSS SSSJBd
SOU SSUOpEldEpE SBAipsdsSA StlS Sp B3T1JJS EÁnS k EAipniJSUT SS SOSISBp SOJPUI
soi sp ssiouBdss ssaopBidnpE sp busssi B^ns 'muyH'Jl 73IG ouvijnirj (6
•sonSpuB soipui soi ^nidopE b BnSusí bj ^BqnsEj aod opuEqESB 'ssjbi
-nSsi souiii.1 sp bjísass s^ui zsa BpES uppEziiBuisisis Eun b 'sosxjsiuBiunq soipmss
soi 3P siuspsas ofnijux p oÍEq k s^usiuBsupsi 'BiJBqijjB ' (991 "^yd) (1ss.iEuiaijE
us 9p^Bi snb,, 'Epuss Bqsyp us JEnuimos sp 'bsuisui uppiqoAS E3 • (sais k ggi
Sed "p ^lIX oíSis 'O33"33a 3P ojezuoo) SEpEjuos sBqBijs sp euisjsis p Biseq (sof
-TJ So"tuSSB Sp BISUSS11E k SEqEJIS Sp S1UEJSUODUI OJSUlllu) EAIJIUIud BIJPUIB El Sp
-SSp BDUplSiq UpISSiSoid BUn 'EUEIPJSBS UplSESIJIS-ISA El US 'BAISSqO VÍ^Q3IA
•sosisep soijsui soy b sotíasp
-ora soiusiiuBsassE us souiBSqqo sqsp ou uppusAuos bss snb jod '01339 3P ^aqo
bi sp ojisodoid b 'opBsqdxs sorasq ^k ípuoisusAUOs jss sp efsp ou 'EpusiiEde
us ouojb.tSbsuos 'EUBdsiq Eisscd v\ us sjusijaos osiduis okn^ 'Epieuis B[ sjusraBS
-iun Eisussii sp jbsiji[bs soraEui.xsjs.id 'spEd BJissnu joj • ("sSis k cg\ Sed) bjsjbu
-is sidrasis ueuuoj sEpemussEui SEqEijs se¡ 'sepinSss sEjqEiEd sjjus ojijesoa oji
-usnsus [s us 'snb bisasse 'sBraiqn sop se¡ sp osn p jeiusuteiSs^ jsasnb oiiosnit
E.ispisuos usiq is oísd :sEsi.TJ9ra seisussii oraos sissjsyp k syss.isuys 'oiEiq s BjsyBuys
opuEsijiyES 'osqBps pp oraos upiSEnjusse E[ sp oiubj BysuEjaodray bi spus^draos
'Bisusnsssuos U3 • (¿^1 'Sy;d) -aa -aa -aa :FsyissdEUB 'oidrasfs sod ísyssdss euisiui
ei sp ssiBnyussE SEpisnep sp stjss eun ubSusiuos snb sosisa soipnbB sosyjjsrays
BraEH k 'ssAsaq k seSjei SEqBjis sp sojssndraos 'EnSyniB bsijjsiu b^ sp soAyjBjyiUBns
ssyd soi 3P sBJspsasq oraos 'SE1191E k SBsyupj SEqEiys sod sepEra.ioj 'EyouBdss Bsyaisra
ej sp SEsyraju SBjnsnEp sb[ ssouossj '(66l 3I!M3 3P oSbtjues) (&lt;BioiiBdss Bsyipra
sp soypnjs3,, sosysuos k ssiuEqi^q sns us 'S3JLN3/1JI3 V^ÍIDIA otjnf (g
•sosyiyjy sojnras sns sod 'Bzasnj bi b o opEaS
sp 'EpEjdopB k souspq soi x^ BpBs.is Bsy.iysra EanissiynbjB E[ sp pEpqEuyj

�ción galanura de estilo y amplitud espiritual. Creemos, como él, que Alonso LÓ
PEZ el "PINCIANO" (siglo XVI), José Eusebio CARO (colombiano, primera mi
tad del XIX) y Salvador RUEDA (español, comienzos del XX) han vislumbrado
la única senda conducente a imitar los versos épicos: la del "hexámetro acentual",
debiéndose desechar la del "hexámetro cuantitativo" de los VILLEGAS y la del
"hexámetro bárbaro" de los CARDUCCI - DARÍO. Y si bien discrepamos en al
gún detalle de sus preceptos, al no admitir troqueos algunos fuera del sexto pie
hexamétrico, y al postular el mantenimiento del hiato en la mayoría de los casos,
hemos tratado de ser, con toda honradez, "buen fabricante de instrumentos mu
sicales para uso de los poetas" más capacitados.

- 116 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5968">
                <text>Fundamentos técnicos de la reproducción métrica de versos griegos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5969">
                <text>HELLER, Pedro Luis </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5970">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p. 69-116</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5971">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5972">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5973">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5974">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5975">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="518" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="772">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/b2a3372324be2e1abb51a3fd35cf2042.PDF</src>
        <authentication>938c705d89e8bd19f1743268fb345a59</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5986">
                    <text>- SIS -

-j "H 3013 pp uppaaup
BJ OÍEq 'SBOU3I3 A SapBpiUBUinH 3P pEipiDEJ BI 3p B3IJ0U3Q 3p OUOJBJOqB'J ^a
ua opBzqBaí anj ouisiui 13 '0961 3P OZJBUl 3P 21 IB 8 PP InBd oes U3 ^^n\
o\ni anb 'Baipuao ap ouBauauíEpns oísoduqs 1 ^ opE^uasaad anj ofEqBjrj ajs3 (j)

-í[ b^ ua 'anb Á 'o^sanduioa ojiaiiaaA souiBUiuiouap anb tb\ b
^op aod BpBj^aiui o[iai^jdA ap buiio^ Bun sstpij ssj)sanu ua
ajuauíesaadxa sotuBfap 'sBuiapy *8oajB Á so[ioijaaA 'sapipBJ Á saaeujn
siqpsa^d ua '(^) uo^B^) jod oisandojd Buia^sis ^b opaanas ap souasip
so\ uojBaijisBp as Á 'jbzb [b BJ]sanui Bjsa opuBjapisuoa 'sopB^uajBd
-uia ou sonpiAipui ^ZLI aP sa^ji^ip sauoisaiduii sb[ uojBipmsa ag

soaoxaw a ivraaxvK
•ojDadsaj [B soiep sos
-casa uaasod as apuop 'jng pp Baparay ua sajBpdBdouuap SBjn^ij sb[
ap uopnqpjsip b^ ap ojuaiuipouoa p apode un sa 'oduiaij ouisiui ^y
•jnbB souibuuojui anb o{ ap 'uopB^od Bjjsanu ua saaa^BJBa sopa ap Bp
•oanaaj| B[ ac^ipaAui opandojd souiaq sou ssapi ap uapjo asa ua A ooiá
•p[opo)aui anbojua ojjo b jiunoaj oiJBsaaau caá anb souicipuaju^
•saac[idcdouijap SBaijsuaiDBaca sspa ap sa^UBuiniaajap
soiJBjipajaq saaojaBj ap sisajodiq b^ aaap)joj anb 'sopBjuajBduia ou
sonpiAtpui a 4tsqis,, 'soai;o^izip A ououi sozqpui ap sodna^ ap sisqBUB
p oipuajdmoa '(9) Baipua^) ap otJOjBJoqB-q ojpanu ap opaad ofBqBaj
uíl 'B11O9J Bt BiSBH ^ospaad sopBj^saj uts 'oaijauaS ouauíouaj pp uoia
-B^aadjajut n\ ojua^ 'sopBpuas BqijaB soiuaiuiipaaoíd so[ jod 'saaopBSij
-soAut ap a^qBjapxsuoa ojauínu un anb p ua opojiad un aíojns boijbjS
-oqqiq Bj^opuojto B[ ap A 'ofa^duioa aiuauíBiuns sa Braa^qojd [^ 'soaijau
-a^ ou sajojoBj jBJBdas ap BAijBiua^ Bun ua souiii^ sopa 'soaiSopxjq
-uia 6oipnjsa A 'saaajaBJBa sojjo A ajsa ajjua uopBpjJoa ap Bpanbsnq
B| 'sBjo[Baua ap oipnpa p aiuauípjuauíBpunj optpuajduioa UBq sa[Bj
sauoisa.idiut sb^ ap spuajaq bj ap Bma^qojd p sanbojua so^

U9 S9JD||dDd
-OUUJ9p S9J94DDJDD 9p D|DU9nD9jJ 9p

OIHDDOZZVDS OldílVlD ^ IXS7OX 33N3H

�teratura, encontramos con el nombre de "twin loops", es decir presillas
gemelas. Se trata en realidad de un verticilo, ya que aparecen dos deltas.
Una muestra más pequeña de 400 individuos (200 hombres y
200 mujeres) fue clasificada además por sexo. En las distintas compa
raciones efectuadas se empleó la prueba de ajuste de Xa (3).

ESTUDIO DE LAS PROPORCIONES HALLADAS
Nuestra muestra de 1725 individuos acusó los siguientes valores

(Tabla I) :

TABLA I
Frecuencia para el total, mano derecha, mano izquierda y dedos

Presilla
Arco

Pres.
ulnar

Vert.

Vert.

radial

simple

comp.

total

5.96

3.69

57.49

30.46

2.37

mano derecha

4.99

3.46

56.63

33.37

1.51

6.93

3.93

58.35

27.55

3.22

3.01

0.17

50.14

41.44

5.21

11.36

14.66

36.11

36.40

1.44

mediano derecho

6.98

1.56

70.84

20.05

0.63

anular derecho

2.49

0.92

45.85

50.55

0.17

meñique derecho

1.21

0.00

80.23

18.43

0.11

pulgar izquierdo

5.39

0.17

52.46

30.55

11.42

índice izquierdo

12.75

i7.15

34.43

33.44

2.20

mediano izquierdo

11.30

1.74

66.02

19.53

1.39

anular izquierdo

3.07

0.52

55.53

40.05

0.81

meñique izquierdo

2.14

0.06

83.30

14.20

0.28

mano izquierda
pulgar derecho
índice derecho

Comparamos la frecuencia de las figuras en sus números totales,
es decir sin discriminar manos o dedos, con las proporciones presenta
das por Cummins y Midió para 5000 individuos de*" Gran Bretaña

(Tabla II):
- 214 -

�913 -

uoioe^qod ap BJjsanuí BJisanu na Bpjainbzt ouBm Á Bqaaj
-ap oubui ajjua 'opoiara ouisiin p aod sauoiaBJBdtuoa souiBniaajg

'TOO &gt; d

0S2

0818

0981

89

8166

S99S

O¡ptJ¿9tl

uvu¡n
V¡ltS9^(f

¡vipoj.
V]JÍS9X(^

6201

012

u9i3Eiqod
EJisanu ap soj^p
oia^pn^ k. jupEqBs
ap sojBp

O3XV

X miivqn ap soj iioo sojvp sojjsanu ap upiovivdtuo'j

ni viavx
: (III BIcIBX) falD pni soraBzipaj anb \a uoa Á 's
-.tou souBipii sonpiAipui Q55 uBrpnjsa anb '(oí) ojajian^ Á iuijBqBg ap
'tuisanu p a^qBJBduioa oipnjsa oj^o BjniBaaiq b[ na soniBijiíoau^

100 &gt; d

xvujn
V\IIS3X^

oipxjixaa

0S82

010 2

0U2I

8S9

8166

S99S

%
jvtpvx
V¡¡lS9X(f

6201

OSf^

uppBiqod
BJ^sanu ap soj^p
o^pij^ k suTurain;^
ap so^Bp

O3XV

ap soj tioo sojvp so^^sanu ap •upiovuvdtuo^

ii viavx

�TABLA IV
Comparación entre mano derecha y mano izquierda

presilla

presilla

arco

radial

ulnar

mano
derecha

431

290

4885

3010

mano
izquierda

5SS

339

5033

2655

verticilo

X2 t= 29,828.
P &lt; 0.01.

El estudio comparativo de cada dedo de una mano frente al mi;
mo dedo de la otra, arroja los resultados expuestos en la Tabla V:

TABLA V
Comparación de dedos de la mano derecha frente a dedos
de la mano izquierda.

X2

P

pulgar derecho frente
a pulgar izquierdo

16.412

&lt; 0.01

índice derecho frente
a índice izquierdo

6.580

entre 0.05 y 0.10

mediano derecho frente
a mediano izquierdo

21.488

&lt; 0.01

anular derecho frente
a anular izquierdo

37.234

&lt; 0.01

meñique derecho frente
a meñique izquierdo

15.002

&lt; 0.01

- 216 -

�- L\Z -

'- (IIA
sa^uamífrs so[ uootaiAtuqo as oxas jod SBan^ij sb[ ap oipi^sa

'OSO &gt; d &gt; OSO

291

1282

0921

889

8166

9992

xvu¡n
V\]XS3l4

6201

O3.IV

¡DipVJ,
V}]1S3U4

¿22

uppEiqod
ap sajB iauaS sojEp
•••• oxas
jod EpEDIJISI:p BJiisanuí

'upiatijqod ap sojvp
'oxas uod vpnaifisDja ruisanui a^iua uptavuvdiuoj

ia vaavx
BIC1BX) BAiieaijraái8 Biauaaajip opuBJ^uoaua
ca 'uoiaBJBdinoa ns souiBtuaaja 'uoiaB^qod ap BJjsanoi B[ á oxas ^od bjj
-sania b[ aj)ua ajuajsixa uotaB[aj b^ jaaajqBjsa ap ojisodoad \a uo^)

oxas aod saxoioaodoad sva aa oAix^Hvd^oo oíanxsa

�TABLA VII
Frecuencia de las figuras por sexo
(Total, manos y dedos)

Arco

Presilla
radial

Pres.
ulnar

Total hombres

5.3

4.4

Total mujeres

7.5

3.7

Mano derecha hombres

4.9

5.3

Mano derecha mujeres

6.4

3.1

Mano izquierda hombres

5.8

Mano izquierda mujeres
Pulgar derecho hombres

Vert.
simple

Vert.
comp.

56.7

31.4

2.2

59.4

27.0

2.4

52.3

36.2

1.3

60.4

28.4

1.7

3.5

61.0

26.6

3.1

8.6

4.3

58.4

25.6

3.1

2.0

0.0

53.0

40.5

4.5

Pulgar derecho mujeres

5.5

0.5

55.0

32.5

6.5

índice derecho hombres

12.5

20.5

28.0

38.0

1.0

índice derecho mujeres

14.5

11.5

37.5

36.0

0.5

Mediano derecho hombres

6.5

4.5

65.5

22.5

1.0

Mediano derecho mujeres

7.5

0.5

76.0

16.0

0.0

Anular derecho hombres

2.0

1.0

41.0

56.0

0.0

Anular derecho mujeres

2.5

2.5

49.0

45.0

1.0

Meñique derecho hombres

1.5

0.5

74.0

24.0

0.0

Meñique derecho mujeres

2.0

0.5

84.5

12.5

0.5

Pulgar izquierdo hombres

4.0

1.5

54.0

29.0

11.5

Pulgar izquierdo mujeres

10.5

9.5

0.5

53.5

26.0

índice izquierdo hombres

11.5

13.5

43.0

30.0

2.0

índice izquierdo mujeres

14.0

16.0

34.5

33.5

2.0

7.5

2.0

72.5

17.0

1.0

Mediano izquierdo mujeres

13.5

2.5

66.5

15.5

2.0

Anular izquierdo hombres

4.0

0.5

56.5

39.0

0.0

Anular izquierdo mujeres

2.5

2.0

55.5

39.5

0.5

Meñique izquierdo hombres

2.0

0.0

79.0

18.0

1.0

Meñique izquierdo mujeres

3.5

0.5

82.0

13.5

0.5

Mediano izquierdo hombres

....

Las comparaciones de las diversas figuras por sexo se consignan
en las tablas VIII (comparación de los valores totales), IX (compara
ción de mano derecha de hombres frente a mano derecha de mujeres),
X (comparación de mano izquierda de hombres frente a mano izquier
da de mujeres) y XI (comparación de dedos).

- 218 -

�SJ¡üipDA

s^Aviqn

fifi

019

¿62

g^^

^82

¿82

'OTO &gt; d &gt; SOO
"000 'L ^ zX

soaquioq Bpj^inbzt oueui

8Í

saa^fnuí EpjDinbzi oueui

9S

soja y

SOlptJ.19^
•sdjafnw vpjambzi ouvui
v ajudjf sauqtuoif vpjambzi ouuiu ap ttpjovjivdiuoj

x viavx
TOO &gt; d
'^ ^ zX

ggs

g2^í

(;¿g

US

^9

10^

SOJUtJAJ^

SVUJS9AJ

SVJltSJA^

S3¡VipVA

sjAviqn

saj^fnuí Eq^o-i^p oueui
66^

saaquioq Eq^^j^p oueui

yo^.&lt; y

'sauafniu vqaauap ouviu
v ojuauf 'sauqtuoq vipaiap ouvut ap upianavdwo^

xi viavx
•too &gt; a
'I = zX

ggll

2¿9

8811

882

•^.1

s^aafnj^

021
¿01

88

SVJ]IS3AJ

svqisjxj

S3\vipnx

S3AVtqn

sojquioj-j

yooi y

oxas uod sajvjot suiauanoauf sdj ap upi

tita viavx

�TABLA XI
Comparación por sexo de la frecuencia en dedos.

X2

P

Pulgar derecho hombres frente
a pulgar derecho mujeres

5.196

índice derecho hombres frente
a índice derecho mujeres

10.942

0.01

&lt;

P &lt;0.02

Mediano derecho hombres frente
a mediano derecho mujeres

10.984

0.01

&lt;

P &lt;0.02

Anular derecho hombres frente
a mediano derecho mujeres

4.776

0.10

&lt;

P &lt; 0.20

Meñique derecho hombres frente
a meñique derecho mujeres

8.072

0.02

&lt;

P &lt; 0.05

Pulgar izquierdo hombres frente
a pulgar izquierdo mujeres

5.898

0.10

&lt;

P &lt; 0.20

índice izquierdo hombres frente
a índice izquierdo mujeres

3.138

0.30

&lt;

P &lt; 0.50

Mediano izquierdo hombres frente
a mediano izquierdo mujeres ....

4.068

0.20

&lt;

P &lt; 0.30

Anular izquierdo hombres frente
a anular izquierdo mujeres

3.640

0.30

&lt;

P &lt; 0.50

Meñique izquierdo hombres frente
a meñique izquierdo mujeres

3.442

0.30

&lt;

P &lt; 0.50

- 220 -

0.10

&lt;

P &lt; 0.20

�- \zz JOíI 9SJB9Ijdx9 eupod OJjgj 'BUBIJBll 9 BJOUBds9 UOlOBjqod 9p SBJ)S9nni
SBJ B S91U9ipUOds9JJO9 SOJ 9J)U9 'Ojptj^ X SUIUIUIir) jod BpBOIjqild B[B9
-89 BJ U9 BJiU9n9U9 98 99ipUI OJJSgnu 9nb JB^B1SUO3 9JUBS9J91UI S[J
'00'^1 9P JO[BA ooiun un U9 (5) 9jig 9iuns9J gnb X 'jbj
-U9pi99Q BdoJn^ 9p S9UOI3Bjqod SBS.I9Aip BJBd Ojpij\[ X SUlUIUin^ Jod
SOpB)U9S9jd 8O[ B OpBUIIXOldB g^UBJSEq S9 9nb '89 ' SI ^p (ti;x9Pní UJ9l
•lBd?^) suimuur) 9p 9Dipui un ubíojjb uopBjqod 9p sojBp soa;s9n^[
•Bpj9inbzi oubiu
B^ 9p 9nblUCUI Á JBjnUB 'OUBipOUI '99ipUI 4JB[nd BJcd IU 'OUBUI BUI
-SIUI BJ 9p JBJtlUB Á JB^Jlld BJBd SOAIlBDIJluálS OpU9IS OU 4Bq99J9p OUBUI
bj 9p 9nbiu9ui A ouBip^ui 'gjipuj BaBd sgjiuiij soAijBoijiuáis s9jojba
Oj^S Bp 'SOp9JÍ 113 SB19U91199IJ SBJ 9p OX9S lod UOIDBIBduiOO B&gt;q
•OX98 OJJO X
oun gp suj)i9inbzi soubiu 9.iju9 Bpugjgjip Bisa 999^BdB ou oiquiBo u^
•89I9fnin 9p OUEIU BlUSIUI BJ UO9 89iqiUOq 9p Bq99J9p OUBUI SOUIBJBd
-IUO9 OpUBU9 U9iqiUBJ OUIOO 'SBAlJBOIJlUíhs SBIDU9J9Jtp SOUIBJJBq 4OX9S
jod Ban^ij gp sBigu9nD9.ij gp jb^oj jgp upiDBiBduiog bj aBn;ggjg jy
•opBzijijn soiiosou .iod goipui
jg ug g^uguiBjggjtp sbui ugppui gnb sgfBjuggaod soj g;u9uiBjsnf uos
gnb 'sgjgfntu BJBd gnb sgaqiuoq Basd sodjb gp sougiu X sojiDijagA gp
Biougpugj .ioXeui BJBd SBiougjgjip gggjqBjsg 'sgjouBdsg sonpiAipui QQf
gp oipn^sj un u^ (¿) suoj -soaquioq Bird gnb sgjgfnuí BiBd ojjb sboi
9jU9iu9jqBiopisnog s9 'sogiujg sodna^ so^ui^sip Xnm ug 'sgjBno sbj un^gs
'IPíI\[ -^ suiuuun^) Jod SBpB^ugsgad sguoigBAagsqo sbj uog sg^ugpiguiog
'sgjgfniu B.iBd JSSó ^ sgaquioq BaBd ¿¿^i 9p sg oseo o^sgnu ug jgf
-19UI5JUBQ gp ggipui jg 'oxgs jod SBiougagjip b gigipj gs gnb oj ug
•pBpijiqBqoíd gp sg^iuuj soj ug o^iBquig uis 9bd
BpBuopuaui upiodggxo Bg -SBAiiBDíjiu^is giuauíBjjB uos SBiguoiojip sbj
'gaipui jgp uoigdaoxa uoo gnb jgggjqsjsg oiiiuiigd Bpigmbzi oubiu bj gp
sopgp b 9JU3.IJ Bqggjgp oubiu bj ój^ sopgp gp uoio^aBduioo Bg -BpBipnisg
BJjsgnuí bj ug Bpjgmbzi oueiu X Bqggjgp oubui gj;ug sBináij gp uoig
-nqU}8ip EJ .I'JIBdlUOO JB SBAIJBDIJtuálS SBIDU9J9JIJJ UOJBI1UO9U9 9g
'(6) (8) (Z) sojioijagA gp ojgui
-nu jg sggoA sop sbiu SEjjisgid gjj ojgumu jgp buiiis bj ug X 's
gp bj X scg^B gp jbjoj Bigu3nggjj bj g.iiug uoioBjgj bj ug '
-S9J 'ugjsisuog gnb suiuuung X igfiguiguBQ gp. sgoipui soj ug
sounSjB uo ucsBq os Ban^Bio^ij ej ug sBjJBjjuogug sguopBAjgsqo SBg
*(S&gt; (f) (T) uoioBjqod gp sojBp gp SBiisgnuí gp
sodnaS sojsa uBiBduiog gs opuBno SBAiiBogiuáis sBiougigjip ugjsixg *sgp
-Bpgiuigjug o sbijbuioub sBpBuiuugjgp gp sopBjggjB sodni^ o SBjBdpgisd
'sgjBUiiuiio ouiog sgjn^ 'uoiDBjqod gp sgiojggs gp ouis 'sooiujg sodm^
gp BAijBjugsgjdgj b^s^ jgs ou aod BjniBigiij bj ug BptggiBdB uoidbiujoj
-ui uog s3uoi3EJBduiog sbho soiuijiuiQ 'sooiup sodni^ sgjugiojip gjjug
sgjqBjgpisuog SBiauoigjip gp BiDugjsixg bj goouoo gg 'bijb^j 9 BUBjgjg
gp uopBjqod gp SBJisgnuí ug sguoigjodoad gp ugjgijip uoioBjqo d
B.iBd sBpBjjBq sguoioiodoad sbj gnb oipnjsg g^sg gp

�el hecho de que la población del Uruguay se ha integrado fundamen
talmente con inmigración de estos países.

RESUMEN
Se establecen las frecuencias para verticilos, presillas ulnares, pre
sillas radiales y arcos en una muestra de población de 1725 individuos
y otra de 400 individuos en la que estas frecuencias se agrupan por
sexo. Compáranse mediante el método de X2 totales de nuestra muestra
con valores hallados en la literatura, así como las proporciones encon
tradas para mano izquierda frente a mano derecha en nuestra pobla
ción, dedos de una mano frente a los de la otra, frecuencia total de
figuras por sexo, manos y dedos por sexo, y se aplican los índices de
Cummins y Dankmeijer para población y sexo respectivamente.

SUMMARY
The frequency of whorls, ulnar and radial loops and arches is
determined in two samples, one of 1725 individuáis and another of
400 individuáis, in which the figures found are classified by sex.
Comparisons are made using the X2 test between totals of our sample
and samples of other populations, from the consulted literature.
Comparisons are also made between right and left hands and fingers
in both samples.
The Cummins' and Dankmeijer's Índices are calculatet for our
population and sex-classified data, respectively.

RESUME
On a établi les fréquences de tourbillons, boucles ulnaires et ra
diales et ares, dans un échantillon de 1725 individus. On a classifié un
autre échantillon de 400 individus selon le sexe. On a comparé, au
moyen de la méthode de X2, les totaux de notre échantillon avec des
valeurs trouvées dans la bibliographie consultée. On a aussi comparé
les proportions trouvées pour la main droite et pour la main gauche
dans notre population, les doigts de la main droite et les doigts de la
main gauche, la fréquence totale des figures par sexe, les mains et les
doigts par sexe, et on a appliqué les Índices de Cummins et Dankmeijer
pour population et sexe, respectivement.

222 -

�"f0I-¿66:S 'ZU31IU3^ uia Ai-a — hbuijoub
3 qEuuou qpSos ui iiEjiSip sjuoidui; 3^ — "Sg6I •— '0X9¡pnrj -j j^ -y 'tut)vqvs (oí
-jnof -jsuiy — 'Eusju^ Diuqp se s^iqd^iSojEuijs-a; — ^551 — '0 'Q. 'SÍ}U (6
"66-68:S 'soijsu^q uEiunn Jnof
•J3UIV — "diqsuoijEpji ^iuqp jo EU3ju3 se sjujjd jsSui^ — 'gS6l ~ 'D G '^1}H (8
'86"¿8:0I 'B3T-t?clI E3113U3Q — •S3JE(ldBdoUIJ3p S3J313EJB3 SO{
E3I13U38 El V UOptiqUJUO3 -SSlB^lSip SOipEJJUJ 3p OJ3UinU 13 — "8S6I ~ '/ '
•psE.ig OEiun^-^ 1 siBuy — 'SüjEjiSip ssuoissjduii sp
E[ U3 SO3J^U33 S3JOPEJ 3p UppESlJSSAUJ — 'Q^1 — 't^S¡O}[ "Jf J^ 'J *¿f 'OXÜZVJ (9
U^tV^^ lq
•n qoqdjoj^ *j uq3si7 — "usuoijEindoj u^quEi^ pun U3punss3 pq jsjsnuí
dsjrqosqE pun OAijEpi J3q(j — 'S6I ~ 'H 'xtvtut{3xt^¡

(5

puE ^ajio — "SJo^jOAV q3JB3S3.i aoj spoqpui ibdijsijeis — 'V 'H 'x^qstj (g
•gf-61 'emdppEuqd "3
— 'ssios pire suqEd 'sjuud Jd^ui^ — 'o/pijY -qj ¿^ •/^ 'suttuutnj (2
•8-i:9g 'lodoiqjuv n ]oqdjojv } J
udSpspS pun u3q3q.13d.1qq u^Siup jiui Sunpuiqj^/V ui
3j.iqis39 j ud'jsnuuBindBd .xsp u^Suniqjs 9^ — 7,g6l — M 'l3ílV (i

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5977">
                <text>Estudio de frecuencia de caracteres dermopapilares en nuestra población</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5978">
                <text>Este trabajo fue presentado al I Simposio sudamericano de Genética, que tuvo lugar en San Pablo del 8 al 12 de Marzo de 1960. El mismo fue realizado en el Laboratorio de Genética de la Facultad de Humanidades y Ciencias, bajo la dirección del Prof. R.C. Lázaro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5979">
                <text>KOLSKI, Reneé; SCAZZOCCHIO, Claudia </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5980">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p. 213-223</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5981">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5982">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5983">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5984">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5985">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="514">
        <name>ESTUDIO DE GENEALOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="149">
        <name>GENETICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="498">
        <name>HERENCIA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="519" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="773">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/fa42a36d6298acb298bfe0e179da9cdf.PDF</src>
        <authentication>08222933524fc61795733af0e473d6e9</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="5987">
                    <text>- 981 Tstj - outJ39pua SO^U3IIUHIOS3SB sns jod opuSiA. '.ig ib A '
A iiipuBssjag -3 -f -sjq "sjojj soi b 'o^iSpiojsiq oiu3íuibjos3sb ns jod esos
oqnf \jq "joj^ ib oju3iuii3dpbjSb oj^^uís s^ui oj]S9iiu souiBsajdxg (##)
•oapiA^juoj^ 'SEpuai^ A sapEpiuBtunfj ap pEqn^
ij • (9S6I saiEuiSiJO sauoi^ESijsaAui) iBjuarauadx^ A iBjauaQ BiSoioig
op B^paj^D 3^HKX A oJlP^^ 'Ja PP u^p^ajiíp bi o^Eq opBzqBaj ofEqBix (•)

-9JIUIBIU 8O[ BJBd SBl{99q 89[BUIJOU SdUOpdlJ^Sdp 8B[ UOO OpOJ U9 U9
-UOd89JJO9 8OpBipni89 SOUbSjO 8O^ 9p 8B9IOJOJSIl{
'oipnjsd jap sopvíjnsa^
•^ UBdosj BjSy ^[ii9ipd íxn^
oido98OJ9itn i 2/\ ouoo iz\\ar\ ooijBaSoiojojoiui oAijisodeiQ
•svifvj8o}ofouaij\[
UO9
•O9 98 9J.IO9 Á UOISnpUI TB\ 9p oS9tl[ A J95[U92 ^p Opinbj[ ^9 U9 p
gnj gnb 'buiSba b[ gp JopBJinjqo oipjidg p oíbj)X9 98 orasiraisy
*BUI8Og[-J9XBJ^[ 9p
-BUI9JJ UO9 99IO[O9 98 '9JIO9 A UOISlipUI 9p ^BUIJOU OS99OJíd pp O9n[ A
,{|pjj gp opinbi^ p U9 piJ9iBui p ofij 9g 'buiSba A oj9^n 'ojgnpiAo 'oij
-BAO :O)Bip9mUI 9p UOJ9fBJJX9 98 '¿9)9 UOO pUIlUB p OIS9)89UB 9g

•(^ A f) íoii9iub bjou Bun op ojofqo opis Bq onb X sojojiuibui soj
OjdlJ989p OJBJBdB 9^89 9p pJ9U9 UOIOBZIUbSjO B[ B O^99ds9J UO9 SBp
-U9J9Jip BJU989jd OU B9ldO9SOJ9BUI BJn)9IU)S9 nS 9nb 9p BIAOjd UOT9BA
-josqo v\ opuopBq 'snxvnóaox SAi\[ON[ax3 op ouiuoraoj piraoS
[9p ooi^op^siq oipnjsg p souiBzipoi uoioBoiunmoo o;u9S9jd B[

(••) w(^nDnl-nDnir) snionbjo^ sÁuuoueo ep
04DJDCID

OJJVUO^NVUJ UOJ.D^H 9P v^tfpj3ojof u^pvxoqx&gt;\O^ v\ uoo
onviioinon vsn ^ onisuvwoovi d onní

�ros (1). En su organización general se cuenta con todas las capas ya
conocidas para cada una de las secciones del tracto genital (como se
puede apreciar por las microfotografías). De esta observación se des
tacaron dos hechos que fueron motivo de mayor atención: a) pliegues
de la capa perimétrica y porción externa de la miométrica del útero;
y b) epitelio obturador de la vagina.
a)Pliegues de la capa perimétrica y porción externa de la miomé
trica del útero.
Según el plan de organización general se observa una gruesa mu
cosa interna provista de abundantes glándulas a la que sigue una fuer
te y bien delimitada capa de fibras musculares lisas dispuestas circularmente. Luego se observa un estroma vascular que se presenta en la
porción profunda de la capa muscular circular, pero en su mayor parte
por fuera de ella (6). Este estroma vascular se halla en medio de una
red muy floja de tejido conjuntivo laxo, llegando a tal punto su laxitud
que parece determinar un deslizamiento de la capa muscular longitu
dinal sobre su precedente, estando a su vez los haces longitudinales
firmemente adheridos a la túnica adventicia integrada por una serosa,
dando forma a "la capa peritoneal de fibras musculares longitudina
les" (6). Además, la abundancia de pliegues puede ser debida al estado
de reposo del útero, ya descrito para otros mamíferos, "the uterine
lining is much folded and the entire oigan is small" (2).
b)Epitelio obturador de la vagina.
Como habíamos expuesto en una comunicación anterior (4), las
hembras de Ctenomys torquatus capturadas durante el período ene
ro-agosto, presentan la vagina cerrada. A fines de junio y principios
de julio, período de iniciación de la actividad sexual, se comprobaron
aberturas (durante un corto lapso) y cierres espontáneos sucesivos
de la vagina. Cuando la vagina se encontraba cerrada estudiamos su
epitelio, hecho por otra parte ya observado en otros roedores (3). La
observación revela un epitelio muy estratificado y cornificado con las
células de la capa superior en descamación. Realizaremos posterior
mente un estudio comparativo de la misma disposición en otros Roedo
res, así como acerca del proceso de su formación y del rol de las se
creciones vaginales en dicha estructura cicatrizante. (4).

RESUMEN.
Del estudio realizado sobre el aparato genital femenino de CtenoMys TORQUATUS, podemos establecer que:
I9) Desde el punto de vista de su estructura macroscópica no
ofrece particularidades respecto de las descripciones hechas para los
mamíferos, del orden de los Roedores.
^ 136 -

�dd 'BuopajEg '-y "S ^oqE-7 '-pa é¿ 'soaijsatuop sajoiutuv so¡ ap vpvxv^uioo va
•j4p3soxanu vnuojvuv i vtSojojsifi — 313019313 f 'X ^ "V 'NNVJMXílVOLL
'9961 SajDUtSlXQ S3UO10
-^Sift^nuj ap oxqnx ja uocf svtauat^ \ sapvpiuviunfj ap pvjjnavj bj b opEiuas
-a.xj "snxvnbEO.1. sakom3X3 ap |EuiuiopqE - oax?xoj - o^iaj^d Baidpa^ojaEui eiuio^
-nuv - ONiVnOIJVOW '3 ^ Z3Q9^aO^ - V^.MV^3 Vi A ^ '33OVX
' (9961 3P ajquiapip ap g^ pp
u^isas E[ ua oapjaajucj^ ap '¡oiq '30$ bj e opBjuasaaj) *snxvn5Hox sawomsx'J
ap butSea C[ ap axaap /. Bxnjxaqv - O^VnOIPVOíV '3 -^ A "^ '3DI1VX
6^6I 'I^ "^ 'BijppEnj '03 ^oauíddiT g f 'pa
Ég 'uoijü'Sijsan.uí ixojvioqvj ui jvx aq¿ — 'HXLMI'HÜ h 'f '^ 'S '3 'SI^W3
It6I "^Z- ¿gS '^d 'P^iapBm '03 uoistjjBig '^Sojojsiq anijvxv4iuoo — -3 '3303

(9

(S

(t
(g
(Z

^aoisuio3 fuoipjipo.tc/^x uvtjvuiwvux ¡o suxajjvj — V "S '313aSV (i

•89UOIOBAJ98qO
8BTJB8999U U99BI^
9tlb sypepiXE^i;
-gyuuiy^Aaygqu S9JOTJ9J|[ll
Byxuixy^u BBixusyyyu
uaaeq yux
U999JJO '9I09dS9 B)89 9p S3[CUIIJO J98 UI8 ^9Tlb ^BUI^BA OI|9)ld9
uoidbuixoj bj Á ojy;n pp Bytxj^uíix^d Bdsa bj ap s^nSaijd so^ :sovp
SOp UB)U989jd 98 'O3ldoDSOJ3ItU B)8IA 9p O)Und [9 9pS9Q (^^

��������OS

x -uiny) ojuauínE .ioAeui b euiSea
JOJ3J33S

OpUE^JSOUI ErjEJtSo}OJCU:)lJ/\[ ~ 8 SlJ

��</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5988">
                <text>LAGOMARSINO, Julio C.; MOMIGLIANO, Elsa </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5989">
                <text>Trabajo realizado bajo la dirección del Dr. Rodolfo Talice. Cátedra de Biología General y Experimental (Investigaciones Originales 1956.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5990">
                <text>Estudio histológico del aparato genital femenino de Ctenomys torquatus ("Tucu-tucu")</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5991">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p.  135-147</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5992">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5993">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5994">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5995">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5996">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="520" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="775">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/5f152befc89ae507d01d89ef073f991d.PDF</src>
        <authentication>ec981ae6eda93c6a6c68d509fd5a4809</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="6007">
                    <text>- 19S • adsa ns ap sonpuipui so.ijo e opadsaa uoa ojuauuBjsiE opidmoa ua pepa EUEid
-uiai Xnuí apsap sopEi.o sonpiupui ap oipnjsa ja ajuEipaui asaaaajqE^sa apand ojps
ojuaiuiEjJodiuoa |ap sajuauodiuoa soajo k soun ap EjnjOsqE uopEpuaaajip Eq
'aiqpnasip sbui EanauaSopj uppsaij
-tuSis ap opa jod uos onb k 'aanpoací as EiuaSojuo ej anb ua oipaui ja aod Bpmjj
-ui sa sisauaS E^na 'sopipuajdc saut^uoduioa soj A 'EiuaSopj ej ap uppEiajdjaun
El EJBd EpuapuaasEJj ^EiuaiuEpunj ap 'sopuaSuoa pEpiAipB ap sapioui k sapEpiAij
ob sej a^ua uppEiiiuipp ej EiEd sapEqnaijip sapu^i^ opuBuiuuaiap 'uppEaujjjuí
rpEjEiias uoa uBuiqiuoa as anb ' (9^! '3^JMi :S6l 'usiujqaq :gS6I '^^3!^) 1
-uatuiEuopipuoa k oppiaía 'uppE^uiq aod sopipuaads so^uauíap k souEjipaaaq sot
-ij sapjoiu ajuauqEdpuud opuatpuaadiuoa 'Eza|EanjEU k uaSiáo osaaAip ap sojuauod
-moa ap uppBi^aun bj ap Epnsaa anb ofaiduioa ieuuou ojuaiiuEiaoduioa un opsaj
-soui UEq '(9S61 &lt;3daoqx :8tJ6I 'un:^ ^g ^ppjsaqi^ - iqiq ígcjei 'g^^l 'I^6I 'JPPJ
-saqi^ - ¡qi^ ^¿^6I '13^1U3M3S) sopBipn^sa saajsaAps soaaj;uiEp\¡ sosaaAip soq ##
•upoEzpEaj ns ap sEdEia sEAisaans sej up Eiauaisiss ns oazapEaS^ oqanuí uainb e 'bj
-laaaaj - ze^ IVlE'H JOId I3 J^ EpEzqia.i anj ofEqEa^ aiuasaad pp upispaadns Eq
euisiui v\ ap ofasuoq p aod ejíeuSise .^s^ieui^ijo sauopESpsaAux,, EJEd
El ap uppnqxjjuoa Eun ap oAodE p uoa opEpiui 'SEaiSpioig SEpuatq ap
ap oimiisuj pp biSo^co/ ap ouojsaoqEq pp k sEiauaiq k sapEpiUEiu
•nH 3P pE^naBj E( ap sopEaqajaaA EiSo[oor¿ ap o^uauíEUEdaQ pp

*(¿f-6I 'p^uai^as -8S6I
•SS6T -^ 0S6I 'if'ól 'zuaao^j) #^ sopeaqajja^ sp sodiu^ sooba ap
-a^opj Bijoisiq B[ A soapa[ij sojnouiA so^ jaaayqs^sa sajo;nB sounSjB e
opniuiaad sq ^saiaadsa s^sjaAip ua p^piAijoB ap so^TuaSuoa sapyoui soy
ap A soiuamitAoui soy ap sooijiaadsa sa^ajaBJBD soy ap oxpnjsa y^
•saj soaiuiouoxBj saiiuiiy ap o^iuap saiuasaad oyos soyyaubB anb
-aua^oyij Biaoisiq Bps^uoyoad sbui Bun uauaxj sodna o saiaadsa sbui
b sopBziysjaua^ oiuaun^poduioa yap sapyom soy anb 'sayBjaua^ souiin
-jai ua aiirapB ag "sauniuoa soai^oyoja sajajaBJBa ap BiauasnB X Biauas
-a^d By ap sisijbub ya ajuBypaní 'SBinbjbasf sajuaaajip ap soai^oyooz
sodnaS oinoa saiaadsa oiue^ is ajiua JsuoiaByaj Jiiinuad ap BiauBjjod
-uii By 'BpBJBdiuoa btuioibub b SBAijByaj sauoiaB^i^saAui ssy ap bzubí
-amas b 'uauayi oiuaiuiBjaodmoa yap soAijBJBdiuoa soipnjsa

snd/(oj
U3 pBpiAUD^ ^p s^pjoui soun

jy

OKVIUOS 3Q VUU3IS VDMV13

�Myocastor coypus bonariensis (Geoffroy), ("nutria^ o "coypu"),
presenta una peculiar línea de la radiación adaptiva de los roedores
hacia la vida anfibia, encontrándose en esta especie al lado de es
tructuras, caracteres fisiológicos y comportamiento generalizados de
los roedores, caracteres especializados que le permiten realizar parte
de su ciclo vital en el agua, aprovechando, sin abandonar los que
ofrece el medio terrestre, una parte sustancial de las posibilidades
del medio acuático para habitación, alimentación y refugio.
En vista de la importancia que presenta el conocimiento del
comportamiento de esta especie a los fines comparativos, en los últi
mos años hemos realizado investigaciones* sobre actividad en indi
viduos de esta especie mantenidos en cautividad, aislados de otros in
dividuos .
Ellas se refieren, en parte, al análisis de la reacción ante situa
ciones en que el animal se coloca a sí mismo por su desplazamiento
en medios conocidos o desconocidos para él y, en parte, al estudio del
comportamiento frente a sonidos, alimentos, objetos desacostumbra
dos, perros o personas aproximándose progresivamente.
Las actividades que aquí se describen corresponden a:
Desplazamientos y otras actividades motoras normalmente aso
ciadas a la defecación y a la prensión e ingestión de alimentos. (Pl. I).
Actividades de confortamiento (eliminación del agua que moja
la piel mediante sacudida, "toilette", rascado). (Pl. II).
Actividades exploratorias (exploración de objetos o lugares de
sacostumbrados). (Pl. III).
Reacciones defensivas (alarma, buida, amenaza y ataque) ante
diversos estímulos o ante la intrusión de seres de otra especie. (Pl. IV).
El presente trabajo fue realizado sobre tres "nutrias" adultas,
dos machos procedentes del Dpto. de Artigas y un tercer ejemplar
procedente del Dpto. de San José, que se mantuvieron aisladamente
en cautividad** durante un año; dichos ejemplares tuvieron, no obscie y en condiciones orgánicas y ambientales que les permitan desenvolver totalmen
te sus capacidades congénitas (Lorenz, 1961) .
Como resultado de experimentos de este tipo se reconoce la naturaleza funda
mentalmente congénita de la mayor parte de los movimientos relacionados con la
locomoción, la alimentación, la eliminación v de otras actividades no sociales, así
como también de algunos actos relacionados a la reproducción, como la cópula y
la actividad parental. También las actividades que se encuentran asociadas a pro
fundas modificaciones estructurales tienen generalmente carácter congénito.
* En el presente trabajo se hace la descripción exclusivamente cualitativa de
algunas de las actividades correspondientes a los cuatro grupos, dejándose para un
trabajo posterior el estudio de las formas de locomoción terrestre y acuática, y el
de otros elementos del etograma individual y social de esta especie así como el es
tudio cuantitativo y el análisis individual de los movimientos elementales compren
didos en cada uno de los moldes de actividad descritos.
** Dos de los ejemplares (machos) fueron mantenidos en una jaula (6,50 m.
de largo, 1,70 m. de ancho y 1,65 m. de alto), con piso en parte de tierra, en parte
de cemento, poseyendo en uno de los extremos una casilla de cemento (0,95 m.
de alto por 0,80 m. de ancho y 0.70 m. alto), la cual está provista de dos puer
tas (0,28 m. de ancho por 0,35 m. de alto), y en el otro extremo una pileta con
agua (0,95 m. de largo por 0,48 m. de ancho y 0,20 m. de profundidad).
El tercer ejemplar fue mantenido en semidomesticidad en casa de la autora.
- 262 -

�- 93 ^ sauopiod ^q ap sopE[ s&lt;q e se[iej^uodu3 p&gt;nsn oiqniEa ua opuais
wEa8ida uppjod ej ua tu EaSodiq uppiod e¡ ua saisaaj SEuajEiu aiuauqEuopdaa
-xa ouis opsj^uoaua souiaq ou ' (0961 ^ 6^61 'oubiios ap Eiíais) SEpEiprnsa Buinu
ap sauopEjiqEq sEscuaumu se^ ua :aj)saA^s opsjsa ua apaans otusiiu o;sa #
vA seuzTiq sbj ap ucnaaBj} jBiado BJBd A ojuauíip ^a ^ooq v\ b
A jauajsos bjbcI souein sop sb^ opuBzqtjn 4bjoo b[ A aid \9 opo^
ajqos opB^odB 'upioB^sapadiq ua a^uauqBjaua^ auai^uBui as ^buiiub ]^a
'uoxsua^d v\ b an^is anb 'Bqaip ajuauíBidojd uoi;saSut B[ ajuBanQ
•opiaajjo ojuauíqB \op uotoobjj Bun 'saiuaip so[ uoa
aiuauqBuotsBoo '(p *ij 'j qd) soubui sb[ ajuBipara sBfoq ap ojunf
-uoa ^p Basdas A 'sbj^b BioBq ajuBjapB ap ajuauiBAijBUjai[B SB^opuaiA
-oui o 'uoisaaAajuB ua SBSiJtqiA sb[ uod 'sojuauíqB so^ ajqos BiJojBJO^d
soqoíp íoiuauíijB a^sa ap sBpBAijd sBixjnu b apjaA ojsBd ap soCoubui
-xa uotobj[o ajuauíBiAajd Bzq^aj Bijjnu b^ '(b #Sij 4j qd) aisa ap bjtij
-tb Bjjata b auaijsos as o o^ns [a ua boo^od as oíoubui ^a opuBnj^
•BnB ja ua opuBjojj o ojans ja ua sopBaojoa uojanj soíoubui
opuaiaajjo oxpnisa ns BJBd sBpBDOAoad uoaanj sapBpiArpB

ijB ap uopsaSut a uoisuaj^

•sajouajsod soaquiaiui soj ap oun A Bjoa bj ap apaoq ja aj)ua aod
aiaijiadns bj Bia^q UBjoa^ojd a? 'biiSb ja anb oaxjjoadsa osad jouaiu
ap uoiaanpo^d ns ap ojuauíoui ja apsap b^ ^sajBaaj sbij9jbui sB'q
•BSBasa sa Bn^B jap pBpipunjoad bj is soaquiaira ojjBna soj ajq
-OS OpBIBd O 'opUBpBU JBUIIUB J3 JOd BpBZIJB3J[ 83 UOIOBOajap Bq^
•ojjojBaajap ojob jap sa;uB oaod ja Bta
-Bq aSxjip as 'ajuaidioaj jap Bjanj sa^uanaua as jbuiiub ja opu^n^
^*BnB ja ua aadmais aanpoad as uoiaBaajap bj 'onptA
-rpui jap jbioj pn}iuoj bj anb jouara sa Baojoa as anb ajuaidiaaj jap
OJ^auíBip ja anb ua sosbd soj ua unB 'BjnBf bj ua biiSb opuai^six^
•ojans ja ua aonpojd as upiaBaajap bj 'BnB ap ajuaidxaaj
uis oiuiaa.i ua uauaiiuBín as srqainu sbj anb ua sosbd soj ua ojog

-1/n/

•oaijsaSip oqnj j^p sduop
opunuvduioon snjiojoiu s^popiapov svjio A so}uaiwuzvjdsa(j

soavmaxsa avaiAix^v aa saaaoK soa aa Moiaamasaa
•SBpruajqo sbtjbjSojoj sbj b asBq ua sofnqip oSanj asop
-UBZIJB3I 'SBpBIJBj^o^OJ A feBpB^OUB UOianj UOIDBnjTS BpBD 3JUB SdUOID
-aBaj sbj ouiod isB pBpiAtjDB ap sapjoui soj ap sBAisaons SBdB;a sBq
•oijaAijnBa ns b joij
-a}UB opoiiad ua aiaadsa ns ap sonpiAipui sojjo uoa uoiasiaosB 'a^uBi

�das con los dientes, lo que facilita su corte por los incisivos (pl. I,
figs. b, c, e) .
En algunas oportunidades los codos se apoyan en el suelo, en otras
es utilizada solamente una de las manos y el apoyo en el suelo se
efectúa entonces sobre los dos miembros posteriores y la mano
opuesta.
Cuando los alimentos son colocados en el recipiente con agua, la
nutria los toma con las manos o con los dientes retirándolos hacia la
orilla, donde se cumplen entonces, las actividades reseñadas anterior
mente.
En los casos en que la profundidad del recipiente de agua per
mitía la natación de la nutria, se observó con frecuencia que ésta rea
liza la ingestión del alimento utilizando las manos, sin abandonar el
agua donde permanece flotando.
Actividades de confortamiento.
Sacudimiento.
Inmediatamente después de abandonar el agua, o estando dentro
de ella con la cabeza y cuello asomados, la nutria realiza un movi
miento brusco de cabeza y cuello alternativamente a derecha e iz
quierda, mediante el cual es expulsada el agua retenida por el pelo
de estas zonas.
Una acción de este tipo tiene lugar ocasionalmente en la piel de
la parte posterior de los flancos.
"Toilette".
Se produce siempre después que el animal se moja activa o pasi
vamente y, excepcionalmente, estando seco. La "toilette" está consti
tuida por una sucesión de actos que tienen lugar fundamentalmente en
bipedestación plantígrada, con la cola tocando el suelo.
Es precedida por un breve período en que el animal se coloca
en bipedestación y queda inactivo (pl. II, fig. d), comenzando luego
la labor generalmente, por las regiones faciales (pl. II, figs. b, c),
donde es más prolongada y además reiterada.*
Luego sigue en otras zonas de la cabeza, vientre (pl. II, fig. a),
genitales, flancos y regiones dorsales del cuerpo.
La actividad se interrumpe si surgen estímulos de alarma (pl. II,
fig. e), aun cuando ellos sean muy moderados, reiniciándose luego la
"toilette" sobre la misma zona en que se estaba realizando.
Se utilizan las manos, con los dedos en semiflexión para el hocico,
frente hasta detrás de las orejas, mejillas, mentón, pecho, vientre, parte
inferior de los flancos, muslos y genitales; y los miembros posteriores

* Klapperstück,1954: 36-36, atribuye a las glándulas sebáceas de la nariz un
papel importante enel engrasado de la piel. La necesidad de volver a recoger
sustancia adiposa enlas susodichas glándulas determinaría la reiteración de los
pasajes de las manospor la región facial.
- 264 -

�- S9S Hl 'Ezaqsa tr\ ap a^iEd ojps opuEutosE 'pEpijtAOuiui jeioi ua ajuauíjEjauaS Epa ua
auapuEiu as ^buiiub p oiSnjaa oiuoa EpEzipjn sa BnB ^a anb ua sossa soj u;j
•Epa ap a^uauiEAijaE EpEsjndxa sa
Binnu ej opuEna o opE^daaiaiui sa BAana ^\ EjaEp oiaaÁBJi p opuEna ops sopnpB
sajEiduiafa so[ ua Eip p aiuEanp aanpoad as EnSE p EtaEq adEasa [a íainq b aiuaui
-anuaiajaid uapuai) pna ye uapao jauíiad ap oiSnjai un a/ínqjsuoa EAana b^
•EnSE ^a EiaBq o BAana e^ BiaEq :epmq bj
ap sajqisod sauopEjuauo sop ap Eiauaisixa bi opEaijiaaA souiaq (0961 'Bjpxiaj - ze^
^ oueijos ap Euais) pEjaaqp ua seijjuu aiqos sEpEzpEaa sauopEAaasqo u^ #
•(9^ *^?^ BI aP Bln jaA) ojuiaaj ^p BpBqo9i b[^isbd b^ bidbi^ o
98 anb Bpxn^ b[ ofnpojd as ojjad un o Buosaad eun 9SJB9J99B ^y
##SOTnj9J BIDBIJ BpinjJ

B[ 9p uoioBA9p Bun aDnpojd as 'sosbo sounS^ .u^ *(b #8ij '^j qd) 9;ub[
-9pB BT9Bq O^B 8BpBZB^ds9p S9JOIJ9JUB S9^B9nq SBSIJqiA SB^ X
pp uaSuo p Bia^q ajuauíBpBuiixoadB opBjuaiio oapoq p uoa
UOI9BJO[dx9 OpUBZI^B9J 'B9l}B}S9 pnj!J9B U9 9D9UBlUJ9tI [BTUIUB ^
•sapnsiA o soAi^ipnB so^uiijsa b 9;uajj ofnpojd as upiaa^aj B}s;j

•anbujv A, vzvudwv 'vptm¡ 'viiun^n ap

•(a 'b 'sSij 'jjj qd) sapjoq sns aiuauípiaadsa X
-jadns B[ Bpoj jbzub9^b ap opuBjBJ^ 'Bpadjq uoiaisod ua saopa as
-nu b^ '[buiiub p anb Banjps joXbui ap sa ^^s^ is íojafqo pp sapjoq scq
ap X aiaipadns b^ ap BqduiB buoz Bun ajqos aaBq as uoiaBao^dxa B&gt;q
•sbjjb X aiuBppB Btasq
ajuauíBA^BUjaip SBppuaiAoui o 4(p 'q ^sSij 'jjj qd) aiuB^apB BiaBq SBpiS
-ijip saaoijajuB sa[BtqB^ SBSuqiA sb[ uoa 'o^afqo n opns pp pBpiraixoad
Buiaj^xa ua oapoq p uoo 'BpBnuiiuoo buijoj ua 'uopBjp Bzipaj ag
•jBn^ ap sopBZBjdsap soppouoo o 4(*oja 4SBjqsi 'uo^bo un ouioo sap^)
soppouoo ou sojafqo 'soAanu sajB3n[ ajuB o 'ojupaj p ua sopianpojt^
-ut so^uaraip oiub Ba^uanaua as Bijjnu b^ anb zaA Bp^a aanpojd ag

'sniuojnuojdxa sapnpiapoy

' (j 'Sij 4jj qd) sajopa^sod sojquiatuí so[ ap oun ap SBun sb^ a^uBipaui
4Bpo B^ X sojquiaiui sajj aaqos opBXodB odjana p uoo Bzipaj ag

qaid B^ ap sojund sounSp ap ^ajj^ipi,, b^ Bisa uoo a^uauíaiuaj
-inijajuí BzxjBaj as 4Booq bj jod SBpBzuBojB sbuoz sbj u^ #sajBquinjosJop
BUBipaiuBJBd X BUBipaui sbuoz 'sooubjj soj ap jopadns a^icd bj bjb¿

�En los casos en que se obligó a la nutria a dejar la casilla o, cuan
do la puerta de ésta fue obturada, la huida se hizo siempre hacia la
pileta con agua, aún cuando un observador interceptó el camino obli
gando a la nutria a hacer parte de su recorrido a menos de 1 m. de la
persona que provocaba la huida.
En los casos de refugio en el agua el animal permanece dentro de
ésta en marcada fuietud.
Amenaza.*
Tiene lugar cuando, frente a una persona o un perro que se acer
ca, el animal se ve impedido de huir a refugios, o, en algunos casos, como
acto previo a la huida cuando ella es posible.
La nutria se apoya sobre los cuatro miembros en extensión extre
ma y sobre la porción terminal de la cola (pl. IV, fig. e) y amenaza al
presunto enemigo con la cabeza orientada siempre hacia él. La boca
permanece con los labios abiertos que dejan a los incisivos marcada
mente visibles (pl. IV, figs. c, d), las vibrisas bucales se dirigen hacia
adelante, y se produce horripilación en la porción superior de la ca
beza y en las áreas dorsolumbares, a la vez que un extremo levanta
miento de la columna en la región lumbosacra.
Ante mayor proximidad del intruso, la amenaza se realiza en bipedestación digitígrada y apoyo sobre la porción terminal de la cola
(pl. IV, fig. b), emitiéndose en general sonidos definidos **, y realizán
dose movimientos bruscos hacia adelante, de la cabeza.
Ataque.
Ante una proximidad aún mayor, se produce el ataque, que consiste
en saltos hacia el presunto enemigo, determinados por la extensión rá
pida de los miembros posteriores, y mordiscos bruscos en el aire.

Discusión y consideraciones.
Algunos de los moldes de actividad estudiados (prensión del ali
mento en tierra, maniobra de su conducción a la boca, rascado, huida

como sucede en cautiverio; en algunas oportunidades este refugio se hace bajo ma
tas de juncos.
* El acto de "amenaza" es, a igual que en otros Mamíferos estudiados por
Eibl - Eibesfeldt, 1956, el resultado de un proceso de inhibición mutua entre las
reacciones de huida y las de ataque, conteniendo elementos pertenecientes a ambas
reacciones (Eibl - Eibesfeldt &amp; Kramer, 1958), a los cuales se han agregado consti
tuyentes propios tal como la ostentación de la cara anterior de los incisivos.
** Hemos verificado tres tipos diferentes de emisiones sonoras relacionadas con
situaciones de extrema tensión: el primer tipo se parece al balido de una oveja,
aunque es de menor intensidad y duración; el segundo, consiste en una prolongada
vibración o frotamiento dentario; el tercero, es un golpe seco acompañando al cie
rre brusco de la boca.
- 266 -

�- ¿98 •pEjJ3qi[ u^ sEijjnu se[ ua ^ijuo E[ ^p sospajd
as anb oiuaiuiBiJoduioa jap sapjoui soj opcicdas jod uBjatunua ag
•pBpiAijnea ua aiuauíjBnpiAipui sopiuajuBiu
4(44BiJinu,,) '(Xojjjoa^)) sisuaiuvuoq sndAoo jojs^^oX/^ ap sajBjdtuafa
saj^ ap 'anbeje X BZBuauíB 'soiSnjaj b o BnB ^a bi^bij ^pjnq 4biujbjb
'uoiaBJOjdxa 'opBOSBJ 444aj;ajio^,. 'jaid bj ap ojuairaipnaBS 'soiuaunjB ap
uoijsaSui a upisuajd 'upiaeaajap :sauoiaaB3J o so^ob sa^uainSis soj b ubu
-BdraoaB o uBjáajuí anb pepiAijaB ap sapjoui sounSp uaqijasap ag

ou JopBpaad opoi BJjuoa BAi;aa^a Bsuajap Bun jmiíjsuoa
jod BiauaAiAajqos ap jojba aiuepiAa un auaij ojuaiuiBiaoduioa
•BnSB ja ua o
bj ua oAijBuaa^jB oiSnjaa Á oiíínjaj ouioa BnSB jap uoiaBzijtj|q—-f
•jbuijou pBpijtq
-bjojj bj ua Á odiana jap BJiijBjaduiaj bj ap uoiauajnuBiu bj ua uoiaunj
auaij jBna bj 4BipjBn ap ojad j? Á Bdjaj bj aj;ua BpTpuaaduioa
BJBuiBa bj ua BitoB ap uoiaBJjauad A Btauajsixa bj opuBjiAa 's
-ua a^uauíajqBqojd A 'sopBuapao A sopiaanasa uos BipjBn^ ap sojad soj
anb b^ 'BiqijuB BpiA bj aiuauíajqBqojid ubjijidbj sapBpiAijaB
•ojad jap
-nasa A o;uaiuiBuap^o uoa Bpn^aitaj A BpBuojo.Td tt9lJ9Jíoj^ iA ojjana
A BzaqBa ap Bpipna^s ajuBipaiu jBnptsaj Bn^^ ap uoiobuiuiij^—-g
sajopBpa^d jod uoidbzijbdoj bj jb;ia3 ua o biiSb
jap ojjuap souo^ijjaj ap uoiaB}iuiijap bj ua jadBd j^u^i Bupod 4oa
-ijBuiajqojd sa oiuaiiuBjJoduioo a^sa ap BiauaAtAajqos ap jojba j^
•BnB ja ua uoiaBaajaQ—•
*44bijhui,, KJ ^ata sbjjijo sBXna b aajnp BnSB ap sbs
-bui sbj ap uoiaB^aSaA bj b aiasdsa bj ap oíaiiuauíijB oÍoubj jap uoisuaj
-xa bj a^uauíajqBqojd sa xa^aBJBa ajsa ap BiauaATAaaqos ap jojba j^
•^ ^jjijo bj b a^uaiujoyjaijn sojJBjJodsuBJ^ A
^ajuaip soj uoa BnáB ja u^ sopBaojoa soju^iuijB soj jbuioj BJBd A 'soubiu
sbj opuBzqijn A bij^b ja ajqos opuBjojj jauíoa BJBd pBpiaBdB^—• j
:sa)uam^is soj uos 'BtauaAiAajqos ap saaojBA sajqísod sns
X BaijBnaB BpiA bj uoa soj)Buci3Bjaj pBpiAijaB ap sapjoiu soqaiQ
•BiauaAiAajqos ap ajqiuinsajd
jojba 'sosbo soj ap ajjBd joábui bj ua 'uaasod X BiqijuB BpiA bj BJBd epBj
-Búas Xnuí uoiaBzijBiaadsa ap soja^aBJBa uauayi 'saj^sajjaj sajopaoj soj
ua sajuasajd pBpiAijaB ap sozcjj ajqos SBpBiuBjduit JBjsa UBpand ssjja
opuBna unB 'ofBqBJi a^sa ua sBjíuuoiauaui sap^piAiiaB sbj ap sbjjq
•soipnjsa ap oaijoui opis u^q anb sajopaoj sojjo ua sopBAjas
-qo soj uoa 'sajjBjap oajbs uapuodsajjoa as (BZBuauíB 4SBAana sbj

�cumplen de acuerdo a modalidades generalizadas en los roedores te
rrestres y aquellos que presentan caracteres especializados en relación
con la vida anfibia de esta especie, asignando a estos últimos sus pro
bables valores de sobrevivencia.
Summary
A description is given of some patterns of behaviour associated
witb tbe following activities: defecation, the catching and eating the
food, the shaking of the skin, "toilette", scratching, exploration, alarm,
flight to the water or refuge, tbreat and attack, of three specimens of
Myocastor coypus bonariensis (Geoffroy), ("nutria"), kept individually in captivity.
Separately are enumerated tbe patterns of behaviour generalized
amongst land rodents; and tbose which present special cbaracteristics
in connection witb the amphibious life of tbis species. The probable
survival valúes of the last ones are discussed.

- 268 -

�69S -

•pn 03
puB uanqjaj^ -sSi?d ^Q^^ -+• niA •sjBunuy ui jaupsuj puB SuiujEax — ^
H A\ '
"91Z-L9Z :8I -JM^?^ -tn/f -^vg rntg • (..BiajnuJ • (Aoajjoao) sisuaix
-vuoq sn4^03 xopvooipi ap uppEjiqFq Bun ap soAijnjijsuoa sojuaiuajx — 0961
• (Bsuaad ug) 'vjü¡j ^7 7007 -uwpns -uSuoj 'xaj
•{B^uaiquiB Ban^Biadinaj E{ uoa uopEpi ua ' (,,Bujnu,,) ' (Ao.ij.joaQ) .vis-i^uvuoq m4i(oj jojsz^oAj^ ap Ea^odiq uqtaBjiqBq bj ap BanjBiadiuaj bq — 6^61
• (Bsuaid u^) •vjv^j vj ']oo¿ -luvpns •j^uoj -x^j
,, ' (AoajjoaQ) stsu^uvuoq sní^Ao^ xoisv^otípi ap uppEjiqEq e^ — "6961
•g 'o.Mvmos aa
"621-18 :l -unoiavq^g -uajiq^ ub uaipnjs^napsnv —
2
sap uorjE^jijipoj^ aAtjdBpB pun SunssBduy aqasijauaSojAqg — ' 1961

•suvj.

0^^-891 "^d
Aq -pa) s^ss^jouj 4no.ifj uo 'fuo3 "tsí 'puno^ 'x[ fovj^ qviso[
-sapads paigE Ajasop ui suaajjBd aoiABqaq puB ASojoqdaoj^ — 'SS6I

aSpijquiEQ jnoiABqag jBuiíiiy ui suisiuEqaaj\[ iBaiSojoxsAqg :ui 892 "
- 122 dd sujajjBd JoiAEqaq ajEuui SujApnjs ui poqjaui aAijBjBduioa aqx — 0961
'62"í6I :68 'q^uxo '[ uauíjEuy ub uaipnjsSunSaMag apuaqapjSja^ — ' I^6I
•S9g-¿gg ^83 /
"JOiABqaq aAijaupsut jo Aaoaqi .zuaao^ pEiuo^ jo anbijiia y
"S Q 'NV^HH33
uasiuajz *y 'sSi:d 95 • (bijjuu) .iaqiqjduin aaQ — ^96I
•f 'MDrusE^da
692-192
'ssajg 'aiuq ajB^ 'uosduii^ puB aog -pa 'uoiuijoAg
puB aoiABqag :uj aoiAEqaq aijpads sapads jo Apnjs aAijEjBduioa aqx — '8961
N30H3aNix N =^ V
•¿f'-gf' :i -avipg
•tuiuy •[ -ug "aocABqaq ubijeuiu'.bui ui juauíuojtAua puB Ajipaaau — -gc
O a'
"112-181 :E8 -¡oig
'juvn^) "joiAEqaq jbuiiub jo Apnjs aAijEJEduioa aqj 'ASojoqjg — "8961
•gt-62 :l3 'yx^tpSnp^ "7 'uajaijaSnES pq uaSunSaMaq
uoa uoij^junj pun Sunadsjfj aaqii ua3un^jjauiag aSiuig —
•/ (x snp^ix3 stipoury) sjojsuibh sap aiSojoqig
'OOl'-Oig :8 '\oip^s4^3} '7. ('X suvSjnn snxnps) suaqauaqqqaig
sap SunjpiMjuapuaSnf pun aiSojoiqíimnzuBijdjaox anz uaSunjqaEqoag — '\%\
X'
viivx^oneiH

����s

��o

2 13

O

����</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5998">
                <text>Algunos moldes de actividad en Myocastor Coypus Bonariensis (Geoffroy) ("Nutria"), en cautividad.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="5999">
                <text>Trabajo del Departamento de Zoología de la Facultad de Humanidades y Ciencias y del Laboratorio del Zoología del Instituto de Investigaciones Biológicas, iniciado con el apoyo de una contribuciónde la partida para "investigaciones originales" asignadas por el consejo de la misma Facultad.  </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6000">
                <text>SIERRA DE SORIANO, Blanca </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6001">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p.  261-279</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6002">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6003">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6004">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6005">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6006">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="521" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="776">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/7f7dc1c342c759d477f4f6f505d6b96e.PDF</src>
        <authentication>9bc16f82b61f39ea18a5a25118fb0bef</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="6008">
                    <text>T'T
6'T
6'5
S'8
5'S
8'8
5'8

V2
2
2
2

2
oxpauy

Vf

- 51 -

Olp9J9p JOTJ9JUT OAISpuj
opj9inbzi joiJ9dns OAispuj
Oq99J9p JOIJ91ins oAispuj

O^^
08
88

JOIJ9JUÍ
JoiJ9dns XBtOJ^t B f
JOIJ9JUI *nw *B 8
JOiJ9dns •I^TOTAT *t? C
JOIJ9JUI J[OK 'B 5
joijgdns JB[O]^[ 'B Z
JOTJ9JUI JBIK &gt;B T
JoiJ9dns JB[OJ\[ *B 1
Opj9inbzi JOIJ9JUI OAISpuj

Tí'

8'9
S'6
S'OT
S'OT
S'TT

5T
TT

o8jz'7
('UIUI U9) 891U9in^l S SB[ UO8 8Bpip9UI
3 891U9ip SO^ UBJ189 ntU 98 "[ 'IJ B^ V

jB[dui9Í9 un 9p si

8

0

0

5

— n —d —o —

8

0

0

I

5

:9JU9IU18 B^ 89 SílXVílÓaOX SAIVíOMaX^ 9p BIJB^U9p B^nuiJOJ B^J
'S9JBJOIU
-9jd Á 8OUIUB9 9p B19U9JSIX9UI B[ 9p pnjJIA U9 VlUdJSUip Ull 9p B19U98
-9jd B[ '8BUI9pB 4B^BU9S 9g " 8OAISI9UI SO^ 9p JBiqB^ B^B9 BJ B OpB^lOll[
Bp9nb X OpBfuBJBUB OUO^ Un 9p 69 9189 U9 'UOJJBUI O O[[IJBUIB JO[O9
9p 89 89JOp9OJ SO^ 9p BJJOXBUI B[ U9 9nb 4OÍJBlU9p 91^BUIS9 ^[^
•SBJnp SB19UB1
-8118 SB[ JB1JO9 BJBd U9A^18 4JBn!oUI[ 91JBd B^ BIOBq ^siq UO9 489p9UI9
OUIO9 8OpB|[Bl 48OAISI9UI SOpBAJnO X SOlá.IB[ 8OQ
4S99TBJ) 9SBp BpOl 9p 8OÍU9UII^B 9p UpiDBOllSBUI B[
X BpBnilS Bi{nS9J 4(0J0Aiqj9q [EUIIUB) BpBZI[Bl99d89 91U9UIB1|B 4UOI9
-illi9p Bs^ * (uvjoiu odnjS un X oaisioui odnjá un) njuopoudiaif uopii
-U9p buii 99sod (ttnoni - nonj^,) siixvnóaox

SOAISOU! Gp SGUODDGS Gp SDDUGUGdxG X

sn^onbjo^ sáojougo ep ouD^uGp
a O3'ioaou

�Morfología dentaria
Incisivos. — Son los dientes más especializados de la arcada den
taria. Situados a ambos lados de la línea media, de estructura y as
pecto uniforme.
Son de crecimiento continuo, compensando así la abrasión me
cánica por usura de su extremidad libre (borde incisal, mejor dicho
verdadera superficie triturante provocada por la fricción con los an
tagonistas). Tienen gran tamaño, presentando una curvatura longi
tudinal (que a menudo los transforma en un semicírculo) . El radio
de curvatura de los incisivos superiores mide la mitad del radio de
curvatura que presentan los inferiores.
Están implantados muy profundamente; las raíces de los incisi
vos superiores terminan a la altura de la segunda molar superior.
Los inferiores terminan cerca del cóndilo del maxilar inferior.
Presentan forma de prismas. No hay separación entre corona y
raíz, siendo ésta sumamente larga.
Las coronas tienen esmalte (de color amarillo - anaranjado) y en
las caras vestibulares y los bordes marginales mesio y disto - vestibu
lares .
Los incisivos superiores e inferiores tienen sus bordes cortantes
(plano inclinado) biselados a expensas de la cara palatina, afectando
dicho desgaste la forma de un triángulo isósceles (base hacia la cara
vestibular y vértice hacia el centro de la cara palatina) .
En la fig. 2 se puede apreciar el aspecto lateral de un cráneo de
Ctenomys y la relación de los dientes superiores con los inferiores.
Los incisivos superiores sobrepasan a los inferiores y no contactan
con ellos. Se observa el diastema grande y luego los molares. Los
molares superiores están situados algo exteriormente con respecto a
los inferiores.
En la fig. 3 se ve la parte superior del cráneo, como también los
incisivos superiores, oscuros debido al esmalte.
Dientes yugales. — Los molares, tanto superiores como inferio
res, están como dijimos, en mayor número (8/8) : 4 para cada hemi maxilar. Su tamaño van en orden decreciente hacia atrás. Su borde
cortante horizontal tiene forma triangular (triángulo escaleno) . Su
parte coronaria es mucho menor, su raíz es dos veces la corona. Están
alojados en alvéolos. Su forma es prismático - triangular; los supe
riores presentan su cara vestibular cóncava, en forma de V. (fig. 4) .
Los molares inferiores, al contrario, tienen una cara vestibular
ligeramente convexa y una lingual cóncava, (fig. 5) .
El cuarto molar, comparado con los demás, tiene un tamaño muy
reducido.
Histología dentaria
El esmalte de los incisivos —como dijimos— se encuentra sólo en
la cara vestibular y en los bordes proximales. Su color anaranjado lo
hace resaltar sobre el tejido contiguo (dentina) . Foramen apical muy
abierto; cámara pulpar larga y ampliamente abierta. El epitelio odon-

- 124 -

�- 981 -

•Biaua bj ap jaAiu
jh sajopajui a sa^opadns soAispui soj uoJBuopaas as oAanu 3q
91UIU6
6uiui¿

pnjiáuoj oqaa^ap joiaajuí OAispuj
pnjiíáuoj oqaaaap jopadns OAispuj
jiuqn ap LZ

6iuuig
BpBuopaas Buojo^
graui¿rajqipara pniíSuoj - oqaaaap joijajuí oAispuj
guiuig
a^uauBinai uounj^[
¿unn^
BpBuopaas Buoao^
^rau^:ajqipam pnijSuo^ - oipaaap joiaadns oAispuj
'sajoua^uí a saaoiaadné soAisput ap uopaag

9S6T aP líjqn 9PIZ
:saaoija;[n sauopBAjasqo sb[ á OAi^oadsaj opaojo^d p inbB ajj
• BjaaiqB - itaas
Booq B^ jauajuBin BJBd sajuatp so[ aj;ua zidB^ un osndaaiui as X bz
-aqBO B[ auijij oAnjuBui as íajuaidpaj oqaip ap apjoq p SB;t?d sns uoj
-bjb as íBÍapuBq eun ua opBaopa anj 'Bzuid Bun uoa psjop ajjnd b^
jod opBj3fns 'jbuiiub ^^ -osad ap uS XSI 9P '(idd 'V BlnBf) !Inp^
oqaBui JBjdmafa un ua BpBzipaj anj Bpuapadxa Bjauíud B&gt;q
• ajuauíBpid
-bj opuBziJiBap 'joiaaisod osopaajuí osaaoad oqnq Baunu ojad 'Biaua
B[ ouoisa]i as saaaA b 'opBpma uoa BqBzipaj as uopBjado b^ anb ap
jBsad y "BUBipaui Baijpuj[p ajuBuiBip ap Bjpaid ap oipaui jod
p ozqB ag *piuap oujo^ jod BpBuopaB oubui ap Bzaid ua '[i
ua opBaopa unpunjoqaBa ap a^ajtoqjBa uoa ozipa^ as uopaas Bq[
•SBjnpapjoui ap o^saii uis 'sBp
-Bjaipj sauopBjndiuBiu aiutrtpain puiiuB pp BAisaans uopeapsauíop
bj JBjqpBj ajJBd bjjo aod X sopBuopaas soAispux boj ap o^uaiuipaja
p jBAjasqo opB^ un ^od ía^qop Bja ojafqo j^ "saaoiJajut a sajopad
-ns soAispui so\ 'Biaua b^ ap pAtu b 'aBuopaas ua uojaijsisuoa SB^s^
•SBpuapadxa sbj uojbzi[B3J as 'uopBaipuiBJiuoa BiqBq ou ouio¡3
•BtJBuojoa aj^cd bj b usq^Sajj ou soais
-pui soj ap saaBdjnd sejeiubo sbj anb tsb jBAjasqo opnd as X sopBjaa
-Biu soauBja ap SBijBjoipüj uojbiuoi as Biauaijadxa bj b BiAaj^
sajuaip ap upiaoas ap sviauaiuadx^^
•aijBiusa uBjuasajd ou sajBjoiu so-q
•zibi bj ap
jbuij buoz bj ua sopBiu.ioj Bui}uap X ajjBiusa ap jBnSí p^pijuBa Bun
jod BpBZBjduiaaj a^uauía^uBjsuoa sa 'uop^aiisBiu bj jod 4opBisB Bq as
anb ajj^d bj sand 'jaaaaa b aiuauiBnuiiuoa op^uiBjj Bjsa a^uaip BpBa
'oiubj oj jo^ '^piA bj spoi ajuBJtnp a^sisjad (iMJtajj ap buiba) oaiua^o^

�10 de mayo
Incisivo superior derecho
Incisivo inferior derecho

6mm8
lOmm

Ese día se vuelven a seccionar los 4 incisivos.
Incisivosuperior; corona seccionada
Incisivosuperior; muñón remanente
Incisivoinferior, corona seccionada
Incisivoinferior; muñón remanente

4mm2
2mm5
6mm
3mm9

17 de mayo. - Peso del animal 141 gr.
Incisivos superiores
Incisivos inferiores

7".

6mm
8mm8

22 de mayo
Incisivos superiores
Incisivos inferiores

7mm4
9mm3

29 de mayo
Incisivos superiores
Incisivos inferiores

8mm2
9mm6

El animal con el cual se realizó esta experiencia fue práctica
mente domesticado. Como se ve, sus incisivos alcanzaron mayor ta
maño que el que presentaban al comienzo. Parecería, pues, que los
cortes provocaron una exacerbación del crecimiento. El animal se ali
mentaba bien; en ningún momento dejó de comer.
El 7 de junio se comenzó la misma experiencia con otro ejem
plar macho adulto con 4 meses de cautividad, de 300 gr. de peso, mi
diendo 23 cm. desde el hocico a la base de la cola.
Incisivos superiores
^Incisivos inferiores

llinmó
14mm5

Incisivo superior cortado al nivel de la encía.
Incisivo inferior; corona seccionada
Incisivo inferior; muñón remanente

lOmmó
4mm

9 de junio
Incisivos superiores
Incisivos inferiores

2mm4
8mm4

12 de junio
Incisivos inferiores

9mm6
- 126 -

�- ¿si • (S9JOp
-9Og SO[ SOpOJ TBITSd OSB3 J3 83 OU 3nb Oj) OtlUIJUOD OJU3IUIID3J3 3p
U3iqUIB) UOg 'S3ID3dS3 SBX(O BJBd SaJBJlUHS 3p UOI3U3UI OpBJJBq 8OUI
-3l| OU 83UOIDBDI[qnd SBJ U3 S3tld 4S3JOp3O}J SOJ 9J;U3 BJBJ XnUI J38 3q

f

0

-ap *- K ~ Wd 'snxvnóHOX sxwo\iax3 ap sapSn^ so[ ap B^nuuoj B&gt;

f

0
•aja 'snanvxadng oxauaS ^a ua -

I

-

Z
Z
ísnasiavg oaauaS ^a ua - y^ - j^^ Í8opijnj\[ ua

80
j\[ -

Zj(Z)
I

0

I

íavaianiag bijiuibj bj ap saiaadsa sbixba ua - j^[ - j^^ tsojdraafg

I

I

•sduvjoui X s^jvjoutaud soj ap oxauínu jap A
BJínjatujsa bj ap —SBjnuupj sbj unSas— pnpisjaaip muau^x^ (g
'aiaadsa bj
-sa ua sajuajsixauj — •sauvjowaud ap ouaiunu jap upioonpa)j (g
•snxvnóaox
ua ajuasajg 'sajBniC soj A soaisiout soj aa^ua viuajsnip oijdtup (q
•sojuopoojd so[ ap
bj ani&gt;xs diaadsa B^sg — 'soumva ap ajuDjsuoa mouasny (g
S9 snxvnóaox sxrooMaxg ug -j/j Bjnuuoj ap uos aiuauíaj
-uanaaa^ anb '(aopaoj odij jap) socitsiaui ap optanpau ouaiun^ (g
^• (BJnaso una sa BAtjaadsaj uoiobuijojui
bj anbunB) saaopaog sojbj sounájB oiuoa 'vpuopoifip aun Bjuasa^d
aiaadsa Bjsa 'oiquiBo ug *snxvnóaox sxMtOMaxg b apuodsaxjoa Bjja
is • jBJnSasB souiapod oj^[ — 'niiuopotfouotu ^
mauapua^ (y
:soxiosou jod apBtp
-n^sa aiaadsa bj jod sopBjuasaad soj uoa sojJBJBduioa sa^d souiBpjoaaj
anb 'saxBjnaxiJBd sajajaBJBa UBiuasaad saaopaog soj ap sa^uatp sog
upisnosiQ
uaiq a^uauíBiaajjad oAnjuBiu as jbuiiub jg
saxotxajui soAisiauj
sajoijadns soAistauj

uiuiqj

omnf ap

�RESUMEN.
1)La fórmula dentaria de Ctenomys torquatus es

2

0

08

I— C— P — M —

2

0

08

Los incisivos presentan una curvatura de gran radio vertical; su
esmalte (de color anaranjado) sólo se presenta en las caras vestibu
lares y bordes marginales (mesial y distal) .
Los molares, de tamaño decreciente hacia atrás, se articulan ex
tremo a extremo. Las superiores sobresalen unos milímetros de los
inferiores. Existe un gran diastema.
2)Mediante la sección de los incisos superiores e inferiores a
ras de la encía se comprueba un crecimiento muy rápido y exube
rante de los mismos, pues alcanzan, al cabo de 10 días, una longitud
mayor que la inicial.
3)Dicha sección de los incisivos facilitan la domesticación de
esta especie siempre agresiva, facilitando la manipulación sucesiva,
reiterada, sin riesgo de mordedura (comunicación posterior) .
BIBLIOGRAFÍA
GRASSÉ, P. P. — Traite de Zoologie, XII, Les dents (L. Lison), París, Masson,
ed. 1954, pp. 791-853 y Vol. XVII, fase. II, p. 1345.
DAVISON'S. — Mammalian Anatomy, Blakiston C&lt;?, ed., Filadelfia, Toronto, 7
cd., p. 349, 1947.
Facultad de Humanidades y Ciencias.
Cátedra y Departamento de Biología General y Experimental.
Montevideo (Uruguay) .

- 128 -

������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6009">
                <text>Sistema dentario de Ctenomys torquatus y experiencias de secciones de incisivos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6010">
                <text>TALICE, Rodolfo V.; BOUSOÑO-UNGO, Maria Elena - </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6011">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1961, Nº 19 : p. 123-147</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6012">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6013">
                <text>1961</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6014">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6015">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="6016">
                <text>Pubilcación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="515">
        <name>DIENTES</name>
      </tag>
      <tag tagId="432">
        <name>ROEDORES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
