<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/browse?collection=7&amp;output=omeka-xml&amp;page=9" accessDate="2026-06-26T01:14:38+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>9</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>149</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="203" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="332">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d28dd604d9aae71c8cc480a8cd79c4b0.PDF</src>
        <authentication>6f83497fe68999c8cbaa0b0897e1fea6</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2198">
                    <text>~

}'lf M ,INIJI) C:.'f:\DSA C:APJJT:I II.U :

LA ONTOLOGTA DE JEAN-PAUL SARTRE
CO~IPAHACIONES

CO.\ LA ONTOLOGL\
DE .\lAHTIS HEIDEGCEH

PAHTE 1

A s¡wdo., fWIIf'rtt!e., ,,oflre la ohra sartriww y ,.¡ r•.1i.,lmH"ialismo

Cu•ÍTtLo

.(-.

'

J. - . GtR.tC'IIIIbru:.\ 1:El\EU.\L 111 : su uun.t
S 1: .\ 1'.\I!ICIÓ '1

Y 111-: L\ i:t•ocA uF

,\denlrar:'f' c•n c•l (•sludiu de la ol•ra ele• .JF,\'\'-P.\1 '1, SAIITI:E .. L'f.:tn•
et ¡,. Jy,:,,,-·, ,ul•·litulndn ..Esmi (frmtolo¡.:ie ph¡.llumt;llologique'' 1"~
¡umelrar en lo más profmuln y nu•clulnr dt•l si~tf'm:t de toda su filo·
1mfía f''l:ht••neial ele lu r¡ue irnttlianí lo~ temas par·a d clesnrrollo tic :'-11
t'flll"t'I'\Wnle lilt'ralura filo~cílic·a. Si hien. 1111 l'llftHJIIt~ l'l'llllOió~ic·o
tt''JICI'Io a la aparil'it'in tlc: •u~ oltra-. no no, cla c·laranlc~lllt' a~c·utimienlo
para :-.o~trner t!~le c·rilt·rin ''1/f~'/n• t&gt;f h· ;\',;11111'' planlc•aelu a:-Í prilllal'i anwnlc\ tle¡.,c)e un Úll;!.lllo &gt;~if-temál ieu-fi lo,;IÍfÍt'll•c'"\ i~l t•w·iaH-.La "''
¡:twtlc• c•,taldt•c·t'r inc'I)IIÍ\ot'llllle'llh• e,.;te onlc•uumienlo l'lt !&gt;111 proclu&lt;Til'm
ll)tal. •·¡;f.:trt&gt; t•t ¡,. ¡V,:,mc aparc·l'icí para juRiil'ic·;11· y n•spaldar cientiri·
c·amt·nte lo" di,tinltJS l••nw~. la i)u,.,tral'it'iu y ct~rpcniza(,jt)n ele ello~;
Hll'jtH' clic·ho. lo.; cli,tinlos f'llftJc)lt&lt;';. tlt• la lt'lllátie·a t'Xi8h'nc~ia li .. ta .,Ji~•··
min:ulos en totlu,;. .;us nlll·no; litt•raria"' v lc•atralt·s: "/,, Srm_.;¡.,." dorulf'
truta el tema de In "nnl!u~lin c•'l:i,.tc•u&lt;'i~ria", ''lluis Clos" c•n que objeth·iza la Iu.. ha tle las di,tiula5 eouc·it'nt'Íao¡ 1'11 la c:on,·i,·ctu:ia cotidiana;
"/,,~s .llouclzt&gt;.~·· t'll r¡u•• lt'alu el lt'ma de la lil .. •rlacl y da pt·oyt'rric)n
Jlill':t C'Oil'll'UÍT tilla llllll':t) ÍlllllUIH'IIIÍ;,ta. ''/,, 'llttr''. ".\Jurb .~tUl.\ ~l;flll/111•
re/', elr. Toda :m c:,..lnwtura clo&lt;"II'Ínari:t. ~~~ lla'-illll•'nto filo:-c)fico, l.t
fucnlt' elt~ ~u" lt'nw¡;, y arguuwntoK. t&gt;l nniPuamit·nto y la funchlnH'lll¡¡l'it'lll tt-c·nica. ln ilul'ic'lll tlt· loi' tlistinto:; t'OllC't')tlos pa·inc:ipak" c¡uc con-;·
tituyen la totalidad clt~ la ohn1 ~artri:ma, l"&gt;.lán lnttacltJs t:ic•ntífil'amt'tltt·.
c•uu a¡wcla nll'lorlolo~iu, c·on dt')llll'atla lt~cnic·u fi lo~c'¡fic·a v ha,.;La c·on
•)~
) -1

�\ Ít"lllo~Í._IIl&lt;l y Jlf'I"ÍC'Ía t'O Jo~ lt'llHI,. m á~ cJific•i]c-,.,, &lt;JII&lt;' .Jc••arrulfaní 1'11
~·'nticln~ \PC'turialt·• &lt;'11 Ja,. di"tinta~ ohra~ li1Prario-filu~cific•a•. !-ic· podría
lc'lll'r c·onw n•ft•rt•Jwia uhjeti,-a. IJUC la IIO\t'la ~ c·l l&lt;·atro ... artriaun.; ,cm
1'l lahoratm·io '''-JI&lt;'rÍmPntal clon1l~ artúan. 1'11 1111 llllllldo itll•tdiz:ulallll'lllt· t'\.Í ... tt'llt'Í:tli-ta. pPr.;ouajP" tipo, 1l1· :ou l·oncc·¡u·i(m fi)o ... lifil':t &lt;'11
... u total alhtr:weióu c•xi,.tt•neial. Eu '"L1·., llmu·ht•,'' \l'lllo• a lln·stc•,.,
t''-J•Priruc·utm· In n·act'ÍIÍil total haPia la t·uw¡ui ... ta ,¡,, In lihc•¡·tucl. de• In
IilwJ·tarl sart1·iaua, ha ... ta llf•!!ar a la t·c¡uipa•·&lt;II'Íc'm c·ou l&gt;io ... pt••··onific·;ulo ¡wr·
u,. c·un quien cli~c·ntirá en un mi•uio plann lrnri:~.nntal
ha ... ta clc·c·lnrar,t· \l'llt'itla la tli..-inidacl aulc• la lihl'rtad nllltiu;:c•fllc de
]o... lrunrlcro•,, ~e trata ele·) rPehazo ddinitin1 de lo Jtiatlu ... n, ltw¡ro 1lc
lr.dwr ¡t~•di.lo la ól) u el a d1· ZPu,., y el allitllclonn clc&gt; lo~ inrpc•ral ÍHls cle
111111 mw·al t·,erwi.rl-clo¡..'lll:Íiil'a. ''Lt&gt;.~ J1lmll'lll•., .. p, c•l lc•nw clt• la liiH'rtóld ac lualizado pJ.:í,Li&lt;'alllt&gt;nlc', &lt;¡w· Ira ,,,u·¡ridtt c·n la c·cHt,.,idl't"ai'Í&lt;Íil
II'IIHÍI ic·¡¡, de· , .... ,a nln·a fuudamt·nta 1 1pw anali~:ar&lt;'lllll•: ¡wro qtu• t•s
una t'OII"I't"lll'IH"ÍU tlt· '&lt;ll cliali-cti&lt;·¡l. e1111 Indo&gt;&lt; ·'"" c·oJII;wlo:-,. '-lh ante•·
l't'dl'nlc•s 1'11 c·l ,.¡,.ll'llla total di' la Jiloo.ofía. En "/,"[~In• t•l ¡,. •\t;llllt"
C'llllt¡ll"c'll dc•nr o... NI u nn tola 1itlatl hololcl~it'a &gt; pm· 1•1la. lo;; el ic 1i nln~
t·lc-rllc'lllo, &lt;Jlll' ;wllian &lt;'11 su t!iu;~ruil'a clial•'·t·tit·a. t·untrapullic·ndu,.;c: y
clc•lirlt';Ínclo~t· nno, c•n n·lat•Íunl'8 a lu ... olro,,

z..

'a ljlll' l~t•mo,; arwl a elo la ¡:;ran l'orre.-pondl'lll'iu t•llln· la olcra litt•·
rai'Ía ) "11 •Í•I••m.t l"ilusúfic·o. ,., ju'-'t.l hac'tT llllil hrc•\ í~ínw exc·ur ... icín
¡cnr t'•ll' lt•JT&lt;'Ittl t·ll In-. clnmiuin,. mií" tld \rlc• que• de· lu Fi lo-ofía.
1'""" 1111"' dar.i una nwjo1· upm·tuuicla1l para Ja aprc·lrc•rt-itjll de S unm·.
r dt· -u ,., i~t••rwi,di-.mo. pt'ro are ntuanc1o rn:í• In intc'rwit.11 •·n "11 autnr
')ll•' 1'11 1"!1 filo-ufía. J),. pcll' •Í. S.-\RTRJ.' t'" mra fi:,:ura poliLJ&lt;'c'•tic-., clcmdP
'011\ c'r¡.:t·n ••n "11 pmd tli'&lt;"ÍÓII intelectual. la .. JH'l':-ollaliclaclc•• d1• 1111 fiJó¡;nfo :11'1 11,d, cliniímit·o ) rt•nm·,ulor. la de un noH•)i ... ta t•r·uclo. la de un
clrarnal11q~o pJ¡j.,fico ,. intc·u,.o y la de• uu t'li·U)Í-t.c t•l¡¡ro) \Í\IIZ. Ha
t•mplc·ado "11 ÍlllnHiw•t•it'lll 1'11 la lilf'ralut·a I'OIIIO una tw•·c:~iducl tlt' difu~i•'•n c'oll rura at·c•lll u a da t"arar·tt'rÍ;.Iica al I"f'llll'llc) ele• la in\ t'lll'it'•n. n la
r·c·no\ ,wit'in, a l.t liherta•l fTt•aclora. En Ja ... olll'lh lelltndc•· m:mifibla
1111a lll'&lt;'t~ ... jtlad de• c•ontpr•·H,.i&lt;ín, chmcln una I'OII&lt;'c'¡H'icírt au¡.:u~lio-atll&lt;'lllc•
l"'''trliar· dt•l mrtnclo. 11na •·o-moYÍ•Í1ÍJJ 111ny daiHwada ) nwclit a ti .t. La
proclnc·c•i(.n lito·t·;u·ia t'\.Í;.Ic•nc·ial c·nntc•mpor.:írwa rorn ic•rlc• c·n ar¡.:.llllll'll·
los clt• llo\ t•la., ~ de ti rama.- l&lt;•al rale:-- lo 11'11' atrlc•s fui• \ ÍH·rwia )H'r~n·
ualí,inra, 1·a~i irtc·omnnintl1le. clr la ,.,¡,lt'nc·ia nutc:nli1·a cll' ::&lt;&lt;'1' n•·uclor.
Peno l'llaiHio ,·.,..,,., 1'111110 1·11 e·] c·a,.,o de S.\JHRE. e~ 1111 Jilc'•,.;ol'o ) nclt•tu&lt;Ís
&lt;'X i,ll•trc· i a 1¡._¡u ••., una clifu,.,iún. una 1'\.jlc'I'ÍI'III'Í a, un ~i 111 ho 1i •mw y 1111a
climílllic·a dt' toda t&lt;U lt'cn·ín. Pc·r·o S\IITRI·: n; lautJ,¡,:n prudut•lo 1l1•l
nwclio-aurlti&lt;'nlc• &gt;&lt;cwial, pnliLit·o ~ I'Ulturul \ 1111 aul•'·rtiÍI'II rc·pn•:-.&lt;'11·
t&lt;tnlc· &gt;"ll)o. El Pxir.lc·nt·iali;.mo. Pn 1111 trHialllÍI'IIIo purilllll'llll' filo,.,).
lic·o, no t'i' •cílo n• ... ultaclo dc:l uwclio-:nul.ic•Jtlt•. "ino que• illfill)l' d
propio d&lt;··an·ollu 1le la&gt;&lt; t•.,cuelas fiJo,.c)fit·a,.. y "" c·n &lt;'•le• !&lt;Clll i&lt;lo, un
dc·~cloldumic•JIIo tl1· Jll'CJhll'lllas tan anti~uu:; I'UIIIO la Filo~ofín mi-ma.
f..t \t'rthHII't'a tlo~ificac•iún ele• t&gt;::-la:; tfo¡., infllll'tH'Ía.; amhÍI'lltaJ )' I'")H'CII•
l.tiÍ\ a t•s prúl'li•·amt'nlc· impu,.,iltl•• de clPI&lt;'nnin;u·; ha~ 1111&lt;1 íutima influcni'Ín lllttlua &lt;Jlll' lo;!ra 1111 rápiclu a\alll·c· en ('\.Lt·u~icíu ) prnfun1li-

-

1~8

�dad pn d directo lll'ndieio cld exi~"&gt;lencialismo. Pero en su intrumi~iún
eomo lc·ma y mPiodo en la liiPralura y en eJ teatro. tienc· la époea un&lt;~
man·arla prepemrlerancia. TKIST.{ '\ D'AT 1 u l HE e·omic·nur &gt;'11 lil11·c1 .. ¡.:.,¡,.,.
tencialhmw. filo~ofía
uuc•;,tro tit&gt;mpn'' fEelitorial Emecé, 2t.la. Etlieión, Bueno~ A irc,., l 950) cl icicudu cp u• "Antes ele las experiencia~
uwclc•rn:cs c·ra hall i tu al dee·i r· qnf' los pw•lllo¡; tierwn lo~ :,:ohierno;., c¡ u•·
,oc nwrc·e·en. Se pueclc• der•it· de• la misma manera. IJUC las épocat~ tietwn
la filo~ofía IJIII' ~e mer-cr·en. La Filo:-ofía ele· mw,.,tra 1;pcwa e,; t•l ,.,.¡,.,.
lctwiali,-rno y lo tif'ne nwrt•c·iclo .... , (Oln·a c·itaJa, pág. 9).
'·Toda filo;.,ofía '~" el frnlc1 ele tro: ~ fncTJ:a,., t·unver¡.:c·nle8: la ln:1. eh•
un e~píritu. la traclieio"m ,¡,. un ¡rnrpo clt· icle·a:'&gt;. l:t infhwtwia ele: li!Ht
époc·a dad a. E1 exi~t eneia li~mo u o pool¡,, ,.J 1111 ir c::;l il ft'¡!l:1 ¡!c&gt;m•ra l. Sc•
ha tlid10 etuc .-;u tr:ulir·ión eomicn:t.a c•n St;c-r,lll'~. Otro!' p•ltlían opiuar
tJUI' ~e remonta a lo~ t-ofi,..ta~ griPgu:-;. f.o, Pspíritn,; c¡tw lo han conforlll:ttlu cu lo~ tíltim"~ tiempo-; ~~· ,.,ealonan dt· l.'l.t~o:~a.:u:\ . \llll a SAHTRt-.''
(TIII~T,\'&gt;í lfA'III ·\ \Uh, nitra cita4la. pÚ:!. 91.
J..:,.¡n~ c·ita' un" ~Pni1·án pi!ra e,.,t¡¡J,J_.,P,.r la adilud nrti~til':t l'arlrimt.t
v "" difu,.,icín ltlllltir-nl:d. JIIH',..Io 'JII«' L1 litc·1·atllra y d tc¡¡t ro ~011 ru ;i,
ac·n·•ilth·.¡ 1)111' la~ pnra~ 1'•per·ulaPinll4':i filo~úl'it ·a~. La iuflno'lli'Í:t do• l:t
,; pcwa 1w e~ tan llllÍHH'll t•n la clc.• lc•nllinae·iún clf', esta Filno;ofía; pc•ro ~í.
fe inflnyo•n n•eíprOCillllPllle en la litc'ratura filo ~úfica de s,\JlTRl:. CA-

ae

~IIb. H ,\T,\II.U·, Sl\10!\Jl nE Blc..\1•\'0IIl. C'Le.

El Arte ,,. mauifie·,.ta e·on 11na enorme fertilidad para que estas
se! t!l',..arrnllen en él y por íJ. En una

t'l'l'llf'las filo.~óficas suhjethi,ta~

;poca ele paz u o h 11 h Ít-;.c pro,..pentdo ,.,.., i ut ro m i,;icín ( atiiiiJile' el ,.,..¡,.,.
lt·uc·ialismo huhie~;~e crecido o•ornn IN&gt;ría fiJo,.ófica). puc,.,to que hu.hiese
habido una inercia n. tmlo lo nuc&gt;vo, extrniío e iu&lt;'~Jlt'raclo. La,., época:;
elt~ paz IJ·aen reposo, sediHH'lllacicín cle la~ conccpcionc~ m[ts generales
v normativas. no hay temor de la vicia y ésta ~e hac·e cornunicati,·a.
~spJéndirJa y I'Ohrc•c•;llelldielamcnte ale~r¿ )' Ot'Sfli'I~Ot'lljl&lt;H]a por ]a f~
en rl porvenir, &lt;·omo t·e~tdlatlo 4]c. r•sa" ncHnHII' de Yirla :wdiuwnta&lt;lall.
Pero la ,;pora ele aparicie'in tll'l &lt;''-il-ileJwia l il'mo litt&gt;rario no 8e tlci!ta&lt;·aha por nin~una de "~as t•urac•lt&gt;rÍ~tica-. "\o ,olauwnte ,.;ufría, principalmente Fram·ia, por Jas mi~··ria" de una e·o,.¡losa vic·toria. sino que
acechaba otra ~twrra tra)cndo las mi,;cria;, ciP una !JUizás cokto~a dcnnt a: e"\:periencia pa,acla, ;.11 rri 111 Íl'nlos actuantes t•n el pn·~enle, inecrtitluruLre eu 1111 porvc·nir !&gt;Íil fe. Lo~ kl'lorc'" y 1'1 ptíltlie·o vi,·cn c·n un
L&gt;l't',;Pnle rPlativo a t':llla &lt;~'-JH'rÍeJwia ,..ultjeti,a. El n:istc•rwiali&gt;'mn cle
S \UTJCI·:, no oh&gt;&lt;taute &gt;~er provenic•nlc ele ~ U 1-:JOEf:l;Im, :"e difen•twia de é8te
al amen~nar la proyc·c·eieín del 1 iempo hacia d futuro y pmfnne]i:t.a
IIHÍ~ el pre:-wntc en la n·aliclacl a!'lual del ser. Lo real es antc·&gt;~ c¡ue lo
po~il•le e·n la ¡wt"ir·iún sartriuna, mkntra&lt;&gt; que la dt' HEIIlFGG~:R M'
JIIW.J,, ~inlelizar c¡ue lo n •al l·,;tú t•mtolieionaclu a lo po~ihlt:, int rocluc·ieuclu la prepotuler:uwia clt·l tic:m[IO, la prefer('ncia por la po;&lt;iltiliclad.
::;e oi.St•rva qut• en •·1 planteaHIÍPillo fiJo,c)rico, l'Tl cloncle no t il'w· Lmla
infltwncia (o uo e·A ~&lt;'ilo ella ) d medio-umhil'nk, no a!&lt;Í eu c·l Tentm
y In Likmtura. e:- clmule S .H:TIIF ,;e m1wslra UHÍS I'H el presi'Jttl'. má~
~ult jeti\·u. en fin, 111á., cle aeuerolu a !u {opcwa.
129

�El •·onlal'lo de lu lilt'l'alura ' el c''\Í~Lc·rwiaJi,..mo :-e hace inmi·
rlt'nl e·: la ,.,«'D~ ihi liclad 1ilf'raria ,.,e .orienl a luu:i¡~ lo a rt~'lJ,tÍo~&gt;o, ]us I'X·
)H'I'Ít'JH'Ía~ (H'r!&lt;unalc·"· o la ,., a,.Í&lt;Íll ele· lo, ,.,ufrimiento:-;, hada lo~ temas
~t.nlitlo.•. La:- eM·uela.- e•xi~tencialistnt- al!ucliz&lt;m el relath;~mo en la
•·ealitlad •u!Jjt'liYa y momPntáuea ell' t•ada e'\j¡.,lcncia en ~u anhelo de
t ra::.c·erHll'r hal'i::t el Ser. EnlfAJmo "llCOL nfirmu muy acertadamente:
"A pe,;ar de su munrlanidad. el ''lJa.~ein'' es una mó~ada con las ventana,. m á'\ &lt;Trradas atín que las de• l~EIBI\ITZ tEnv \RUO '\JCOL. Hi::;toricismo y Exil!llencia}i,.,mn- La lt•mporalidad clel ;.c•r y la razón. pág. 366,
Ed. El Cole¡.do ele México, México, 1950). SARTRE lleva todavía más
l~job el mundo cerrado de cada cxi~tcncia con la duda de la comuni&lt;'aeión eierla de la palabra, lo que llamaremot~ su sentido de "socialidad absurda'' proveniente de un concepto de libertad extrema. Se
Jtodria decir que su onto-lo¡da (en una afirmación no muy técnica,
pero .-í objetiva) tiene mucho tle "ontos" y olvida el "logo~". La actitud
de sus pN!'IOnajes, como la des&lt;-ripción de sus cosmos y como la, fundamentación de $U teoría C!t pre-lógica: lo instantáneo, lo auténtico,
lo desmesuradamente descarnado. lo inmeruatamente dado.
Su literatura y !\U teatro tienen su justifieación, no solamente como
consecuente a una necesidad de difusión de&gt; experiencia idealizada y
de eompn·nsión ele su sistema. sino como un resultaclo ambiental, au·
t&lt;'nticamentc ambiental. Ta,nto C8 a!'-Í, c¡ue esa erudcza y esa desnudez
de e!'llilo de teoría!'. y &lt;le ar¡!;umento~ se clehen a un intento delihcratlo
ele&gt; Jo,. autor('s &lt;·ontc-mporánc-o~ !luyo$ para prodm·ir un nuevo efecto
e~IPti1·o, una nueva ,;ensihilitlatl arl Íl&gt;tica, para lo que el público eFi1á
prcdispue~to. Se puede 1lc-eir quP e"c intento Jc algo nuevo t-iC dche
lamhi~n a una e!'terili1lad pro~.rc,.iva por excel'o de cultivo literario e
inll'nl~ll- ~alir ele norma~ y dc•t•ln,;, r¡ue prelcuclen con~iclerarlo" abusi\UJUc.•nte lrillatln!i. El 1'f1·e·lo ftwrlt&gt;, ")•rutar' y ní:-li('n ,., ell'hido a lln
de&gt;-~a"l e•. a 1111 a~ol a m ÍPIII o por exc···~o tle for111a,. 1ema:- ) aq:unwn 1os
ejllt' ~P han ido pulierllln 1111Í~ y nHÍs. Lu~ ;wlort&gt;" ~ e·l plÍIJlico tlc~can
Pl ,..ae·wlimiento •lt- un t•ontra~le 1'011 lo ant•·rior. al~u 'Jlll' f'"l~ de at•ucr•lo a "u e·~taclo d" 'OI'JH·e·,.a. di' iiH'Prt idumhr... impre~nado en d pre·
M'llk. e•u In murlll'lll itll~·o. t'll lo ir u p L'o'\'Í,..( u.
( 11 prtwP•n ,.imilar. e-piritualnwnte· ~imilar. ac·ont•·,·i•'• en"" mi.-ma
l"ram•ia. llw;!o tll' b ln•m&lt;•nda llt•rrol « ele·! 70. ~o u pr&lt;wt•,..os nalurah·•,
mrlénl ie·o,. ~ t'll dio radic-a s u jll:-lifi,·aeit'm. ~on la- ¡.;I'Hentcinrw~ y la~
o•pol'a,.: ''p1'rtli1la~ .. JH'OYf'llil'rrle,.; tle un t•,l;ulo c·atílieo •twiul ole una
gue•J'l'a lamhií-n p•·nlitla. Lo cJIII' uo ,., autc"·niÍI'o ) justifit·alde· ~·rr f' . . to,..
t{&gt;nnino,.. ~nn ~:-lo-. inl•·nlo,; o·feo·li,..la~ litPrario~ dt'l.iclo,; a tclltlt'IH'Ía•
lnrmana' :tlle'P~tndc~ de l'IU pa,.,a1lo cfp :;im io-. :.r•·ne·rac·iorlf',. ··¡wrdicla,.··
e•n puc·ltlo- llllt'\0,.,, de fe·r·tiliclad !il&lt;'raria. ole• oh itlatlo,.. lf&gt;lllll:- all11.11'·
leHio,.,, para ir a hn~r·a•· ill'¡.!,lllllt'lllo'" forátwo,.. •'11 lo,- •'•l'e'rrario:- c-uroJH'Ch. f&lt;:,. la litl'ralura for7.illla, tra-no•·lrada ~- p~"t'roclí,.l i1·a. :1 \RTim IIO\ e··
li-la r dramalur~o e·-1 á 1'11 ~u .~¡mc·a, t'fl •u mo·dio ) 1'11 •11 ,.j,.lf•rua cine·
trina!. ¡;;,. r~pcmtúrrf'o pm·&lt;¡ut• lo ~ic•nlc·, lo VÍ\t'. ponpw "" "11 au;:.u~tia
1''\ Í;.,IPIH'Íal a 1 mi .. mu tic m po de dc¡Htra t la dahm·;w icíu in le 1!-1'1 u a l. Su
le!! ÍÚII d.: ",_,arl ri-ta ..." ele· e:xoíl it•¡J,. H'&gt;ol Íllll'lll il,.,, ele- pan! alout•, e·o rt o.... ole·•·
1~0

l1

�pcin&lt;Hiot-. d&lt;" unteojo:, clc ¡_!rlll'&gt;'ll" ;u·ma:tonc·•. de pro\ocada C''-J&gt;rcswn
lieencio.•a, l'&gt;C' irá )H'l'dÍc'Udo J'Ol' -.11 Íllalllc•UIÍc·iclad y faltu cJ{' t'"JlOUlalll'idacl, pero ~\IrmE ~ · :-;u c-.;i:.lerwiali~luo, lo IJllf' eo. aut~·ntieamenl1· Yalioso qm•cJaní c·onw iutc•uln ele :-nluc·icín ~ Pllfolflll' ,,.., proltlc•m&lt;J!'\ filo~ófico'-'. ~o~olro~ c¡ue no justificamo~ c·ierlo&gt;' principio" I.á,..ico;; dP !&gt;U
-.i;;ll·nw. n·c·ouot•cmo" tflll~ rn PI ha~- un valor inlcki'Lual. un profundo
c·onocimicnto filo~ófico ) psicológico, y habilidad y ;.a~acidad t'u el
planteamic•nlo y cnordinac·ión de su temática.
Et~ta ju:;Lificación a la olu·a litc•raria O'arlriaua 110 quiere dec·ir que
ha logrado un alto grado de belleza, ni eslalllOb en condiciones de cbtahlecl'r la dl."hida valorización eelética. Cuando una realización literaria
o artística I."S elegida como vehículo de expresión de una idea o de un
sÍ!'Itema de ideas, la realización del valor estético se resiente o es difícil
lograrlo. En SARTRE, la intención creadora es primaria en el orden de
las icleat~ que en el de la realización del valor estético, pero sin ninguna duda, en esa conjunción filosóíico-literaria y filosófico-dramática,
ha logrado no comprometer a la idea ni a los efcc:tos literarios. El
tiempo es el que tamiza.rá esta realización y dirá en donde radica el
valor que ba sido mejor logrado. La literatura cxistcncialista tiene
algo de heredera de la literatura naturalista del siglo ¡)asado y en el
caso particular de EMILIO ZoLA, tenemos que reconocer su superioridad en e] sentido del genio literario y su realización novelística científica se vió comprometida por esa superioridad artística. El darwioismo y el positiYismo han sido superarlos y con ello la escuela nalura]i;,la, pero no ha sido ¡o;ttpcrado el ·n•lor (•;;tétit·o ele "La Bélt• llumaine"
y ele "Germinal'". En este intcuto ele in,·e~Li~ar t•l ¡,j;,IPmu "artriano
c,tudiaremo!&lt; ,;tt uocttina filo:-ófiea, ya que ~e Licue &lt;'l nwdio apropiaclo, por lo que dejarcmo:" d terreno literario para l'ollsitll'ra•· &gt;&lt;11
realización en la itlra pura en ~&lt;u ollrn filo.-ófit'n ..En ''T,'F:Ire &lt;&gt;t le
•'\'t~all(' 110 hay otro iull'lllo 1]111' la 1''\.)IO&gt;'ic·icín ) PI 1lt&gt;,.carrolln clP 1111
~i:.lt•Jila t'XÍ•ICill'Í&lt;I li~ta.

C.\I'ÍTI II.O

11.

TE" \·tiC.\

111-

1\1.(,1 'i.\S '\OCIO'\ES t.E'il·ll-\J I·S !'IIUHh lA IIISTOHI\ \
1..\

HLO!'OFÍ \

L.\

t&gt; \.I!'TEc\CL\I.I~T \, lBH \CIÜ;\ IIL .11'.\ ..... p \!JI,

~.\l:tltE JJF'iTIW IIE E~T.\ Jo'ILOSO!IÍ \

f&gt;n•\io al ··-ludio de ..1/J~'ln• 1'1 ¡,. ,,,~uu('. lr;llan•mu~ ,¡., uhic·ar, t'll
una rápida n·fr·n·•wia. la }H'r,-ona licl.ul fi ln~cifi1·a de Hl ;mio•· dentro
.Íc•l pa11or;un.1 tolal el.. c~la c·otTic•nl!' mt•lafí"il'a d1· l.1 vicia. El exi"'lcn·
&lt; i.t!i;.nro lw nroiiO(IIIIizatlo n•~i lolaluwnl•· la ori•·ut;wicin clc&gt; lo• p•·n,.,;ulon·:' l'ont l'llrpoc·únc•o, ) ha iu , ·atlido i rrnpl ÍYa lllt'llle 1·n lo:- tí lt imo~
ti"llll"''· c·n lo~ l'in·nlo- inl,.lc·ctuale-. ) a •·omo 1111a uwtal'i,..it:a de • J..
\ i•la dt•l lu&gt;Jul.n· Ílltli' idual y •·on•Trto n 1'11 eonco'JH'ion•·~ no tun a~H­
tla .• ui tc~c·ni1·a~ tlt&gt; l'lllre-~llt'l'l'a, o ele po~l·;!.llt'l'l'a. ~·a •·omo c·rítiea o
lomo re;H't'Íon polc."·mica ~ habla p;c,..ional c·n )'1'11 o c·n cnntr.1 rle 1'!-\la:,
••.-pc·c·ul;wiollt'" , ub jet Í\ :1111 e u te n·l al i \'i&gt;&lt;t a"· iut l't&gt;•Jwl'l i , .,,,., pa 1,-. , Ít'il.':'. con

l:H

�pn·tentlitlo l':ti'Ú~"l&lt;'l' Íl'l'iii'Ínnali,.la. ::i \lt'J'JtE

f'S

•juizá ,.¡ I'Pftl'&lt;'""ulaU1t'

1ill inw, 1'1 m:!,. a•·ahatlo ( uo e u un •wntido teórif'n que e- muv difi('il
,J,. t·alifi•·ar. :-.ino •·omo c·l o¡w· ha lle¡rado a una pn~ic·iún t'XI;'f:'lll&lt;l t'll
,..11~ t'ttllt'lu•iorw,.; ~ pn•~··•-cinne,., 1, ,.¡ mú ... eon~et•ut•nle ) -al!a?. para los
o•tdti\·atlon·,.,) partidario... olt· ''"'" fi).,,..ofia llt·vatla a lt~rmiuus 1íltimo,..;
f 11'1'0 m;.i¡., :11Í 11 pa l'il }o:-. olo•r·id Í o)altlt'lll t&gt; t't&gt;lll rarÍo• r adYt'l'l'\,1 rÍo, pasio-

de ella.
hn la l1i,..toria

naiP•

olt• la Filo-ol'ía '-Oil (Hit"a• ]a,_ •·onÍt'llh't'\ t'Oll ""
ntic·IPo dt• ¡wn-atl•ll't'• ) tli•o·ípulo" &lt;Jl!c' han all'allza•lo 1111a tan I'&lt;Ípida
ndti\ari/on ~ difu~i,jn o·omtt r•l cxi~tt·rwi:di-mo. t·ou c·..,ta iuqnietud int•··
IPt·tual. -•wial ~ ariÍ,..l Ít'a, o¡ur· e ... tahiPt't' t'tllllO fundamt'!llo la w·;.ra·
CÍtjll )" 1'&lt;11110 I'OII,..I't'llf'III'Í¡¡

t•l ollt•lll't]n t'IJ

la

t'OIIIÍII:,!t'IIC'Ía ¡Jp

Ja

t'XÍ,.,(t-11·

eia dc·l llorlllll·r•, l,lniz;Í &lt;'1' clt&gt;lt&lt;l p,.;ta ll':t"t'r'lltlo•JII'Ía a 1lo~ r'!lllt:'Hl••• fnndallH'rtlnle-: 11 l'or t•l (II'Of'Í" ll'lna • t•nlrul. la \ itla ,¡,, c·ada 111111 .¡,.
Jo,. horuhre~, que l'llll,litu)r •·1 lllnlo·rial rná~ •·lt·mPnt~d ~~ unís art P~i­
hle. 21 Al llletlio-amhit•nlt•. a la alllltj,ft-ra olrl JJHillll'lllu hi"l•ÍrÍ&lt;"n tlt'
"" mayor rlifll~ir)n, eouw lo ht'llltl• uuali,wdo &lt;'11 ,~¡ ao,pct'lo litPI'iH'Í•&gt;
tle la nhra ~art1·iana. :wtuauolo ro•c·í¡n·oc arnt•fll•· t''la r·oiTÍr•nt•· l'ilmtHio·a
t·onl•·mpol'ánea eon Ja,. t·aral'lt•rí-tit·:h m.'i~ det•·nuinunte•• t'll In ~urinl.

en lo ar!Ístit:o r ('11 Jo Jl"Ít·ulc'&gt;!!Ít·o.
Pero, &lt;jlle e•) exislt'uciali~&lt;Hto haya mmwpolizatlo C'&lt;I:,Í lotb la l'iln~ofía aelual, no c¡uiere ni pn·tc•11tle· afirmar &lt;jlll' "''" una rtO\i·•l.1d ra•lical de ült ima hora. ER tun anti¡!:UO como la mi:;ma &lt;'XÍHtem:ia con~·
eiente tlel Homhrr.. sólo que ,., nu dcsclohhlmic•nto de problema;;

a u L&lt;·riorcs.
Existe entonces un problema, un núcleo de prohlema,.;, un ¡•o,tado
de incklermiuaeiún &lt;JIH' com.tit uye 1'111 prohlcmátiea que le da valide:~:
a e:,ta filosofía, característica propia fn•nLc a la filof,ofüt, traclit·iona 1 y
j u-&lt;tifica su preten8io'in, como hemos v lslo. de int rod uci r,.;e eu la litcralur·a. en d arte v hat&gt;la t•star eFlntcluraudo una ca.raeterísl i&lt;·a eult11·
ral eo¡llemporánea~ .NJCOLI\ Ann.\G:'I!Al\0. uno de los existeuria)i¡,;ta~ actuales, y que le ha rlado una orientación positiva a c~ola t•¡.;o:ll(•la, frente
al caráetcr· negati\·o de los exi¡.;teneialismoH ut· .l \St&gt;Eils, JlHIIEGGER
(V rr nota al final ,]e la I l~arte) . S.\lri'RR, Con.:s. e ti'.. ''"' aldPre que
esta fi)o,.,ot'ia tiene un auténtico prolJierua qup la tlel'inr, c¡ue •·aral'te·
riza ~u naturaleza y le tia bll&gt;l métodos y objeto,;. La Filo;;o[ía que pretendió t'ÍClllJII'I' ··pxplicar y jn~ti[il'ar t11dos lo• a~p•'l'tn&gt;&lt; tlf' la n•aliotul
d,.) hmnhn·. ,¡,.} mmulo y d .. Dios; pt•ro la,; m á~ n:n·,.. olvi•lt'í u ,¡,.,.
••uitlt'l I'X('lio:aJ' ~ justificar atpwl tjllt' nl[h .¡,.cerca lo• alai1e: ..;u propio
f'l'llblt•ma" l 1),. ,n lil11·o •"Exh-teueiali"mo Po:=itivn". pá¡.:. ~ 1·, Eel. P:IÍ·
dc),.,, BIH'IIO" \in·~. 1•1:&gt; l 1. El &lt;'\Í&gt;'If'nr·iali-mu na&lt;"&lt;' t•n la ercai'ÍlÍII el PI
propio prol,l&lt;•ma ele la fi)o,.,ofía y olel l'il·í~ofn. cu &gt;;11 mÍ&gt;illiO ·wno y no
•'ll la t•xleriot·idad a t•lb e•n dont!P ~e nhl ÍPne ('1 rt'"llltudo '·imJIIío·ito
&lt;JUO' e•.., •Ít'lll[ll't' lo total e irrt&gt;mt'lliahlo• val'uiclacl ,¡,.la l'ilo~ol'ía". Fn•r1le
u cualquier fi lo~oría. ,.,., mt·rwsl•·•· Jll'«'i!UTII ar ~i el o·orwo·ptn ,¡,. ]a ..,.,¡j¡.
,fatl t'll 'fll&lt;' dla olt!~l'llthowa, han• l'""ilole 1'! prohll'/1111 del &lt;'ual t:'lla
na•·•·. "El ••xi:::te'llt'ia)i,.m•l pn•to·wl•• •n~lrat'r•l' a o·,.ta y;u·uidacl. Exi;:&lt;'
·' (lit' la filo•ofía lll';!lle fimdJJI&lt;'lllo• a jusi ifit·ar ~~~ propio pruhJ,•m,t. a

�denw~trar su po~-&gt;ihilidad intríu...,r·&lt;·a. Tal e~:&gt;. rahc dN:ir, la característica
fundaruent al del exi!ilenriali,.;uw" 1'lrcoL,\ ADB\GI\A '&lt;O, ohra citada, pá¡!inns 35/6, Suhrayado del antor).
¡,Cuál es PnloneP&lt;; el pwhlema dt· la filo~ofía q•w ~~· justifiea a ~;Í
mi!'\mo? Es el prul1lema dr·l ,.aber. un proJ,It·ma aut(·ntico y no ntó·
pico e in,.,oluhle, un prohlema que rena('e dt&gt; .•U'- mi:'nHIS ,.;oluciune3,
r ·~ uu prohlt'IIHI que problematiza sns mi~ma:-; "olucione:-. E;o; esta ar:ti·
tud po.-.iliva, la má,-; posüi,·a y optimista '}lll' ht·mo" etwontruclo c·n el
P'\Ío;telwiali~uw: arrie!'¡W a r¡uilarlr· autrnlieidad a ttula otra al'titud
J'i[o,..tífil'a y prineip:dmente a la hP¡reliana. en rrlal'iún a la problem¡\tic·a
rn que ~e r·on,..t i luye el si"tf'ma. V e remo;; cuál e.- son ]os razouamir•nt os
•¡ne "igue para ju,.,tifi•·ar ·' " t':\Í'It,nt'iaJi,..mo po,..ilÍH&gt;. "Cuantlo pm·
t·.kmplo lh.GEI. a l'irma la in 1rímeca, lol a 1 ~· nece,aria ie knt ida el ele lo
n·al y lo r;wiunal, quita todo fnnd;l!lll' lllo a ,_n mi~ma l'ilo~ofía . ¡mesto
e¡ m• .,.¡ In n •al e.;. ieliorll ie·o a lo racionaL el prollkma •le !'U ident1d:lll
no JHlf'tle nac-er )' Ja fj lo,ofia tjllf' ~C lo plantea )' t'OIUlJate por él c·arPCC
dr~ oiljPto y rlf' si;rnificadn'' 11\ 1&lt;:01..\ A1:111 \t; 'l \!\'O , ol.t·a c-it:llla. JliÍ¡.:. 3:1) •
..La prolJle·matieitlarL c·onlraptíne~c· ac¡ní a la m·t·e.~itlacl propia rle la
razcín al.~ulnta o a¡, iuizaull'. Un t'U!JPI' UCI'e~ario e" el 'IIH' "e~ J'f'ali:r.a
como c:arat'lerizar·iún inmutahl•' ele dete·rminaciorw ... univt · r~:dt •:-. dt~
stH'rlc• qnc puede seJ' l'Ompreutlitlo y dominado Je una ~ola mira1la
que ahat'IJUc ~ sn totalidad aiJsolula. Un ~ahcr tal e-xrln~ c•. por la nece·
,idad dp sus caractcrizacione,.:, todo prohkma ckntm rlc· ~-&gt;Í } no nmstituyc un problema en ~-ou totalielad" (l\'I&lt;:Ol.A ABIHc:'l.\:'\0, ohn1 r:itarla,
pál-(. :~IJ, Subrayado del autor).
El prohlema auténtil'o para Ann.\CN,\l\0 ratlica en el !iaiH:r proltkmátir~o r¡ue c•s "nn salwr po~-&gt;ihlc- •1ue implica la posihilitlarl ele no
~al1er··, uo ~"" un saher ab:,oluto infinito, sino una finil ud, la finitud
exiMencial, la posil1ilidad ne~ativa implícita en todo sa}Jer positivo
( Nl una misma analogía de concepto de la exifltcnda que se eblructura
frente a la nada). El saher prohlemático define la \'Íela penRante de
un :-er finito que ~olamcnl4• puede ser el Ilomhre, d 1íni&lt;·o 5er pcn1iante finito, el úni&lt;'o ser que: tiene exis1&lt;·m·ia. Cun &lt;·~La !'eric· J~ deducciones finamente coorclinaclas (y que: c¡ui~itnos :iCr lo más fiele!il en su
transcripción) lle¡ra este autor a afirmar. y no" lleva a nosotroH, no
df'bemos negarlo, a estah le·cn la idl'ul idad l'lllre la cxi:;tencia y la
filo-oJía, o mejor tli..!to. y la l'ilo:-ofía t:_x istt:twiali"ta.
Sin e,;tar de anterdo con d tTÍtt-rio .J.. Anu \f.\ ,\ 'W rc:.pel'lo a la
\'alidt'l': tle la prol!lc·nHÍLi1·a, o más t·Iaramcnt•·, a la no ,-alickz en las
ni ra'l clistipli nas filo,.,.í fie :a,.; rrne no -.pan 1a-. f·x i;;.l e·twia li,.,ta-.. qn ¡,.,imos
dar, t·omnn1car la r·r·rtcza ) mw:-.1 ra propia c·onvinitín rJ.. la antr•ntidtlad tlcl e'\i,-tetwiali•mo )' ele "" pn&gt;hl,••u:lt i&lt;-a. ~· 1'" c•n ~'"'" parte· en
la c¡uc. e:,tamns ck acuerdo cou este filrí:-;ofo.
Si ;.e• hal'e una ,;Íntc·,i.s hi,.túril'a •le la Fi lo~ofí.l mny a ¡!randes
ra¡,¡rus, »e puPd¡· enn,.,tal ar do~ ti in·.... ion•·• r·anl in a¡,., filo~ófic·a": el
f'.~enciaiÍ~IHO r 1'1 t•Xi"ll'llCÍillisnW, Cllll't • la" l'n:.Jt·~ "e rJc·jiÍ ,i.elllJll't' Íll·
¡·orl(')u..,a la pole~mit·a dl' la pdm:wía dr• la t',..f'll('Ía o de la t&gt;x:i ..dPIH'ia.
El e"f'tll'iali~mo :;e pw • rlt~ ence·t-ral\ t!Pnt1·o ele• ""ta aprl'laJa í'Íil!c•"i~,
~~~

�l
dt·~clt• PLAJÚ'\ ha-la

llc -.:-11:1. y los Íl'lllllllt'n•'tl"l!"~- .\1 ,.,i,tt•ueiali•nw,
por ,-u propia 11alcn·al••za ,.llltjl'l ÍYÍ:"ta. uu ~~· 1,· pcwrle c·-,tablc·cc·r 1111 uri1-!1'11 tan unitario. Ba,;.:o~ ndanll'l1tc c•xi,lc•rwiali~la• ~e c·nctwntrau c·u
.:-c}CRATEs. lo• ,.,tuic·n,, ~-' "\1 Ac.IISTÍI\ y !'\ \ "\1 Bl· Hl\"\111111. Súcr.x1 r:.s. t'""
d '·Conücetc· u ti mi"lllo'' , •., ,.1 primc:c·o qw· c·:-.lllllici la rc•alitlacl iulc'rior. luc¡Io \enclriín. oponiénclo~e a la filn•ofin rwlurali~-&gt;la pro•-c·ic·ntil'ic·a tiP lo- jtinic·o,. los ""loin&gt;li c·on h pclcw:H·icín tlt·l clomiuio ,oloc·c· ,;
mi-mo ) t•l :cfronl :un it•nlo .¡,. re~i;.:n:wioín a 1 cll'~l Írlll: S \1\ Ac:L:-Th
c·on •11 t:,..l111lio tl1•l ,t1111u 1'11 nna t&gt;le1 ae•itín n•ligi&lt;~•ll y S\'\ lhtt'\AIWO,
el Cru.wtlo. 1'1111 .~ n IHllf'l Í•rno t·ri-tiano eh• f'OIIH'I"•ÍIÍII ~ -ah·;wil'on. 1fllí'
•f' opont• a la -i,.ll•muliJ::li'ÍtÍII fria ¡],. la r.. ,¡,. ,\ui-J •. \fliiO. Pt•l'(o (';-. 1'1111
Bl. b
P\.... C\1. 1(111' ~·· t'lllra t'll d ,.,¡,.lt'rll'iali-uco 111111leo·nn. leuic·111lt&gt;
.. i,•rta ~imililucl r-o11 la n•uccit'in ."'Oc-rátic·a. l'oulra la tc•rHirnPia a la..,
o•,.¡~t·euJ.wiun•·;; PXIt'l'llllJo a la 1·ealiclat! cle·l lloml.n•. en el murHio rl,. la
ualnralt•;ra. oh i,J;iutlmc· tic• lo:-. proiJit'lliLI" qcw inc¡uic·lan u) c"Xil"lentc·
por "LL 1 ida y por la mcu•rl1'. P \SC \l. ya lea rt'lornutlu el el wundo ele•
In Cicneia y c·u ):¡,., do, últimas parle• clP "11 inll'n-a laltnr t'l'eadora,
('11 la etapa fifo..,cífie·a r l'l'li¡!io.;;a. trata .... ,.¡ lucia lu h:mútiC'a f'"XÍstcneiali4a. Tuc1a;., 1•,..1 a;., ad ilculc·,.. c•xi.;tenc•iali-&lt;ta" 1ie·ue•u ¡11Íu unu 1Ja;,c C'M'Il•
c•i&lt;tl. "011 e'OlTÍt•ntc·,.. o•-..:i•lt'lli'Íali,..ta,- clrntru clc·l l':o«'IH'iali"'lllo. e·omo \C'I"C'·
1110,.. al .,,..tudi¡11· e·l c•onc·•·ptu clc&gt; c&gt;xisiPUC'ia.
ALFRr:uo STill '\ hac·•· una

da ..ificac·ic)n algo t"IIIH'IIITc'lltf' e·on la e¡11c'

hPmo-. e ... taldtTÍclo uo•otro;-., pero r-fecluacln c•u 1111 plano p ..icolúgif'o,
cli,·illit'nclo a !u....i~lt-uca~ filo~tífic·o"' 1'11 ''(l•orcí;.:ouus" y .. pal1Í~ouo ..·••
'"La filo,..ofia t••orci¡.:ona c•,..I:Í mot..ivada )lor la olt,.crnwiún y el Ol'•t'O
hu oh'\l'l"\'HC)U'' Y C'll C'&gt;lle• grupo. da,Ífiea p) all[(ll"
aludiclo 11 Allli'oTÚTFLl•S. n•._..,c:\ll'I'Tc:i, .B,\COI\, ITt 1\IJ.: \' l\. \"\1"1'. ''La filo~ofía palií~-tona ( Jll'll\l'llic•nte clcl "p.a thos'' ;.:rie:¡I,o 1 ;.,. mniÍYnda por el
!illl'rimic•ulu •Jilt' la c•\.Í~olc·lll·ia t'll d muuclo no .• incpnnc· ) clc·l clc·~•·n oJ,~
:ouper~u·la"... En ,._.,,. sc·nticlo ln~ (iln.•c•fia~ de El'lt:l IW. P\~C\'L. Sl'l·
'\OZ\, Sc:IIOJ'F'óll \IJJ-:11. i\"lr·TZ:-iCIIE ~ l h ,\\lt o"'; O (IIIC'd(•n o:,ec· t'mhider;•4la,- c'tlmo patc"o:,:onas" IAT.FRIII STrR"'\'. La Filo-ofia dP Sat·tc·e· ~· ..1 1'-ie·oanáli,..j,. Kxi·IPucial. p&lt;Í¡!. 53. Ediciouc~ lmúu. Bcwno- \.ire,;. llJ:ill.
'la,. ·U &lt;'ar&lt;Íctc•c· ele t st·twla filns.ífj,.,, Non 1l1•t••nuinae·ione,o propi&lt;~ ..
le• ,..nu dada!' por lus ol11·u.; del fi11í~ofo clané~ SiiHJ·'\ hll-llh.FG·\'\R!I. &lt;Jlh'
pl'nnanf.'c Í1Í e·n•i olc••c·nnoi'Íiltt t'll ;;u c~poc·a Su filo•ofi,, clí' fueo·(p !'e'll·
titlo pnof,;IÍt'o·n·ligiosu, tleR&lt;l~ratlahlt•) e.''\et~nlt'io•.c (1&lt;11':1 la j!l_'llt'l·alid,ul
elc· lo,.. leond11·c•,; clC' Kll ,:¡ooc·,c) cle :'11 pui~, ,.,., ic~ll fnP lnu)u,.icla al aleuuín &lt;1 p•·icwipio~ ,¡,. ,.,,,. ~iglo, uo nhslantc• la pwxicuiclad front••ri.r.a.
~ en Franc·ia Jll'lii'II"IÍ 1'11 },, épo•·a ele· iwpcit•twl dc• c•Jlll'I'·~IWrr;~s. pro·
pitia. como ht'lllo, di,· leo. pura la •·xh'n•Í•Ín ~ &lt; t&gt;llllll¡rae·ioíu c·on t.'~laH
icka•. e·on ., •,la filo.ufia df•l ab•11nlo. ciP ]u Ulll!ll~tia, df• lo irrac iouul,
clel cll'~amp;cro cid hnmlu·¡o ··n el m mulo. S \III'Hf, no ol1·tanh· tlift·renl'iar-1' nl't:ucwult• clt•l filc),.ofo dani-~ por ~ou c•a•·..ielt•t· ateo. e~ .-1 que
Jle, a m á" !&lt;'jo. ul S&lt;'lllicln a lb urdo clo• la mdGtrncin lnunaua. ~·~ c·l \ ,.rdatlero lC'ori.r.antc.· clo~l a!J,m·dn y lo~c·a una :wahacla c·c·,~ua liten11·iu
c•n la umela "L(( ''""·'';,:· c·mmcl;, d }notu~onista Hoc¡uctín. al c·untc•m]'lal· la raí.r. ele· 1111 e·:..,taicn, apn·henolc rc•c·i,-·n e•llltllll'l':l f'l ;:.i~nificaclo
cfp e'"Xplic•ar lo e(lll' W

131.

�dt• ··.,,¡"ti•·'". la e·la\t' el•• "11" IIÚII~t·a~ y tic· ,..u propia \ itla. todo lo IJIW
puc•tlc· e·umprenel•·•· d··s¡Htt~s 8t' re•dw·c! a l'"lc: alt,;urclu fundam•·ntal. '·Lo
aJ,,..IIrclo de· la e''\Í•Ie·ncia un e•.• el•·~e·ultrituic•ntn nllf'rtJ, En tiempo,., mncle•t'llns, l&gt;o:-TOH\~hl, S&lt;.IIOI'I·'\11 \1 IiJI ~ \H:Lt.::-C: IIL ltall ~ido In ... 1(111'
probahlemt:'ntc lo í'ÍIIt ÍPnm e o u m a~ lH jll'ofumliclatl. ~ludw., t eutnt ¡.
vas "~' hnn t&gt;fc•c:tuaclo para i'IIJWrar e,ta eouelición'' ( A'I.FilEil SThll'\. ohrn
citada. pÚe. :;}1. !; \I:TilF !Ít'lle' t'J prüpÓ:-ÍIO cle ."J('IIIO,trar. )" éolt' &lt;'!' el
f.in •¡w· c-rt:'emn::o qtw lw per:"c~ui•lo &lt;'11 la 110\l'la ··it:ula, la tll'(·t·údad
ole• la t'tllltÍII~I'IIe'Í;t, t)t' lo uJ.~111'CJo )' eln Ja lll15iednd .Jc• la 1.'\.Í~tt'lll'ÍU
por me•dio el•· una totalidatl irrat'ionaliqa,
l)p ill'lli'J'du i1 la e•la,ifieat•itÍII t¡ttt• hl'UIO._ lt';tiiSI'I'Íplo de S·n.Ré'l )'
f&lt;t'¡!IÍII "" opilli!Íil ~oltre· la ultit•ae•ieín •le S .\HHIE, dirú •[lit' ~i :,&lt;JI [ilo-ofia "111\'Ít·ra e¡ u e• 81'1' c·la,.il'i••acla tle,..de t·~tf' ;ÍII¡!IIIn l clc· ~~~~ nwiÍHI,; p,..j.
ntleígirn,. 1 c·ic•rtallll'lllt' e•ahda iru·luüla •'111re los t;Í~lt'IIIUS pató~ono~.
Es la náu,••a ,..u dase ele ¡;ufrintiPnto pru\c•nic~nlc: tld alt¡;unlo dclmmulo
lo «JIIC motha l'l t'ÍSI&lt;:IIIa filo~·';fic·o ele S.\J:'IRJ-:'' (,\J .I'Itl .ll Sn:R'\. ol11·a

t"i l nda, pá¡!. 53).
C1\ \11'5 tamhih1 tl!'mll~~lra C:-1' e:arúete·r tlt• )¡¡, c•xistc•twia Y m á~ aún
lo hacP. c•l noveJi,ta dH:t:o h.J\1·"".\ c•on ,.u,. ultras ",\lc:t:uuorfc;:-&lt;i:'" \'"El
Proc:c~,_o". Kntn... lc;,, ,'\IW ha tt·iunfatlo y la c~pewa ele• ¡;11 triunfn jtÚ;Iumo
),. e•;; propit·ia. Lt• t~S propit•ia por .,u ra"~'' ,]c. inc¡nit~lllll, de itw•tahiJj.
clatl, ti.- Ja euutinua ·~;;pe•ra ¡:.Íu ¡w,j),iliclacll',, e•,c·l·ptint, ~oin &gt;-alwr •¡uc
:-e• a~uarcla. La notie·ia ele• 1íltima hora !'"I:Í e·n c·aela in~tautc- •·on el
¡lf'J'I'C'e'lllautic·nlo de• l.. s \ t•leH•iclacll',- d .. I'(JillllllÍt'¡lf•icíu. En &gt;-ll proyer·
t'Ítlll uwral !'· c·u tlunclt• .• ,. ,,. má-. uíticlo t•l !WIItido tw:,talÍ\O que Ee
ha c•ou,_u,..taneiaclo con •••la filo,ofía imwme•nti~la a Ja propi:1 t•xi,..ten·
cia. La po,..ihiliclad. In "~[•l'l'a ,),. In ,-itla dt·l llomhre ,.• ~~~ 'icla mi,..ma,
su \'ida prl'~t·nh• orit•ut:uln n 1111 futuro t¡tte ~(' IH't're¡t rúpicJanwute )
H' tran~forma f'll P.l in;.tuntc• el .. ) pn·-c•Jit(·. ,in c·ow rc•1 i1ín. •·n el pa:caelo
clc·¡,Lruítlo po1· el tit'lll)HI. St• ltac·&lt;: un •·ulto ,¡,. l:t \iclu, cu~·o~ ,·alon•;;
f~t.'ín en ...1 c·ontirlltt&gt; clt'\l'llit· dt• t.•lla mi-ma, ,..¡11 IIÍII¡!IIIIII tra,;t'f'Utlf'nl·ia
(&lt;'11 srntitlo '111¡.\aJ• ~· , 11 d filu;,.,fil'u i, 1111 ••tdto tlt• l.t 'itl•• p.tra YÍ\ irln
•• r,.,,u·eltiiiH'IIl•· ''" C'l pa.•t• fu¡.:;11; tle•l ¡tt·,.,.pnf••. h.H Hl-.'1 1: Htm ltil 1rj1111fll•
tlu, ¡wro la .~peH·a ltn ¡¡e·••utuado 811 ,.l'ntitlo ,¡,. an:,:11stia ~ 1111~ Ita dado
:1 SMnttt· Í;!Haltnflllt• .tll¡!ll~l i.t•lo t'll 1111 ·',.q a dio t'.•lt~l i•·o", (ll't'll 1111Í~
ah~unlo. ~in JH,.ihilitlad ,¡,. tra•C't'ndt'lll'ia. pr•n•·nic·ult' ele ~~~ aleÍ•mo.
IJH:FL h..~hía lt·''.llltntlo H&amp; •·,·.tlt·llt·al idt•ali~t.t'·. ¡wl'fert.lmc·nl•• t•on·
rc•hici.J. pr·elÍ·ln tmln• In. :u·oul!·t•Pt'l'~ fntm·o~. ,.:u tli.tlf.clit•,t r¡u·ionali~la
Ílllwiorwha r 011 pt•J·ft·cTic)n \ todo "' ¡¡cJ¡¡raha 1'11 :;11 -.i,.ll•utd ~· eo11 •11 l'rÍ1Íl'a. •· L'odo lo c¡11e &lt;';. •·••al ,.,. t'ili'Jc_uwl ' todo lo '1'~~" P.; rac·ional t•-.
ti' al". La f''&lt; i -tPnc·ia h um.mJ forma h •• un lculu. •&lt;' ciP••tnullalt:t cídiealllt'ttlt' tlc'lllro ._¡,... u !:-Í"lt"llla J'¡lf'lflllal. La filu.,ofíu tt•nía fllli' .,cr ,.i,.trIIIIÍIÍ('a. KtEilhH.\.\JW ~~· 1•·\&amp;llll¡t ¡trofc·tÍI'illlt•'lllt• lfllltra l'"ll prelt•tHiitl.t
op.wi•LHI el•• la n.i.te•ttt ia. relwhilitalltlco lo t't•lll'l'l'IO, J.t !'ill:,!lllaritlnd,
lo t'~Jttlltlánt•o, """ it•llclto al lt.~n ... ) al .:1111o.
Afirma In prÍtH·itlael clP lu t•xi,.lt'III'Ía a la c~c·twi;t. !'ietulo c·l pri·
IIH'I'o &lt;)lit' le .¡¡,¡ &lt;•1 e'tllll't'¡tltl ,.,,¡~lt·twiali~la a la "c·xi~lt·tl('iu"'. ~~~ anliinte•lt•r·tuali•mo l'l'lii'I'Íouario :t lh1:EL '" a •11 e~JtO('a. ¡,. ha&lt;·•· afirrum·

135

�)a impo~-oiLiliclad ¡)p In aprehem,ión d•· Dio.~ por internwdio de Ja
Hazún. Dio~ "'" vivr y ~•· :-il'niP p;;ponlún•·nnwnle. Lle~&lt;~r a él en la
~ok•lad ¡·ompleta del horuhre frPnte a Dio~&gt;. En el imtante vi .. ido inten·
.. anll'lll•· :,p ,·he la Et•Tnitlatl. Solawt•nlo· I&gt;io.. put'&lt;lc· n•di1nir el tle~lino
trá!!ieo 1IP la o'"\.Í.. tPrwia humana. ~e· ¡,.,anta euntra la uuilateraliflaJ
raciorwli•ta ~- po.. tula ,.¡ ¡·unoPimi1·nto .¡,. lo \ita l. de la ÍIT&lt;tC'ionalidad
1lel homlH·c. do• la H'l'll.ul Ínl im:1 e in¡·mnuui1·ahle. Ftn~ 1111 l1ornhre dP
pa~i•Ín y 1lt&gt;«df'itu 1·! .-i-to·rrw y tarnltic;ll ~P ut•;.ralm a f'Oll:-.1 iluir!-1(~ en el
filú•ofo ti•· una tlol't r·i1111 ol .. t••rrninadu. E" una n·a.('t·iúu I'OIIII'II d aLu!\o
•le· la fi lo-ofia .J •. Lt" icl••u" } la filo,.,nfiól ele L.1 naturalo·za. •·onll·a la
ol•jl'l ¡, iolnd ~ el •·ar:íl'l.-r Jll'tldieo .¡,. la filn~ofia rPIÍ!!Ín-.J. Fn -11 obra
" 1j.&lt;llltlt•tllll' urulell.&lt;l.-nlJf.fi_[{ F:jtl•r.&lt;l.-rift" 1 Pu-t-Seriptum anlil'ic•utífil"o,.l no- ~"'-J'Oill' quo• mi••ntra,.. el ¡u•r¡.,nmicnto a!J,.tnwto ..,. propon¡•
¡·elliiJll'l'llllo•r alt,.ll':ll'tallwlltt~ lo l'tHIPI'&lt;~to. ,.¡ po•n-aclor ,ul•j•'IÍH• tiende.
por •·1 t·ontrario. a 1 oiiiJII"I'IHier o·ouo•n·tarrH•nle lo al•.-tr:wln. El ¡wnsaIIJÍ••nlo ai&gt; ... Lrat·to dt'"\ ía :&lt;11 miraela dt•l lw1nlrn· concn·lo ''" h•·ndieio
d .. 1 lwlliiJIT t•n F-Í; PI p••nstulor ... uiJjc·t ¡,o I'Ulll prt'tHle lt• al •~• ral'l o: ser
1111 lrornlore en lo t·orr&lt;'I'Pio: ""~' tal hombro· -iu:.:ula1· •·xi~tc•nl•·
( :orr~•·•·rtt'lll&lt;' a ··~l&lt;t ufinnac•i6n kic·rkc·¡!aanliana. S \tri'ICI olo--ca a:nti•·ipm· ~11 dudrina Cll la llfl\ o•la ~ Pll ,.] ···atro. pue-- 1'11 ··-lo~ ¡Jo~ li1Lol':t tn.-io~ iclPahucntP P"\.)H'ri nwn1 a les. ¡wrm i t it·á llt•¡!ar a la r·o "'l'r•·n::-ión
ele• Lr ro·alidud c&lt;•mpll'la. irr;wiona], &gt;'Íll;!lllar clcl prncc-u •Ít'lll(li'P c·amJ,iarrlo• ~ flu:-enle do· la c•"\.Í,.:Icuc.ia. Se ¡u·ocluc·P uua e~1plac·i•ín vivida,
natural, ~in defonn:u·iont•s de c·onl·t·ptualizacioncs cloetrinnlr;; Je las
ll'~¡.., 1'"\.i'lleucialista&gt;&lt;. Lo~'~ tratarlos do1·trirwJ,.,- tiendP.n sit•mprc a esta·
ld•••·••r •·nnc·eplo,. gt'llt'l'all'"· ··~PIH'iaiPl-1 tlP una ll'oría. cierta-. fHTmisa!'
'Jih' afirman la t'"f'IIC'Í:r el•• la ,,.~].; a ¡Jp,;u-rollar. La l''\i ... tt-n1·ia precede
a la c·.~cm·ia. por lo tanto ha) que partir dt' la ~uhjeti,·irlad y provoc·arla en laH reacciorw ... 1lt' Jo, per,onaj¡•,.. el hombre c•,.; lo IJIU' él se
laac·•·, f'li un proye&lt;'lo, 1111 c·onjunto de po;.ihilidade!'. Es la ju~tificación
tlc· 1n literatura e:xiHIPJll'iali11ta sartriana. Como una enm·mt• e irónica
pumdoju, SARTRE ;rpoyacJu cu la filosofía dt· lo ah::.nnlo de la e·xi,.,ten-

•·ia humana Je KtFIIKt·~:.\ \Ril. tlcmo~tr;rr:Í I'Oll la ll.'~i.., he;!•· liana de la
c·mwil'rwia ,Je..,clit'hada y la valoriz:u·ic)u olo· la nada. p} n·nladPro Iun&lt; ionami•·nln de la l'lliii'Íeneia ¡•:x.i,tt·nciaJi ... t;r. ele ,u "i&gt;trP·Tlllllr-."'i" (,erpar·:t·,ÍJ. T.ue~o alJan&lt;lun:u·ia a ITEGEI.. :rl nu dar la pusiiJilidad de »IIJlC·
r:tl' 1'1 ¡·-,tudu de· I'Clllt'ÍI'IH'ia lll'&gt;'clidwcla. •·n ~alir de· la &gt;~trhjeli,·itlad
p:n·a llf';!lll' &lt;•n la corll'ic·rwia eJe! SPr uniH•r;¡:rl. La dialÍ'rlÍI''I llt'¡rdiana.
::1ílo al'lt'ta l'll S.\l!Ttn·: en la "eow·ir•¡u·ia c·n-:;í" a la ''para-si". nunca
llo•g:n·;í a into•grar,t• •·n 1111a ohji'Li\ ida•l E&lt;IIJHTÍu•· ah.;.oluti,.lil: ··r~~lrt•·en­
:mi·pnur-soi" t e·l "'t'l'·l'll·t-Í·Jllll'il·"Í l. ~~~ a•lrrtill' la reeon,irlo•l·:wiún racional dt: 1:1 -inte::-i-. ch•l ('II·•Í r del para-~i. S.\l!TRE estaLleec•ní Cll ,ínte,i:,
1111a ontolo¡!Ía disf'l&gt;lltinua c·n n•z ¡]e la e·ontinuielad dialí·l'lit•a ontoll)¡..\it•a clo· Jlu~FL. )" t:"&gt;-111 Jo haf't' con la propia fcnomcnolo;!Í:I hegc•Jiaua.
La ,... ¡,.¡,, r'"\.Ít.1cnc·iali~l a no Hcilo alr.an;r.a a un estado de C'!'&lt;'t'[H iPi&gt;&lt;mo
lr••'•ril'o. ~ino 1aml1i1~11 IJIIt' st' nlanifi,~~:~l•t c·n ¡•( !'l'llO de la m(ts rÍ¡!IIl'OS.I
rrwrlil ;u·i•&gt;n ontoló¡!it·a.

..

'

1

t

"

�j

,

Dentro ciFI dc~nrrollo c•ronolc)r:i&lt;·o •IC' firws dc·l ,..i¡!lo pn~aclo. 11{'1110&gt;'
clidw 11uc• la filo~ofia cll' la C'XÍt-len{'ia a¡Hu·ec·c• eomo al;.:o mwYo. pl'ro
no I"&lt;H1ica lruente nuevo, puP,..I o c¡ne no t ÍP.ne :-.u" pun lo' d1· a poyo c·n
otra~ c·orrie'nlc•.., autc•riorc•,.. ) c·fmlt'lll puránc·a,;. Se u¡·ciPna c·o11w una
c·ont·inuac-ión clc• la filn:-ofía ¡)p la \'ida c·ontc•ni••rlflu Plc·me·utos fc•:wnwnolür:ic·os r lllf'lafí,i··o,.,. La dif••rt&gt;TI&lt;'ia ('()JI la ¡•,;c-uela 'ital ··- 'lllt'
los e·'\Í•II'JH'ialislas nmsicle•ran la ,-icla e·o1no uua udu;didad ,uhjl'l j,·a,
ncado1·a el•• ,.,¡ mi,., m a y no JI!Tit'IH'c·i··utc· ni unida a una c·mTienlo• vil a 1
c·Ó,.;mic·a. como ••u e·l c·a•o lwr!!•oniano. F,.,t a c.·arat·lt·r·i~t ic·a ,., c·omúr1 a
roela:&lt; [a, le,i:; 1''\Í~ll'nc·iali~la-..
La rmi&lt;Íu clo•l mc:tu.lo fc•Jiullll'lic&gt;l•'•;.ic·u •·on ,.¡ ,.,i,IPJIC'Íali,.,nlo Ir m,.
rc·ali:lar a c·~ta c••c·rwla la, IIIC'Jflr&lt;•,.: c·cH·dw~ o·on 11 HIIFe;c.l!.ll. S .\Jrl rw )
\L\ItCI-1. I'arc•c•c• u11 l'c·:-ultacln paraclojul ''''" afirur.wilon, dl'sJIII•:,. d!'
lcalwr dir:ho cpw la filo•ofia el•• la c·-•·rwia IÍ!'II&lt;' -11 ll·rruino en Jlus~HII
' Jo, ft•IJOIIII'lllolo!!o~. H:l\ uu ac·pr·c·aJnio' nlo de•l I'·Wrl&lt;'iali:-rno l'o•noull:·
;1ic·" c·on !.. t&lt;llll!l · ~~~· o·ler;lf'nlo~ \Í\o'tl&lt;'ial•·• t'll ,.¡ .málr~i~ .¡,. la 1-,•dlu-·
ción Pidc:l ic·a. La,. l'·"'nc·ia, dP 1111:-&lt;;FHL no •·xi-k u &lt;'11 ,¡, ele 1110do ~··p t·
nulo. c·ou1n tipo~ iciPalo·"· lra,'&lt;'&lt;'rtd•·rrt••- ,¡,. l'o•:J.• ¡u~e,ilol•·~. ,\hora \&lt;'1110~
el pnnJIII~ dd l'llh·IÍiulo do• '"l:E'11·1· ti ¡,. •\'!~t111t"' o·on1o .. g,_,ni d'oniu·
loKil! ph,~nonu:nolop.it¡w;• &lt;[tU' hir·imos nolar l'tl la irric·i:wi(Írr clc• e·~•··
1 rah&lt;tjo.
Hay oln• motivo que a)wla el :ulvPuimie·ulo ele· Lr cri-i,.. t''\Í"It'll·
c·inl y qur ~olamc-ntc lo ano1aremm.. pnc·&gt;~ t--11 e,.,twlio :-c·ria uplu para
la rlahor·ac·iún de un r·xtcusi,.,iJilO trahujo &lt;JIH~ t-~e podría lilul:u·: '"La
hcre·uria cle•l hi!'ltoriei;~mo en la concÍC'lli'Ía cxi:&lt;~l!'ueial"'. El. Ir it-lnric:it-uw
y princ-ipalmt"nle la c·xtcu~a y clifut-a oltru de Du.TIJEY. al ahria· nna
r·ompn•n,;iún auiPIIlÍca del pa,:a&lt;lo )" funclarncnlar, al clurno:o, Jo;¡ priu·
cipios y lo;; rní·todo;; lW&lt;·e:.ario~, f'l ,¡~te·ma de: las Ciencias del _E,.,piriln,
IIOS ha ]!•~acJo también la ni&amp;i:. m•1ua] lfUe produjo f'~a mÍ,;ma &lt;'Oill·
preusióu t1d pasado. El hi::-lvric·i,.,mo clt•¡.,lruyél b .filo;;ofía de lo:~ Yalores. {'OlllO poten&lt;·Ía,; re¡_!:ulatlot·a;; o•xtc•rna" ) tra~c·c·udentc·· de la c·ontlnc:t a del IIoruhrc. anulando taruh i(&gt;n 1o &lt;la conceptuulizacicín Dll'l a fi.
sil'a de los lliene&gt;&lt; y lo~ fine·~ ele la vicla humana. Al rno·lar,_e ' exa¡_(erarse su propia ·lril'tori&lt;·itlacl, &lt;'lllra en eri;.is el ser lri,;IÚt:ico" afPr·
laudo d prcsf'ntc, pero no como momcnln actual, ,.,jno ,.J JH'bCntc· c·n
sí mi:,mo. eouw l'tmclieiúu el&lt;~ r&lt;·aliz&lt;II'ÍCÍU ck la f'.Xisteucia c·t·eadont ele
,;Í ll1 i~nw. De C&gt;'ta cri.,i::. l 1i~l oril'i"t a a la ni,i~ P:\:i"l eJwi u 1¡,.,a ,.cílo h&lt;ry
un paso. t•n n•z el, plantp;u·~c· c·l proldt'llla ••n el or&lt;l&lt;•u l1i-tcíric·o. :-•·
jllantca 1"11 la rPalidarl individual. El prohl•·ma clo• la &lt;•ri,.,i~ ,., In 111&lt;'·
dular ele la clnc:lriua ~artriana. pc·rn qtw rw ha llc¡.(aclo a ,.n •·ti-pide
eon IIEJIIU;GF.R al ''1·uiclado d1! la nHwrl•·" al :rl'irrnar c¡rw e•] ;;;c•r •·xi,..
tem·ial ··~ un •·Sein-znm-Toc]e" 1~··r-pnra-la muer!&lt;• l.
Ht•mo.-; dicho que d exit-lenciali~mo rl'pre~Pllla c·n la al'lualic.lad
una &lt;k la,; t'OITÍI'nle,.. e,.pirituak~ nrÚ,; l'c:nuula• 'Jllf' Ira clt•·donnlado la~
{'OU,.,itlc•r·af'Ílllll',; I&lt;'ÚrÍC'Ht- ha&lt;•Ía r·l Te·at ro. la Lill'ralura y 1'1 Arlt~ Y ha
consCI!Uido formar ;.:ru¡w~ ele• acleplo- do• "ae·t iluck,&lt; r-~i~t.-·nc·iali,..·ta,;· ·.
La influctwia di'! f'Xi,..l&lt;'m·iali~mo •·n Alt·mania :-e· iulc•n,ifie·() lrac•ia
1930 ~· en lo,. países latiuo~ 1ic•ne· rc·I'Íc~u ,., ..
el o de máxima f'i'¡·r-

""'a

1:n

�n'~c.:encia. p•·i•wipulnwnt .. t'll Frau&lt;·ia 1' Italia. l{,.~ulta clific·iL maxmw
corbiclcTancln PI l'iu liruitaclo ele c·~Le c·apítulo, dar la~ l'arac·tc·ri,..ti&lt;':t,..
gc•nPralc&gt;s ele· t••l "" !c-urias, &lt;Jllt' IJr~an a tliferir en mueho uua~ ek
otra~. no olc~tuntc· la clc&gt;nominucióu I'OIIHÍII ele: ''c•xi:lleneiali::;la¡.;". lntc-11·
tnremo;~ lmel'l' 1111a c·hrsil'if'at'ión primaria el,. In:-; cli!-!!Ülla!" Lf'ullerH'iu~
,¡,. f'~ta fiJn,..ofía pc•r.;onali,ta,) vital. para clc·:-\plll·~ tr&lt;t?.ar un brevu.iuro
análisi.-; ele la ncwit'&gt;ll funclanll'nlal c]p ··~t:rs t!'oriu ... la I'XÍ;,lcncia y cla1·
""" ras¡.:o" má- 1'1111111111'"· lJuizá potln·mn~ lo¡;r:rr &lt;tlgo ele e,olil ¡n:o!.!rH·
nuwic)n nw·~tra.
Podrcmo-. c•lc·~ir o ln111ar. cle,..clc&gt; ltlt'!!ll &lt;'lllrl' la infinidacl clt' po-i·
lcili!lade... ele• C'lc•cTic1n. trc·,. c-rÍif'rin.., c)i .. tinto~ clt• agrupamiento: c·l lla·
t'Íona l~tnif'n. c·l fj lo-(cfic·o-rc·ligio,..o ~ c•l fi lo,..c'cfic·cH'Xi.. tc·twia li .. t a. l.u~
do .. último" !'ritc-rin~ tif'IH'll lt'IHic-neia lllU) or de• •olcr('p011('fSC~ pero f'~
w·c·f'.;ario ltac·c·r ""la difl'ri'IWÍ:.H'ión, poro¡ul' &gt;oon clo- int'irlc-ncia!' rlistinta,., ele) (lf'lll"alu ic•ulo ) el!' ~lts coll~(·cuc·ncia,., a na 1Íl il'll·t'I'Í1 icm,.
E 1 p rí lllf't' cri 11'1' io c]p e· 1a~ i fic·m·iún c•.-11 a],(pc·c· el o,. ¡.:.ratHlf'~ ¡_(IUJIO!i dÍ·
fercndaclns: el gc•rni;Ínic·n y c·l fraJlc·c~.,. En 1'1 pl'inwro ap;n1parerum. r·o·
mo filúsnfo,. orio•Hhtclorc·~ a Sonr~ h.tFilKFI:Uttu ( 1HB-LB5:l 1: a KAnl.
R\RTII. ~u cli~c·ípulo l(liC' ha contriliuiclo c·u rllrWlw a clar llifu~ión al
pcn,-amiento kil'rkc·¡..:aarcliano con su tcolof!Ía clialc~c·tica. K\RL JASI'U{~
ll8831 y :\TARTÍ.'\ HllllF&lt;;GrR ( 1881) 1 : rsln" cln~ últimos nnculado,.. e
influido~ por l1F1.11., Tltr:--shRI.. Snnt.EB y J)u:ntE\, y en cierto 51'11·
tidu. prru con ;.:t·mulc•,.. n·-pn·a,... a FFohRif:O ~n~rZ~CIH tl8H·l 1JOO 1.
pues ticnP mcwho má,. pt·oxirniclad !'uU la r·orTiPnle• filo~ófica de la
Yida. J\.TERKFG \ \RII y c~l ,..,_. lc'Y:mtan f'onl ra la filo:-.ofia hegeliana )' :,~th
voce• lie\·;ut la e¡ rwja tiC' la an;.:u:;Lia 1ol al, pc•ro toi¡.!.ncn clos ca m in o,.
cli~Linlos en 1;1 analo¡.:.ia ek ·""" e-xpf'rierH'ias pc•ro&lt;onalc·~.
El !'&lt;'J!Uilclo ;!l'llpo ~~,.,tá n ~u vr:;r, l'ollll·tlivicliclo c·n 1'11311'0 suh-elasi·
fw:wionc,.. t; \THtiFI. '1.\liCFI, tlHHIJ). 111to elt· lo• autr'•ntie·o:,; c•xistt'Trriali~·
la:- al'tnalc·;o y •11· cli~c·ipulo,.; de aet'nluacla oric•fllllt'Ít'íll rdi)!ÍO:'a dl'nlro
tic• la I'OIH'c'pl'itín olo;!IIIÍtli&lt;·o·ortocloxa clt• J¡t lgl••sia Católic•a. T¡uuhi{•n
rmfrc uua inflllc'rH·ia indirecta tlr Ifl.t.hJ. a lrmt'-, el!'! fil,j~ofo Ínl-!1;.~
Fr.&lt;\ '\('JS Jh.llHI·IIf' Br: -\IIL H. cuya teoría c•;; JJI'lalllclltl' hPgcüana t•n ~u
ideali~uro-ol•jPI h o.
lyu "~'f!tllldo ~:;ulc·grupo formacln ¡cc•r la infhu•twia dc·l movimiento
f l'lltlllli'IIOic'cl! ii'U·&lt;''i' i ~~!'JI(' j al j .-t ;t }1 1'(1\ 1'11 Íc•JI[(' CJ¡• \ Jc•lll.trtÍa, ÍnlrotlUI' j 1lo
JHH' le.,, c·outiuuaclon•.., ole• la utPtoclnlo;.:ía ele llu~, .... ]. la filo~ofia tnÍ·
.!.dca clc! .~JETZ:-;CIII· )' c·l 1''\Í~ll'rll'ialiouw 1' •• ,. Ilota al final clt• la 1
Parte•) rlc- IIFIIIH.I:FII. E~ta c•OtTic·ulf' "" npotll' a la :mtl'rÍor pm· :'11
alc•í,.ruo clc•:-oJaclor y t•uya figura princ·ipalc•,.. c•l tni~nto }I·.A'\-P\11, :-i\11l'llE, ( 11JO:i l. c·u~ a i11flnP1ll'ia he~clianu princ Ípílluwnlf' la ele la Fc•no·
IIICIIOlo!!Ía clf'l F-.pírilu. la lrio·imns notar hrr\t'lllf'lllf' r 1(111' llc·.~an·oll:c·
reinos al lral.lr el cOIH'c'pln rle la 'lada ~ 1.1 cliuámit•a cld !'l'l'·jlara·,..l.
tpt(' hf'mo• cl:uln tlllil rápicla n·&lt;'mTida Prl la litc·r·atura c·,i~tc•JH iali~ta
c·untf·m¡curáiii':t f1·arwf'~n. mencinnarc•mo,. c·n ··~te ... ull·¡!rupu lo.;, uomhrP-5

'n
de

Sn!ONE llE

n \1 \ ()JH

)

"\l

RJCJ-. ,b.lll.l \l

I'OYI Y.

Un lt'l'l'l'l' !'tlil·l!•·upo lnuliC'ionaJi,.la franc·c~s J,a,.ado en a~peclos
rnuy parlic·ularc•t' rlc· Dhc: \RTES. ele• ~ran aliniclacl 1'011 P \~CAL. J\1 \1'\1·

�fitRA:V j 11'11' "llfrÍtÍ 1111 dl'.•l'fllltWiHÜCJliO &gt;~Ímilu1· a ],JI•HKH; \\RU y
t•nns.irleru c·o111o 1111u ,¡,. lo~ pn•t·m·,;un·¡; t·:xi~lf·nl'inli,.,la&gt;&lt; clt· Fnm·
cia. J. LEQL·IER, PI&lt;·. y un t•uarto ,.uh-~nq10 cito nrÍ¡!&lt;'II n1~0. pno cltl
reali;~;aeitin frann'""· c·o11 Stcm •. i...; IJERIJIAFJo' 1 IB74--19:í ll ' LEÚ.'\' CtH."'·
'1'(1\' ( J8ó(J· J9:{8) y \' 1•. \111\liHO J.\~ lüLE\'IrC:ll.
I&gt;t•ntro tle este ugrupanaiento, rletf'rmin:ulo C'Oill&lt;l orientación y
n•:diz;wióu fraJuT,.a, ,.¡ IJIII' pn.•l't' una ma~ or :wtitucl e.'\Í-tf•nt•iali.-.ta )'
nwyor profunJidatl t'll el t'111plc·o del métotlo ft•JWIIII'IIOlcí;.:il·o. una ma·
yur clepuntción lt'tíril:o-filo~»~ífica e;, quizá S.\R 1'111·. t'll) a tlialt~l'liea no~
lkva a eon&lt;'ln~iont't&lt; de· t''\lremiclacl ,.;uhjeli\i,.,ta~. a 1111 a11áli,.:i~ total ,¡,.
lm; ekmt'Hlm; únti&lt;·n&gt;;·ontnlt)¡.~ico;. o e~h.teJwiul-c-' Ít-lc·rwiaJi,taf&gt; ~ a la,
rn;Ís avanzada¡.¡, au¡!tri'&gt;IÍoHa.~ c·onet&gt;pciont·~:; tlc• t'l"la:&lt; t•,.,c•trt•la&gt;. J'iln~ófit·a,.,,
SAJI'l'IIE ,.,.. el Cflll' 1111Ís influene:ia lit•ue c·n d aual1ic·nll' c·olllt•nr(Hil'árwo )
d IJIII' má,., int¡•n~,; ha cl""l"'l'tatlo ••n e:ola hllll'il dt• po~l-~lll'rra, ah-orhit•ntlo, a1'a~ionaudu n Plll'UJHIIIClo d pen;&gt;amicuto filo~c·,r¡,.o aetual. E,..ta
c·xt••n,..i&lt;&gt;n ele actitudes y opininne~ en torno a ~u lo'nria ~e elehl' en
}':trie&gt; al método i,t'¡!.uielo t'll ~u afán de dintl~ac•itÍll y compren~iún
1''\,Í,,[t•nciali:.ta: la i\'o\'cla r el Teatro, o lllC'jut· clit·ho, a :,U 110\e·la )
su teatro. En t·~to S.\ltTIIE ha triunfado en ¡;u inlt'utn ck inr¡uic•tar t&gt;
inltT&lt;':;ar a sus I'Ontemporáneos. Lo que akam:tí a c·onnw,·cr no fut·ron
la¡.; ~'\prc~ioncs "brul ale'"• impc1tlil·a,.¡, tic amhienll'~ anwrale:o;, eruoezu-.
lcuu1tica~; y aq~umentalt•i&lt;, }IUI'lJUC tales "efe·!'! o~" litt•rarios ~a SI' reali&lt;'llha.n ant l'riornwutp a ¡.;u iniciación l iteraría f'll "La l\ ouv1·llr Hl'v u e
Fntw:ai~c'' en el ineicrto aiio df' 1937 y dralll;ÍIÍ•·o para l"r:tut'ia. Su
prnJuceitíu produjo un &lt;'hoque turl1ad01·, pntlec·thU, y c•ra c¡u1· detrá-.
ele ''L(• llur'', hal1ia tncla una clo1'trir1&lt;1 fjJ.,,•.,fic·u c¡tw •·-peralta ••1
11101111'1110 prupieio de "11 tlinrl~wc·ión y •·~lo fue'. t•e•alizaolo c·on ht
uporic•ió11 tle ..L' /~In• &lt;'f lt• St~lllll". La uparÍI'Íc)ll el•• ~~~ primera uon'la .. TAt iYcw.w_~,:· en FJ:m tl..Cinití la l"'r,onalitlncl ,J,. ~\HTI/1. y es
quiz:í )a obra que• trata d tema prin&lt;'ipa) tll' :-11 filo-ofin, la nán~Pa
ml'lafi¡.;ic•;t del e'\Í•tt•nl••. df'~c'l'ipta tlinámil·trrut·nlt· ) vi\'itla pnr .~u prota¡.:oni,.,ta. rn;ci ünil'o JIC'n;orraje, Antoine Ht&gt;&lt;Jilt&gt;lll i11. c•asi ¡;iu :u·;,:uult'nto
•'X l••r11o a }o,; Jll'r:-tulajl'l'. po•ro i 11 lf'rwioua llllt'll 1,. l't·c•trlltla 1'11 C"X pPrÍ•'II·
e·ia.s ~ultjt•Li\·a~, ínt Í11ras. 1':11 ,,¡ ~•·rrtimit·ulo clt• la 1'\Íslr"rl&lt;'ia. t•omo 1111
\'ac·ío, el e"XÍ~Iir •·-~ c·;;tar ahí ~implc•JIIf'llte. Ít'l'&lt;l!'iorral, iln;.:it•o. pate'•tien,
•·-~ la eonliut!c'llf'Ía al•"olutu. '·&lt;,:a m'a ~oupc'• le· ~ouflle . .lantai•. ;n anl
e•es ckrniers jour~, jc~ rr',n,ui~ pres,c•nti ee l(lh' \OIIIail elin· ''o•xi-tt•r...
J'c lUÍ~ l'OIIli!H' )e, &lt;tllll'l',&lt;, 1 0111111!' ('l'IIX IJUÍ ~,, J'l'lllllf 111'111 olll borrJ cJ,•
la mer tlan~ lenn, hahit" de prinlemp--. Je cli-.ti,; t'utunu· eu-..: ··la nwr
cst \f'rte: 1'(~ pint hlam:. lá haut. ('·est une mout.•ttt.". maiil J• 11('. •r·ntai•
p:ts qut' 1;a exi~t:tit. que In monetlf' C::tait nnp ''motrt'llt;• n.i,-t.llltl'": a
l'orclinairt&gt; l't''\Í~l&lt;'IICf' e&lt;' t al'llf'. Elle P"l J,í, aultHII' tic· m•u~. Pn nou-.
elle• I'&amp;L IIOZI.~. on ne )H'tll p.ts clirc• tktL'\. mnts :-an,; p:rl'i&lt;T ci'PIIe· &lt;·1. l'in.t·
lf'luent, on ne la toawlw 1'""· l.)u.mcl jt~ I'I'U)'IIi.., y JWII!'&gt;&lt;'I', il faul cTnin·
tfllt' .Í~' nc pcn,ai!i ric·u, jií\ aÍK le· h~te•. 1&lt;"' mol "ét 1'1'... , . 1 .J E.\ '\-l',\IIL
~ \ll'l'lll-:, La 1\au~t'-e·, ¡~;Íg. Júl, E!l. l\lU' l.alliuturol, Parí-. 19 IH 1.
"Le 111111 J'¡\JHmrclité nait ~~ pt't.,:-l'nt ~Oth ma pluntt•; tuut a flH'llrt',
au jarclin, je nc l'ai pas tmun~, rnais jc 111' lt&gt; dJo'n·llili~ pas non phb,

lll&gt;

I(IH! ~~·

t,

..

139

�jCl n'r·n avais paH hrsoin: jc· pcm•ai~ ,an!' wot:;, sur lct~ d10srs, avec le¡.;
cho..es. r:ahsurllit e\ ('e n'rtail pa~ une idér dan~ ma t[·tc, ni \ltl souffh·
ele voix. mai~ 1'1' Jong :-er¡wnt mor! it nws pi1·ch. c•c• "rrpent cle hoi~.
S1•rpent 011 ¡!Tiffc· 011 raciuo on wnc· clc• ntutour. JH'II intporll'. Et sans
den fot·nmler riC'IIf'ruent •.ic• rolllpn·uait &lt; '111!' favui,; trouvci la clc~ de
rExi~&lt;tant•c•. Ja c·lc~ tle mrs 1\au,_c~c·"· ele ma pt•oprf' \Íc·. Df' fait, tunt
ce
CJtiC j"ai pu ,-¡¡j..,jr eU..,llÍtc •w rnmi•nc• it t'f'llc• ,¡(,~un)itl- fotulanwnt alf' .....
(JF.\ '1-1' \1 1. S.\tn 1!1·, ohra e·itada. p:c¡.; .... 161 1 1. ·• ... 1~' idPilllllC'Ill
jc&gt; lll'
~avai, pa¡;, loul. ¡,. H'icnti" pa,; vu fp ¡.rc·rnw -e· clt•\c·loppt 'r ui l'arhrP
croilrc. \)¡¡j,., tf,., uut c·e·lle ¡.:t·o... ,.c· p.tltc• ru~ucu-e. ni l"i¡!.norant c• ni lr
t-:1\oir n'm ai('nl d'imporlm u·e: lf' moneh- de·., e••qdie·.ttie•ns et de• ... rai ... nn~
u'e•t pa~; e'l'hti elc• r.··xi~tanc•e·. T n e·prc•lt• n'c·~l 1'•'"' .d.~u··clc·. il ... -•. ,p)itjllt'
fl'l'S hÍI'II par Ja I'CIIillÍoll d'un fof'"IIH'III de• clroÍI alllll\11" r{'!llll'
c)e 8&lt;''
t•xtrémití-Q . l\bis .111--i un c·f'rclc li·Pxi~tP pa~. Cc•ft(' r·ae irw, •m e nntrairc•
··xi ... tait rl.uh la lllnltrl' utl jc lit' JH&gt;II\ .ti~ Jl·'~ re,plii(LI('I '. Noucu-c,
Íllf'l'le. ~.111~ 1111111. e•llc 1111' f.t~e·inaÍI, rn'c•rnpJi,fiaÍI )c·~ )«"IIX. llH' l'olllll'll:tll
Mlll~ ee·~-•· it ... a prupre f'"XÍ"lanc't' • .J':11 ai~ lwa11 rc~pt~t•·•·: --c·c·&lt;t llllf• racinc" .. .'' (.IE'\1\-l'H L ~\HIH~. ohr:t e·itacla. pii(!. lül1. '· ... J;, ..... ,.ntiel
,.·, ...,, l.t eontin~~·llct• . .le· \1'11'\ clir(' tJIIt', par cli-finition . l'c•xi ... teltt'l' n·P~t
pa.~ la lll:,.e·~~it¡., l&lt;:xi,;tir, e·'e·~l 1~11'1· lii. simple·nH· nt: lc•"' I'Xi~tanl,
appanri"isi'UI. -e )¡Ji-~1'111 1'1'/lf'lmtre r. mais un ¡wul jamai-. tJ,:tfuirt• ...
. • • Toul t'•l :.:t·alllil. ce jurel in. celt(' 'iJI,. 1'1 mni-meme . l)uancl il arrhc
qu'ou ~·l'n rf'ndc• c·ompte, •:a vo11 ... 111onu• lc· t'tl!'lll' e•l lout "'1' IIH't it
floller ... '' 1.11-A:II-PAI L S.\RIIIE, ohm titada. JHÍ¡!. IMt). En e•slo con~¡,,,, la n:íu,ea mc•tafísil'a mclc la indifPrcrw ia tl~· la uwc1ioc-riclacl
que
lo rocle·a.
Se lt• ha acljwlieacl o unn afiniclael enorme• ) una c·onsct'llt'IIC'Ín con
el amhiente e;.;piritual ) Pliro f'U que vive• hoy la Hnmnnieht~L mejor
Jil'ho. los pueblo~ ol·cidcntak ,;;. en e•l Iihn· allwdrío má.; ahsoluto. sin
ninguna fe• en P( porYI'nir. an¡rn~tiaclch y clt&gt;~olaclo, ha .. ta en la íclea
tle ·'ultrn-mnn c]o''.
La litc'ríllUI'a l':trtriana r ''L'ttre• ('/ h• Nérmt" ha provoe·allo una
eh• la,. naa~ orf•,., c·orrit•utt•.., pulémic·a-. tlr la hi-.toria tlt• la FiJo... ufía y
Cfllt' ha t'C'elnndaelo 1'11 una p;rave populari1la cl. Cierto e·, t¡uc t'H
la ma) oríu tlc· lo¡;¡ eente•11nre: ; cJe. pnblic;wio nrs !'Il lihros, p('riúllito! ' y rcvis1a"' 1ratan lo "U)ll'rfie·ia l. la mm1a e·' i:-ten1·ial ¡,la y t &lt;llnhil-n lo .meccltí1ÍI'O: IH'ro ha~ tawlti(.n nt¡ ue Ha ... pubJicai'ÍII IH'• ;.eria-. profunda ..., c¡ue
hacf'n e•:-tndio, ;oj,r,·ntál ic·u,, illlnCJIIP c·n dla~ ¡,¡• put:&gt;•lt• ha1·cr una da~i­
fie·aeiúu ciC"scll' la cli;tl.-il•a t'oll fittt'" rc•li¡.:iu:...o~) politin•~ u una po~it·ión
filu~úfil'a c·ontrat·i.t. pa-ando ¡wr t'l'lnclio ... t'XJHI"itÍHIS clc· eli\ld~.tció
n
oltjrti\ a ¡, a-1 a )¡¡q ('on~ itiPr·.wionr... •IJIO lo~(&gt;l ira.- t. m t•xa;:t•r.tcln~ 1'01110
la"' prÍIItc'ra~.
.S1• ha formado cu lnrno rlt· S \IITHF. 1111&lt;1 le;.!;ÜÍu cJ,. di ... c·ipulos y
.wti'o" qilltpatiz.l llle•. lfllt' "i:-u"n l.t .wtilucl fi)n ... ófic·.c ~ litcr;tria Jc
e•'&lt;tt~ r·xt raiio ¡wn ....llfor. e¡11P 1icnc 1'0111(• l!ahitwl•• de 1r:thajo t·l .... de'ltl
clr
1111 lmllie·iw•o rafe: cl" París. qne "lll':tnliza '' (para I'UIJIIC'ar
una pala·
lu·a nri¡.:inal y ori;.:.inaria dt· c'·L mi•n1o t e"C' amhicnlc• :wliYo ~· ruicloQn,
c·omo t•j••mplu dif',•c·to elc• "'" cun•·e')H'ÍÚn fi )"..,,j[il'a . .1j ... J:íudo-c• c•n "'"

-

110--

•

�exi"t•,ueia, t•n lo m&lt;Í~ profundo ele :'11 ,nltjPLÍYidad. St• puc·.l,. d,•,·ír ')lll'
ya exi .... te una af'titud fíJo,úfil'o-litC'rar·iu-:o.twhll •¡u•· t•otblituyo• o•l ,..ar1rÍHIIU.

•

'

En una ;.;e¡.:uwla •·la.... ifi•·:wioín, para la •¡no• lwmo~ tomado 1111 niliTio filo~oífi··o-rl'li;.:io,..o, podt•tum. a¡rrnpar a Kn·.H~F(; \ \RII .,,. r•. lutl'rana, I'Cilllo inkiatlor .¡,~ la e:-r·u1•la. aliTII)IW 1111 tu\o ~'"" iult•ulo )IIH'
1111 halwr •pwrirlo df'jar nin~lÍn •Í,;l!•JJw: r·l prnt•·-tantl' 1, \1!1 H \HTII.
IJIII' •·oujnnlamc•nl,. ton ,.u mat•:-tro :-011 altif'rlamf•nlo- II'Í~ta~. c·l pell~••·
th•r prnlc·,..l:llll•· KAnL .L\-.I'Eit.;. del IJIII' 1111 ,.... pu• de derini1· ;;u \r·rdadr•ra
po~icitíu fn·nlc• al proloiPIIta dr• la lra~•·••nJt•tlf'ia ,)¡, ina como lo•i-la u
palllt•Í:-Ia O l'l'•lldt,IIIH'IIIC' aiPÍ,..Ia: (.,\IIHIH . \'J \IICI'I .• cTÍ•IÍallcH':tiÚIÍo·u
,. por· lo tanto. tamloiht 1!·1,..la lo•l pt·inwro o•n r•l ~trdcn •Tollol,})!io·o del
ntnYÍliiÍrulc&gt; fr·alll'l~,.. okfinirlamt·nlt• c•xi~lt'll('iali-.t.ll. 'lllf' al igual qnP
lxlFI:J\.Et.•\ \1111. auucpw 1.. 1'1'¡1 de~c olltll'iolo. lmu¡¡ el m/•lurlo autnhiu¡.:ra·
fir·o eon1o el uní~ ado•ru;t rJ,) a ~~~ fi ln"•f ia nu p í ri •·••·tlll•l Í•··• ' e1(• 111 a rc·atlu ex¡wrio•lll'ia ¡wr-unal. l&gt;•·ntro ,¡,. t'&lt;la da~ilio·a• iún atlnl;ll'l'lllt"
por tíhinw a J.¡.{¡-, CIIF"'IO\, dr· 1111.1 apa,.iouatl.t ft• r·o •lil! io~a. &lt;)111' !a
nm•i«l(•ra I'OIHo ft• t'll f'l aJ,,unlo ~ 1111:1 o·xlraiia v l'ar¡¡dojal ,intP-i•
rle 1\.JEI:h.H. \\1:11 y "\wrz:,C:II E: ~f' potlria cll'l'Ír l¡tlt' CIIE:'.TO\ r·s un
'{IETZ:,I llh ro·li:.=.io-o. Por lillimn I'Íiaro•mo~ a '\tCol \:'. Bt·:UIIIH.I•I·. pw·
f1mdo" ÍU«(Itir•1anwlllt.' n·li;.do•o. &lt;lo.,toio•\~l.i;IIIO' l.icrl,t·~aanliauo.

En lu tr•n·f'rH f'la.-ifir·aritín ··~ In tpw má• no" into•rc·,;a para PI f'~ln­
rlio ,..i .~ lt&gt;mátiro .¡,. "T:I~rn• ,., (,. •\',~rmt"'. Tomando un tTÍt•·rin ,¡,. pr •·
fnudidarl e'&gt;Í,..IC'tl('iali,.ta. ~•·:.=.1íu ~¡ ''" nri•·nla a un dt•,..;u'J'ollo dr• tl'lll:h
de,..C'ripl ivn~. l'llfo&lt;pw" fnnualt·~.

a &lt;·arad•·ri;o;at· la~ po~il1ili•latl•·~ .¡,.
IJIW 1Ít'IH' una ¡w•·ttliar ~i~l•'nlni&lt;~­
!!.Ía miÍ:-&lt; exi;;l l'tu·i a 1, in lrorluciellllo f'l r~st u dio fcnomcn11 lrí!!ico &lt;11' 1 "''" \
~1 .. 1 ,;pr riel &gt;&lt;f't', el ;;.er ,¡,.¡ •·:-.:i:-;tcnto-, ,J,.J nawin heitlq!.!!•·ri;~no. E•la ú!tima c·nrriente ~e caracl••riza por 1'1 t•mpl&lt;'o inten"o del mí-todo ft•nollll'·
noMgic·t• y pr·iur.ipalrnente (•on lh:un:r.r.rn han• rlt• IH ff'nomf'nolo;!Í:t
una auth11 it·a oulolo~ía tle:-&lt;1:ri pt iva romo uu atJll'&lt;'t'tll'nll' al aná 1i,.,i~
dial~t·ti&lt;'o de la exi,LC'ncia y tiC' ;;u motln de ;;er·.
11

la CXÍ&lt;'If'lii'Íu. rll'finiénrlnlo ..! p·upo

•

E~t OH do'&lt; /-!-1'11 po" especulativo~ lo,. ad jr.t ivaremo~ t'llllltl t&gt;X"Í;;I 1'111 Í\ ••
) f•xi;~tf'neial r''"Jit'ctivamentc, o t•'\.i,;tt'ncial óntico y ...,i .. tt·neial tllltolú¡!Ír·o. Ln l»&lt;'¡!Unda urtilud provi1·m· tlit'Pctamente tle IlFmFGGFR y por
r•tm,ip:niente, S \RTRE r;c Íllvoluf'r&lt;l inequívonuHt'nlc dr·nlro ,],. r&gt;&lt;l&lt;' núo·l••n t•.xi,..IPrwial. Se pue•l" •·•m~i«lt'r·ar l'lllllo t•xi,..tentivo a KnmKF!; \ \IW.
J ,\~I'EH:, • .\T.\ItUd •• Xn olll'laniP. la mar1'111la influencia ll••id•·;.r;.:niaua t':t
~ •\liTIIE. ~·· pnf'tlt• decir •¡m• 1'11 •·1 con•·••plo I'XÍ!-It'IWialt,la ha, 1111a
primera y mar&lt;:ada tliftTt'nt·ia eutn' (.) y IlHJOFGt:Fil. El t'llllt:I'(IIO o1 .. 1
M'r· d,·l lwmhn·, del .. Da~l'iu", uo •:~I;Í tomarlo couw indi, idualidad
~ino r·11uw tlll:l r•arat·h·rí"tica. una' catl';,:oria ole 1111 ~t&gt;r, •·1 tÍIIÍn• ..... ,. 'lllt'
·•· pn·¡.:unta pot• •Hl ,.,¡,..¡,•lwia, por ;;n :'.1'1'. Es 1'1 dt• IILIIIE!,t,FII 1111 cout'l')'ln ""t'lli'Íal l111~,..t'rliano, t&gt;n Vt'Z del &lt;'oll&lt;'t']'lo llf'I;IIJH'IIIe iudiddua 1
dr• !oí \IITIIF; otr·a dr· la" dift•n·w ias primaria,. 'JI"' pudl'tllO" ,.,-¡ .. J.J,.,.,.r.
I'S l'll •11 parle formn l. Tomando ~1 criterio tl .. l Jll'll"atlor frano·e.o; V ·\lf·
'f.'\AJ:t;lfU&lt; 1!111' Lt ¡•Jaridatl es la buena fp do • lo,. filr",.ofo,;. olin•mo" que
' •a ¡, 111'11&lt;1
l.t l Íi'l 1¡• ~A I:TI:E
1111 H FIJ&gt;H:t. E!t. 1' IJ¡';; t'll 1'1 fi l.},ofo ·"•'·

r..

y

Ul

�ruúu Ira~ una \oluulatl. una 111ania tlo· ll~m· t'll t'l \'twahulario ole ~u
idionra. fon11a" do• ~u propia Íll\t'IH'it'm y por nwrliu do• f.l. cwultar uu
l•l'lbanrienlo mir" IJllf' revelarlo. clánclole una caraelt'I'Í!»Iit'a e ~olprÍt·a
a :-n obra. En Si\una. ha~ e•n nuniJio. una intt'llt'Íún t•xoiPric·a. un in·
le•nto ) un ¡t~·npú,.ito el&lt;· qtw "" Iiln,.nfiu ~ca una fuer.w ,;va 1'11 nttc'l'lra
n·alidad. El e'\.Í!'lt•ut·iali ... nro lwicii'I!I!C'riano df'l.iú ,..!'r refractado a traH;~
t!el clal'n cristal tk una nrt·ntc• latina.
Harctuo:- ahora una anola1·ión cito la;, c·aral'lcrÍ¡,IÍt•a;.; t·cmeurrt&gt;Olt•:s
a toda e;.ta filotiofía reunirla bajo la elenomimwiún counin: e:-.i,.teneia·
li~mo. Cit•rta!&lt; fu&lt;'r:r.u;, ck plantear lo;; proiJiema~:~. t'Íerta re!'nltatwia de
numerosO!&lt; túpieo:; de una t&lt;'mática rouuín. haeen que se agrupen lao,
tende-nc-ia,. má;.; opuestas dd existencialismo.
ALCEN DE ibtOROSO LIMA, ya t~itatlo &lt;·on ;;u pseudúnimo TRISTÁI\
D'ATIIAl'O.E que "mucho~" lo han dicho ya, el existen&lt;~ialismo no existe.
Lo c¡ut&gt; t&gt;ncontramos f'On existcncialismo. Es un hecho ... " (TRISTÁN
D'ATIIAYUE, obra citada. pág. 23). Como hemos visto anteriormcntt~,
usamos varios criterios en la clasificación de estas doctrinas actuales.
aún hubiésemos podido hacerlo con mayor número para hacer otros
tantos a~rupamientos. cn un estudio especializado en e-ste tema. Ante
c~;ta &lt;livcrsidacl 1le posibilidades de clasifica&lt;~ión. tomando como ele·
men1o unificado dil'tinto:; enfo&lt;JUC'Il. nos e-ncontramos &lt;~on la primera
difir.ultatl, por la enormt' variedad de matices dentro del existencia·
li!'mo. Preferimos enlonee~, por encontrarlo mili&lt; adecuado a la rcali·
dacl, y :-.i~uicndo en !'stt· punto la ori&lt;'ntacitjn de JEAI'i 'VAIIL, deno·
minar· a f'l"ta col'J'ientc tlt· pcn!ialllicnto adualmcnte vigente eomo:
"fiJo,ol'ítt,.. clt• la!' cxi... tc·neia,.;". De·nlro de la clPnominat·ión de cxistent•iali:-nro, st' allH·qrnn, tal c-omo hemo;.. vi:-.tu HlllHtriamenle, po!&lt;iciones
qut• llt·l!all a ¡·nnfi;!urar \Tnhulf'ra,.. opu~ieiom·;,. Por e"te molÍHl &lt;'11·
c·o11tramos inatlt•cuatlo r&lt;'unir todn,. t·,;UrH doc·trina:-; bajo un mi!&lt;ruO
"isnro''. Hl• IIIM,t;Iilt ,. J .\~1'1-R:-- t·nn~itlPrados clcnlro de e;,l a corri1•nte de
JH'Ibamie·nlo. ,.,,. •Ílti:m a ,.¡ mi•mn e·omo fuera de lu e·mulueta C'\.Í;o.len·
•·i.rli-1 a ,.,, ole·fo•tha a una .ruto:ul ie·a c••pt•c·uhwit'lll ,..ohn• la t''\.Í.•Ic•nt·ia.
··11 FIIIH;L Ht. ela n• 1' 111• ie·n "' eJ¡• •e·- t'OIII'"', a par lo'· o'tllll n· ttllf' llréorÍC'
C(ll·¡¡ 11J'JII'IIC' c'\Í-It ntiali,.mc•, 1'1 ,1 \:o;J'lHS a e:l'l'Íl qtll' J'e.'-Í"'tPntiaJi,-utt• t'sl
l.o 11101'1 de• la plr i lo-ophie• .¡,. I'P:o..i.le·tre'P, C't·•l c¡ue• e•c•;. philo:-oplll'"'
\OÍt•fll tfa¡¡._ 1'1''\.Í._It'IIIÍali,.,IIH' lllH' eiOI'II'ÍIIt', Ull l~Uit'. el 1pt'jl, 0111 ]'('lll'
.¡,. dndrine·• .rin,.i •lahili·t~e·.·· 1 JI·\\ \\' i\111.. E"'tJIIÍ,..•t· pour 1111 taldf':tll
,¡,., Cat•'•¡:orit•• clr- la l'hi ln-ophie· do• I'Exi,.,lc·tlC'I'. pá¡!. ;{; L,.,., Cour,. tle
~orlooU!Ie'. CPnln· (h• ))CI''IIIIH'IIIal ion ltiÍ\C'I'•il airo·. TorrrllÍf•r S. Con•·
l~lll~. J'arí,... I 11SJ 1.
Lo~ lc·nJiillo• o¡orw-to, :-011 lull'~ tpw de·-tlo• 1111a adituel n·li:.!io•a
clt· 1'\.JIJ:h.JC\\IW. 110"' Plllullll'allw"' e•ou ~\!(TRI· acloplando mw orctilJul
&lt;IIIIÍ·ro·li~io•a '1"" hat·o· difíeil t'III'OiliJ'ar una !'Ímililuel I'Hlrc- amLo&gt;'
lil&lt;í:-nfo,.,, Eutrt· l\11-llh.H:\AI:U ' lli•IIIH;tan f'IH'onlraruos la difcr~ncia
ole· una pt~-ie·iún auti •• i,.,to·m:iti;•a a 1111 •Í•te•n1a e•l.rlwraclo ' uoiiC'n'llh'.
:0: \t:THI· •n-lit•r~t• ll"'' ··r,.,¡,lc&gt;ntiali•ule' e··t un hurn.mi .. nlf': .. mui- il ,
a el"allln' pnrl 11111' 1.-ttn· ,¡,. HFII&gt;l'l;t;J-.11. la "LI'IIro• ;, B···aufC'I··. .,;·,
lhwFGI.FJ( eli.o·utt• l"iele~c orlruuwni.:me."' !.I!T\ \\ \111. ohrH e·itnda. JI&lt;Í·
11~

�gina 11. En t'SII' ordt•n pudríauw- t''\14-llde·n•o,.. t'~laltlt-t•it•utlo tli I'Prt'll•
l'Ía&gt;&lt; t•nlrc• lo-; t•otwt·ptn~ fl[t~ieo,.. tal,,., t·ouw la l'at·lit·itlad. la augu-tia,
1"1 tif'mpo. la r1ada. la paradoja. la ,.,ulJjt·ti' ielarl. t'lt' . .1 1-: .\'\ \\ .\111., f'll Pl
intt•rp~anlt• IHI"'t!IH'jn uwu•·ionado. ltat't' uua lo!!.radí~inw :-ÍnlP"'i"' dP
e;; la vaJ·iPt.lad de forma;. y mal j¡·p~ f:otH'f'JIIna Ir·,.;. diuHiouo;., la ,,..n:-a&lt;"ÍÓn
rle In ina¡!()tahle dP Pste lema. t¡HP tic anlf'rdo a su mi•mo ohjclo tiP
r:;tnd in. IÍt'Ilt' la inaltan·alJilidatl clt• la mi'&lt;ma &lt;•'\Í-..It'JH'Ía. Solamente&gt;
podt•mo;, reunir Pouw t·araPtel'Í~I it·a común. nn •·onjnulo de t·ont·eptm,
que con ruál'l o menos inten&gt;~itlarl y 'i~Put·ia, "•' nwuifit•,..tan l'll toda;.
esta~ doctrina:- denominada connínnwnlt• &lt;"omo t'xisteneiali;;mo. Crt'P·
mos hígico. por lo irracional di' la natnrn)Pza cld Lema t't•nlraJ de
estas filosofías, que no pueden ha.bcr una unit1ad de criterio tan factible! como en la~;~ eat&lt;•goriati que eslnl('luran el penl'amicnlo científico.
"Dans un ]jyro éf'rit para une philo!-~ophe amél'icaine, MrA. GREbN. :mr
l'cxistentialisme, on trouve cctll' phra~1·: ''L'I'xistcntialisme est un
effort pour saisir la. nature humaine en termes hmnain:; sans recours
au surhumain ou a ce qu'on pent appcler le sous-humain''. L'auteur
vcut dire qu'il y a dan." ces philosophics de l'exil'tcncf&gt;, et je crois
qu'elle fait surtont attention a la philosophie de SARTRE, un effort
pour expliqucr l'horuruc indépendamment des caté¡rories propreruent
t~cicntifiques, et d'autrc part irul~penJamment des calé~ories proprement reli!!ieuse!l. L'existentialisme refu:;e les ex!"UAes que peut donner.
ou quP semhle pouvoir donner le matérialit&gt;me, rt l&lt;'s rt'I'OUr~&lt;, Je,.,
n~fup:es que ~cmbleut pouvoir douncr le !&lt;Upernaturali~;~m.- ou 11' ::;cntimcnt. ¡·cJi!!icux. Don1· point cl'C'xplication ¡n•n·nu·nt malé•·iali'&lt;mc. l't
pnint pa1· li1 utemc d'c~cu,;e il notrr rc;;pou~ahililt;. ct d'aulrc parl pas
dt• rdn~e lwr;; 1k Pt' monde" t)Iül\ \\ AIIL, o"ra •·itada. pá¡r. 56). E,;tc
mi:-mo autor uo~ propone la t-Í¡.!.uienlt• tabla 1lt• rate¡.;uría~. "Toul philot&lt;ophit• a un ecrtain nolllhn• tle Yot•alJit•t-. qui lui ""nl npprupip,.;, po,.,:-i·de· un \Ocalndain:; la t•art•'~iPn parll' d'idee,.. t'lairc,.. •·1 di"tirlt'lf'~. tf,'.viclentT, la kanticn
&gt;-)lllhi·,•·... ¡, priori. d'at•IÍ\'Íit;~ p111·f'- tlt• 1\·.'-pril.
E,.. ... a~on- tl'i•taltlir un petit \Ot·aloulaire· n:i ... lt'llliali ... tt&gt;:

.¡,.

\h(.rit•~

l&gt;iale'·e·l iq 111'

1'rujo•!

Aml.i¡wité

E..t••·c

J:.~¡wiÍIIOil

.An~u¡ ...... (.

E'\n•¡•lion
E" i~tcut·t~
F.wl ¡,.¡lt··
1· initwle
lno·e rl itn.Jt'
\lorl

Anlht·ntkitt;
.\ni innmit•
AH,IIÍI'

Cltoi'\
Conllllllll ie·ut

~

iuu

Cunl i ll¡!t'fl•·t~
CoulnHlil't ion
nr-~.... 110Ír

\t·anl
l'ar·, .. Jo"\t'

l't;t•ltt;
l'o,-ilti lilt'•

J: Í,;tpH'
:-iaut
Se·antlalP
St't't'et
~ilnation

SolitUtlt·
Sotll'i
Tt·a n-•·t·u•laurt·
T r;·m lt lt•m e·nl

(.IK~N \\ .HTL, nl11·a r·itacla. p[!¡.:. !)(¡ 1. Comu \l·mo~ t'll
Jll'OJlllt':,.ta por .JK\'\' \Vu11 .• •JIW nu olt~laul•·

gorías

].!:{

e"'ln t:dtla tlt• t·alt~­
J,., tli"••·~t'DI'Ím, y

�¡.,,...

lo, wat
c•fltn· la,., clifc•ro·ntc·• tc·orÍao; ~ I"'''''Jonc·.~ ,.,i-.terwial.i;.tas,
pnol&lt;·mos c•n&lt;·nntrat· c•n tnda~ Pila'. tal t•onw ,¡ fw·n• una l'llt'ac·to·rí"'tic•a
t ·qwcífic·a. una •wrio· do• "'llfltll'stu, cpw ~·· mant io•r~o·n t'Otl h1 ~ui'ic·if·nte
-iutilitllll. 'flll' a IH',ar ,¡,.. Ja.,. dii'PrPtwÍai·ÍOJII'" 1 la" qttt• lk;wn :1 \l't'Ps
.1 1111 ulto ,_:rado de "ntilo•:r.a!. podn·uw-. ri'IIIJÍrlo~ ~a no (¡ajo un solo
"i-run··. ~inn &lt;'nmn 1111 c·o11junto dt• "filn-nfías de· lu ,.,¡,.tc•rwia".

,¡,.

L un 1l\' los r:1s:.:o-. m á"' t'OIIlllllt'" t'll toda,.. la .. dh Prsa,.. fi (o ... ofías
la ,.,¡~to•Jwiu. ,..,. p1wole lrwalit.;ll" en la llau1:1da .. , iH·twia e'\Í.•tt'll·

1·iul'' 1)111' da 1111 e·ari:r. distiutn a lm: ciÍ\I'I',..a,.. fi(o,..nfía,.,. E-la
e•'\Í•te•JJI'Ía( o·ll
• n IIFIIIFI:I.Fil

.J \!'l'l·tlS

1'&gt;.,

'¡, o'r!I'Ía

Íntima 1'11 Ja fra)!Í(Íc(acJ de•( st'l":
llllt'•lra ntaiTha anti,·ipada h:wia la
e•n S\Illfll· una I'I'JHI¡.!Il.tfii'Ía o JliÍII·wa

llfl&lt;l lltH'Ít'&gt;ll

1111a IIOPic'•u .¡,.
lllllc'rlc•. la nni,ima po•ihiliolad:
;.!PIII'I'ides autc• lo ah.-unln ,¡,. la ,.,¡,te•nc ia. Lth e'\Ístc·lwiali ... tu,..

1111

lralan de ontltar &lt;(111' ~~~ filo~ofiu at·rrmr·a ,J .. una Yin·neia "C'IIII'janl.·
prc•\elli~·nll' ele· la irr.wionaliolael ,¡,.¡ ~··•· ,¡,.¡ ltolllhrr• ,. IÍe'lll'll por lu
1anlo, dc•hiolo a !.1 'ÍH'lii'Ía c•xi•to·uc ial. 1111 contc-niclo ~ e'\.(,..I'Ío•Jie•ia
¡wr•oual.
El l!·tua priuc-ip •.J ¡Jp locl;1 ··-la filo;;nfía. •·• l.t ,.,¡~I•'Tif'Ía, peTo
lnlllf,¡,;n p .. clifíc·il dr• P-taldcr·1-r la .• di ... linla" ac'I'Jif'Íollt:'" •(lle' "" ],. a,.i!!·
nan n esta pulahru, pero •·n gPnf't·nl, tratnn ck un nHHio ele• "~'!' quf' , ...
l"'''uliar t•Jl r•l HomiJJ·r•, pw·s '"e•..; f'l 1Í11ieo :;or·r l(llt' po,.,e•p P'\Í!lti'JH'Ía .
.:\lcjor dicho que no la liO"I'e. •iuo que- r·,.; "11 exi .. teneia" 11. :'\1. Bv·
CTTE]';SKI, La Filo;;oría artnal, p:í¡r. JóH, F.cl. Fo111lo clc: Cultura Económirn. Ira. Etlirieíu r·u E;.paíiol, \1,:,¡, ..., 1919). Tiene al¡!:liiHI f'•o'JIC'Ía.

la exi~lelli'Í&lt;I .. 1l. :'\1.
ohra t•Íiada. pá;.\. 1()8). Tralarc·mo" ••n capítulo apa•·te.
las di~tinta~ i'onnal' &lt;·onreptuaks que ha tenido la exi,.;lencia e11 l.•
hi..;toJ·ia dt· la fi lot'ofía. pero de común acuerdo a toda esta filo,;ofía.
la e•xi,.tc-nr.ia es nna aetualitlad ah,;ol11ta flif'il·ndo IJIW no cs. ~iuo qtw
.•e L'ITa a :&lt;Í, IPnic•rulo t'U c·OJlt't'¡wicíu má~ acahatla en la lihf'rtad :&lt;ar·
triaua, la t'\.Í"-lt•twia no ,..., !&lt;.Íno 1f11C' tlPvic•nf', c·s 1111 ..pro-yecto" (un
hm·en;e, un inlt'l!l':mw en el tiempo'), f'n tal forma que en TIEiu•:(;&lt;;ER
la c•:xi:&lt;l«'!li'Ía ('oim·i&lt;lc t·on la IPmporaliclacl. "liEIIlléCt:ER tli~tingue initialement t•nt l"C' I'C tpiÍ e..;t, r,;lr/111 (tia,; St•it~ncle) t'l J'f•fre ele f(.tant
(e la,.; SPill llt·,.., ~I'ÍI'lltkn 1.
IJIIÍ ,.,.,t, rttant - 1TI'OI1VI'I' tous le~;; olljl'l~.
1out''" le·,; ¡wr:-;onnc·;;~ 'la u" 11 n t•nta in "' ·n&gt;&lt;, Die11 111 i-mi'·nw. L'ctrc· ele·
l'étant · ,:P... t le• fail c¡uo• to1.,., t•c•,; ohjl'ls t'l toulc•4 ,.,.,., pl'r~onll!'s :-;onl.
11 llf' ,_'iclf'nlil'ie a\·p¡· auPtlll cf,. l'('s í·t;¡nt'~. ni JU¡;me avee l'itl(.e rl e
rc;tanl ('JI ~·;IIPral. Dan,; llll e·Prlain ·'1'11", il n·e~t pa .... : ...·¡¡ e'·tait. ¡¡ ;.I'J'&lt;IÍI
e:tant ¡, ~011 tnnr. alon qu'il l'~t 1'11 tpwlqur manii·re l'c;n;JH'llll'lll tní·me·
,r¡,r re rle lo u, lo•,; ,;¡ ant'"· Da u" la 1' h i lo.•oph ic· t rarl i t ionrll' Jlp "'a,·•·om'·ha

1l!' ~er "'u exi;,tencia o prorhwirsc• cJ,.,.Jlllfo:'l 1le•

llOCIIEi'li:o;KJ.

c..

pli"ail

l1111jour,; Ífi•PII.~ilde•IJto'JII

\eT,., '"('e:lallt''.

f:i'•trt'

eJe•

llll

J'e'.tallt

~Jj,..;t'IIH'III olr· ('(•lrc• tle• J'e~talll
J'i'•lro• t'll t!(.lle;ral. cfrvc'llaÍt llfl
rlt&gt; H FIIIH:I:ER c·un· iste• pn:r.¡,.,:.

;.¡ 1'1' a),,_oJu 1111 l&gt;ic·u. l:ori;.:iua 1i 1,;
lllf'lll a mainte•ni•· aYo••· llllf' nelldc'• jamai- Pll .t,:faut. •·d!i• di~­
IÍJwti.-•n. L .... , .... dt· r,:l.llll l'l't l'olojl't de• l'uutnlo ie·. Alor• '1"'' le•,; c·lani·I'C'('I'I··,.,plllc•nl (,• rlumailll' cl'in\r'•IÍ•~ation elo·• "''ll:'lll'l'!' uniÍfJII"""

\t\.,.1 H

LF'I'I\ ....

En

Ul·c·o¡nraul

J'Exi•lt'JIIo'

111

aH'&lt;'

(E\1-

lll""'l·ln. c•l IIH-

�1
"'
-

ST'l-

'll!l'ln¡u.l!"ld ;,p ~u¡u.IIIIJ(.I
O,&gt;¡cJIII,t Ull ·'1' .\ OII!IPJ lll!.l!cl"'.l 1•'1' tr~t!.li111:;¡.¡JcJul!
J(l ·~!!.&gt;II.J(llhll •'(1 UIUO,t .lllZ!J,I~.J(!.fn,l •lllll.t¡tllcl 1:1 .Hdt tr~&gt;!,ll1l{J.I!.III 1!1111

ap

O(llllljii.HJ

"'JIIl

urnot .( u:1.1ll.l!1l .1\l ~·'·'·" ~n.qo 0.1.1d ·~11\!llllll·•·•cl~.~ ~~~~;uJio.ul "11" o•mcl ll
mmrl .;,I.)J\ t: o~n:'l!,; '•llll.ll\ S 'l"'l!J!HI!" llt:.iil .1¡• uuw.1 llml '·' pm.1 F'l' ·ou
•1!!.1.l7i:ti.l[l!•''( 1!111.11~!~ 1•1 1111.1 ll~'!·ll'.lt!.IUIO.I lid '•'1'1!"'1111 111 11,1 'tllll,l.lJilitld
~'!"!P!UI! .)¡~.• llo) ,,nJ¡ ·,.JII~I., 1·' IJO,I ,.U!•".''(/ .. J"l' ll~l!.ll!.lll.u).ld HUII ·._11~1!.1
·lt.Jll.l., 1!1 •,1 ,JJIJ, .1.1" J(' I!J.IUCIU l1Uil llll!" '(I!!JI:tlsJ ll~l!.lll(•IJ l!rlll \~1( 011

1·' \ ....,¡u.l ~or J.tlll:f
uo.) u~•!li..IIJt&gt;.l u.1 ,l.tdlll.l!"

·ut,,..na IJ

uoJ ,l.t&lt;hll.l!s o.1.HI ··Jf!l~• "'0.1!0
llflllTJ ,1;; l!l!l ¡:;} ·•.l!·llfll.lf&gt;lll!IIIIZ, u¡ .J,l,
·'P tlpOUI ,q,,¡ 11(1111!1111! 1[ ·,,l:.wd otip·,. .)Jli.IIIIJ ll !-llJ,&gt;•J u o,; Jll h "·'1! Jl,l 11.1
lll!lll.JOj•UIU 1 ,,, '"1'('! \! \ un.; ,l •.l.l.tOUil.l ,1(1 /.,1\ lJ,l opuum J·ll' .;n..,n.l "W[
'.,ll!•"ill([., (•' l(tJ.I Ullll! ¡un.; l!!,&gt;ll.J.I,IJ•'·I llllll 11 ll~l!.lllf•J.I llllll ,&gt;.I.I!J•I.I .lldt 1(.1

.IJII·'l"'!'x.l

~o¡

·opuum 1·'1' Jlll(l!llll(llllllll 111 \ Ufllllllll 1·1 •'·"!"" 11!(1111•·' IH n.&gt; "!·•·'l!·'·' •'1"•1
.l.l&lt;lltpll'·' lH'I:J:.Icll·lll 'o.l!;-!c!(OllJIIIOU.IJ •!"'!Btlll! ""'"!·11111! 111 1111 u:•l '!!f.l! '!•'

,mh ,\1:1¡ [lllP!(l:.l.l 1!( '(H!.IliJb!'-•' H!,IIJ,I.\! \ llj IJ,I ,IJIJ, Oll!ii 'OJII.l!lll!.l
•otlU.) )'' ll,I:-!OJ ,111)1 llj "'•' 1111 ll!,III,Jti!(·llll! 1:1 'l!(,lll,t•.t 111"•1 l!¡tOI P.ll!.¡

'11 !:-:o¡ o ¡u o n¡ ·'1' ocl1111:.•
TCIII·'·'f•'l"! Hlll·'!lll!.louo.l ¡.&gt; !•1! opun'!·"'fll\•,IJ' 'ciJ·If(¡o .\ tii.J!'
·11" O.l!ti~l(ti.J•riWi fllll"!ll'llp (.J(' 11~'!·•1!11!111!(·' 11( •,1 II~IIIIU,I 0¡¡•1!~ O.IJ()

F&gt; u.&gt;

·¡u:p!f'~P'"' &lt;~p op!111.1~ 0111&gt;'!111 1" tmJ 'I'!!.IUJ.I!I'IlJI
·UO;) 'H(I.lll"ll'l (111f'!(l!!·'()~ llllll (&gt;IUO.I •olll,l,lllll!lllllll.lf' .111J1 l!f ',li!JilJ!I·IIlll
II~'!·'!"CIIf 1!1111 11(11!11101 •olll,llj I!LW!.ll.ll!.; 1!,1! l•f.l·'l·ll'.ll:,l l!J"·' 1! ·'111·'·';·) "&lt;Jlll,
·U\'S rr;¡ '·' f'll(I!I!I(P.·I!IIIIIIIO.I •uu,otu ·'1"!'-·' ·•puop 11.1 '"O.I)O"IIll ll.Wtf ·•• ~11
(•1_, '13::lU\ J\1 lid .\ ll~l!,ll:.l!llllllJO,I OU!III.I~t¡ J·' HIIIJ,III,'I "li:J,JI.;\ f 11:1 'Cld!llh.o
·'f' ll.I!J;j!.hi¡.JI!.JI!,I 111111 UCI,I llll0!.1llllJ ,lfl(, IJ,I ( llf''''J.J¡JIIIJIIfdlfJl' 'IIJ,!&amp;

·IJ¡&gt;J~fl' 'llf·H;I!fl) IIJ,llld/''f.\'&lt;1·&lt;1.1 Jjl llll!lll.l~ll j•l ~CIIIIJII.ll 'U3:&gt;!H(JJ!IH ll3_
':';}.II{Uinlj o;~JIIJ,I¡t "''1 lltl.l .\ Cl(llllltll 1·' 1111.1 •.&gt;llti!.II!JII·Ilf! \ Jll l&gt;ll(ICJJl ,o¡
·U! 1~!{1 ,IIJ,t! 11111111 '~l!!jO'Oj !J •111 •'(' llllllil(ll 11.1 1: 1"! \! ),lf1f'l'i U~!·¡cJJ.IIIO.I

[a

!?f J)LII:I~C(II 1111 ",1.11(111011
'['llJ.I.II(I( 1!( •'[' .t.t'(!{ ,;~rn op!lii.IS
(J &lt;;;¡ om,;prr !" 11 ,1:'.11!.1.1.) .1 ... ,1 'JH.t! hljl ,111h 11['!!1•'111 11 ..J'II{'U~?liiJOj-'UI1.q
O npu,a\n.r¡~U&lt;M 1'\ .h 1!!-HI.I~,, I!.ÍI\.J '11111"!111 !" •'ji .ropH.I.l,l '.lOJII!J.I.t OJ'!l
·U~_. 011 .IU.t! 1 j111¡t !·'! ¡o~fcjll• T!.I.HU nt~;&gt;J ., 0"'1lHU ·'J' ll!.J''~Of!J 1:¡ 110.1 .1.11
·fl.lO Olll(l.l 'H.I!III"~I,I ( ll!llliO.I Jl!l!·\ ,1¡11.1!.1.111.1 1~1111 .1[' U~l!.llll'•'J!UT!HJ 111111
OIUQ,) 011 .\ 1111(1!•\!l•l!'t(lh l!.ldiU I!Ull 110.1 .1.11(1111111 JI! OJ'IIl!.T,Jji!"UO.I '~1!11
·.L.lf'OIU ~.1111"!·1.111.1 "lll'••l ·'[' ll!:!Ud.I;Jj!(' .1&lt;.1 11.1.1d '11(1!\ 11[ .tp ll!JII&lt;.~
·OJ!J IJ( U~l!l(llll!l llol Oj \ Olllii!,\!PftjiiS Ull );,) (ll!.IIJ.III'i!'"l ll!JO&lt;.IOL!J ll'J
;:q.T..HlJ

H"

'1 H~ ·7i~HI '1!(1111!·1 I!.H[O '¡.,\ ~1 \'&gt;l'l '1:·•
1\1\:t{l ••. l.l"![ll.lllcl
't;( .1.11\.',J' .I.I.!!LII:IO 1!;; ·,1.1 1·\f' ,J.I,!!lWIII 1), l&lt;lftu.q ,HIJ~III 11.1 ¡-:,1
'l&lt;;;) :lllltflOI(,I ,lll(t ••:1 '•l.lllcJ/\fX&lt;! uu~· ,·rfw,¡¡ .IIII:JIII 1/,1 ¡s,J ,Jli/IIJOif.J ·'('
;)JU..JS9J -.lllllol!.l·lli¡¡,,('!·lll ·'!ffd.o~ll[!l(CI 111 ,1(' jl!IU,IITTUJIUOJ 1!1!.1] •'( J2(
-m;¡¡ ,¡,;

·'f'

1";},.1 ¡.1- ¡u.mr~"'!·'~'·'" "'!llJ\' 'llfi!l~l J.l.l ,ljl ·'·'11·•-~·'.1 I!I!J ·'·111.1 .1(1 ""!"
·UJII~UJ.mo.l H[ ''111~1~' 1111 ,IUIIUO;J .lllllllnl(.[ ,1.1,!1'!'1111.1 llll.( !" '91.1·1~) ',1111
-mor¡_t ·'P ;¡,ott.•l-!'-·'.1 •!•:m ·.•.nt.l""'·'.l ..,¡:.¡ uou .ua!ui.I,IJ~'I' ·'TI3. ·.tllllllllll.l

;lp ;}lll~UT ,J.ll~.(' .1('0111 .1( JLULUO.) "!Ulll '(•'!111•1~,.1 )III(!·IIJil.(l J.IJJI 1; Jll!llcf
UOl( 'JilllUOI(,( •'"!·1~1].111.11!,1 .1.11'-'.f ,lfl liO!~Il.llj~l.lcl 1110.1 l!f ,;uJ;&gt; f.JIIh "'III!JI
.1,1,;!,1~.HJ ·'(' lll·'ll•llll.t.tcl :IIIOU '&gt;iJIJlJ,I!.I,17/7/,I('!·II( \oi,J._.{fiJUil &lt;;,JJI "]111(11"~11
..;;¡¡ .111'-' "'llll!tl!ci!·'!IIW '-':)., '1(&gt;1·()[ '"'!·11!(1 '11!.1"\ '('

'1':•1

'&lt;)S '.'iil_!cl '11:1:1:):-Jfl

�----

CAPÍTt!LO

111. -

E.\J&gt;O~ICHÍI\

Sl• \HIH&lt;\

llE I.A

----~ ---------------

J\OCIÚ'II

liJo: EXISTENCIA

Para finalizar t•sta prinwra parle ele inlrodm·c·icín. nos tiPLPtHln·nw;. hr·en•nwnte. en rda&lt;"ÍÓn a lo 1''\.lC'IlbO tl&lt;&gt;l te111a, a fin ele eonsiderar ,.¡ I'On&lt;"eplo clc· CXlblencia 1eletuento euuHÍII c•n ltHlas t•:-la,; rama,;
~ ;wt iluclt•, filnt-c'lfi&lt;'a-, I)Uf' hPnw• llamado P"\Í.;ft•nt·iali~ta~ 1 ) den! ro
de· c·;.la,. :11'1 itudc·.... Psi ah IP&lt;'t'n'ruu,.; a l;.wna,. d ifc•renc· i;wiulll'".
El l.;nnirw. la 11alal11·a, PI t'ntlt'I'JIIn de c·\i"t"nt'Ía fut~ •in duda
al;n111a 1mo ,.oiJrc· lo" t¡ll~" m(¡.; "" ha t'"(IPI'Uiatln, cli•t·utido. ;.p han fnruraclo cJcwtrirws ~ tl'oria,. r 1'11 llllll'ho!'\ aspl't'lH!'\ ..1'-&lt; l'f (llllllo cll' toqnt•
para c·onocc•r la nric·nLII'ÍIÍJI 1ft· un p•·n-anai•·nto filo•cífil'o" t.lo~í-: F..:l:t:ATJo:Jt \lor. \. Dic'C'ionario cJ,. Fi ln-ol'ia, plÍ~. :H2. F.cl. ~ndaiiii'I'Ít';llra.
:~r·a. Edii'ÍI.&gt;II. Buc•11o.., \in·-. 1CJS 1 1.
Corno c·.rr;wtl•r·iz;wiún I!''IIC'J'al. 1(111' t'llll'lldl'lllll• •{111' ~·· n·hu-ionall
l'"to,; dth lt:rnrilln~. pndt'IIIO~ c·ow n·lar die iendo qu•• la •·•c•nc-i,t ~ la
,.,¡,.tetwia ,.on do" a•pc&gt;c·tos tiPI '-t'r·, Ita jo lo.- t·ual1•,; ,..,. prr,t•ntan a
llllt'FI ro t•onoc·imic·utP. pt'l'o •.,.t ahl•·•·i,·uclo CJII!' la t&gt;l'lleia rw implit•.t.
liO llc•y;¡ co!l;.Ígo a la c•,i•tPllr-Ía. a niuguna I'XÍ,It'lliÍa. ui partir·nl.tr ni
¡.:•·n•••·al. L,. 1111a 'irtu.didacl. 1111a po,..iltilidacl, .•P manil'ic•,la •·n 1111
orciPn polt'lll'ial. P1·ro ha~ 1111 l"''a.i•• df' ltl po-iJ,),. a lo n·al. "'' lo
polt'tll'ial a lo l'.íetiro ) e~to ,.,.. lo qut· t·on,..titu~ t' t•l 1'111'!'11 .¡,. la I'•Clll'ia
a la •·:-..i ..l!•neia. Sn relat·ic'm :&lt;e ptwde sintetizar clicicntlo qw· la c·:-•·ncia
uu t''&gt;Í•Ie .-ino en la 1':\Í,It•twia ~ tjlll' la 1'\i~tt·nc·ia e,. la t'OII!Tf'l'ión
tlt' la 1'-t'llt' ia.
Pnr lo tanto. )'OH'I'I' rc·aliclad, faet i1·iclacl p,. nnu de los •·m·;ll'lc&gt;rt•f'
má~ «i;..:uifil'alinJ,.; d.-1 ténniuo c¡ne e,.t&lt;lllllll:i &lt;'&gt;'lutlianclo. pt'l'll uu e~ el
tínic·o. El prohlcma c·omietua ¡~ tlesanollar;;¡• cuarulo se pre¡_(unta por
!ill nalnraJr¡r,a. c¡ne e,; lo fJUC ,.,; la C:\Í;.;Ietwia. En m• ordenamiento
~:oemántico. •·n d &gt;'t:uticlo mús lato, pero más impreci;,o : va;..:o. "t•rsisti(' ,.j!-(uifil~a "'lu ljllt' e~tá ahí". lo que está fuera, Jo que sale el(•
al¡ro, lo qtll'. pur ,•utlt·. :-t· halla en la co,a. "in re", pt&gt;¡.c·c \'Cnladera
n•alitlad.
Hae{'r todo un eo.;tudio del coueepto l':xi-.teneia en un ordt·n lti~­
t.Jrit·o-fi)o,.ófit·o ~ at'rn un an;í[j,¡, lú;út·o-c•t imoló;ri,·o-,emántil'o pstapa
y ~ol.t·•·pa~a los fiw·,., ~ la 1"\.ll'lt,..icíu tle t·,..tp traltajo ~ larnltit'·n la capaf·ítlatl de ,.u aulcn·. purtJIW -oltn• 1·1, t'll turno a las tli,..tinla,. c·onet&gt;p·
•·Íollc·~ y mnl Ít·t·-. ,..,. potlrín hare•t· un c•,tuJio •JIIf&gt; eJ.. por :-Í, tl'mlriu
toda,. Lt,; c·aral'lt•ri..,tieas ele: 1111a J.i,..toria dt· la l'ilo~ofia.
Ca-i al c·omit·nzu tic· c•,.lt• c·apítulo he·mo. cli&lt;·ho c¡uc ,..¡ '1' hatc&gt; una
.-.Ínll',..¡., lrí-.t(n·iea de• la Filo:-ofra tllll\ a ~ra11dc•,. ra,..;.:o•. ,.., podrían
t•h-c•n ar tlo,.. din•n·iorw- t'itl'llinal•·-: t:l c·-c·rll'iali-.mo ' e·l ,.,_¡,ll'twiali~1110 ~ t't•u¡,douc·- 111Ú• arTilla lraJ,ialllll• n•u~i~nado IJ!I~· c·l P'I;Í:-to•twiali ...
rno ,.,. tan anti:,:tto ('111110 la IIIÍ'IIta ..,¡,..¡,·rwi.t ,Jp} llomltn•. 1&lt;:-tam"~ ~"11
f•outlit•ittw•s) c·eHI·Íderaurn- nportuno ahora~ aeJIIÍ, Jll't'f i.ar· n~;í, dit•lrtt,
c·orH·•·pto,.., 1Ht·•·mo):&gt; pm· lo !auto. que· •'11 la Filo-ofía h.t~ do" aditwle•.
ruw tic·tw el primado ti,• la e:-eneia ) otra .. 1 primaclo di' In Pxi•tc·rwi.t.
En &lt;tmhas po.•ÍI·Íolll'" ha~ 1111 juego diaJ,:c·tic·o enlre la e,.encia v la
t·,i,;tl'ti&lt;'Ía, pero t'11 mul111• printatlo:- ~ pritwip.dnwult• en "1 .le• la

;.,¡,...

1-+ó -

�tencia, hay una aetit ud ori¡dnaria, básic~a y peculiar que comienza.
como hemo,. indicado. c•on Knnh.EGA.&lt;tiW. Dentro del primado de la
e::.encia hemos anotado con ras~os netamente t·xistencialistas a SócR:\·
n:s, los estoie·o;;, SA.'I A.GtJSTÍ.'I. c·l!·., sin !JIIC por ello ~r pnccla decir
c¡ur ~on existe11cialista.s.
l'i'o c·n lraremo:'l a e:,tllll iar las el i,.,t in 1a~ flO~ic·ione,.: el el grupo que
hc·mo'&lt; cat·ac·tf'rizado &lt;~omo e·J pri111aclo ele• la c~-.cueia, que va tlesde la
iuic·iac·icín c]p la Filosofía orcidcutal ha~la la al'lualielad. por la:&lt; razo111'.-. clc' &lt;''&lt;len,..ic"in, eapaeiclael ) de finaliclad Jc e:o.te trabajo, pero es
neee~ario hacer a lgunus c·arade·rizae•iotw~ ge•nprale·,; para cll'diearnos
c·on miÍ., rle~talle al csluelio de la e'xi,.,te·twÍil cle·ntro ciPI vxi,-tr·rwiulit-omo,
e·un,.,tilll)&lt;'llllo ya IIIIU antie·ip;wie"llt al c·•tucliu tc·círic·o el!' la nl~t·a ele•
S"\IITI!F.

I&gt;l'-.clc· lo-. :dlwtT" elc·l (H'II"al" filo-úfic·u. e¡,.l filo~of.tr. -.e• 1IIYO prctn"u·len ele• iutc·rro;!illlle:-- c¡uc ) a c·c•nfigurah.m un pruLlt•rua
earaderizaolo, una prohlc·m:ítiC"a. F.ra IT,nelln en fcornw ,-impli,.lu anotando ,ólo l'ttale•-; .•on la,- o·xi-te·uc·ia~ o la c•xi~teue·ia c¡uc ¡m.,e·t•Jl rea1nll'lllt•. rc·aliolacl. F&gt;-te pt·inwr 111onwnto .Id proc·e,o olia]c:l"lie·o entre la
f'"t'llC'ia y la e•:-.:i:-tc·w·ia lit•ne• leuhh la" c·nnwlcrí-.tic·;¡, clc• t''\ll-&gt;le·tu•ial.
~o era llll ntet·o &gt;-alle'r, :-iuo un c'orHwe·r '1111' a ••• Ye'/. t'ril 1111 c·onocer
a ..,¡ propio, 1111 &lt;."onw·er-conne·itlo clt&gt;nlru cle• una unidacl \ ital-eo;,:.no;;c•enlc'.
El &lt;.'Ollt'eplo el .. exi"lcnl'ia era i~ual, ,.;e confumlía, ~e ,;:oLreponía
al elel "el'. ''Eu todo c·a,.o. un hel'ho es oln'io: t01l como se planteaba
la preguula, la e-;:i,tencia poclia ,;c·r lanlu lu rPal cpw "~' halla lra;; lo
,.;en;;i]Jk y camhianle l'omo d lllUIIClo inteligible. En n.lt! último caso,
naluraluwute, la e:xi:&lt;letwiu rc•snlta!.a I'Oincidir &lt;.·ou la e~;encia. (Josf:
FERRATEit MoR.\, Sohrc la noción de E:x.islt~nl'ia, Revi~-&gt;ta Sur, Pág. 8,
X'1 174, ahril 1949, nueDO!&gt; Aire~&lt;).
Luego lwllamos un t&lt;C¡!UTitlo lllouu·nto tic f'sla clialt;c·tie·a, momento
'file podemos r.ingularizarlo como ''eseneiar·. Se t•nl n1 a &lt;·ou ... iclerar
.. 1 qué de las eosa!i :-in interrogarse t[llt" ~" el t)Ué de C!&gt;Hs c:o~a~. Con
PAtn¡(;~un::o; y PL\TÓI\ se intcleelualiz&lt;t mÚ~&lt;, ~e profnncliza el momeuto
e!'cncial, hay una intcm·ión más a~ucla de funclanwnlar d ,.,ahcr y eJ
l'ntlO&lt;'imi~·ntu de: Ja t•;.wnc:ia. Pc•ru c•a,.,i inm,di&lt;tlanwnlc· "~' ol11•t~n a que
l!ay tiiW elil'i«·ullacl prc·paraturin para la ~ÍIIIP:o.i~ ele· lo~ clu,; prinwros
tuomenlo,.., 1p1c· ¡·atliea c·n nua iu,.,c•guri1lacl \"al"ilaul«' e·ulrc d ,.,e·r I'Omo
"atlllello eplC c•,·· y el ~C!' e·onu• ''acpwllo que•. f'S lo que t'~·'.
El primado ele la e·•e·w·ia ln\ u ~~~ nwmc•utu t•ulminaule con
PL.HÚ:-.', por Io que St' Jlllt."tiP elc·c ir opu: ,.,.. ,..u po~it"icín antí¡wJa del
e-xi¡,tc·lwiali,mo. Lo tinic:-o rc&gt;al I'S !'ara la c·setiC'!a aeacJe:miea la;; escuda,; ele la-. c·o~a~, las e:x:istc•ncia~ clc'. las c•o,;a,..; la r._•alidad e~ ~nlmnente
una caraC"Lc:rÍ!il iea de c.li,.,utinu~·ión y de· a)Htl'Íl'neia. ele· cle•_,\"aU•TÍruicnto
de:· la~ e•ene:ia,., son las ~&gt;tHUIIrao.. c•n el fondo ele• la t•avr·t·ua •JUc· 't'n
los e autivn,;¡ ele e·;pahla a la luz tic• la n•nlaclera realiclucl.
Con Alli"'TÓTEI.ES hav 1111 acldanlu ;;.c_•n•ilol•· c•n el ,[to,..cJohlmuienlo
,1.. ""te proi,Jc.ma. E"'" rilcí"'nfo llar" la cJi,tim·itín e•utrc ·'el hcc·hn de
H'Illt' 1111

1·17 -

�••·r·· y ··Jo •pw t•l .,.,. ,.,..·• ~ afinna •¡tw la ,.,¡~t··rwia 1'• tillo .1.. loin).!.rt&gt;dienl•'· clt·l ···r f"oll~titll\ eudo una ~ult.tarwia, nua Pnticlarl.
\n ha~ 1111a , .•,.j,,it'tll olo• io,., do,., &lt;'ort&lt;'I'Jilll• l'olllll 1'11 d platoni,..luo.
La r·x-iqi'II&lt;'Ía "·• una t'Oil\ t'l";!t'lll'ia fúC'l Ít'a d .. la ••:-••rwia. \l1·jor lfiH'
decir •pw f'll PI ari-&lt;toto•li,.,IIIO ha) 1111a prilll&lt;H'Ía 11 1111 primado do• (,,
e,;Ptwia. ,,. JHII'•l•· ,.~t:dtl•••·•·r •¡ue (·-,ta ,.,. primaria, (1111':-. nrw.tro t'l'i·
lr1·iu ( ~·-taltf,.,.¡fllfl,., '1'"' la ""~''wia ~~,.. nna po~ihilidad f'll •·ua111o t'ttll·
til'llt' en polt'Ili'Ía, ltula-.. la,.. t''\ÍMo•Jwia .. po-ihlt•" 1 la ''""'wia lÍf'Ut• '1'"'
,.,.,. anlt•riur: pt·ro t•trantlo ,..,. t'OlhiÍIII) 1'11 4'11 ;wtu, 1'11 IJatla ,..,. put•dt•
l'llll·iti•Tar •¡ue ,.,.. una o·liu1 i11ao:iúu. un d1·•\ allt'f"ÍIIli•·nlo di:' la •·~crll'ia,
couto lo •·-talde&lt;·Ía •·1 platniiÍ·mo.
Para 1(111' al¡.;o ~•·a ,.,¡.t,•nt•· ·ll¡&gt;tllll' \m.,n'n'I'J.I·"· tiene rpu• JI"'"''''''
un ··haltt•r... 1111a ··.,li·Ía ... ~ J,. ahí IJII&lt;' la ,.,i .. ti'II&lt;'Ía ap¡¡re~:t·a pnr
'e¡¡ prinwra, •·n •u &lt;'arÚI'lt'l' formal. •·omo lo qtw Jllh&lt;'l' }¡¡ •·o.a &lt;JIH'
lÍf'ne LJH ltalw1' qtw (,. e,.. ad.. má,.. propio. lfua prÍlllt~l·&lt;t ddiuil'i•Íu
tle la ¡•-.,.i,.,t•·rwia induiría. por l'oth•Í;!IIÍI'nl•·. la,. nota:- cJ¡•J "'hahl'l·" y
clt· la "propic•dad''. l'•·ru \ Íl'ola:-. las ,.,,,.as 111Ú• de·,..fllli'Ío. :-.Ít'lll]ll'c• n·•nlta
eJne la •. ,¡,.,,.llf.ia no ptwdt• "'''~' t'Olll(ll·c·udida por •i mi,..ma. no ,.e',¡,,
¡wn¡ue t'rt 11111.-l1o~ l'a"o" ~·· ptwtle• clpe·ir '1"'' la IIH'lli'Ínnada ··prnpi•··
•tul.. e• prPei.auwrtlP la ''•l'lli'Ía. ,.,inn pnrc¡n•• "' ,.,¡.tir •·omo in¡.:r• •
rli.-nle dd .,.,. la rt'fJllÍt'l't' ll(~('(',;arianu'lllr .... i.Jost. Fum \TI·R 'IOJc \.
~ohr·t• L1 mu•itírt de• E'\Í•I•·w·ia. Rl'\i-ta S11r·. l'á¡.:. •1. '\," J';' l. al·~il
liJIIJ. Bn.-uo· \in•,.).
En C'l Íllll•nlo el•· "Ínll-li¡.:il•ilidatl ,¡,.¡ lllllltdo'' •t' •·orTt' t•l ri•·-¡.:o
•le· "Íruuodlizarlu'' c·n 1111 ptll'll "u¡uudo dt• o'•t'llf'ÍU,.. :-in .wlllaliz;wi•'•ll.
lla~ unu prÍIIII'ra n·,u·•·iún para e''\Í.·I••rwializal'lo •·on e•l l'llll&lt;'I'Jifo pla·
ltÍIIÍI'O deJa "Jdt•a"', (lPI'II IJLII' ,_Ú}o "C ]Ífo~a 11 Jo¡_!I'BI'in l'llll \nt.;TÚTFLI&gt;.~:
"..! ;;er :-•• n•fi•·n· al modo •le ser''.
En ·~si B 1ti'Íilll'l'ól ..tapa a... 1a ri lo~ofí a ell'l' i el··nt a 1 'fllt'da P:-t;tl de·c·i .¡,,
1'1 rnovimi••Jlto di:d•~•·t Ít•o •·ntn· L.1 c-•·rwia ' la t''\Í~tc·rwia e·m·;u·it'I'Í·
zmulo ""' t n·· 1110111&lt;'1111•,.. &lt;·ou¡o 1111 ori;::Pn f'~Í~I•'IIt'Íi!l. nna fundanwn·
lUl'ÍtÍn "" In t'"l'lli'Í,I ) 1111,1 -Ílllf'si. ln¡.:r;ul.s ¡m1· llll:t ,.,¡.t,·m·ia(i;t.ai'Í!Írt
de la l'"f'lii'Ía. F ... ra 'i-rn de• •·•mjnnto. r··la rdtr.t·•Ínl'''i~ cl1· la Filo-ofi"
;::rif'¡!:l. t:'•la tlial•~•·tir·a dt• ··~t'III'Ía ) e'i-to•rwia !In a~ol.l 11i &lt;'11 lllttdtn
d pJ¡¡n!PalltÍo'JllU .J,.J J'I'OJ.Jema 1'11 ),t alllÍ¡!II&lt;I ( ol'l ('Í:t ~ 1111'110• 1otl&lt;t\ ia.
e11 tolla la Filo~or1a tll'!'id!'lltal. La tliltwidrwitín ' t•l de~arrollo .¡,.
lotla la proldt•ln;Íii•·u ·•· con.-truye •·n torno a 1~ alllhi~iit·clad dl'l
l•~nnino ...., .. ,:·. '1'"' :1 , ....,.e., ,..,. l•· da una ,..j~nilit·.u·i,ín dt• P•t'II•'ÍU )
ol ra, "''''''" .¡,. ;wto de t•xi~tir. Solallll'lllt• lll'mo~ cpwt·idu anotar· c·l
prolti•·11Ja di' ni ro ,¡,. ¡·-1 a t'Olll't'pcieín dr•finid;~ t'llllhl ,¡,. prim:tdo dr·
J., e•r·Jwia .ool1rr• la t•:~.i~t•·ru·ia. 1'011 una •·arad•·riza•·i•''" dt• ra..iorwlizat·
c·l :o,er, un ,.,,.tii'Íali~HIO r•n fin (jll(' no '''"'"~ .. dr·nlr•• .t.· "11 t•ow·•·p•·Í•Ín
una lt'!ldPn•·iu ,.,¡,(t•rwiali~ta. E.-ta po•ÍI'Ít.lll ""i~lt'llf'Ía) dl'nlro ,J, lo
fJ lll' trar}i,•iollalmo•nlt' "1' 1Ít'lll' •·omo C!'t'lll'Íul i .. mo. t•un~idt•ra PI al'! o
de• l''"i ... tir c·uulo 1111 C'lelltellh• actu.d irTHI'Íoual. ¡wro no entera ni
int•dw·Lildc•uu•ntr· l':wion.tl. E·11E.'\ "-F (;11 ::oo'O. dirá dentro rlr· :-u t'llll·
•·qwión n•·otomio..ta. IJIII' la iuaprc&gt;lwn:-ihilid;~rl ntllt'l'(llllal del at'lu d••
I'XÍ .• tencia no i111piclo• "" "aprdwnsic·,n"' JHII' nwdio tf,, lo,., al'lt&gt;.• intr•·
1-18

�lc•c·lualc·~ no reclul'l ildc· o n·chwilcl1· a la, opc•r;ll'iOIH'• lc'c::.il'a;.;. [;, una
po•il'iún exi•lt'rll'i:tlií'la clc•nlro de'( c·~eur·iali .. nll• c·n la 1(111' l1'111['1canclo

trrra clc· ~u;.; propia,., fi;.:r11·a,.. 1 el , •.,_j,..tir , .• ··l'nlllll 1111 pon lo de enf'r;.:ía
duela. r¡u.~ c·n¡!l'llllru 1111 c·onn el .. frrf'rza dc·l tual ~~·1·i:r la c·irna. y c·u) .1
hu~c: ,..c·ría la c":rwi&lt;t. ,\ll!lllltl" aulor,,.. ncn-icll'l'all a (;11.:-;o" un t&gt;,i,..tt·n·
c·i:cli,;ta eatólit:o.
Corno ,~¡ iutc•r•',.. d1• t•t&lt;la- c·aradc·riz:ll'iOIII'• •llllliii'Í••" tlt· la Filn·
,of.ia c.,I'W'iali•l:t lic•Jip ,ufo &lt;'11111!1 llh.Jt'io poclc•1· \ ,¡(qrÍI.:CI' la pu,_¡ .. j,ju
1lt~ la~ c·urric•rrtl'• III'IUIIII~Illl' ••xislc&gt;rwia(i,..la-.. l'llll':ll't'lllch :e '-ll au:ili:,is.
lt'nclie·rHit&gt; a la total uhic·;wicín clc• S .\RTRF. a :,:rancie·,.. ra"I!O" dentro
clf' la filosofía c•n l!''lll'ra l. rnús dt'tallaclanwnlc• clc·niJ·o .¡;.¡ exi::.leuc·i a 1Íi&lt;lllO. C 111!1 p 1j l"t'lllll" ll~ Í la lllÍ"'ÍÓn II"Í¡.\Uacl il ;¡ I'KI H ¡tri 111era parle~.
E,.,ta t'OITÍt•ulc• l'i lo•cific·a c·onlempurúnea p;crlt• ek 1111a difen.'Jl·
e· iac· iítn outolÚ¡.\Íea t•nl n• la P:-..Í,..Ic&gt;nt•i a ) la c~c·m· ia, d im i naudo el pa·
~&lt;e ji' cid plano pole•nc·ial a 1 plano fáetic·o. Lo e·~c : ru·ial e~ la c•XÍ;&gt;Iencia,
para no prc·,lar,.,c· u e·elltfu~ione,... la , . .,_¡,..lt'neia e·, primordial y primaria c•n tal forma. •tuc• ,,,. llc¡ra ha"la ne¡.:ar o :-upriwir a la e,.,cncia.
~cilu 1'"\.i:-lc&gt; la t''\Í~Ic'lii'Ía, lknl ~ implíc·itanH'nlc: a la e'"Clii'Ía, más aún.
la rxÍ&gt;olf'ucia c•,. ..1 e:xi~tcnlt'. ~~~ po::.ición e, e·omplc•tamcute opuesta
al platonismo. la e ~~c· rwia e·:- una di::.Ininw·iún clt' la &lt;!Xi"tf'ncia, C!i en
fin una inc,i,tc•nl'ia. Por In tan1o. d eone·c•ptu clt' c·xi;,tenc·ia en las
clin•e·c·imwt-&gt; f''i~tt·m·ialc·~) n.i•tc&gt;nrialisla" lic•nt• t'tlliiO punlo ele partida
radic·a lmt'tllc• eli l't'n·nc·iaclo c·on ~u;. mÍ¡., m a~ po-ic·ionc.~~-&gt; tle•ntt·o del esen1 iuli~-&gt;Hio. Por la mi:-111a razc'Jn cli111us a 1\.run.. r•: \.\tW c·omu t'l prime1·
,.,¡.,tc•ueiali•la, rwlaliH'IIIc· c:"\.i .. lc•twiali,..uc. t·u C'll\ a l'ilu ..ofia H' n.tahlt•c·e
ÍIIC'CJIIÍYot·aruenle 1'1 primaclo ele- ht e.'&gt;i,..lcnc·ia ~olcrc• la c·-c·ue·ia, en tal
Í&lt;•nu:1 raclie·ali,..ta IJIIc' n•f'lw¡;a iw·lu:-i'ol:' la po~iloilidad ele· c·mbtruir
llllil onlolo;!Ía ''"" c·l -c·111iclu lr.ulic•ioual ele e~ll' 1l·rmi11u, lo cpw lrc·uw,;
t ,hotacl" f'll In- In·~ momc'lllo• ciialrt·lic·o,.. el.-· l'•f'llt'Í&lt;t ) ,.,,¡•ll'neia. y
qrw llc•;Ian a 1111 clc•¡odohlaruic•nto nHlyor· c·ou ..1 acln·nimiculo del &lt;'f'Í~­
tiani ..lllo. el •:.~c·ola-tic:i ... ruo ' ••1 lomi-nw \ •115 fonu¡¡..; nacHie·nüzaebo
ele· le·ntlc·m·ias ,._,i~lt:rwi;tli&gt;-1¡;,, (&gt;'ÍU e¡ue p~r l'llo .;jl!uific¡ttt• la .,:uprc·
,icÍil ele (¡¡ l'&gt;t'IIC'Ía 1 Y 1'11 la fi lo¡.,oi'Ía lUOcJc·rllil. lo&lt; fc'IIOIIII'IltJlO;!O&gt;. Y Ja
e'oliiC.'III(IUI'lÍIH'il t'OIIC,'I.')H'ÍcÍII lúgic•a tle la •. ,j~lc'JIC'Íil, 1(111' 1111 tralal'e~llll"
por lo ~-.,.lf'u,..o clc·l lc•nw.
:-;¡ f'l t·,-c·w·iali-nao ··~ 1111;1 r;wioualizac·it.&gt;ll clc•l ~~·r·. c:l f•xi~tcnt'Ía­
li~lllc• .-~laldc·•··· una pura ir-r¡ll'innaliclacl. La c•'&gt;i&gt;&lt;leiii'Ía es lomada anll'
tocio C'IIUW c•l t''Í~It'nlc•, l'll~ u ...,~r e.; la pura .~nlcjl'l ¡, iclacl, pura lilwrtacl
ti•• pfpc•e·i&lt;Íu. El lruml•re no •e t ran-'Íonna en 1111 oh jeto clc~iulerc:~aclu
dt•l e•mnc·imi•·llto ele sil propio ~o. de tal matwrn &lt;¡uc• le• -•·a fal'lilol•·
e on1c·n1plat· ... u \ida. :-11 ··~i ... leu&lt;'ia ... u ,.ultjc·ti\ idacl ;;in ''onfunclir.- t' c·ott
Pila. f!:.;a lil..-rtacl ele• dn·i~i•'m ~- e•li'I'I'Ícíu. c·~a c·oul Í11na po~il.ilicl.ad
el•• (II'O)tTiar,.c•, c·on:-litllyc• (¡¡ ¡·onrlit·ióu prultl~·m;ÍIÍ••a clc•l ,.,.¡~lente·.
c·aml•i•wdo raclic·alnwnlc· la ttric·nlal'iún dc:l c·onc···l•lct nai-.nw de· la
1 ilosul'ia. pue,., 110 la e·w·ara 1:omn t'Íene·in n c'ttllro e·oucH·iniÍt•nto, por'(111' la filo,;ofía c'\Í•I•·rll'inli!&lt;la no IÍc'lll' la :ll'lilrrd 11 la C''&gt;(H'l'Íc•nc·ia
ele' 1111 :-altt''l' ohjl'li\o (ll't'lt•IHlic·rHio. 1111 c·ttn\o'riÍI' al lcolllltrc· f'll un e•o.,¡wt•luclur clc·-inll'r&lt;'·aclo cl1· ~i tlli•uto. La :wlitwl lilo·•'•l'i•·:t c•11 ··1 pri-

U9-

�mado di' la e'xi,.tcnc·ia

y d de In

e~encia

1'11

!'C

cll'l'lnrrolla en el C'Írntlo tle In intl'riorida rl

el pluno de la extea·ioa·itl ad. En la forma más

nc~ati,·a ) del c'\trcmo ah~urdo del exhtencial ismo. la filo;;ofía se
f&gt;ncierra t•n el círculo de la interiorida d. La forma po!-!itha dentro de
r¡,.ta Filo~ofía reconoce que la problemát ica del filo!!ot'ar está &lt;knlro
tic ese círculo, pero "no puede iu,i.. tir ;;obre la pura interiorid ad de]
hombre para F-Í mi-.mo".
"Esta tJPpendrm ·ia e;; reul alÍn allli'S y fuera di" su l'CCOilOCimiento
explicito: ~e maní fiesta en ]u corporeid ad del homhrf' y en )as ncce·
~-idades t]UC lo li¡!:Oll al mundo dPl que es parle. Es C\idenlc que la
filo~ofía no puedt• ni rlebc l't'rrar los ojo" frente a esta situación. ~o
puede iu!-li~tir sohrt· la pura intr·riorida rl el&lt;'l homhr&lt;' para sí mismo,
c·n t-~u c,;piritnali datl. sin n•t·onocer al mismo til'mpo Hu C'\.lcrioriel atl )
corpnrPitl: ul •rne l•aet•n di' ,;¡ un ser l'ntrc lo-. otro-&lt; "''~'""' ; , en t'Ít•rla
uwtlida, una co,.a t•utrr las eo;;a,.,. La ilu--ion de C:\.altar al hombre
lleva a !1 i~111 inui rlo: lo n•clw•¡• a un :t~-'}ICC't\1 Holo de ~u ..,..tructura. olvidando el olm. sin t•l &lt;·nal no r-xíste" 1NtcOI.\ \nn-I.Gl\'\:-I O. oln·a e·itada.
p:igina 50' .
E., tan radit·al l'~ta po~it·iún. '1111' la,. t·ara!'IPrí-tie·a~ •¡ue lwmo:.
elatlo, la'"' IJIW con 1111 nltra ra:~;ou::rmit•nto ~"" podrían lnm:ll' cnn111 ¡·arac·
fl•ri,..tic·a,.. t'l"l'Ueia le··, •on aw¡.:atla, a -u \I'Z Pll P~tl' :-e•ntido. w·;.:.ando
ltula tcnde•twia Je· t'•f'llt'Ía, )1111'~ ,.u H'nlael C• la ,..nhjctÍ\ ielatl ~ su e•xblir no cn•a ohjl'ti,iela df·· ¡·on :-.up•w,lo,.. t•ultur:de·· ele· \ida humana.
!'Í no qw· ;~on ''snfto¡.;'\ ''nwml'ulo ;¡", "iustuntt•r· :·. •·\-Í\'f'III'Ías exi,.,lt'JH'ÍH·
le~·· en 1111 mundo inint¡·li¡;ih lc totaluH·ntt -. l·~ n ,.,.,,,, e·one·e·¡wieín e''\Í'-'·
ll'llt"ial ha,.la la Filo-.ofía c:ufre una tlifcrCJ!t'Ía eión tle• finalidad. no
e• una ~·~pt•eulac·itín, ni un JH"&gt;nsam Íf'TI to ni 1111a clc-,.,·ri pción ,¡ .. e~wn­
cias, sino l]lle es una dc·ci~ir)n, UtHt volunttlll y uua arirnHwicín fle
,.,¡,Lerwia rc~pl'cti' amenlt·. En d art.ili»i,. 1le·l cxi•lt•nlt• ,.,. n•&lt;'haza
tot alment .. ha,.ta l'nalquirt· :u·titud tle lle' ar cierta analo;::ía. equiparación t·on c•l q u e• ,..,. ha lwr·ho el t'AI mliu eIr- 1:H; r-u,;a~. E:, la t·:-. una
tiC' Ja" oh jt'(' iont's cr i tif'as fJlH' lf" haremos a 1 f''\ i"'''lH'i a Ji.,nw e-x lt'l'lUÍ"la

tic

S.\RTRJ·.

Toda •·-la film.nria canwle·riz atla t·omo t''-i•lencial ' t•u•tt·rwinJ i,.la
tie•nf" 1111 ni,..~O c¡uc• le •·~ pt'l'llliar. ,..11 imuarwnli: -.uw t'otal en r·l C':\.ÍS·
te ntr-. J'N•onoe·ié ntlo,..e• c·omo propio el .. la ,.,i,tt-neia tle•l homhn· un
&lt;wnticlo de· ÍnP-.tahilit lael, uua po,if'icín IIP rw¡.:;wieíu en ,..u pro~ t•t lar,..e
e·n "lh po•ihilidacl t•,..: din·nw• e•u fin. una e·onelicie'uJ .J .. 1w~alidelad.
El t~xislt'lllc· ,..ulauwntc ptlf'de deseul•rir&gt; -e de&gt;nlro y ftwra clf' ~w; posihilidaelt•,. ~ •·atla 1111:1 rll' f'lln .. !-if' pn•~ el'la e·omo uu lr•mor. un peli!!I'O.
una atll('ll.t7.a, Ull "l'nlielo ti• 1 ah-urdo: la JI.ÍU•ca ,..~rtrimta. E"tl' ... c·n·
1ido o c·ondie·ieín ele· IIC'¡!al ¡, irl:ul tle&gt; la,. po-ihi lielaclr·, prm t•ni•·nlt'"
dt•
un inman• nti.,mo •·atlit'al clo•l e·xi!"lt•JIIt• "'' e•quhaleu toda,.. la,. •·,.e·udai'
t•xi .. leltt i, ,i-ta.; prodtwien rlo ,.11 auln-.Jp .. tnroeieín, la .ntlll·nt•,!di'Í{m eh,.,. mi~nl&lt;t proltlr~m.ítiea. JI,~, au f'll ·Í la e•onelie•ioíu de l.t pro pi.~ 111'¡!"3·
1•\itlud, J.t llt'!!tllÍ\ idad de• ~í mi,.m.t. ~nlanwniP saliendo dc· e,p e·írn.Io
clc· la iniPrioriela el dc•l 1''\isto-nle• ' atlwítio•JHio una nllrlltalizat •irín de
\ ..Ion•,. • mnu pro) c•c &lt;"ÍÓn tlt~ J.a,. p;&gt;.ihilíoladc-. &lt;'llmili&lt;'rHio tillo.! tr.t•l'CII·

l:lO

�dt•ntalizac iún t•n la elt't't'ÍÓu y clt•t'ÍI'ÍÓn. 111111 aprt•ht•fl:-i ón tl1· 1111 valor
;;.upra-intl ividual, pero manlt'llÍt'n dn totla,o la,. nota .. IJIH' lt• ~on }H't'U·
liare' al prim;ulu de la C.\ .Í .. teneia. solanu·ntt• a,..i ~'' puede admitir un
po"itivi~;enlitlo positi\u 1lt&gt; la film.ofia t''\Í,.,L&lt;'nrial, una t•ontlieiún
mismo.
~¡
dt•
afinnución
tlt•
y
dad
Vt•n•mo;; al~nnas tlift•renciai 'ÍIIIIf'" Pll lo~ di~tintn .. c·nnn•ploi' exis·
lenriali~ta,., y¡¡ tfllC en l~tbe a la po .. iciiín ori~iniHia tll'l primado clt•
la exi,tt'ncia , ealle lotla du~e d1• tlo!'trinas y Wnría~.
La pn~Íl'Ítlll kierki';!UliC flia•w, ) a IJtll' no podt:mo" hahlm· tlf'. ~~~
,.i~tPma, la lu~mns lomatlu para Pstahlerl'r las ('aral'll•ri,.,t ira.:: má~ ;!t'Uf'·
rafe.., tlt&gt; c•ote primario tlt&gt; la e'\i~tl'lll'ia. Hay una tlifit·ultatl "inherrnt e
a ;.u l'iln,.,nl'ía para P:XJIOIWI'Ia. put·~ KJEitKI't;\ .\lW n•huy1: toda ,.¡¡,~tema·
tizal'i1111 ~ toda onh•nacit'l ll t·onrc·ptua l, n•dwzautl u ha .. la la ¡w.. ihilitl;ul
~er ohjeto
111! 111111 pura d~·~eript:itín, pue,;. tudn .. u ¡wn ~ami t•ntn IHH'III'
1111a \Í\nwia tlin:l'la, 1l1• la .. \.Í\t'JH'Ía •·xi~lt·n•·ial". Por la
~tilo
propia .. llaluralc·~:a" d1• s u ¡wn,.,:unil~nlu ~~· l~·vantu l'ontra toda la ~j¡,.
lemutizac•i cíu ra1:ional l.l'¡!eliana ufinuaudo la dt··lntn:ilí n. lu separa·
•~ión. PI ahi~mn; opone a la ra~:ón. l:t ,t •-xi•tPneiu: eontr·a la &lt;:ont inuidad
clial.~~·lil·a, la ntplura, ,.¡ •·,..alto·'; c·onlra la lranc¡uilitl ad dt• In .,uperuc:iún dt• la c'tlfii'Ít• twia hu .. ia 1•l Jo:,pír·itu ah•oluto. la an;.;u-,t ia, t&gt;l tt'111111'
,. el lt•tnl dor: I'Olll ra la fi lo•ofía t•,.peeulat i \ .r. -u filo~ o fía f'\ i~t(•rl('iul.
To1lor c•;;a opoo•it:itín e•taha orit·nt:ula a liloerar 1•l III'II·:Urrit•ntn clr· l.t
idt•rrtifi,·at •i(m tl1•l ,..er 1'1111 ,.¡ I"''Nrr. t'llll l.r dc,ni¡ll'ití n ,. iut1·li~il,ili·
chrd )'111. medio d,• aprt•lr~~nsit'on ,J.. ~·~('III'Ía~, pnc,; t(lflo t•,.,lo lu I'OIIsÍ·
tler:riHt lo ,up••rfit·ia l. El ;;er no 1 il'ue t¡lll' tran,..forrn ar'e en t•l ohj&lt;'lo
tll" la filtNofía, .sino IJIIt' d ,., ;oll 111i;;nw .-ujPtn. La PXi·tPm:iu del l111m·
hn• 1111 , •.,n~i-:1•• t'll el I'Orrot·¡·r, s ino 1'11 c•l 1!\.i,.,tir. t'll "" ~ujl'lo tJ,. su
mi•IIHI 'in•rwia cxi~IPrll'i.rl: la o•xi~ll'neia c·s d t':\Ístc•nte, ¡;.u 1'4'1' " ' d
1'\ci,.tir·, p,.lf• (',- rlll;!ll,tia r tlt'•I':'Jil'I':II'ÍtÍII JIOI'lJUf" ,alw d Homhre que
viH• t&gt;ll t•l pc1:Udo. ,.,li•Jtt'llditl o t'olllinuam t.•nll: de la ruula. La .:;i"tcma·
tizat•it'm. la r:ll'innaliza t·ÍIÍII tll' la ,.,i,.,terii'Ía , la 1raw;furnw t•itÍII de dh
1'11 ol •jet u dd p•·n~aru Í•·nto, tl1• ·'r;upt•rfit•i u !izarla.. 1'~ u u i lllt'lll o ~h-1
Homlu·c• ele nenltar "" ve•nlatlera ~~xi,..tenc:ia an!!u~ti:ula Y ,ufi"Ít•utc·, ('S
un anhelo, una ilusitÍII de \'Í\'ir· 1'11 la ffdit·ill;;,¡ ll•~gan;lo y lrtryPntlu
ele la Yt•nladera c•xi~lt'llt 'Ía hr11uana. SAHTltt•: tliní que· ,.,. 1111 :mh,•lo ,¡,~
lo absurdo •• irra"\·u-ificnr, ,.··, ele ~;a.l ir dt• la uáust•a exi-lf:nt:ia l,
de ,¡ nri,.mo. ele
coutinua
f'Íonal eh• la Yida humana. t11~ la ckn•it)n
··mrfi ;.ruru lo
IHmrltrt•
tlt•l
u
t•H·neiali~t
anhdo
E!\to•
la lilwrt;u) ah~oluta.
IJIIt" lla111a KlFIIKEC;AA IW 1•l ~·,.taclio ''l',..lt:·til'o". Soltro&gt; t'&lt;l:t ,¡,,.,wia , ..,.¡..,.
11 ll(•inl cleoarrolla rá ~u doctrina 1IPI JH't·ado, dt' la nugu-ti&lt;l ) In dt''if"~­
perat'ÍI·HI. de lo:; estadios ¡J,. la \'itl,r, rl1· lo&gt;&lt; ,.;tito.• irT:tt•iorr.tlt•;o. ti,• l.t~
l'aratlojas y 1·11 );¡ Paratlup ;;upn'nta ti,·J Hornlor• · l'n·lltt· a Dio•, del
1Ti~tiu11i~mn t'll la •uperaril';n 1l•• lu lfi,fo•·iu, la clec·• ¡,·,u tlr·l IIIIHIH'Illo
para uleanzar la Etcrniri:HI .
Otro t'OIH'l'(Ho ,),• ,,,¡~l('lli'Ía lo h'III'JIIo" t'll ¡, \ltl. J \~1'111'-, 1 11)0
•·xi!'lerll'ia(i,..wl• •·s :ru;ílu¡.:o al dt' llr·llll t,t,H:, ("'"" •·on tlif('rt'llll' pro·
pÓsÍ 10 )' úf Í¡.t'll cJeJ.ido U &gt;,U ('' J'I'I'Ít'Jl('J,¡ J'I'I'~OII(I 1 1ft') l I'.:ÍII.,j 1 O tlf' ~~~
al'li,·itlud como psiqui.11r:1 a l.t nwt.rft-i(',J 11.1\ t·u 1:1 rurc~ iu ... tti~furewu

,¡,.

,¡,.

ue

151

�lt:wi.t lo- l'lllwn, purlio ul.tn••. 1•:1 •·onn·¡llo ,¡,. ,.,i~H III'Ía pu•·:1 .1 \"I'Ht;.
t· 1'1 • &lt;'lo cl1• putll'l'•'l' .t ,.¡ mi-mo emtw lihn•: ,.jtu.t~lo 111.1· .w.í tlt• tod,1e;
Ja• JIO•thlf • I!HIIIiro •I,U'ÍIIIll., loh_jPti\,1~. L.1 1''\Í"Io'III'Í.t 1'• "'o•l •('1' CJIII' 110
e-··. •Ítltl 'JI"' p111'de ~ d··l .. · •1·r". !'ara liHnHA.I· It la &lt;''\Í•Io•n••ia ''"
el
''!ht"'ill" ' ··,·1 •l"l mi-mo t'UII 1,, tu.d puede lt.th•~•·~ela• ~ -e J.t,. Jw
•11'111111 ,. de• .d¡!ulla llt.uwr.t h.1hitlo PI [Ja:;~•in. lo Jl.mt.IJII&lt;•~ Exi•lt•uz
"
1 ({,., Í•llt :-;11.-. p&lt;Í;.:. 111 !iO, \Oo. 17;;, 111a~o
1111 11. Buo•Jio• \j.-,.,¡.
"'\ J'III'II'IP 1.1 JJ 1'/il'/1'/11 'llltl/1111/1 ¡:, J,t .JI'fiuil'iiÍ II .Jp
J11 l.'•&lt;'lli'Í,J dt•
e-1•· t lllt· 1111 puetlt• lit'\ ar"1' a 1'·"'" ituli .. a~~tln 1111 1(11•~ tlo•tenniu ,ulo,
•111\1 IJIII' •11 t':-I'III'ÍII rt•,._j¡J,. 1'11 &lt;piC' 1111 (llll'tl&lt;• llll'IIO;¡
¡Jp •1'1' •ÍI'JII(Il'l' ~ll
...,.,. 1'111110 "&lt;'1' •11)"· ..,. l.a o'll'!!ido par.t ,¡,.,¡¡.:llar l'.. lf' 1'11l1• ,.¡ l&lt;~nnino
na.~t·in. CJIII "" 1111 ..~nuiuu IJllt' (''l're-.t Jllll"illllt'llll' l'l ........ En
otros
lo~rlltÍuo• ~ Jllll'•lo •pw ac¡uí uo" la• h.tltt'lllo" •Úio 1'011 la l'olll(lrt'l
l~ÍtÍn
1h• lo. \llntldo- . lhttii·GGI• It llama ,.,¡.,li'III'Í :t (/htwill) a .~t¡ud!a 1'11)11
CIII'•IÍ&lt;Ín -Ido pta•tlt• -er rl'"lll'lla por PI o''\Í•tir. l'lÍ:;ri,·n·n , .1 a'(lll'llo
cu~ a aulot·omp rcrbÍIÍII e" tl1· t•at·al'lt•r t•xistt•II:Ít•ll, 1''\Í,.,Ielll 'iariu.
Con lo
cua 1 1a pn'I'JII iucrH' ia df' la C'"\. ¡..,lc•rt!' ia , •.., mtílt i p l1· :-oh r1• too! o., lo,
dt•m•Í~ I'Ull'•. E-. tÍnt ica. ponlllt' c·l ••·r di' t'&lt;lc· l'llll' t'• dt'fiuidu
por la
1''-i~tl'llt·i,t: 1'" untoltí¡.:i ca. JIIII'IJUP ~·,tantlo oldinitlo por la
1''-Í"!I'IIt'Í a.
1':-. f' 11.1 m Í,;n ra u ni o lú¡!ÍI'a, 1'"~''1 w • o·ou "' i 111) 1' la •·nn ti i ritin 1Ínt ic·n-unl
1•·
ló;,:io·a de l.t pn-iltilitl atl tl1• tutf,,, la- outoln~Ía•. Lo &lt;(lit' ... ,. llalllll
lo
1''\Í-II'III' Íal tlt• la ,.,¡,J,•rwi :l f /Ja.\1'111' , ..... J'lll' t'OJhi¡.\uit •nlf·. 1•l l'aráell'l'
t)ntil·o tle l';.la e\.Ísll'lll'Í a 1'111110 hat-ol' do• uua aualítin1 I'Xi,.to'III'Íariu tpw
han• pu•ildc•, al l'lllt•ndt·r· ti•· lhllllt.I.H I, l.1 l'l'•lllll'•la .1 l.t pn•gunla
ontolo'•l!Í ra por ('1 •1'1' 1'1\ ~··u··ral" 1n.. , ¡..., .. ~111', pá~. 50. '\u. 17.:&gt;. 111·1~
()
i'H'I. B~tt·no~ \in•;¡ t.
E-la tlo•••·ri}'I'Í&lt;ÍII r;Ípi,J,, olt•l /lu"'ÍII lwilll'f!:¡!t'l i.uw atlol•·•·•• .¡,. l.t
impo-ilti litlacl &lt;'•cueiul ele "•~-lur 1'11 f'l mmlflo" ) ",¡,. prn~ ,~,·tar-1'" dt··
¡,¡,¡ .. ,, 1(111' no o.••l.l!.l&lt;'l'&lt;' •Jllt' &lt;'1 /Juwi11 parti1·i¡••1 tlo•l ~t'l'. ti•· ahí
""
IIII•ÍI•ilid atl de• t'tlllot'l'l'.
1'1'I'O de acw•nlo oon t 1 o'Olll'o~pto lit• J .\"'I'HI., IJU•~ ht•mo· citutlo.
1lit.t &lt;JIIf' 1111 /Ja,,.¡, (mi t''\H•l•nei a • 1111 l'" 1~\Í.,It'll:• ... iuo 'Jih' ,.¡ hotn·
lm· 1'• 1'11 t•l floM'ÍII d1· la 1''\Í;.II'IH'Í,t 1 ~.xÍ•Io'IIZ 1 po~ihl••. :-;,. d1•dut•p 1!1•
t ·lo IJIIC 1.1 ¡m ... iciúu tlo J,t~pl'r ... imlie.t u11,1 impo-illil itl.lll irtlwn•nlt •
al
propio o'Olll&lt;'l''" ,¡,. • xi·ll'tH'Í.I . .¡,. ~~~ .qon•ht·u· ÍÚII 1 otH'I'ptuu l. ¡ntl'o udI(Uiriría una ohjciÍ\ idad 'JII•' olf'... ll'll)l' 1•l l'ai':ÍI'I&lt;'I 1'\Í•II'nt•i ;d t[o•l I'X¡,..
lir. FltiiiH'l'J IIn Ul' f''i~lo•rwi.t •o&gt; u¡.:ul,t .1 •Í mi •11111 110 puolil''tHIO•c ('Uil•·
til11ir 1'11 1111 puulo ,¡,. partitl.l l'••rn &lt;'•lnll'llll ',lt' 1111.1 uutología a p.trlit·
tll' la o·outprt'll:-ÍIÍII olo·l "1'1. ~ena llll.t Íll•l'll~att•.t. &lt;'1'1'1'1' tjlll' el ·•·r
1'';d¡.:o tJ,• lo IJIII' todo 1•l 11111111lu (llll'd1• h.tlrl.1r.
L., n••puc·-ta 1111•' K \1:1. J \'1'1 ""' tlo ,ti pmltll'mu h.í-i1 u ~ tinic·o
1lo• 1••l.1 fj)u•ul•a. 1'11 11ltilltll lo•nuiuu ~~· ole~ll'll)t' .1 •1 mi"'""· Toda.. la"
po•il•ilid ado • de l.t 1''\Í·l• ni'Í.t •on I'I(IIÍ\itll'l llo•• pnt "11 I'IIIIIIÍII impo~i·
ltiliol.lll tle •• r m.Í&gt;&lt; 'JIIt' po•illilitl. ttlo•·. '• l.t imJ&gt;~I•ihilid ... J de ~et·
('1
~~·•·· do• tr.r•t·r•uol er, ~" ·';!"1,1 1'11 •11 l'~'~'l'i,, lit'~·• ti\ iolacl.
\uali.t.an· riiO• po1· 1íltimn, par.t lo•nt•t· l.t• t',ll'.ll'lt•rÍ•Ii•·a~ nt.Í• ~ig­
nific.rlh a• de In- 1 oll!I'JIIU• P"\.i•ll'lll i.tle•. PI .tii',IIH' '(lll' 1Ít'lll' el térmmu o•xi-tcm·i ,r t'll ll1 1111 1.1.1 H. Lo h!'lllfl· do .1•'''" 1'11 IIIIÍIIIO lu~ar. l'llllt••
~)

1;,_

�riuali¡r,;wit'•ll ·l·· ··-la-' 1 uu-idt•t·;u:ione,.. ¡.tt'llt'l':tlt•"' ~ di' ubir;wiún y loraliJ.:&lt;II'Ít)n dc·l tema. puc" la tlP¡tetult•nl'ia l'ilo,úfit·a elf' S \H'I'ItE t•on JlE.JIlEt.t.Jm ,.,., notoria ) al-&gt;Í pa,.arc·mo,... l-&gt;Íll ,..oluciúu de t'Oill iuuidad ele una
\ i•l a ;:.•·Tit'ral a 1a.. t·uu-id•·•·a•· iurw- t'll tlr·l u JI e •lel ;;i,.,t enw que mol iva
··~lt" trahajo. S.urm~&lt;. ya tllh c•,..t;Í pn••rnte· al iutrodtwir a IIHHEc;I,J·.II
•'11 1'1 d.-sarrollo ole· llll('l"ll'a C.'-(IOt&gt;Ít:ic)n.
Dar la"' t·ar;wl••rí... t it·a~ clt•l t•e.nt·c:plo ole· e·xi,.,lt·nt·Í;I elt• IIEmH;(:IR
o•n una ó.iprt•lada ,..¡lllt·&gt;'Í•. f'~ ,..in duela al~1111a m!Í~ laiH&gt;rin,..o t¡lle' l'laho·
rar toolu un trabaju suhrl' ,..u, t'otbitle•rat•ieHH'" tÍlllil'o-nntolú:.deas. Sin
lu¡.:ar a titula. flf'jm·.-mo~ as¡wo·to" l'unohuncnlalt•s C(ll!' tratar. uwtivado
por la ltn•vt·dad de rsla,; :moi:H'imw'&lt; y 1amhién por l'rt't'r e¡ue para
t•lu lwra r 1111 re~llliii'U "ol1n' la out nlo;da tic· H r·.lltECCI'R •••,.. nect•sario un
t•emol'imiento profundo tlt~ ."'11 ol11·a &lt;JtiP 110 he·uws lo;rradn lenf't'.
no sólo por Ja enorme eliCinllta1l tlr ;.;n t¡•rmiuulo¡!Ía, qur P.l mismo
ha creado para dar tlivul¡.:aeión a ~~~~ itll'al-1, ~ino pot• la rinura y ln
profundo de ~u pensamiento. La filosofía 1lc HFliJJ-';GGI'R e;; una filo~o­
fía de la ex:i::~Lencia, euya intcrpt·ctaci&lt;ín e;; un medio para un análil'i~&gt;
má&lt;' amplio acerca del Srr, elel :;t:nticlo dd Srr. La r-xi~tcnda ··.m
IJttsPill,'' t'!i la csrncia del homhre y tonstituye el punto tle parlitla de
una t·on,.truc·t·ión y una inve&lt;~lÍI!at'ÍIÍn outulii~Xieu, o mejut· dicho, para
evilat· ulterionuenlt' ronfusiont•&lt;¡ tle palallra,&lt;, tiP. la Ontología. La par·
lintlarithul tll' lu Exi,.,LI'nt'Ía. el "lhtM!in''. c,;tá en que e~ un ente qut·
le 'a en !'ill ~cr la interpretación dt· ,.í miHno. Por lo tanto. la Exi;;tent·ia ,.,., nntolú¡.:i1·a. ntÍc&gt;Hlra• qne tollo"' lo&gt;~ tlnn:í;., Pnlt'"' ,on úutit·o~. El
&gt;&lt;t'l' lllÍ,..UtO l'f'"'Jif'f'tO aJ t'Ualla CXÍt-lencia ( /)u.~t'ÍII) f&lt;l' I'OIIlporta tt"Í ll flp
ulru mauna, lo Jl:umt ExistNI: ( Eústencia).
Como di~t·ípulo clt· U 1 SSFIU. ~ pt•rlt'IH'I'Ícntt· a la e"t'lll'la l'e·nonll'nulú¡..:iea. I':&lt;IB análi!'i" e'\.i,..Lrw·ial lo llae•t• e•on un li;!Utln &lt;'lllplco de la
l'r·nonwnolo¡:ía que tle•dwrola ~us propias po,..ihilidaelP.'. EJ elemento
,.,¡,lt'III'Íario. e·) .e·utr• c)p t·ur:ÍI'It'!' r'inlil'o. r•s 1111 prÍm¡•r· pa~&lt;o hae·iu 1111a
tnú:- pmfunrla inH•,..ti¡.;a¡•jt)n tlc·l ~t·r del t•nte•. t•lt•menlo o•:xi~t.-ut·ial clt·
"ara•·t•·•·í~t Íl'a onte.J,í~it'a. La o·xistent·ia no es algo 1)11&lt;' ya ""· l'&gt;Íllo e[lll'
e•,. 1111 poclcr-,..e·r·. El Vu."'ÍII t'" llll ,.... r ÓnlÍI'alllt'lllt· e''-l'l')tt'Íoual y t~l"la
e•:xce¡wionaliclad radi&lt;"a e•n e¡uc• e,- ontoló¡!Ít'V. La ,.,¡,..tent'Ía (•, la t'l"Cll·
&lt;'Ía ¡Je[ Jwmhrr )"el homfm• I[IIC ,.,. 1111 f'XÍ~It'Ule•, t'Oll,_j,.[¡• 1'11 811 C'-Í!i&lt;IÍr.
Su m Í!-tll a t'tHnpn'llo&lt;Í&lt;ÍII : r·on e•llo la o·om¡ •rt•n, itín d..t &gt;'e'l'. f':- •11 ¡u·,,.
pía tleterminae·i(m tÍ ni it·a.
Su pn·oeupat'ic'•u (S11r,:.:••! r·~ o•l &lt; arÚ!'Ic•t· lllllolt'•!.!,Í('o clt· la t''\Í;.,It'll·
I'Ía f'll
''P~I ar-en-el-nnnulo". En ,..11 :u~;Í lj,¡,.. fc·uoule'tiOIÚ!!Íe•tt e• la·
J,J,·ee la., t:a rad t'l'Ísl it·a-. t•~t'!ll' ia l¡•, de·l ,.,.,. elt-1 e·-xi,.,l ir t'll la q'ul' el ÍYÍ el••
la ,.,¡~tc11cia auténlit:a. qru· ~e t•ncut·nlra ¡¡ ,¡ tiiÍ~&lt;Hta, Ja libertad :-:11··
1ria11a ) la exi,.,tencia impropia )' col itliana. que• 1'11 la inll'rpn•tat'ie;u
ele· S\lll 1m la t'alalo;.w r·omn "'e•;.pír·itll olt· ,;nic·dael'', ''la 'i:o•·o,.,iduer·.
"'la t•o•ifil':ll'ieín'' tlt• l:t c·.'\i.• tt•rwia. La pn•e~t·u¡~&lt;wÍtÍII. r·l e·urar~e tic~ :rlgo
e¡w· tia r•l t•arál'lt'l' rl'fr•n·rwiul clel mundo (la llllllHianitl:llll l'f'")~~'e·to
al /)aw·in, l'i&gt; t·l aiiii~IIIÍt·o ,.,e•r dt•l 1''\Í,..tir. •\1 t'tlt'olllrar,..f' ¡wnlidn t•u el
muntlu al ll'lH'l' la .~t'lll-&gt;iii'ÍtÍn angu,..Lianle• .¡,, l'initwl. d Hflst·ill ,..•• ele•,...
cuhre a :o;Í lllÍ!-1110 clifen·nt•Í¡Ítttlr•,..,. d .. lo• tleutá:-; t•nlt•,.;. Su H'l' no •·~

.,u

1;)~

�una ,.uh.. tarwiu r•~tatwa, ,..¡11u un ··Ilf·::ar a ,.., ... ··, un ··pnder ,..,,.,··. El
lJtlst'ill, por lo tanto, n:n•la al mundo y u la murulanidad del uurndn
en ~u carádt•r rdt~n·nrial u ,~¡ mi .. mo. JH'r·n m;\,. alÍn, sc revela a :-í

mi .. mo. Tcnenw-. r'IIIOnt't''- a otra pet·uliarirlurl r•¡,lrtH'ttrnula en la di·
lllf'nsión tPmpond: ;;u lraeot't'lltlr·m~ia, tpw lt~ rla :-.u JH'U~ t'lTÍÚn t•n •:1
mundo ¡ ~&lt;ti pruyt·r·t·itín propia y ;¡u po,.ihilirhul. un poder ser uuí~

allá de l'&gt;Í, un dc~~\c•larsc• a sí mi~:&gt;mo. La tr·mpora lirlatl tiene una ¡;nm
importatwia en la filu5ofía lwitlc¡rgPriana. Jllll'' eun~lilu~t' d sc~r de la
preocupacitín. Pr·ro rw c-.. un lrallar..e cu r•l tic•rnpo, "'ino quP t~s d
fundamento de la Iri~rnrit&gt;rlad de la c.xistc•rl!'in rlr·l hombre. E,.tc t•ará&lt;'ler de hi-.tnrieclacl 1nmpm·o ,.,.. un hallnr,..r• t'll la hi..,turia. ,.in o r¡nc•
"por el r·tmlrario, ¡:j no c•xi ... tr· y ,..¡ no ptwcle C:'\Í~tir m;í,. tpre hi,..túrir·amente e~ porc¡w: ""· r•n PI fondo rlc· -u ~•·r·, rrrw r':\Íott'rwia temporal".
La hi,loria IÍf'llc: sc•¡:rín t•:o:le eritl'rio. 1111 ori¡:r•n nl'lnmc•nle t''-Í,.,Ir•nrial.
y c·n &lt;::-.la inlt•t·prc·l:wio.,n hi,.tloril'a rle la 1''\.Íslc·uc-ia luuu:nra. ltac··~ cpw
,..,. corn~,.,ponrlarr ) ;IC'Itir•n recípronuuc·nlt• c•l wr· .J.. la o·:xi,.terwia l'011111
prc·oc·nJl&lt;IC'Ío'in (.'ior~r·) y ~~~l:r 1'01110 IP111JHlt';rlirlarl. Erwo11lranw~ ar¡ni al
olro elc·nwlllo r·onqirutÍ\o rlr· la pm-iltiliolaol ,J,~I 1'1'1' clo·l •·xi~lc·ntr·. la
nada. qur• S \In HE 1.. har;Í :rt'luat· r·outinnanll'lllr• ~""" una c·on•·~~l"'i'ín
m:Í .. profunda r)P la nada :l w:.:elian.t r&gt;n la rlialél'lio:r ,J.. la r·orwienein
d,~~dichnrla. La Jwdn no r·- la lll'::!iii'ÍcÍn clf'l :,.l'r. :.inu :.11 mi,..m:r po.-ihilidarl de 1'~'~~) r'('l'it'ín. El •('r' ~·~t;( flotmulo el• utru •le la nad:r. la exi_.;IC'lli'Ía ,e dc~l'ul11·e ('lllolll't•, l'o111o al::o lflll' t&gt;l' ori¡..:ina c·n b nada ~
lr"rrnina c~u t•llu.
Lw·¡::o rlr• o•~;l•• un:íli~j,. fr•nonwlloiiÍ!!Ír•o olc .la ·Pxi~oti'III'Ía. c·l lhtM•ill
ft• inll'rroga clin•t•t;IJIII'IIIt' por· '-li ,... , •• La n•¡;pno·~ta 1fllt' rl.r liFIIIFf:t:lll
e•;; ljlll' Ja JlllliTio• 1'~ c•l fi11aJ olr·J "'c'"&lt;l(ll'·l'll-t'l•lllllllllo'' linrÍianolo )' cfc•lf"l'·
minando la po~oildo• lotaliclutl dt• la 1''-i~tl'flr·ia. l.a ,.,¡.,lo•tlf'Ía. '(111' no
,.,., una lnlalitlad :waloarla, alc·am:a "u lotalirlacl. toda :-11 po,iltilioi:Jtl
eon la rrtrll'rlr•. El ~r·r rll'l /Ja.wit1 ,.,. '';wr·lrac ia-b-llllll'l'lc•" (.'lt•ill-::/1111·
Tmld. Pc•t·o haloía tlir·lw rpw la ,.,¡._lr•rwia r•s JjJo,•rlad .Jr• pro)r·c·l:ll'•o•
y con,tituir~C por ~Í mi~ma 1'11 Ja aulr'II(Í¡•idncJ di' llllt•~tnr exi~tetH~Í¡I,
TcrwnHI,o por lo tanln lo 11111' IIEWH:t:JII ll:111111 In "'lilH'rta&lt;l-panr·l:r·
llllll'rlc•". ¡·uirll'iclic'nolo 1'011 'la cmwc¡wiúu ti,• .\11 1'/..,&lt;:IIE ,¡,. l;r liln~t·tarl
¡tara ]¡¡ Jllll('rlt•, IIICIIII" •1'1'1'1111 r m:Í• Ull:,!II"IÍnd.tllll'llt(• I',Í•It•lll'Íal. ~\1:•
'II:F ,.a lli:Í~ allii 'flll' IIFJUH.t:JH: en ,u ido·,r clr· lilwrl:.trl alo-unla-c•,i-11'11·
r•ial. La mrwrlr• ,.,.,.,'j ,,-,Jo una c·onlingew·iu tan nl1~urrlu c·orn11 d n;wirnio•nln. ~PI'IÍ 111111 rlo• lo~ límiln. rlo· la r•xi•I•'IH'Ía. 1"'1'11 lllllll'a la fundo~·
nrc·nlar·ir'lll rlo· ~ou ~,.r, "Ain~i. 111111'- rlc'\1111 t'lllll'lun·. ¡•unir•· llHIH:C.t:n:.
rpw loill c¡rw la 111111'1 ... oil rna po .. ,iloilito~ }'1'0)11'1', 1•llr· •·-1 un jnit 1'1111·
IÍIIJ!.I'IIf IJIIÍ, &lt;'11 111111 Cfllt• to•J. 111'1~dlllppr~ p.n· f'l'Írrr·Ípt• &lt;'1 l'&lt;'·•III'IÍI lll'i·
¡.:.irwlll'rlll'lll i1 Jll;r f:rc•lieit{· • .ll' Ill' ...tu raÍ• 11i clo•o·nu\ rir ma rrlllrl. ni
l'all••rulrc. ni pr.. noh·,~ 1111r~ allitudr c•JI\ 1'1'" 1'111'. t'• r Plle e.~l t'&lt;' qui ,,.
,¡.,¡.Je 1'0111111(' l'inrJ,~o•ntl\ r.tlok. ('1' cpri rk•UI'IIlt loutr•- )..,.. .rtlt•nlc~-. t'l'
'(IIÍ ,.,. ¡.J¡ ...., 11.111• tnutr,.. le•• alltlurl,,.. r 1 1' artir·uli1 r&lt;'llll'llt dorn• ('1 ll• ~
'l'''on J'l'f'lrrlr.til '¡ ..;,., ¡,., tl'r•llt•. ('lllll" Ir • lr.rrr-fonrrc r· r 11 tt~Utluitc- r·xtt'·t·iuri-o~c·,; 1'1 fi:,:1 ''" olonl 11' "'~'11· ,.,., pnur· loujour' c·u11fir ir rl':nrln·~
qu'ir IIOII-·llli·mP... l..r ntnr·t e -1 1111 pur fail. c·om1111 In rwi,..~arwo·: c•lle

1:; 1

�'\'ÍI'JJl a llllll'i tfu dt•Jwrs et P.fJe IIIHh tran~forme ('11 ¡JeJwr:-, ,\u fmuJ.
t•lln ne ,.,. •li-.1 in~uc aut·unc·menl tic: la nai-.~ant'l', d t•'t•sl l"i•kntit.~ clc•
lu nais8ant·e el de la nwrt que nuu..; nommons l'al'til'ilt;". 1J. P. S.\JU'HE,
1)/Jtre et le i\,;rmt, p&lt;Í¡!'. 6:H&gt;, Ecl. ~lU&lt;'. Parí.. , 19~91 . La fundam••nta ·
dcín exi-tc•m·.ial ..artriana l'" la t•lc:n·it)n original clo·l ho111hre. la libertad ab,..urola ,.,. la ,·,·nladera t•xi-.ll'llt'Ía. eon,tituyenc ln lo 'l"'' l.a den"111 i nutlo el p¡.,ic·o-an;Í 1¡,.,¡;; ,.,¡,, Pnt·ia l. E"t e "''"1 i•lo •l•: 1oiH 1 libt•rl &lt;111 •·n
la clf'e·e·icín, •rue lo c~ltuli:ll'emo" llliÍ" df'lalladanw nlc• t'll t•l anúlisis •pw
,¡,..
lllll'l'llleH cid ll'ma ·1·: In libt•rttul ,-¡¡rtriana r de· .-u l'~ÍI'O·illláli~i,.; ,._
·d e
c·onc·c·plo•
ulru~
lu•
Pll
rollhl
.
l••rwial. tic:u•• t'll -.u ra•¡!u inntarwnti~ta
e•xistP.neia• qtw hc·nw,; c"ltozarlo, "11 total r·on•lic·icíu ,J,. twgati,·idad. lit'·
gnl ividurl •kl mi~uw c•xi&gt;&lt;lf'nll' y lll'~ali\·itlad ,J,. la Jllli'&gt;Ít ¡,;,; última dc· la
propia fiJo..;ufía. Como :ulo•lanto al •··IUtlio .¡,.la parle• •i•l•·múlif'a ~ par.t
('~laldt&gt;t'I'T 'In CtfiiÍ\ a)PJII'Ía deJ ·•~ntidn llt'¡!aiÍ\ 11 .(,~ I'•IU~ e·otTit"lllt'~ ,~,¡,.
lf'llf'iali.ta~. &lt;'111110 lo l~t•mo, lwc•ho ron I'I.IEitl..r,e.\.\IW, J \'l'f.lr" ' HHn..:t:ean. han•tllfl'- ••;.ta l.n·,·í,;;ima '''l'""'ic·icíll mwl Íl it·a. L~. o•l•·•·•·i··,;, t•xi . .
lt'tll'ial ~arldana f'll •n '"'"" , . j!IIÍ.t inrnant'lllt• al hombro•. llt•\',1 c·ou~i¡!o
~~~ :mto-ju~tific·nt'iún. Por· •11 ·.~ ..,.¡~¡,·,,. ~ o•lo•c'l'ic·m ••·IÚ ju~tifi••atla de por
:;:.Í, tc•nieudn .. 1 •·xi-tt·ntc&gt; "" 1'0ndi1'Í1ÍII dt• ··,·~eJJt•iulmcHtt• lihrc... ··,.,.1'11·
,, ialulí'nte o•\'Í~I••nl•·". E;; -•'¡!tÍII lllll'~lr~&gt; cril•~rio, la ¡w~iei•'•n lihinrn tl.-1
prirnado d1• la exislt'III'Ía. lla) 1111a total inclifc·tTtlt'Ía fn·nlo• a Inda~ Ja,.
po-iloilidntle· s, ¡•on¡tw ,~,.1.1~ .,. jn~tific·nn 1'"'' sí 111i~rua~ •'11 la ell'l·c·i•'•ll.
,..¡n niu~rín punto clc npo~ o, ,jn nin:,:nna proyect·iúrr tru~el'ndc•ul .ti ,¡ la
mi•ma ..~i'-l••nein df'l IHllllhr·· '1111' la lilwnr d•' ~11 auln·lll'~:wión. '\o lt&lt;t)
nin;.:tllla ""'"llt:dizat·io íu \·aloíri•·•• '1'''' jn .. tifiqn.- la c·l•••·•·i,·,n. no h.ty nin·
¡:tirr \·alor ~11pra-in•li\ i•lrwl. ·•T ' ua ··le•:••itín cJt&amp;e• un c:-lt~ apuntalada put· la
fl' 1_• n d Yalor clf' lo qu&lt;' ~·· ~·Ji;:•\ ,., iruposii.Je; pues d n••·mwcimie nlo
de la P.tpti\·aleno·ia es ya la l't'lltlltcia a In clct~ción. Ac¡ud rcconoci·
mit•nto (•e¡llivale. por In l:rnln, 11 la anul.lf'itÍII r pén'l itla de totl::t5 Ja~
po~i!Jilidacl .. ,.. inlli~linlanwllll', ltll'gn lmnl1ic~n. a la ne'¡!Jif'Íc'tn tle la ,.,¡,.
II'III'Ía ~·nmo tal'' LX. AunAG'\\ ,\11, ul11·a cit:ula, pá~. se&gt;).
Pero t'f't~ordeuws IJIII~ hahí:mro., anoltulo tjllf' 1'11 c·l primado Jc In
cxi;;lt·nl'ia, 1'11 eonh·aposici ón n la filo,ofía PSctu:iali-ta 1'11 .•11 l'otu:cpl'ioín e·i1·111 ífi1•a. PI hmnl11·1~ no :;.. lran,.,fonna 1~11 tm oltjc•lo de~inll'l'f'·
~ado d•• :'11 propin yo. Lo~ l':Xll'f'lllo" ~,. lllf'all 1'11 •·sla po"ieiún tíltima
clel c-xi•h•Jtnali•m &lt;• pro\'I'IIÍt'lllt.' de• ~ \UTng, l.u lihl'rl:ul nh,unla, &lt;'11'C'·
facticidad, IIIJ:!
! ' 11111 ntlur.ula ituuant·ute cn '" mi~n1a n·¡rJizacit)n y
pon•· •lt•l!utlt• .¡,. una ~ilu:wicín iudil'('rt'lllt•, -in int••n:'"• en o•l :doQIII'llu
l~&gt;lal .¡,. la ··xi,l•·tii'Ía. , ... una 1'"'¡,.¡,·.. , tíltirna •pw ~~· •·onduyf' 1"''" la
Jll•¡::.wil)ll dP la propia prohlo•utoÍI iut de la 1' ilo~ofía. E" ti' mi"11111 ~··n­
titln dc· w·,::ath id:ul 1·~ c•l ra,::o t'llllllÍJI '' lo- ,.,¡~lt'IH iali-mo• que ht•nw~
eitatlo o•n f'sln hrt•\ í~ima n~s( iia del t'OIII'I'JliO ,),. ,.,¡~lt·n.-i.t. "11-lth.l-(; \\HIJ t·~la),¡, . ,.,. l..t I"'''J,j(j,j.;tJ llt''¡.!;lll\'a , lo po•lbJ,. •ll1t ' ~~· "'llt.'oiiiiJZ¡t"
por ~~~ uri•nm IHtlur.tlc•/,;1 dc· aulo·dt •lna•·• ioíu. F.;·t ·· ,.,.tado di' anc•:;ot.lloilielacl (h• la l''l.i~lt'Jll 1.1 clt'l 1lollllll·t• da t•l •l'llllllllt'lllu clt· l.t ,111",11-IÍ.t
fl••l lcuwt·. cl .. l ll'lllhlot·, clc l&lt;t- alt••trwtÍ\..t• .1111•• las po•ibilidad.- . t·on' l'l'la-. IJIH' ~~· pt'l'•l'lll.ua p.1ra "co111 ll't.u·" ul "'' r l'll 1111.1 fornt.J J \"'1'11&gt;..,
\ III·IIIH;c:l.lt lle!.:all u ~~~ ye;¡, a • fllll'ln,.;ifllll'~ di· "lltl,•IÍI'iun wiruo•tritao.

¡;¡;¡

�..,
l"'ro 1'11) .t.- 1'110-t'l uc·rwias .•on iclc'·nl ie "" por la propia ne·j.!ae•tou ele•
ella,. mÍ•IIla ....
\n.lw~ JH'"ie·iorws nic•;.::un la po..,ihilielacl e(,. tra,.ee·uclc·t· clc•l •er· para
alc·;~nzai' c•l =-'er. llc·¡.:a11clo ni mi-utn 1ÍI'IIIJ'"· u nwjor cli1•lu,, c·uuw •·on~··•'tlf"flt'Ía. la &lt;·ondi&lt;ic''" de lu,- di-tinlu~ po-ii,Hitlacle.. &lt;·onc·n·l:ula- )
,, c·on!'retar,
enH .. IÍIII) c'll la propia proi.li'JIIatic·iclad ,J,. la .. ,¡,lenc·ia ;. cJ,. -11 füo,.ofia.
\nH\C.'\\''\0 c·rt ,11 iniPnlo ele• lomar 1111 ~enlidn po~ilivo elel e"\Íi'·
l••rwiali•mu, IÍt'IH' "'la pot-ÍI'Íeíu f·rílie·u rP;.JII't'IO a c•,.lat-&gt; c·otTie·nle~ de
or·ie·nl;u ieí11 mil• ue·f!aiÍ\·a~. ""!-'i !()da~ la" pn&gt;&lt;illilieladP..: cpu• e·uH-IÍIHyen
la c•"\Í•It'rwia ~011. por ttllo 11 otr·o moti\ o. e•c¡ui' aleute,., la 1''\Í..:II•rH:ia p¡..
iurpo-ihl1·" t \ . .\JIIl\1,'\ \:\0. ohra f'Ítacla. p•Íf!. fílt.
f&gt;e·mo- un ''puulo ele U]loyo"' tr·a-c·l'rlllt&gt;nlal. una nor111a ';dórica.
1111 'alor ,..upra-im]i, idual •prc ju!'tifiqtw ''"a f'IPrciún lilH·c· y no ab""rda, \ c·n f'stc úlli111o lramo, saharnuo.. &lt;'on un ,.euticlo de ufirmaeiún t'"'Í(' maravi!]o:;o KÍ,..II'IIIa, tJUI' S .\ll'J'ItJo. Ita c•stnfliado ••Jl llll estadio
prt&gt;·rdlt•xivo y que c·on"'l iluye ¡;u extPil"ll nhra Joelriuariu y Kil't&lt;·máliea: "C¡;~tn• el /(L 1\'r;rmt".

'1""

Por último. ¡·¡•c•o;.:rn·mo, nue,.;tra~ hn•' ,.,.. opinione- 't'l'l icla~ espor·áelit•anu•ntf' en c-ta aprc•tada síntt•-.i" ,.ohre b .. not•ione- de t•xist«'ncia
~ t&gt;~t·nc·ia a fin clP fijar nut&gt;-tra po,.ici(m fn•nle a e--ta~
c·orrientcs
l'll •pu· H'pat·auw" el JH 'Il"&lt;llnirnlo filo,._,·,r¡,.o: rl Jli'Ímado clc• la t&gt;xisLc·rwia ,\ .. 1 (ll'Ímado tic· la rr~c·nria. Ot• c·"ll' modo hrmo;. c·rPítlo LaLcr
ln/!.raclo c•l fin di' e•;.l a p ri lllt'ra pa rt 1', 1a dt•hiclu 11l1 ic·:wie.,n .J .. 1 a n 1or
elc•nlro dt•l PxÍ~If'tH'iali•lllll &lt;'11 partieular· y de•l Jlt'll"'"Hi&lt;·nlo filo"IÍfic·a
('11 !!1'111'1'11), JIOI' lo I'Ua( J"tH~ IH'l'C!-&lt;tl'ÍO trazar O c•,..J¡ozar Jo.._ ('llllltll'll(l~ de
• •!.1 actitud irrae·ional ~ pati·tit•a tll' la filo~ofía contt'lllJHH'&lt;Ítwa .
.i\ w·-tra po,.,ic· i1:ln clt• I'I'ÍI ica frenlt• a 1a 1,.,..¡,.. f''XÍ,..fi'JH' ia 1i"t.t la t·rc•enuh Pt'lc~t·li1·a. E:-ta l'tllTÍt•nlc e],. primac·ía ele· 1&lt;1 t•xi-lt'lli'Ía t•,., n·ar·cio·
ua ría ~ IIJHI&lt;'RI a al t•orH·t·pl o pla Lcíttic·u el .. t'lWlll' ia c·,.,c·i ud ido c·otll p lPta·
IIICIIIP tln 1oda con!'&gt;icle• rae· iúu I'Xi~l&lt;'tll'i aL c·on,.j cle1·H ndo a 1 pri 111 a do dt&gt;
b 1''\Í,.,li'JII'ia, como 1111 p1·i\ ilt·;,:io tlf'l flm11hrc· y tlf'( llorulll'l· ''" t·l «JUt'
,., pn·~~·nta. conw IÍilÍt·o c·a..,o la I'XÍ,..tc·twia pref'eclil'nclu a lo1 e·-l'nc·ia.
\ 1.&lt;1· "\i IIE \ \IORO~O Lt \1 \, f'U\ a ohra la hc·mo-o m&lt;'nt'Íonatlo anl&lt;'riorIIH'IIlt', afinua •pu·: '•EJ 1'1'1'0; fmldmnt'llt.tl clt&gt;l e"\Í-It'rll'i,di•lllo ··~ el
unilalc•rali-mo·· (OI.ra citada. páf!. :!'Jl ..... tt· uuilatc&gt;rali-1110 •¡ue pro·
Yoc·a la c•xcepcÍf\Ual ,.,iln:II'ÍtÍII tlc•l homltn· """JH'I'In a l.t ,.,¡,.,II'Jit'Ía. \o'"1 ro" agn·;.:aremo" Cfllt' nlt· l'rror clP la,., le"i" f''\Íi'1PIIt'Ía li-ta .. ,., •. dl'ltt'
•1 e•,.tc• unilaiPrali~mo ··alllropoc·énlric·o". El&lt; una filo..:ofía tle·l llomhn•
para t•l 1lotuln·c·, t'lll't'ITatla 1'11 la int•·rioriclael m:í- :tl,,.,ofut.t. ¡.:iranclo
Indo. ''''"" c·ctrH·t•pto- c•xi"lt'Jit·iali•la,.. 1'11 lonlo a 1111 t·e·nlt·o lfllt' lo t·t&gt;tb·
lÍIII~ • 1:'1 Homhl't'. c•l f'Xi•ll'lllt', l u Pjl•tnpln, ¡(,. lo,.. ll11ll'ltos que potlr·1110,. cmplf'm·. e:- .~¡ l':trál'lt•r· n·fet·Pw·inl il(·l mtmclo t''\ll't'Íor (lo c¡nc
lwnws llamado 1''\lc•rioridad 1 al Un_,,.¡, 1'11 (,, fi)o,..ol'ia clc· llr·II1H... I.FR.
Tontt'IIIO.. la ..¡!!UÍc·nlt• t•ita rl .. '\\ -\I.THI BtF\JFL. --D;ur,.. la '¡,. tJIIotitlic•lllll'. 111111" clí-c·ou\ ron,. le•s U'lll'n,.,i lt·~ dans 11111' enmpri•II('II,.,Íon orÍI'IIIée·
par IIth pr.:oe·1·upal io11,.. jllltt·nalii·n•¡.., \ in,.,i non" no u,.. ·H·n em, d'un
m.lr'll .111, •au- ..::n·oir 1''\l,¡¡,.¡lcnwnt quc·ll·· 1'•1 la mauii·r1' ,J',.tn• de· •·•·t

c(.,,.

�-

L~l-

ou .mi• n!.HI.'I"!'·' .\In¡ nt\ '11!.111.)1S!~·' ( 11!.H1·'"'·' ·'1' -o¡da;mo.• sop "ol"·'
.1¡1 l'!!,III·I('UIHI-.I.I.IU,I l!)"llf ll[ (JJ ~11~.1 f'l!f'.l·l\ 1!( .Hih 1-iOlll&lt;JJ.l:) 'll!.lllol... ,)
11 .:&gt;¡U.l111111111ci,I.IIICI,I ap¡pnpa.T l!!,lfl·'l&gt;'!'\•1 llllll '.;J,I,I" l:iOI SO[IIII 01!10.1
·o.:¡!;i~'J•Illlfl "!·'·IJ!.I·• 1111 •'[' O.IJI!.If' 'd.lt(lllll'l J:•J '"'lli"!UI&lt;I.I)X.l 8011!111.1:,11
~01"'·' ttJ ~olll!l-ll!diiiO.&gt; 111 ou t!!.IU.lJ~!'·' ·'JI Olcl.uuo.l (1! op;ul,:;u .1.11111101[
l"f' 11~1! lllll1!" (1!110! Hl,1.n;,o l!)•ol ,ll}j¡ ..;oiJI,I.I!J' (1!.1,111.1~ U~l!·'!"Ud UIIIO:)
tl"l

s.:1

'JO!.T.I,'\,t "I'IIIIIU }•'1' ''I!HIJJtfO.Io( !:óllJ ·~11\!IJf&lt;IO ~~:111 "l!LU.t[IJ'Ud SO[
1!1 lll'-'•' ·'JI t'.l!.flll:,l,IO&lt;Io.Jifll! l!.l!l"!·l,l¡.lt!Jt:,&gt; l!J JI![' ,..O!II.t.J.IIllt l!JJJ
,l\.&gt;.111 I!J•.I 11:•1 '1\: (.L, ·t,~:cJ 'l!(ll!ll•l l!.lf(O '•¡ 11\ •llfl lill.'l\ \\ 1 ,,.JlUI!l(,JO,H!dt!l
11! \!J.l'!.l ,lJI 1!1-JI!d •:.uf&gt; ,l.i[IU,o.TdUIO.l ,,, ¡n,HI Jll ¡;;d.!O.&gt; ,I.TJOU ,.)(' .l.ll![d 1!(

11,1 ll!jll•o

:"(·'!·'1llllll ,,(.ro.&gt;

"·'1' •'11·'·'

-altO! ,I,IJOII ,IJ¡Jt

''·'!1' •'1'

1111

•.IJ\

'!

&lt;:Ur.l• ,lfl!l.l,ul
IJ '•IIO!)I!dll,).tll:l.flf ·'f' ol.IIII,IJ

.:tllüO(I!III' JJilJd ,oult ,o.ll!ol".l.[

"l(lll!.J Jlll ..'lll

bt

"!1:111 '•J·'!·'~'II'lll ~d.to.t ..:,l.qtll!.[l !lll.ll:cl (•'!.l:lJI!Uf '&lt;Ú.tll.l 'sd.lll.l

,t.t¡llll ,_,1,1\ ~1111 '!·111

•ntf 1•·1,11 lll,tlll,lq.111,1ddP.I ·"1 'll!lltri·I'T·'-'II&lt;b·IIII!J1 1111
•'·'! l~j 11.1 '·' ·,,,,¡.tod 1!~ 1; ¡u o.., !1111 &gt;'J.I!'t(U "·'1' .1.1111·'·' 111: .l.l.ll!l&lt;l ;:~¡ 1; "'!11111
•..:cl.w.t uo- •'1' ,1,1111!)1'!1' ·'I'J!l!J 1: l·•!'clo un .1.1.11!(11 1! "!·I~·¡J(/ ·'T .mocl •,nd
'•'l'llllllllllo,o h,IJ !llh ,l.l!.fl•l:l.l!l' ,11} \ 1!(
•'I"'!•Utl.l ,111 .. JII.IIIt.lt¡,&gt;oJcJf(~:J
.u·ol 1·' ~&lt;&gt;lll:!lll ~·'11•' ~""!W•ln.&gt;.l01Jd .uu .tt!d IU.HII.&gt;(II·'" •!P.Ill '•.1.\!l·•·•f•ru

·'a..

,,I,IU•.JIII 'oll' .11•&lt;1 -.,)~lli!IU.I,I)~I(l ol.ll:;l lU,t\11,111 .111 ,IJIII,I!I'!Illllh ·'!' llJ •'1' •,I,J
•trl)l•!Jl '•'1 ',lllh!J!Ill·•!·h ,t.&gt;t:&lt;l..:,¡.[ '.: ,l~l.mdtiiO.&gt; .UJ-:? ,IUO(' ¡n.ul olll •'['110111
·J(·"ITElf' ll!,h'/1(/ 11(1 ~'I!(C!ll:tf' l!'J•• 'lll!JOS l!Jl! \ JI" ·'[' U pmo.;J,HI I!JI!\

!" ,1111&gt; I;!,II!.I!J•l
\! \ !;,lliii!,IHlll!l!iJ "llf

11" -lf' ,l•llll',ll ,¡.,

•UO.l ¡e ~111'!

~ II~I!'!·&gt;.IJd "~:tn ~~~

·'1
"·'1

:o.JOtf 111!,,1.1,1111!

l!.ll!d U,Jll,l!l 'li!.U:JI
•·llHI!.ll!lll

,¡:,I!J!lll.J!,l

ll!·nmu T~ 'll!.JILP.I~!l'
-psa -;n'l ·mw!l'!l.,·' llf'!·' n-: ·'l' u~'!·lUllJ "·' np
I!J .1.1110'&lt; l!p ~~~ •'1' .11111 '-'O!J!Jt!' ~01 .;opO,J. 'l!!.llllll"'!l' 11.1111f (liU&lt;I,I OJIIllliOI
l!.lllllll '-'•1 1111 lllll,l!llll!l',o¡ll l•' 'IHH!!(I!IO,I 1!1&gt;! \ ll( ll:•J 'O!,Illdt;J [.J ,lll.l!l a11ft

llf.J'·na ¡•: p: !·111·'-1·'.1·'·1

pp

.1.1 pr.u:.1

.1 !"·'1'

·'!'·""' ·'"

o:O:o¡~'w:

o:-iry

·n¡11m 1:¡ ap O!(hllll
lt-1 ,1-;JI!).J.I \o.11J 01111! lllll.l lh 11.1 n!.ILIJ!.IIIII.l lll '}"·l!.ll!tf-.l.IS [.:l I!JI'l'•'P

.ml• qn:.oJt!lll

"~'!·'!bOllo

t:un Jll.J!l ·•llh ou!' 'III!·••P.t.•J-•.1 .1J1·'!!·11!.1 ,,,,,
T:f . (OSó l ·-p u.¡ '11!.1.\ • f ·p:;¡ ·m:·H(: ·... ;;~:d
~·"I'ICI•Il[!l!tT 'lL-1!&gt;!&gt;.-IIIHII z,n1:1 •'('1101\ .1p 1cl.&gt;.mn:} .l'J

.lUJP IITT :Ollllll\ ~ "·' ..!--U.I•J,J•..
'&gt;&lt;ti!Jl.IOdliiJlllu:l

..1-11\ Hfl ll·l.l:l\ \\) ',.{

1f.1!~·11f')

!O•·U,I •l.l•!l•lll.lli;J lllh

',l.ll~ UO-&lt; ,lfiJ!I"IIIl.l

!rtl• ~úo¡ d 111.1 .1.11'.! .1!11 \llorl •'[' l!UJ ·'I 1"·':' S!t:m \•.\o(lllll.l .l.lli? 1ll.llll.lll·llll
\'1""'! l;¡f,lo un .nnntcl.• ll'·'"'~'·"l p.too¡n,p .;uof 1"·'." •'1!~
·11.}\~ 1!1!.1.111ool
·UJ¡Sil(J '( I!•Jlf11.1Jlii1Jif11'/,) tl!'Hlll I'.(·SliO~·&lt;UI~.'J '•'1"·'.J]UI!lll ;:,., J! •'Jioltlh1l[
Hll?[' 'JI !&gt;ill.l 1•11 .1 [' .I.IJ~'.(' ,u•.'!UCUT ;¡ Jl,J,I ·'·'f·Hft ft: 111-Hl liU ·urmn !?( \&lt;1101-1
¡,;a !tlh ¡.~fqo 1111 1•·• .IJ!"II;IJ~n.'l 'll!lllll l!J '! ·'1!"11·'1"11.1 ··'![·•.r !1111 ""!1
·llb'·' n¡ t;f~·l' ·•ltl•!l'"! .. ~'l!(!ll'!!llllm., .tm.t.IJ ¡n·'" ·''! '1 lf•J·'I'f-t!llmiJJJ) ~IJ!I!'I
·I!!UIHIT I!S .1.1\1111.1~111 llf•"'/1(/ ·'f '!Uf ap 1111! \.1,)..; •'" 11:1 ' ' '!Orth·.rllUd un•
"P; .1.1!1'·1:·1"•1:1 '•'J!"li·II•II.J ·'1' ,J\!1rt1Il"lfll.l .l,lll,l.l~l_hl.l C[ 1! .UlJ,HilllU.; •'"

!""

l!O{' .IUII.J!!'!llllllt IIO!lColll.l;lO~IJI{ lll 'III!,IJ.ll!ltl 11(1 ,JTir..;n.l "HI!U '•11!11111 IJ.l
"!.11l --•~•1 P.[ ·'" l!,uh ..,,¡m.~~:onoy !"•nn '111!.11.11!111 11p .•.11111m n¡ .r!.J \Hu.•

-~l[l lllJf( .111 ,J.Ill,l!of'.I·IIJ "'lljli ·'1 JIIIIIIOII.J .llll:,'lll : ~·¡•.n:;i,l.l ·l.rl~ .lllllof 1:1
-~~~ 1-:.1,11 lll!.IJ.II!Ill •'J '[&gt;llllj (lt) '&lt;~llh ,l,l.ll!d '.IJI!IIh:_•fll! .;npl ll( .1.1.!!111!111
BJ ap ·?!·ldottlcll! 1··•.1 ·'" "!a~·na .Jj ·uo:m.1 ·'11·'·' ·'[' 11111"'!1!111.[ u:¡ ·..;un.¡
·O[ dttr.IJ 1•' 11! 11111 11.1 "111111,1.11( ;1[ ~11011 1-i!lllll ·~IIIIIO(I·IU.IIIl.JI rfm !S·Ilii!J~l 1111

.Hnmo.J '.•llh!.IO:"P un:11:,1

·'1' -.:nfl

"llll[l.lllrl.J.I

·'1 .111 &gt;~non : 1I!JilO J &lt;1f!"'"·IJ"II

�~~· puc·tl.i rc·tlw•ir pur .th•traccióu a ~u ""''IIC'Ía, ¡u•ro é~ta. &lt;·on -.u ¡·onllieilín de po,ibilitlatl, 'irtualitla1L (.'11 1'1 plano putt•ncial, JIIU'tlt• ~t'l'
¡·on,_j,),•nHia ~in ,.,¡ ..II'JH'ia, no la lit'\&lt;~ impJi,·:ula . .1\n ¡·~Lamo;; &lt;·on PI.\·
1·t'l'\ al t·or~:.. illtT:IJ' qeu• la ,.,¡,..t!'ncia ,.,., una lli•lnintwÍ•Ín de la ,.,..,.,wia.
t-ino por lo e·olllJ·ario, qu•· al pa;..a•· de· la itlt·a. clt• la po,ihilldarl ,, una
maniff',..lat•ión a·t·;~l hay 1111 t•m·iertu•t·Ünit·ulo. El ,.,¡,.,¡,•rwiaJi,.,JUI) r•, una

ju-&lt;ta r.-a¡·pi,ín t·mllra , •a •·othiciPJ':wi•Ín ,J,... illlf'n·•atla ,¡,. lomar PI .,,.,,u.
tlio riel ho111hn• ,~" lonn.r olojl'ti,·a, &lt;lf' l.t filn·ofí.r d.í~ica, e .. IIIUI ju~l.t
rea(•t•it)n t'OIIIr,t 1'1 Cilo-ofo ,,h .. tral'to 'Jll&lt;' lr.t Jll'rtlitlu 1'1 t·onlat•to pri·
m ario • on Jo~-. en~., ... ,~, 1111.1 n·.w&lt;·iitn &lt;'11 fin &lt;ontrd un .tl111-o &lt;Id prillhHio J,. la ""l'lli'Í,I IJIIt' JI() h.t ,..aJoitlo Lonli'rwr &lt;' ) h.t tom.ulo un.r ¡w·
~;iduu I'Xlruni 1.1, I'X.II!t'a·.ulmnPnlc cxllt'IIIÍ,..I&lt;~. Oh itl.u·-c ')lit" lo nh •
ll·,u·to cxi,..te t•n fum io11 .le lo COIII'I'Pio. fw~ &lt; 1 t r-ror tlel c~•·w·i.rli-mo,
~upn•-i,íu d.~ lo ,,Jr,..tr.ecto por lo cnru rclu ,., t•l t•rror tlt•l PXÍ»IPntin·
Ji-.nto. ::;,. lJ, ... ,, pot• c"l"" 1 .u11ino.. ••'\lrl'rni•t••" .1 1111,1 auptura onl11lcí¡.:.i•··•·
1'1\ la c·ow·t'JWI«ÍII d .. l 1111111du ,t 1111a di•t onlinuid.ul tot.d. Lo \Prtladt•lo,
J,, rc•al e- ,.¡,.,¡._,,.lile•, pt•nt 1111 t•on•id•·•·atl .. •·o11111 \ida c·n ;:,t'Jlt't'al, c'ttlltll
1 1\ },¡, I'OITÍI'IIII ~ \ ÍtnJi~l.t•. •ÍIIII t'll Ja \ id.t Jl•ll'lll'lll.n· dt• !'lllfa l''\Í~It'll(l',
1111 1'1'1111'110 ,¡ J,¡ ('llllt'l'ltt'Íoll !lt• ],, .. IIIOII,Hfa•, 1'1\1~ 1'•1,11110' 1'1111 J,,_ 1 '\Í•·

l.t

lr•tll'iali-t.t~ t'UII t•l t'«lii('&lt;'Jiln d1• , ..\Í•h'lii'Í,I IJII•' 11 f',l l.t t''''li!'Ía. B,•¡·otlll·
temo,.. } lo lwruo~ l•eclto en "'" u¡oorlunitlatl. •JII•' l.t filo.~~fí.t cxi,..kw i.al

lw-a c•n 1111 11111 l1•o dt· pt·ohlc·m.t.. H·nl.Hieru-. ,.,.,,¡,.,.., •11 prcthlcm.ítir 1
exi-tc 1111110 ÍIIIJIIÍI'lud fJIIC •e ha rf'\l•l,ulo tn.Í• nitid.mlt'ult ¡oor (,,,.,
mi•ma,.. c.tr.uiPrÍ•IÍ&lt;'&lt;l~ tlt· l.t .~poca tle -11 IIHI)Or dilu~&lt;Í•Ín. F- tlecir qm•
.,. funda111• 111.1 1'11 untt&gt;ntil'o,.. prulolr·an.t• tJUl' IÍl'lltlt•n .1 -oltll'ion.11· t'll
forma p.1n·i.d, Jll'ro r¡nt• ,.¡ l'rror f'olllÚII ,, toda, t•,ta~ t·onit•ntt',., , ... ,,¡
t'11 ,..ll fund.ullt'lll:wit'tll, t'll l.t pn•mi,..a primaria, t'll t•l t''\ln•mi-.mll ti..J
primado 1le: la ,.,¡,le•Jit•ia, t'll la f¡¡Jtil de 1111a IJ·a·•·t•n•lentaJi.t.at·i•Ín c·~t'll·
dal que· •·olltTt'lt• c·l e·onl inuo proyc••·tar,..t· dt•l ,.,¡,1,•1111'. una trasc·•·n·
,J,•ntalizae ¡,·," t•n \:dores univen.al.. ,.. !JIII' •l••:.plat't' lo ah ... unlo .¡,. l.r
}ihe·rla•l ,..a.-tri.ma
•u ju•ti[icacióll inmallt'llll'.
•t•

,¡,.

,J,.

\0 1' \.
•ol~to• t•l ,,J,.on•·•• dt•l ··alilit,IIÍ\tt clt• ..,.~¡,,,.nri,,Ji 1.1" ,(,. l1 lilu-t&gt;l11
\1 \111 h Jlt 1111 t.t.l R;

Ll 1 1 HE DL
..j,•

M. 111 JIIJ'(,(,J· H

it• Juo.lllt'tUI¡t JIUUI' \Uirt• ,rilll.lll}t• Ín\ÍI.llion .., \Ulfl" c·nnfc':.rt•l)ct• :1
jt• 111" Jlllf&lt;s ua.dhcnrt'IIM'IIft'lll pa!-i oi"'~Í,.It·l :a C'.tlltot('l tlll 11'~1\.tiJ du fWUit''-llt'

\.HII"' lt'JIIt"IC

I•C!IIt'IJt
t.: 11

~1.

c·nur~.

\O~ rt'IH 1 '111'''"' ll Íli(jll"
111 ~ll.jt•t tlt• f
'-¡tJ.irH opJ.it• tlt• J"c xi"-h"JH't•'"' ont lt t ''ft
ithlnti'IÍ\t'. JI" ,J .. ¡ ''1'' u•lntl ndi•e
1111
1t mlm•'
phil" uphitpH:, fm·u ·~n'•l
11it c¡u•· tiun tl.on ~I'ÍTI 11111/ /.ea •l"'E-.¡i-tenz'' t&gt;l •le "h.it•rl..t'g.l.lrtl", ne (l&lt;'U\&lt;'Ul 1'·•
'Ir•• • lt
1omnu 1 d 1 n=I•lulosofllli•. " 1 • • 11
rn•ur ti int• rpr~l.lllou ea 1
1 rolt.thl"'"' nt •liffi ¡¡,. 1 ,., 111 r J'OUr 1 nwnH•nt.
Jt&gt; ~u;, lout
f.til ,J' c&lt;'ord a\t't." \OU pur ,Jm• IJIIC 1 ''¡,Julo ophie dt• J'c-.¡Í
trnr• ~ • l C'&gt;pu &lt; • u tlnhl·· dan¡.:er lillÍt .J, tomln r d n lt lh&lt;ologtr, •nit d,• tom·
l11 r dm 1'.1lHr trlwn. l\1 1 J J que•tion l(UJ m Jtr• ocupe 11 e 1 p.t• rdle de l'cxi •
0

'i"

t 11 &lt;' ti
l'hnt 1111 : .-·, t rcll, de J'irre 1bn on • 11 'mhl&lt; ct '" t.I[JI t(U&lt;' td. F.t
'\¡, tz rlw 11011 plu 11't• 1 ¡ta• un philo nph ,J (', ,.,¡ lt 1111', mlÍ dan- a •lt&gt;rlrin••
dt• (.¡ \Q)IIIIIt• ti tle ('(lt'rTit'J l•lullt", il 1'" C J',IIIIÍtJIIC el llllitjllt' IIIII''IÍIIII f'tll'l', :\(,,j

-- l:&gt;R -

�la que,tion c¡ui &lt;'•1 ,eule po •.:e clauo; Sein wul 7.eit n\·,t au•·unemenl lraiti·c·. ui
par Kic•rke¡:aarcl. ni par Nietbdw. c-t Ja,¡tt,r&gt; P""" tnut a fait a c•iite.
Maif; pc•nt·Í'tn~ ,.,, remarc¡ueo bOnl·c·llc une e•quj,.,,. trop générale ponr érbirc·ir
resseulif'l".
Jc• 'uis lwurcu'\ de ponvuir rqn·otluio·e ~l"ltC! lellre. 11 u'o·n reste JliiS mninH c¡uc·
Jn philco&gt;Juphic• ele l'c&gt;xi~tPilN' f'&gt;l ¡HHU l·lt&gt;icle!!l!"r le poinl de• clc'·part nc:('!'~kttin•. ,¡
OD Vl'lll t'()ll .. tÍtuc•r IUIC phiiOkOpJcic• cJc• J'¡;lrt&gt;. Jc DlC eJc•maucJc• :III&gt;',;Í Ct' qlle' '111' Jí·trt•
proprenu:ul clit Ilt&gt;itleg¡;ec· uou· ;cppnrle. 11 non' clit c¡ui il •. ,¡ le 1&lt;'1111"· avc·c· .c·o
troi• UHIIIIl'lll~. f•·• troti c"&lt;ln"''· .\ laí• il e:&gt;! tri:·&gt; cliffic·ili cl'i&gt;oll'r &gt;Ur e·l· Jtuint ;;a
tn-""n~t~l! :--ur l';·tn· ,],.. ~f"~ ,•lént~nt'!l ·~··xi .. tt:ntiel~.., .. rar .;;t• ... trui' f:*'t:l .. t'"' '""t~ tlt-fini~!-C111
par rap¡u1rt Ü In Sor.~e (Jt.A'\ \\',1111., Exi&gt;to,nce. Humaicw d Trau·n~clllanrc•, p•Í¡:·
13-!, Jj. f:trc c~t l'emer. ::'ixii·rnc· c·;olcin. Edition' ,¡, t. llac·unnit·r•· · :'lcur-lc;ih.J.
Junio Juuiu 1'111 ).

P\HTF 11
f':.,tndill d(' fu on/cilo{!,Ía eh• Surtre

c., .. ¡,.I!Lo 1v. . E'·"·" ..:,"n':;
al

n \su.o~ IIE ~u :;J&lt;;TF\1 .\

lntrwlucritin ul sisiUII't ,. ,.¡ "co:dto J'rf'·Tt•JI••xil'o··.

F.l t'~lucl in -i~lemát ien •¡uc• 1;ouwnzamo¡¡ tii'IIIO"'I rarú pkname nle; la
pro[un.liehtel lc~ntic·a •k esta oln·a lrcír.iea ele ~\HTJU•.. El empkn ele mt
tecn.it·iomn I'C'nomc'nolt&gt;¡¡:ic·o, i ncl ir:uclo ya 1'11 d ;;uh-t Íl u lo e11' la ohru,
I'S un anlie·ipo re,·dac.lor cid pro¡Hísito ele ;;u aulur. •lonrle C'.l H'rhalismo rlc•puraclo y a~urlo n&lt;'u&gt;ia c•n su forma, la proftmrlidacl rlt• la~
misma-. ''")H'tlllacione" i)uti&lt;•a,..·ontolóf,rieas. pcru ,¡u llt•gar al te••·nic•is·
rno lwicleg.1!t'I'Íano . ..L'f.:tre l'f h• ;\'f&gt;nnt'~ clu"' -.u;otanti,·ol:i. Jo,- c·ouc·t·p·
tos que ¡carc•c·e•n cxcluir~e mutuamente. st~ tran~forrnan C'!l la Jll·opia
mauifc·,;lll' ioH elel ser 1lt• la t''\Í•lenria. 1lf'l ;;1~r elt' la eom·i!'nt·ia. dd
~cr Jel homhrc·. No "on c·mH·c·plo;; ,;ino icleao con la~ cualeR cxpn•:-;amos !'l ¡H·ohlt•ma tle unu limitm•ión y relal Í\ idud cmtnló¡.(iea. E;; 1111
prohJema exi,.letiC'iale¡tw .•1.' iní lnrnanclo t·'\.i~tc•Jl&lt;•iali~la y tpll• po1· tJ ...
finieión ha ele· n•-oh-er~e lt·cít·inuueute.
SAilTitJ·: tn1hajará I'CIJI •••to~ do" t·h·utt.•nlo~ primario~ •·¡;r~tr(' c•t {¡•
.Y&lt;~an(', c¡uc• t'ar¡wterizan c'll 1ilti111a in..;laJwiu. c•l ""''1' dt· la '''\ÍSIC'ncia.
Con t'~lu~ 1los c·IPmc•nlos c'llll"lruiní su fiJn.,ofía f' ÍJ·á IP\antancln l'la)'•l
pot· dapa, toda la 1:'8ll'llt'lllra e·one·c·plual clt~ "" oltra y lnlZiii'Ú hiiS e•o11·
1'\{'('IH'llt'I&lt;HI.

En ~~~ ohnt litt·rario-l'i lo.. cífint, SAtlTIW ltllll;t a lo~ ¡wr~oll:tjl''&gt; 1ipn!"
lla4.:1-' :ll'lllal·. C''\)WI'illll'lliLII' ·11 )II'Opia I'I'I':II'ÍtÍII elndrÍII:ti'ÍU. Su
teatro y su n•nda con-tituy•'U .t:&gt;Í la vcrcl:tdera l"'"i&lt;'iun ··xi,;.tt·rtt·in·

r

lo~

]j,o.ta, I'IIIUCiOIIa} )" patf.liCa de "11 fiJo•nfia. 1'11 I'UIIIJ·:tpn•ÍeÍ&lt;lll L1 •11 oltt•a
&gt;-Í:"lP!ll;ÍlÍ•·a c•n donelr aHolare•uw,o una c·cntlratlie ·l·i•",n inluTPillt' .t c·ll.t.
S.\ltTJu: lrala de ral'ionalizat· le) irnwional. attllt)llt' "" -c•a ,;11 propeí~ilo.

1;ji)

�tt·ata ole t•xpli•·al' lo qut• ,.,.. puram••nto- p.tlt'lwo.

1111-

du la , .• ,.,wia dt·

l:t ,.,¡.,,.III'Ía o·n •·-la filo.ofía l'xlrf'niÍ•la ,¡,.¡ pr·itnadn rle la ,.,¡,.,tf'lii'Ía.
llt'lllll:" YÍ.•Io 1'11 lo;, IL't'" t•apítuln• JH'I't'f'oll'nlt·~ que t•:-. 11111~ difíc·il
•ll'liruit;u· ' tldi11i1· PI t''\Í-tt·ueiaJi,. .nlo t'll ,..u .. .li,..tiuta• din·•·•·inn!'•. F11
K ll'llh.H. \ ;f:Jt. •11 ini•·iador. Ita~ nua primat·Ía tlo•l t''\Í,.leulo• fn·ntt' a l.1
&lt;'XÍ,.It'llt'Ía ~ la ,.,¡,ft•neia apart't't' uult• todo t'tllllll t''\Í•Ic&gt;nk. Elt•'\i,.tenlt•
e" prt 'I'Í•amo·ntt• .upwl, t'll~ o "''"' nm~i-lt' t'll la •ldtjo·tiYiol:t~l tlt· la pura
lilwrl:11l tlo !'lt'!'I'ÍtÍII, lta,.la t·l puuto 'JI"' no jlltt•tlt· lwhlar"l' tlo• 1111 ~t·JI·
litlo ,¡,. la t'•l'lli'Ía de la 1''\Í•It-ni'Ía. Lo o¡tll' Ita~ 1'!1 h.tFIIh.FI. \ \RII t'll
n·alidnol. ,., 1111 e'\Í•It•nt••. nl\a "'rolrult•,. la .uhjt•ti,·ida d' t'II\O ,.,¡,.
tir , ..., el ..,.,alto" t'll 1'1 I'Ual r;o ..,,. o-rt•au olojet ¡, i;latlt•" par;t JICI;lPr ,..,,.
le11t'r•o• 11110 ... o·o11 otro.... l&lt;:.,ta alinn;wi•'•u -oltr·t· la al'litud kit·rkl'~:utr·
tliana •t' ¡nwtlt• to11wr· 1'1111111 I'OIWI'JIC'Íolll primariu. o·uuHl punto olr partid.t para c~tudiar a S \In Bl·.
El prn!!r:una tlt&gt; rf'a 1inu·ioín do· ··~1 t' P-1 u ol iu -i-tt·m ftt it·n ~··1 á ,.Jal lll·
l'&lt;tolu pur la pn1pia Ot'Íf'lll;wioín qtw l1· ha dado S \lrllm a ,. .. ol1ru. Si¡!'11 ¡,;ndo lo no,., JI,., a roí por la' ,] i,.,ti n 1a, t•l a pa&gt;&lt; ole· !'11 rl ial&lt;;ct i~·a l't'IIOIIIt'·
nuloi¡!,i•·a . .¡,, la &lt;JIII' .,,. pw·tfp afirmar opw tio·no·. a i;.wal a !.1 tic llttllH,I;t·H. un ,..-utiolo aprnxinuuln a la lu•rrnt&gt;n•;utic ·u oliltlll'~ a11a.
La ini•·i;witÍII dt• la ol1r11. """ printt•ra~ )'Ú)!Ína ... C'On~t it11~ 1'11 r·l pri·
lllf'r ('tllllaelo llllltll'ill. ,.¡ prinwr p1111111 del ,.,, .. dio u··l ,...·r. tomandu
t'Oillll lltah'rial la• ap:nit•Íoll&lt;'" 1'011 l)IH' o.;p liJaiiÍfÍ&lt;••Ian la.., l'to,.a~: o•l
fc·uúmeno.
Jt:l IÍtulu do· l.t intnuiii•TÍtÍn .. \ la IIIÍ"'t]tll'd.t olt'l ""r". ~a lu manÍ·
l'io••la \ IHh da ,.¡ 1111;llulu \ la 11~1'11Ít'll do· toda .;n obra \ ti&lt;' "u -i.-tt·m,t.
E' 1111;1 apiÍ&lt;'III'ÍtÍII ,1,, la J\•flonwnnln;: .Ía ,],. lll '-'"HII.. :.la 'tll'lta a la!'
•·o•a" tni.-ma-". 110 tau a~11tlu t·omo &lt;'11 Tlt·llll (,l,l·U. o¡uc· o·larau!l'nlt•
.,. oh•t'l'\ n. •·uanolo ¡·ccltaza ,.¡ •·ampo ~no•••oloí¡_:il'n. para p,;tu&lt;liar j,,
,.,,rwic-rii'Í.I o'II·•Í Iom ando o·l o·&lt;t ad io prf'·rl'l' lo•x i \o l. En ""'a primc·r·.t
pnrlt• dt• la inlroolii&lt;TÍtÍI I, S \1!'1 I!F into•nla darnos una l'lllll't')lt'IUil pro·
1 ia de lo• df'lltl'lllo&gt;&lt; primario,., tlt' la r·o•aliolad
¡¡._¡ h:tt't'l' la l'untl;t·
m•'nl¡wÍ/•n fi)o,.,tifil'.t de ... u :.Í•I&lt;·llla.
\•t'l'I'IIW~ .ti t'•ltrtlia1· ,.¡ ··~··•·-en-,¡-· ( L'i•tro• t•n ... oi 1 ) "la .'wda·•
1 IC' llo;ant 1 rol 1'"~'~1'1¡. olt• la lll't'l'"itlatl dt• ,.,..,,. t•staclio pn•-r·dlo·'\.Í\11 ,
'').¡¡ t'Cliii'Í&lt;'Ili'Í;t 1111 ,., 1111 ltlllolo olo·J t'lllltii'ÍillÍPill ll, ,.,. 1111 "''r l'tlll"I'Ít•nlt·",
LuC'"O. \Oh ¡,;rulono-. al I'Pn•'mwno dir.i •pw ·•]o'J ct•r tic 1111 t•xi•tt'nlf' e..,
nrirwip.111111'1llt' lo '(lit' i 1 !'"~'' t·c". o.., la ioiPa dPI fo'lltjmciHI • on &lt;'1 rPiaIÍ\o nlt-nlut) ti•• lh "'SI·HI. ~ JlJ.IIItt:l.l n. "l:.t¡opan•nt• t• n•moie ;, la
...,;ric· tolalt' ,J,.,., appart'IH't'~&lt; ¡·t non ;, un ro~t·l •·:wltc; t¡ui anruit drain.··
JlCillt' lui tu•tt l'i·t•·t· ,¡!' l'o•xi-rant. Et 1'.1ppar••n•·•· de• ,.on ,.,,, ... n·,.,., p.lun•· IIHIIIifc•tntio n ÍIH'OII~i-tanlt· ,¡,. 11 t ~··In'. '1'.1111 •ru'ou u pn •Toin·
uux n··.dité,.. llOIIIIIo;uale,., 1111 a pn'·.•t'lll1; L•ppm'&lt;'lll't• t'llllllllo' 1111 ut:;tatif
Jllll', C"(·lait ,.,. op1i 11·,.,.., pu"' l'i-tn·: t•llo• n·a,ait ol'autrc ¡;Ir•· qu&lt;' ,.,.lni
clt· l'illu,..iclll t•l olt· l'o·nc•ur. 1\lai..: l't'l .~trt• mí\mt• ,;tait l'111prttlllt•. iJ .~tait
lni·trll;nw 1111 fau'\ -l'mldant o•l la tlil'l'it·trll; la pln- 1-!l'antlt• tpt"on pnn·
'ait ro•tlf'onlr•·r. ,.-,~tait ,¡,. maiHit'llÍI' n"-t'J: ,],. Pobo'·, ion 1'! •l'c,i-tenl'l' ;,
l'appal'&lt;'llt'&lt;' pour qu·,.11,. nt· ,,. ¡·ésnrlw JI""' t!'d lt•·lllo~lllt' a u •t•in tl~ l'i-t n·
llllll·plll;lllllU t.'llUJ. i\Jnj¡.; !'ii 111111;, Jl()ll,.; Mlllllllt'" 11111' l'oÍ&gt;&lt; ¡j(.pri• de 1'1' t¡tll'

�~ it~t z:,.elte a ppe lai 1 "J'i llu~iun dt·, arrii:rr-uwnrle• '' 1'1 si J\IIIIH m· aoyons
JI l us Ü J" elrt~·lll'-di'I'I'Ít•rt·· ("a (l pa r i 1ion. ('l'lll'·l"i e11'\ ÍI'Jit, a ll ('Oillraire,
¡d .. ine· positiYitl·. •em ~·~-e·n¡·r; rst 1111 "paraitre'" I(IIC' 111• !:!'oppullf' plu5 i1
('"XÍ~taul.
l'etr~, mai" c¡ui Pll ,_.,.,, la llll'"llre, all ('Olllrain·. Cat• r.~ln·
¡'¡ l"id,~f' ele~
.-·('1'1 pn~ri~~~nH'Ilt c·o• tpl'il ¡mrrtit. Ain~i parn•nort-,-llotl,
pf1hWm1~fie Ldle qu"ou JH'UI la rl'llC"ontrer par c:xemplP, d:HJ:o. la ·'p}¡,;.
noménolo;!ie'· ole H11•~~·rl 1111 tll' llo•iole~!!t'r. le pho~ll11111t•ne 1111 1.. relalifat.~u1u. Rt·lalif, le pl~e:nutui·n•· le dl'lllt'llrt' t•;n· l•• p;u·aitn• :&gt;liPI'""'' pat·
l'-~t'JII't&gt; 'luelrpt'un ü qni ''pa•·aitre··. \lai~ il n'a pa~ la olunlol,~ n·lati\Íic::
d,. l'l•.'r.w·IH•Ítwflg kaniÍI.'Illlt'. 11 u'indirpte pas. par-de:-;~¡¡,., ~-oon t-paule.
uu etn· véritahl1· qui ~e·r.ait, luí. rah,.,olu. Ce· qu"il ,.,.,, il l'est ah,;oluuw•lt. &lt;"ar i 1 He clt:voi le c:OIIlllll' il e~ l. Le phr:nollli'lll! pt•ut hn• étwli1~
1'1 dt;&lt;'l'ÍI 1'11 tunt •1111' 1!·1, 1'011' il 1'"' absofti11H'tlf i11rlinttij tlr• lui-méme"
( J;J~:rre et le 1\l:aut. pút\F.. 11 1
Con e&gt;. le razonan1Ío'lllo 1le:;l ruH· 1·l dualismn kan! iano f!'lll)uwnnllütlllll'llo. En ;,t'~l1Í1Ia ,J,·~IJ·IIirá lm;,J,ién el otrn d11ali~mo t•]a,.ic:o do' l..t
filo;:;nfía e:-f·r•hí~ti•·a: ~u•lnllt·ia•-nefiolt"nto•. polt,nt·iu·ui'I•J. ''llu uu;utt• eoup
va tomiH•r la dunlité tle In pui&gt;"~anef• el d1· l'al'l•·· Toul ··~1 eu adc. Derrii-r•· l'adc il n'y a ui pui~,..arw••, ni .. exi;', ui "''rlu. 1\'uw; refu,.•·ron•,
par· C.'\l'lllple. tl't•nlo'rlllre p;u· ;.:hlit• -au !-&gt;f'lh ui1 l'nn tlit ljllt' Prou-1
m·ait. du ;_!"t~nic· ou 1p1'il .~laÍL 1111 g•~nie- u1w pui~;;:HII'I' .;Ín;!ulif.re tll'
l•l"wluirt• r·Prlairu•!ol 11'11\TI':', '(IIÍ tu· s'épui~erait pa¡-;, ju"ll'lllf'nt. •hll:&lt;
1a pro1l Ul'lion dt· t•t·llt•,;-t•i. f.p 1-!.•~11 ÍP. de Pruu .. t, 1'1' 11'e~&lt;l ni 1\-ru vn~
r·on•i.!Pn~e i"ol.~nwnl. 11 i l1• (Hlll\ oír ~uhjPe1 íf de la pro1luirc: c'e~t
l'of'llVH' t'Olliiidl·rí••· t'ollllllt' 1'1'11&gt;-t'mhlt• &lt;lt·s maniff'•latinn~ dr la

.run

:n.

(H'l'~Oil 111'. e·!'!'! ['011 l'IJ 110 Í, l~llfÍ 11, lltlll,_, (11111 \ Ull'i t~ga (f'Jllt'lll

n'_jel t'l" lt•

tluali•nw ti•! fnpparl'lll't' 1'1 de J'¡·,..-rn•·P.. L'appan·u•·~· lit'. •·:whe pa.,
r.~~,..t'III:P, ellt• J¡¡ n':vck: die .. ~t l"t••;-t'IH'I'. L"l''-1'111'1' d'un PXÍ:'olallt n'c-t
plu,.. u11e vertu t•nfuur·e:,. 1111 •·re11'" rle t:l'l 1''\Í~tant • .¡•'e-t la lui manife.-,tl'
&lt;JIIÍ ['l'l~~i.Je a la Hll't't~"Ínll ,¡,. ~~·~ apparitinn,;, e't•fl Ja rai~on de la
~,:,.¡,:· n:ttre 1-l lt• l\.~:1111, pá:.:-. l~i. Ht·~[H'I'III al duali-mo ('~Pflt'Í:t·
•·xi,tenda. toma un 1-rÍit·rio muy particular ole la •·~~·rwia. "L' t·•-l'fli'P
¡·omme rai,on .¡,~ ht ,,··ri" n'P:OI 1fUC le lit•nclo•,; apparit ion~. 1-'•·~L-i.-din·
t•llt··HII~IlH' utl&lt;~ apparition. C't•sl ,.,~ tJLÚ P'\.pliqtll' qu'il pni,..:&lt;l~ y ;noir
11111' iutuitiun dt'il e~~•·nc·Ps (la \\'e~t'll~&lt;·laau di' llu&gt;~&gt;~t·rl, pnr 1''\.I'Ulplc·l.
Aiu,j l'í~lre plu:noml·nal .-,e uutnifP,.tl'. il Hlanift·,t~· ~~~~~ ''""'''ll&lt;:e aus;&lt;Í
hit•n que ::.nn P'\Í.,II'IIt'l' el il u'••st rif'n fJll&lt;' In ~~~ri1&gt; hi1·n Jj,~,. tk ee~
manif!',..l al ion"·· ( L 'J~:t re• ,., t.. \¡hmt. p&lt;Í¡!'· 1:! 3 1. !-'1• ni e¡,: a e;-.lt• últimt&gt;
1lu;di~mo. re.ltiC'ÍI'Iltlu la '-'"''n•·ia ¡¡ una ap:u·ir•i,ín. a uua l•·y d1• apa·
riciún de ohjeto,;,. a una aparil'itíu ¡!l'llt:ralizada.
Dt·~e··haudo c·,..tu,. lrt·~ duali,mo,;. dá,..i•·o-. pone 1'11 •u lu~ar. .lJ,'g&lt;mdo a La~ má..; fina,;; I'"Jit&gt;&lt;'ldrwiones fr•uomenolti;!ica~, d 1luali"mo
ft•ntinwno-lrauoft•lll'iUH'llo. Tnt- el ft&gt;rHÍmf'IIO d1·l ,.. ...., ''" la retlueeiún,
ohlii'Tll' lo que S\RIIIE llama ''d ~er uc•l fpnÚnwno". "Lt· phénOUlt'llP.
d"i·Lrl' P:xi~e la trun,.,plu~llolul•nalitt; de l'i&gt;tre" ( L"l;:tn· 1'1 1.· \1~ant. pú;:ina H1 1. "'" el a:-.ientu de• la ptl,..ihilidud dt• la infin idacl ele- :.~¡nuicio111'" clt· nu oh jet u. " L"I~t n• .tu 1' lu~nomi•nt• l din·n1o~ IIU'-'111 ro~": ,.¡ tran•fl'll&lt;Ínwno) quoiqw· C'IH"'\"It~n-if :111 plt(.nunlc'lll', doit ,:c·happtT it Lt
161 u

�-- -~ --·--------·

c•m1ditiun plaénonu;nalc· cpli c·~r de n'c·,i~lt·r· ljll&lt;' puur· aulanl c¡u'on "'~'
1·t-vi•lc
· PI qtll'. par· c·ou~c;quenl, il clc'•lwrclc· 1'1 fouck la c·onnui,::.nnc·c·
e1u'ou c•n prcucr' t L'l~tn· C'l le ~~~aut, I"Í~. 1&lt;11. lnterprc·tan1o,. c·n dcfiniti' a l'lllllO u·;rn ... fc·UcÍrtlt'no, la Jlll"'j(,jJjrJuc( lota( eJe• ¡tparÍc·Íotll',, e((' llll
uhj••to 11 clil'lw c·n otra fonn:c. una apadc•icín. un f&lt;'ncÍJtH'lltl e•, -úlu la
:cprPIII'n~icin ele uua clc• lu- infinita~ mauifc·-t;wionc-. clc•[ IJ·un-fc•ncÍnH'tHI
ele 1111 olcjc~to. Qu iz;í e'' a ,.,•a una cli,.t Írll'itm el .. pa}a)cra. po•ro t&gt;l I'Oll·
l't'¡tln cJ,. tramJc•nc'tllll'llo ~,. aeetTa llllll'ho a la- l'otll'lu;.ionc•,. c·~c'IH'Íale"
lo;.:racla;. por lit S~hlll. ) IIHIIEGI~l·K ) latttlciht a1 eollt'I'Jtln c·lit•i&lt;'o 1h•
Ja I'"I'IH'ÍU.

Analizada"' 1'011 ~~~ II;Ílcil lt't'IIÍc·i~uw la primera t'iiJHI clc·l llllltHic•
1·o~a"'. pnnclr:í &lt;'11 c·ont;wto c-t:t ... c•mwlu~inue- I'OII c•l ~~ll'llll'lllo
c¡cw h:ti'C po•iblc• la tq•n•hPn"icín di' c•,.tc• 11111111lo. hará c•l :1111Íli~i .. de•
la t'Oil('ÍI'III'Íil. C'olllll f'IIIIC'Ít'lli'Í;I fllll' lr,I"I'ÍC'Illlt• aJ lllllllffo \ 1'01110 1'1111·
c·ic•nc·ia ele• "'u propia c·mwio•Jwia, c·o11 una c'llonlll' .•imilituel. al c·onePplo
lt~•gl·liano ele· la c·orwic•llc'ia :-c~n,.ihlc ) elc·~clidwcla.
llc•Jlll~'&lt; antir·ipaclo tflll' l'l'c'ltaza c•l lile~ lucio c'O!!Il&lt;l'·WÍI Í\o•rdlc•-.i' u
para ton1a1· el el .. lu intnic·ioín innwclintn pn··rl'flc·-.i\a, Tr.ctu ,jp ,Jp.
111o•lrat· •JII&lt;' un proc·t"~o n·flp:xi\·o
t•l c·onorilniPulo
llc~\a a una
l"l'"rc•,icÍII a lo infinito c•n ··uantu irnplic·a 1111 dt"·cloldamic•nto iclc•alizuclo de la c•ouc·iellf'Í:t c 11 ... ujc•tp-o(cjc•l•l. l 11 c·o~fhl~cc·nto•
I'CIIIIlt'icln
e~ III'I'I''Ul'ÍO 1 11 l&lt;'l'l'o'r fc~I"!IIÍIIO para &lt;JIII' t•J C'OIIOI'ÍlllÍl'lllct '(111' e•~ a . ,..j
propio, lc·u~a ... 11 l'ttllcJf'ÍIIt ir·Hio,
razon.tiJtÍeltltl rtoo da una ,c·r·ic·
iufinita ~llj&lt;'ln-olljc•lo por lo que· e•,.. ;¡(,,qcrelo •11 c·nqdc·o. !'ara C\ itat·
c•-lo...~ nc•c·c·onrio &lt;JII" ··1 I'HilOc·imic•nto propio ele• la c·otii'Ít'III'Ía ~t'.t
cf,IC)o Íllttlt'cliaLattlt'lllo•,
En 1111 r.tzon.uttÍf'lll() l'lltpiri•·fl. la I'CIIH'il'll&lt;'Í,¡ 110 ,..,, tofllll :t .,¡ mi-m 1
1"011 juic·io- n·fii'XÍ\1•• clt• c•lln, &lt;'l:i una .tprellen ... ic'•n •"•pont:ÍtH'a tau elirel'la 'file' la forma ele• l'''f'l't'•l'lllat'icín ¡.:c·,tlll.llic•a) "cnrii'Íc•nc·i¡¡ tclc 1 ...¡..
ilu c•on ... ••Íc·uc·e 1olt·i ... oi) llc·\a a c·quÍ\Ioc·o,; tenolic•ntc·,. il una aprel.en•icíll cll' 1111a c·orwic•IJI'i;c rdlc·-.iouacla. En la c·-.po.,ic·ic'íu ele~ ..... ta t'iJu,nfi.r
f'l"l'·l'•·f'lo•'\Í\a h:t\ 1111.1 clil'ic·ultacl 1'11 c•l lc·n;.:ulljc·. Al tratar la .• c·anll'lc·ri ... tic·a~ ele• la nada "'l"•rc•lno,. a \l't" , ... ,,. nl•~l;Íntln de· l.t ••xpo-ic·iún.
l•',tuoliado ) Plt•¡.:iclo el rllf:tocln JHII':t l.t al'r..Jwll..,jcíll clf' l.t ··out 11'111 i.1 t ele• • :-Í. 1'·)'1'&lt;'111.1 pnr.t dar hr• dc•lt'l'IIIÍII,II'ione- ~· 111'r.1lt·- ciP l1
e oncic·UI'Í,¡, "La l'lllli'Íc•llf'ia e,.. una c•:-..i~tc·lwiu plf·na ) c•,..lu dPttominarit"•n
ele• •Í por ,¡, 1'" 1111:1 c•ar.t• tc·rÍ•IÍI'a t'"'rlt'ial". "la c·onl·ic•rlt'iu •·~ an!t•t·ior
a la nael:1 ) "•' dc'"'JI~'~'IIdc· dc·l ;.c•r". E-tc· ,.,. 1111 fuuclalnc•ttlo clo· primorclt.t\ irttporlaru·iu que• c•ac·ac·tf'J'Ízará c•l ~•·r clt·l llomlll'l·. p( "•I'I'·JI:lra--í".
•·J.a c·onl'i;·rwia e•,. ]'111'01 ap:tri&lt;'JII'Ía. \111 \ac·io total c•n •Í IJII&lt;' ,.,.,,,¡ :-u-fll'ttcliellclo &lt;'lc•Jlll'lllc•~ t•xlc'riurc•" 1aparic·lwia 1" ) cp11' ll".t•l ic•JJIII· c·olllÍ·
IllliJIIICiltl' \ •·~ t'•ol "11 1''\Í•I&lt;'III"Ía: {') :-,.,. \ J,¡ :\a da.
S\1:1111: •I),..!Ít•ne tfllc' Ita~ 1111 t·ogito l·".'"·rc·flexho que , ... c•l funclalllt"IIIO, la c·ouclic ic'on &lt;lllll'rÍol' ,ti t·o.~ilo c·;u·tt'.. i.cno. E11 l-11 iutt-nto clf'
··~1 ablc·c·c•r· la intuic·i•'•n el irc•t•la •l•• lo c·oul ittg•·nlr-, dc·l c··l•tdo ll;llural
olic·c·c·to 1'11 tocio ~~~ si"l&lt;'lll:t. harú aparc·c·c•t· c·-ta lliii'ÍrÍu dc•l t'tlf~ito pn·ll'l'lc·xi\o a lo lar¡.tn clc• todo PI IiiJro. t'OIIItt al!.!;n c•lc•uwlltal c•n la &lt;'llllh·
lrucTioju ele· .-11 clm·trirt:t. l.a I'OIH'II'IIt'IH ,,. n·tira a un -q.:1111elo plano.

de las

t;,.,,.

J(j~

�dejando en el primero a lo~ ohjeto"' qne upJ·chcnde análop:ument.~' u
una pantalla de &lt;"ÍJJ&lt;'ma1Ó~t·afo q uc refleja las imá~rne,; en t•lla rl'f1rjada,, pero qur t'n nn !'"lado 1lado ium&lt;•dialamrult· 110 !'!' prn·ilw Lt
n•alitlrul de· la pau1alla. ,.jno flllt' e" prr1·i~o para cllu, una rf'J'IPYi.:in.
Siguiendo ton e:-;la analop:ía. la ~ilua&lt;'ión •l!' la &lt;·om·icueia a 1111 ~ep:Hnllo
plano huec que era 111Ú"' 1-eal fJlH' las .imá¡:!.eJH~s qul' en ella ;&lt;e reflejan.
Se producr la re¡_!.rc,i(m h&lt;JC'Ía el inl'inilo t'll cuanto f'!\;l cont·iencia :&gt;f'
apn·lwnllt• a sí tui,.ma, un eo~no,.c·!'ntt• en cuanto y l'll 1auto &lt;·ouocido.
Eu ~~:,;lo ,.,,. !Jal:!a SARTIIE para uhjelar la •·mwi1•ucia reflexiYa ele
OEsC.·\UTE!'. l,a rf'flcxitÍll e.:.plícil a de- &gt;=Í m.i:'ma e;; una tlf'"Y&lt;tlnrizat·iúu
tic In l'lllli'Ít•neia innwdiata, y 1'11 c&lt;&gt;la i!ÍituH·iún e~l:Í el r·ogito &lt;·artn;;Ltno en cuanto no e;; concien!·ia inutcdiala, pero impüca esta l·oncienc·ia
cpw se aprrhf'Jllll' n si mi:mw f·omo un ohjeto. Con un análisis psic·olú;.dro deu10&gt;-trarií c•,..ta flc.•valol·iz;u•ic)n que la f'onc·ic•nt,ia "hace de ~¡
misma en ruanlo ~'" objclo de "ll &lt;~prchcnsiún··. '"Le plai~ir nc· peul
pas ~w clistingnf'r
mí•n11' logiqtwmnll.- ck b !'OIIhi'ÍCIII'I~ clt• plai,.,i,·.
La ¡·un,rienc~•· lclc l plai•ir f'!'l cou&gt;olilulivc clu plai•ir, c·oruUH' l1· ruuJe
n1t:111o~ do• sou 1''\Í~tcn!'C, c·nmuu• la matii•rf' don! il est fail e1 non
c·omJw~ unl' forme qui :o.'impo!'c·rail apn'.R c·oup it 1111c malii·1·c h.~do·
nisl e-. Ll' pln i,.;j r 111' fH'Ut c·x io&lt;trr '"av a 11 t '' la const·ictH'f' 1lr· pi u isir -mr·uw
wn" lu l'orm•· di' virtualité-, cll' pui,.,.,arlf•t•. Un plai.-ir en pni~&lt;:-aii!'P m·
riattrail e'\i:,lf'r t¡IW &lt;·omuw r•on;;r·ic•nc·c• ( d') f.trc• r•n pni::."auc·P. il ll ') a
cll' Ylrlnalilc'·,. de• t'oll,;rirnc·c qn&lt;" commo• I'Olhil'Í&lt;'lll'f' dP virtuulitc~:'i.
Hl~c·ipnll¡tii'UH'Jil, I'OUlllll' je le· lliOllll'ai:&lt; lonl ¿l rhl'tiJ'('. il fant évilrr llf' dHinir ]¡. pla i~i1· pat· la c·ou~eit•JWI' cpw fen pn·ncl~. Ce ~~~raíl
tomht'J' clan,; un id.~a lismc&gt; cfp la !'UIIl'I'Ír·m·l' c¡ui no u,; ratu&lt;·nPrail par
1l!'s voiP:-1 ci¡.Lourni~t,,. uu primal dP In c·onnai~-arwr. T.r plni ... it· nr doil
pa~ ,;f.'\ mw11 ir cll-rrii·n· la t·on•c· inwe cpt'i L n 1dP 1 lu i-mi:.mc: ¡·e· n 'e~l
urH· n•prc~,,.nlal ion, c·'r·."l 1111 ,·.\PIII'IIIf'n1 !'Onc·rel. pl1·iu ,., aJ,,olu.
!l n·f'st pus ¡¡[us une !Jtlalitf.
la I'IIWWÍI'tH'c' 1d1· J ,.,oi cpw la t·cm~­
c•ic·ur·•· ( dt• 1 :-&gt;oi u'¡••l ntw 1¡ualilt; du p!rtisir. 11 n') a pus plu.~ 1Tt1Ú()rd
UOtl ('Oil,_eiCll!'t~ qui l'o'I'I'VJ'ilÍI l'IISIIÍ/f' J'afrrclÍO!l plaÍ:.;Ír. I'OIIlllll' IIIH' l'llll
«Ju'on ••o Ion·. ¡¡u'il n') a rl'a!.onl un plai;;ir 1iueonseienl ou I"'Y•·holo~ilpu· 1 qui t·c•re\ raíl l'll"IIÍII' la IJualité rk c·on,.,eicnl. &lt;'Olllllll' un fai,l'NHI
cl1· lnmi;·rP. ll ) a un i·ln· iudivi ... ih ¡,., indi~;olnhle
non point tutt•
"llh~tanr·¡• .. oult•nanl ;;''" cp1alilf.:' c·oanmP ,¡,. ntoiudn•,- t·trc'•. ruai ... nu
(·Lr!' ljUÍ ,.,., l'\.Í"IC'III'I' c(¡• part t'll par t. Ll· plai•ir t'!'l 1'•~1 re clt&gt; "' ('011;-'·
l'ic•net' 1 dP 1 ~oi 1'! la I'Oil~t'ic·n!'t' 1rlc' 1 soi l'i'l la loi d'l·trl' du plai~ir''
1L'I::Lrc t•l le· .1\hwt. pú~. ~l).
La c·nnc·ÍI'Tli'Ín eomo taL c·n todo "u r:.;l&lt;t•ln de r;.ponlancitlad Tlll
lic-rw una c·oni'ÍCtli'Ía propia. E"l&lt;t •·~ la ha,;•· d1• ... u irnwiona]i,..IIIO y
di' ,11 r·nn 1in¡!elll j,..uJn l'll c·uant o t&gt;l ll'rtw &lt;·c•n tntl dt&gt; ,;u ~i"t l'llla ,..,. u JI O) a
ru uno ,¡,,,.u~ e'\ln·nH•s Pll 1·l :-.c'l'-para-."L la l'llll&lt;'i&lt;'lll'ia. ) aúu clc·~~·d1a
!'Oll n•ta ll'si~. toda "nlu{'ión t'&lt;"ali&gt;'la c·omu idcali;:~tn ( 1rafii'Cnclc•ntal en
!'l t-&gt;rntido kaul iano) rn r·s11· prold1•ma d1· La &lt;'Onciene.ia.
HatTmos aquí un hrr-\1' parl-nle&gt;"il'i t•u f'l !'Oill!'lllario del lexlo. a
In" d el'lo:&lt; clt· c•,-1 utliar c·l I'Oil lill'l o e¡ u e 1ic•ru SAliTRE f'Oll DESCAUTF.S
t·n e,;tp demc'nlo fnnrlawental dc&gt;l r·ogito rdlexi\·o, en &lt;·1 t·ual b po;.i-

!'"'"

,¡..,

ló:l

�ewn sartriana p:..rtc ele twu F&gt;itmwióu anterior: e,;tuclo [liT-reflexivo.
Sin duda alguna hay una ínfluem:ia earte,i:mu l'll el plautt•:..miento
dd prohlcma, una influcneia que &lt;'~&lt; ~upcrada por el tCI'nÍI'Ísmo ,;ar·
t1·iano. Dr~sC,\II'I'LS introrlw·c Pll ]a,.. c~pt&gt;f'Hiaciones .filosúficas uu elf'·
llli 'U!O IJIII' anlt'I'ÍOrJIII'IIII' a ~~~ !10 ~f' t'lll)'lealta, 1111 ¡•lo•JUt'lllO ,q¡ftj¡•tÍYO
lJUf' da ..1 fuudau11·11to al r·oncwido utétod11 Part•·"iauo dP la cl1ula. E~e
elemento ~ubjc-LÍ\ o C" la po!&lt;ibilid;ld dd ¡•rror, la l'ief'ifÍn, la ilusión
del i'llljf'lo Jte'•n:;an t 1'. El peu~um ÍPnl o 1ÍI'IIC !'.U uot a .¡,. n·aliclad ante··
rior a In \ Pnl&lt;ul o a la faJ,..cdad de lo:; ohjdos a que ~e rcfi•·re. Por lo
lauto, •·ou c·l &gt;-Olo lw•·ho de JH'Il&gt;'l.ll' (l'o¡!iln) afirmo mi realidad. mi
l'\j..;tetwia (su m) illcl•·IH'lHl.i•·uH·uwntf' ,],·1 "'euli,]u ful&gt;-u o \erdadc..-o de
mi p• •n-.;uui&lt;·Uto. T~,.,la es la non•d¡¡d ¡·m·te"iaua iulroducida n la filmwlta dli.,i .. &lt;t. La e"\ÍsteJH·ia, &lt;'1 bl'r f.JI'Ilt'llllle ad•¡uin·c una iurportanda '1""
nu lo•nía anle!i en la filo:-ofía, adqnif'rc· realidad e iurl"lwudew·ia ¡(,. l.t
H'rda.J o do· la fal,edml de todo lo dt•m;is. por lo c¡ne sr Jlll&lt;'dp afirmar
1)111' 1'1 &gt;-c'r funtlauwnl al ,., t•l ~ .... de· la I'OIWLI'IH'ia. ,.¡ p¡u·.r-,;Í ,.arlt·iauo )
1' 1 "/Ju.~Pin" de· (]¡. IIIFr.c;~ tt. Esta al'irmal' iún no IJll i•·n· dt•c·ir q lit• ~•·a •·1
,f'r nrú,- puro. nHt' llt·rw clf• l'er. p1w~ la roncil.'rWia t·~,~t:t c·uu.. Liluí•la ¡•,.
1 nwtural ) ti i all·t'l ic•a went•• t·ou la nada. lo 11 u P. luwc po,..ii,Jc f':-.a a11 a lo~ía tjll&lt;' IH·mo;; lwd1o con la pautalla t·incmatugr;Üit·a. El ~•·r·l'll·&gt;&lt;i t&gt;:--Li
en d primf'r plano lolalizaudo toda:, :&lt;us po,.,ihilidadf's. ,.;iencln Ílli]lO,.,I·
hle de no ,er má:-. e(¡• Jo tflll' t'o&lt;. La corll'irllcia se· mnuil'.it•,La rdlc·jand ).
aprl'lll'llclit·tlllo totlas e"a' impu,i!Jilill.lll,·,, tlt• :-c•r 111Ú" ,¡,.lo «Jllt' e~,'"""
c·onc·rc•c· iollf'4 1lfl Jo¡.¡ -c'l'I':H'Ih-&lt; i. la.' c•o-"a&gt;&lt;. ta n1 o l'll ,,.ni ido pn" i li \ 11 t·omu
llt.¡.!aiÍ\o, t'll "" c·o11liuua ''JI¡·aHti:t.ai'ÍtÍn··. En p,.,fp ,_,.utido l'slá liado t•l
•·m·.Ít'll'r ole ~f'l' luntlauH' IIIal. fundanu uta! para la 1"'-Íslt•twia, p;11·a t'll
PXÍ»I Pnc·ia. La :,;u ¡wraPÍÓn ~artrianu al ··co~ito. PI'¡.!, O suru'' c;rrli'Úano.
rulli•·a IJIIP !'i&lt;'¡!l.lll '" tc-~is no "" nalund. en ~u propia reflexión. El n&lt;t·
lural 1'" .. 1 •·~ta&lt;lio pn·-r..flo·x.iHI •·n la ÍITac·illnali.Ja¡] .J,. la e"i,..lerwia.
Sunn~. dPdara r¡nr la prim&lt;I&lt;'Ía del c·owwimi!·utn dnda por DE~·
CARTES ('~ llllU iln,.,ÍÚII ) IJlle t~,., llt'I'O:::'HI'io 1111(1 l'OIII'i!'lli'Íél pre·rl'fJe-.iYa
para lrar·er pnr.ilJ!c· ,.¡;e• •·uuocilllicuto C'arll't--.iauo. Con &lt;·~La L••:ú.~, S:UnRF
c'I'PI' lwhet· en•·nntraclo un al,.&lt;oluto y haho&gt;1· pn·~enado la ;;uJI,!('IÍ\Ídacl c;u·to':.&lt;Íana cUUIO punto ti!' particla Jd filosofar Lomando un ea·
millo intr·rmPdío culrl' 0FSC.\IITFS y la actitud anli-eurtc~iana de IlmIIJ•GCJm. En la t·um't'fwiún .le lu to.taliclHI! concreta de '"LomlJL·e-en-elmundo" ,.,,. al•·ja má~ 1lf'l "t'OfÚio, I'Tf!O Sllm .. para pnucr,l' llltl) prúximo al ··c~s/or·t•n-t•i·lll/tttdo'' hcideg)!l'l'Íauo.
V err·nro~, &gt;-1'!-!,Úll u ue,t ra poo.if'ilin erílic·a frc·ntc a la lotalidatl «lt•l
-.i~tr•tua de S \lrl'lm, a •[ué Pontrucli•Tione,., puede llevar una po:-.if'iún
t'xln·mi&gt;'ta .J¡• c·sta ~IIJH'raciliu dPI fmliÍ&lt;IIncnto t'artc•siano. Es nn pt'li~ro,;u :mujctivi;;uw el cstable&lt;·er que la üni.t·a ro•alidad e,; la tle mi
exi&gt;&lt;lt'nria. nntoló¡rinmwnte inclepc•mlienlr. di?&gt;continua de la realidad
dc- lo dr.m&lt;i&gt;&lt;, quc- uw f',.. dado c·n ,;Í mi,;uw, por ,.í mio-ma y para ,¡,
tínit·am,.rltt· par&lt;1 111i f'"\ÍI-i11'tli'Ía. para mi &lt;·out·Íc&gt;rwia. Al -&lt;UpPrar f'l e:-tadiu rc•flcxivo pur 11110 }H'C-ri,Ilc•-.ivll cl•·ja clf' a1·Luar la 1lucla metúdi•·a,
iut rollnriPndouos 1"11 nna pc&gt;li¡.¡.t·o,.,a :miJjPt ividatl lotalmculc indepen·
d.ieulp de la realidad lota!. ('&gt;;lablf'cicnclo una uiscontinuidncl onloló-

161

�gica y tic· 1'o:-:1üe iún l!ll~' en ,;u cxln•m Í;.run DO~&lt; ton dure. a una fiJo;;ofía
est'l~pl ica ~ aln•unla y tal n'z a nn pendiar ;o.olip;:.ismo.
A¡t nwe'l'h f'llHli'&gt; f'~'&lt;fl' parpn 1f'!'IÍR para fina 1izarlo 1lantlo la relación
que hay rntrc esl a.- canwlei'Í~I ica&gt;" funtlami'Hia les ele la corwiPncia
~urtrianu t·on d ··vm·ein" hridt'¡.:I!('I'Íano, el &lt;·ual no se ha&gt;'a en el
ro~ito cartet;Íano. S \lfTIIF anota C!'\a cliff'l'f'TH'Íal'ÍÓn dirit&gt;ndo: "le cogilo
uc livn• jauwi,; ejllf' ee !JU'on luí e]f•manrl&lt;' tl&lt;' li-.rf'r. De~t,arlrs favail
inff'l'I'O¡!;é ~m· Mlll a,pect fm1&lt;'1Íonnf'l: "] t' doul 1', }t' JINI.~t·" &lt;'1. po u.r avo ir
VOIIfll pa~"f'l" íiall!;l. fj f f'OIIclJH'I 1~111· eJe e•f•l Uri JWf'l forH'l ÍOII U!'] a fa fija)!'('·
l iq LIC' C\.i•ll'lllil'J(c, j f I'Sl 1OllllJI;. Jan;:: f t'ITC'll 1' ~U fll'l antia! Ísh·. l:lusf'.CJ')
iu,.lruil par c'C'tlf' f'l'l'&lt;'UJ', e;:,t dcmcuré craintivemrnt sur le plan de la
,¡..~ITÍpliou l'onctioruwllr. Dr &lt;'r: faiL. il n'a jamais drpa.,,;é la pun·
tlt'.•ni pi inn de Lr pparenec en 1 &lt;t nt e¡tw tdle, i l 1:\'e;; l. rnf&lt;'l"Uit~ tlans 1,·
1'01-(Íio, jJ lll;I'ÍII' el'l~fl't&gt; ap¡w);, Jlla)¡:n~ H'S tJe:nf.¡:alÍOU:', p!JhHIUihtÍ:&lt;lf&gt;
¡rlutéll fjllt' ¡rh[·nourl-uolo¡.:lll'~ l't I'OU phh10utP!lÍ!'lll&lt;' c•c)loi,, ir dJalplf'
inslanl l'idt'·;di,.,uw kantien. 1hmHi€;f.Ell, nmlanl f.vilcr e·r ¡rht&gt;nomt;n¡~.
me ,¡,. lu de&gt;il'l'Ípliun qui eunduil ¡t ri:&lt;olenwnt mé:rnrÍI(llP et a ni illialertÍIJllC de~ e"'"''lli'CS. ahordc direl'lnn!'nt l'allldyLÍtjiiP &lt;'\.Í,.,le•uli&lt;·lle 1'-an~
pa~"-1'1' par lt• c·o:.:iiH. 1\'l:rs k l&gt;tl.~t&gt;in. pour a\ oit' .~t(· prín~ di·s l'ori¡?.ine
1lr• ht düm·n~ion •le eon"tient'l'. ne pomTa jamai:&gt; l't'&lt;·nnqn¡.r¡ r e·el '"
llÍUlf'ltt,ion. Tlroidf'¡_:l!-1'1' dnlf' la l'~:tlilé hnmainP d'tiiH' rom¡n·,;fr,u . . icm

de ,.,.. ¡ •rn'il cléfinil c·onurw nn ''p¡·o-jt'l t'k!'tal i1¡rw" flp «e'" proprc•., po,.!'Í·
bilit¿·~" (L'f.:lr&lt;' Pl ll' Néant. pú~~- 115 '.

Coutinuaudu t•on la iull'rprl'lariún -wn:u·ia &lt;11'1 tc•xto dr· •·-ta intrn·
dueeión, &lt;'ll la que hal'(' la iniciaejún •·ll'mt•Jital el1· Fu ,.,¡,.,tpma. SAilTUE
qwh &lt;' o Ira ycz al mundo ¡],. )a,., cosa;;, ¡wro c·omo un mutuln ¡wrr·ihi1lo.
E, el fundamento ontolú;.dc·o dd I'Onlwimit&gt;nlo. La '':JI'&lt;H'If t·Íz¡u·ión f'O·
tTI'IiJ&gt;OllfliPn1 e a !\1tj1•l o-t&gt;IJjt•l o, al'li vn y pa•j vo. q 1wda dc·mo~ 1rada &lt;Jll•'
n'o t'OI't'P"LH)lHie a la rl'!ai'ÍÚn ontolií;!il·a ) ¡&gt;&lt;'rTipiell"·Jll'rl·ipi l pt•rel·
pil'nle-¡wrl'ilriclo), Para pf ;wgnr11lo uri•·mbro e]¡• e~lc trinomio no
ptwdt· danw 1'1 t'at·árter de pa;;Í\'idall. N'o ~ufrl' nin~una aeción ck
mndific;wiún. qtwda f·rmrpletanwnlt• nenlro. T.a l'l·hwiún ,¡,. ae·livopa!&lt;ivo. t'" t•nln· "&lt;'1'&lt;'~ ~ 110 t•uln• uu ,.,.,' la nada. "El H'l' lrau-feuoUif'na 1 .¡,, la &lt;·cmf' Íf'Jte' i a no podría fuuda r e·l ;wr lrau"fenonwua 1 .¡,.¡
ft·wím&lt;'UII··. Cit•rrn c,&lt;la pt·irrwra parir de deuto,.lruc•iún l&lt;~l'llÍf'a Úl' r;u
.~i!'ltema (por lo qne nus hl'mfll'i drtf'ni•lo pm·a 1tnu mejor e·mnprcn;&lt;ÍÓH
ntantlo c•nt rf'ntn~ a e·;;tudio,; nHÍ« proftmdo, de• Ir~ P'\.Íi-il&lt;'llC·ia 1 1·on una
prrwha onlolú!-(ÍI'a 1lt- todos l".;lo~ lc•mas primario,;,
"La &lt;·otH'Í•·nt·ia &lt;'" l'llll&lt;'Íe•ni'Ía ,¡,. al:.:rrlla e·..,a. c~lo ~i;!nifil'a IJIII'
ht f nts&lt;·••ntlPJH'Ía f't:. ,:,tru&lt;·tm·a t'nnstilut iYa df' la •·mwieu1·ia. ,.,; .J,·cir,
fl!lf' lu I'OIII'ÍPIII'Ía n;H·e diri¡.ddn :;ohn• 1111 &gt;&lt;rr &lt;{111' 110 t·~ &lt;·lla". EJ ~f'r
lid t¡·an,f.·uúnwun 1'!'1 all...oluto I'U ~¡ mi•mo ' no c•n rc-I:H·Íitll c·ou la
conricnC'ia t¡ue lo ¡wn·ilte, por &lt;'nanto no lo .pu~&gt;dc aprdwnder.
Atprí e•stahll'el'rtJos do"' JlO;.ihks ÜH'nhercrwiu~-o. Pl'inwro: n el dualismo Jenómcno-lransfenómeno ~e estaldc1'e' en forma clo:.:m Úl ic·a. p nr~
la t'OIH'iem·ia no JHII'dc• ¡wn·jbir d :il'¡!llllcln •·lemf'n1o. Sr&gt;gnrulo: o !'le
llega a la c·mwt&gt;¡H'iún cl1•f lrau,..f&lt;'IIIÍnwlltJ ,.ulic·udo .t .. J ••,.,ludio pn··rf'fl&lt;'l.ivo para lracer una indm·ción lógil'll por cxten~ión y nplit'ación de
-

16;)

�la le~

dr ;qwri1·iotll'~ •¡tll' ,..1• ,.,..tilldi'I'P

1'11

,.,,,¡,.

objeto como nuilla•l

.¡,. fPrll'uno•no. •\urHplt' 110 lo Íl111'1llo· ni In ITf'a ~\IITllE, uo~ &lt;ll'l'tTamo,..
f'illla 'o·:t. 111il,.. al I'Otu·t•pto l'(á,.,ir·n tlt• la ~·~•·rwia. Otra,., I'IHII'Iu,.,iotw,
«JIIC JHHII'Íarun-&lt; lo,.:rar de· o·,..ta prinwra partP. •·~ qtw \ arno,., olo,.,e·n ;utclo
•·ie·l'la ÍlltrocltH'I'i&lt;in do• 1111 prot'I'&gt;&lt;O dial.~cti('o n &gt;'11 ,..jlllilitucl al hP¡_!.I'·
liauo qtw vu infiltnín.Jo,.," e•n la f'•lnH'tnra 1'.-rwnren~tlÚ¡.!Ít·a hll"l't·rliuua, m;Í" c·mpll';ttla ,: .... ta pur 1ll·lllH:(;J·:R ) l's[HTiallllo'llll' e11 ~&gt;ll Ílltroclw·•·rol1 ) o•ualldo tr·ata •·1 illl&lt;ífi,..j,., fnurlanwlltal ~ pn·¡oaratorio d1• ln:····•·n·,.,·l•a jo-la-rnano" \ la lllliiHianidad do·l uuutdn 1'1111111 c•IPIII&lt;'Illo" 1'1'·
l't•n••wiaJ;., al •·fhtM'¡;,··.
Putle•ltiO-&lt; pot!l'r t&gt;l prilltPI' jalei11 dt· lllW'Ira po.-i••i•'•n ITÍIÍ•·a clio·ie·uclo '11~~' t'IH'Oilll'illliO,., 1'11 S.\l:TilE toda la pr·ultl••mátic•¡r :- la tan~a t•l&lt;'tllt'lltal de Ht·WFI.t,IOH. ma" o•n u11a \e•r,.,ieil1 latina o fran('esa por 1111
;at·r·n·:uu Íl'l11 o a !&gt;E:-t.\ IITF: ~ I'UII 1111 f'lll( olt•o liJa\ eu· de• la •· ~ 1'lln11H'I1&lt;&gt;Io;.ría .¡,.1 l•:,..píritu" ¡J,. lhc:t·L «'11 •11 aplit·;wÍÚil dt• la eliale'•l'lit•;t ele• la
qotii'ÍI'Il!'Ía dt';-.dio·hacla.

r·•

E-ta dil'··r•·"•·Lwi•'•u ""'~'~' mul"" ,i;.tl'l""" ~•· ptwdc· do·•·ir IJIII'
,.illto-tizada t'll lo" título" d•·: "T:Étr•• t•l ¡,, ;\,;rtnt'' ,
"Sr•in tllld zl'it". La ('Ollt'Ít•lll'Ía pn·-r.-l'le"\Í\ a do• ~ \H 111 ... "" ltlla I'Oll·
l't'JII'ÍÚn radi1·alnw111e opnPsta a la untnlo!!Ía ••l;í~ie·a 1'11 la IJIII' la pn ... ihili,J;II) t"" al111'rior· a la n·alidacl, ;nane¡uo· ·•·a t•lalltc·ado tíni•·allll'lllt•
1'11 fonua l&lt;í;.dc a. T.n n·al e•,_¡ ante•,.. &lt;JIII' lo ¡u•.~ihlo·. El ,.,.,taclo JIIT-rPfl,•xÍHI dP mltc·lltieidad fuudanwntal ha•·•· q1w t'll ,.( -i~t•·ma ;-.artriaw•
•l'a impo·ilo)o•, a rie's~o dt• que•hrar e''" allll'niÍ•·ioLul n.i ... te'IICial. tlt•
d i,.,t i n;.:11 Ít', di f¡•J'I'III' ia 1', ··••para 1' la &lt;·oru• Ít'III'Ía de• lo.• ol•j••l o• do• "'"
&lt;&gt;JI!'I'hi'II'·Í•Ín, 1'11 ,.ll eont inrw d1'\ ¡·u ir dt· la nada: Jo 'Jl"' 1,• hará olt·e·ir
e¡ttl' ··~·, lo IJIW nn ,., y 110 e•,., In opte ,.,..•·. «'11 "" in,.,lalli&lt;ÍIII'il I'OIH't'l'·
,.¡,¡11 olt·l prP,..I'llle•. El pa.-.ado ) t•l futuro .•011 la nada e 11 la IJIII' t•.;t;Í
rodc•a du e•l "''~" ole la «'Oilf'ÍPill' ia ) han· !'""¡ h l1· '" di a 1,~,-t io·a 'le• i 11 1'1 Ut'll' ia lll'~~·liana.
lft·llll't,t: ...n ;.o,.IÍt'llr' ljlll' "rn;í,.. alto 1111•· la l't•alid;lll ,.,. halla la
P""'iJ,iliebd". lo n·al 1'•1 ;Í •·oudic·iouaclo a lo l"'"ildo•. por lo I'IWI IIC'I'&lt;'·
•ita rl "/Jast•in" "" clinu·n•ioín lt·uqwral de Intnro para totalizar lapo,..iloilid;ull'" dt•l ""r elt-1 e•xi .. te'lllt• 1'1111 la IIIIIPt'lt•. ~o,..lie·u¡• fJlH' l'l ~f'l'
e' lo 'J11t' e·~ ('l't'•t'llll'; 1~~'1'11 nomo una n••tri,·c·io'ur ¡J,. la &lt;IIIIJllitnd 1'011•·
1ituítla por la-. Jlll,.,iloilidad••,., dt•l futuro. El ¡.,c-r o·xi-to-ut" 1111 ,.,. b
totalidad di' 1111 ~1'1' IIIÍt•ntras no lo~n· la impu,iloilitlatl do• la.. po,il•ilidadc·s. :'&lt;11 fin. •11 llllll'l'lf' u 1'01110 fa de•fine• t•l IIIÍHIIO rJHIII•t:t.H::
'"ltai'Íf'tHln po~ildf' la irupo,..il•ilitlad ¡J,. p,.,tar e•u PI 11111111ln". La mltolo!-!-Í&lt;t {'l-&gt;llldia t·l "'~''" 1'11 ,u tol;rlitlad, por lo tanto, para ahar('ar 1'1 •·•ludio d1·l '"Tittst•in". 1 IFIIIFf;(,J•.I! rwc·e·,..ita o]p) 1ÍPmpo &lt;'11 ,.,11 pmyi'I'('ÍIÍII
futura por lo '(11&lt;' c·ucif'l'l'a olt• po•ildt· r•u la ('011tplo·nwnlal·it'.l1 del ~··r
l'll la l'tllll'rc•o·ie'm de pu,.iloilirladt"-. E-ta ntwit'.u cl1• pro)l'l'lo e'&gt;' l'ul11ianreutal para la tl•·l•ida o·ompn•u,..itin tll'l si,.,tl'llta lwido·~~~'t'iaun. \'c•;mw,.
para !-iilltl'lizar nuP,..Iro lt·xto. la ''"'(lH'IIIalizai'ÍÚn c¡ue• "'' ha hel'lr&lt;1
ol1· 'Ell(:J·:' Ft;\'1" 11111u
lo"' l'f'Jirt'"'''lllanlt'" mil,.; inl'on!lado.- d!' HF.I·
UH;(:EH, por .;er· la1111tie~11 prol'r•sor de· la I Tuiv&lt;'r-itlad df' Frihur!-!-01
-olll'f' lo~ •·ara1·1t•n•.., ) e· ... tnll'l nra dt·l proyt'l'to ontoloÍ!,!.ÍI'Il 1'111110 a priori
e·.~I;Í iudic·acla \

,¡"

lóó

�C'Oll,.,l nwtivo. ''El prO) l'(:to po~f'P lo:- ~i¡.:uil"nte!" cararterPR: al antccNit
' antic·ipa: h 1 con~Lituye una aditwl frente a posibilidades posihilitnnte~; e 1 desC'm¡wtia uua función ereadora. es un quehacer trearlor;
d J aelúa como a priori, c·omo c·oJidil·iún dc• la pot-~ihilicltul de la PX]H·rir·ne·ia; el po,c&gt;t· 1noviliclatl: f 1 poset&gt; lri141oria.
"El proyeeto cmtolú~ic·o uo 1'!-\ un hallaz¡_!.o, "inn ]H'Il:'ar c'!'c·ador.
nwcliaull• d pe·JI,..aluicnlo ;H·al.&lt;,dn dc: la ~~"lruclun.l ele Co::;a, Munclo.
Dio~ y Verdad''.
El Ser jarn.í,., podrá ~~·r oltjl't ivado: por r·on:'iprÍPllle nunc:a podr.t
"'1' '·hallado" ui pocld "''l' ·•!techo"; t&lt;Úio e~ po ... ihle ·'alcanzarlo" en
(•[ Jlf'llSlll'.

"El ]ll'll!'ar c·u la movilidad propia riel p1·oyt~l'lo, PS la manera
ori¡.:iuaria I'Únw "" ahre
al IHtmiH·c el ~l'r". '·El pensar ontolc);!Ícn
P, 1111 pen..,ar n·nlmnorati,·o d .. lo uno, d1•l f'll-to-Sofou'' 1A·\ÍB \l . nH
C\ \!PO. '·Sohrl• la Filn,ofía J1~ Hciclr¡rf!:Pr, Be,· Nunwro. Aiio ;{. :_\;títUCI'O" ]:).16-1/, pÚ¡!&gt;'. 2;)~ ,'. ~).
"'La e o m ¡&gt;ITII::-.iún sc· oiHienc en d ¡Hn-yPc-1 o ( hoscpwjo anlic ipalnrio r!PI futuro l ;. a traYPs

del. proyecto. OescmltoC'amo,.; aquí en un

a priori (•onslnld iYo 1&lt;'nll,.;l Íluyl'nlo'l. En la ''pro) o·e..-i1Í11 ele 1111 hori·
ZCIIllt• lt'il:-lt't'tli{I'UiaJ" ifhiiJE(;(;FR ). ¿¡ I'U):C luz,.,. ('OIII]ll'C"llC]o •ll la~ I'O"il'·
l'o ·u(mH•no,., ~ ro·hu·imw~. Si t•l (11'11)1'1'111 Palllltia. c·amltia larnltit'•n ,.¡
tHoolo do• l'lllliJII'f'tllh·r ~ c·l Lipn di' •·o•lao·iunP~ in.,Iituída .~. De allí la
n~tniliola&lt;l 1' lri,toricidatl dd a prior·i t•on-&lt;lrudivo c¡w· ;::,. d pn&gt;yel'lo
nnlolo',l!ico. J)p allí. tamhi1'-11. "" po;;ihlt• disipacinn y clePadPnda. a~í
lamhien e·omo ~~~ oh ido. Hl triYialidacl. ··1'\o ,..,·,In &lt;'liando H' filo~ol'a
n ··nwnu un t'l'n el1· Ja,.. t·o,.ta,. ele Gn•l'ia. 1'1 nwl no mora ,.olamc&gt;nle c:ll
In~ \Ícjo;. to'\.tm:· !Fl:\'h.l.
"Toclo &lt;'lllllli'LillÍI'Illo oltjc•tivo cld uUÍ\o·r~o :;i¡_:uc&gt; urdie•fldn ha...,la
lrll\ la tela que &lt;'IIIJif'Zaron a te-jo'l' In:-. 1-!-rit'~n,.,"' 1flURCKII·\Rit'I' 1.
V&lt;• amo~ 'fiiP no ... ol ic•t• F1 1\" a 1 n'"l wc·l o: La mi.; iún dr• la l'ilo~t&gt;fía
o·o1uo petHalllÍc&gt;nto del &gt;'f'l' t'IHbi,..IP en .. al~o mu~- tli-tinlo al mc·rn c·on\1'1'1 ÍJ• nu ~alwr JIIT·I'IIIl&lt;'l'l'lllal 1'11 t'lllWe-pto •·• '•T .a filn ... ofíu piPn&gt;&lt;a al
~&lt;'r 1'11 C'uaulo proy••l'la Jo,; e'OlH'f'JIIns fwHlatuo•ntalo•s &lt;JIII' I'U at!Piunle
lrau cln fnnnar d ;HHiamiaj&lt;• clt·l UltiiHio: e:-. Jll'll~ o·1·to dt· Jo, pen~a­
rnie·nlo,.; outolú¡Ú&lt;'l'" funllam&lt;'lllale;,".
Sc• 1rala )1111':-; cJp la filo~ofta &lt;·mno Jo1-jaclot·u .¡,. pmyPI'!o;o ontoló;J.ÍI'o• que· picn~an al :'l'l' y Jau lu¡ra1· a lm; manifc;~laeioue:&lt; tlf'l SI'!' Cll
t&gt;l n.as1•in humano. La ontolo¡.:ía unida de Sn y E'i:o.lenc·ia (Swhl y
J)a:wiul uos pf'rmito· f'onc-ehir ya como e::, po:;jhle halllar· ele uua ''hi,.,.

dc·I Ser··.
·'E 1 JH'lbiH' fi lo.-oífil'o fu nol&lt;l 1a:- Pclalki' del wri \ &lt;'l'"ll, 1roqtw h1 p an1
,¡¡!]o~ Ja,.. i1len.,. olt&gt;l St•r, l{llt' ¡,o,-tienen t' ilnmimm t•l lhtM'ill humano''
Ve m o,., c¡ué le jo:; ""lamo" de· la ri¡J.idt·z c·;&lt;l ática tle la razón y 1 1
entenolim ieuln, ek la imuo-dl iclacl Uf' llll a priori c·nnl'c&gt;ltido eouto

IC&gt;l'Ía

uua .. HrUJe ) f'OlBtaniP JIO!-lf~¡..j¡}n Jc nne~lro 1:•piritu, eomo una tlota·
&lt;·iún ele nue;&lt;tra razón I'Oil
verJatlo·&gt;~ l'tf'I'!Ht~ - ·• t AI\¡ÍU.'\.L rH:L C.\ \IPO,
"Sobre lu Filoso I'Ja ek 1-lei&lt;kt.~er". 1h id., JHÍ;!"· ~ Oi'. 252/ 3} .

167-

�La aul!'nticidad !'xislrnC'iaria hcidr!!!!c--riana eg l'nlmlC'!'!l el proyertarse clcl "Va.~ein'' pan1 nna eon!\lnle&lt;·üín eon !&gt;m; posibiJitlaue5\ de
futuro. El '·DasPin" ;;r halla ('OUlO proyeeto y proyec·tado en c·l porvenir lleno de posihilicladcs. Apoyan-e c•n rl prr~eull'. dt&gt;jarsl' eal'r en
la facticidad actual c·;o una c]c•caciPneia cxistcnciaria del •·nasein ... promovic·nclo entom~e,: el c-arácter de culpa (Schuld) c¡uc• trun;;;forma d
ordcu cJd SC'I\ su tra,oc·c·nclPntali:r.ac·iún con~tructi~'a hacia c·l fulun&gt;. De
actní ::;Ó)o hay 1111 pn:-;o (de' f'blo~ enormPs que &lt;'~Lamo:-~ clauclu eu esta
brcvisiuw recorrida por la fi lol'ufi;~ clc' I1 EIUE&lt;;f;EII) para Ut'l,!;ar a la
noeiún fundamental dd ~cT del exi~lenlr lu·idP¡q.:rriauo como un •·..,crLibrc-paru-la-nnwrte'' 1Frri ,..f'Íll Jiir Totle 1. En la libre ac-q&gt;t&lt;wión clc•
J¡l muerte c·ouw lwricln c·ulpo,.,a ele c;o.a raícla c'n e] pre:;cnlc (estad0
c·ol icliano l, hat'Ít'ntlo t'on,t'il'nlt&gt;Ull'llll' po~ihlt• l 1:11 :-&lt;u e,;latlo cle &lt;IUtl'll·
til'iclad) la po:-&gt;il&gt;lliuad tic: la ilnpo,.il,jliclacl tla ullwrle) d ..V11sein"
~e pone en estado rlf' ¡rnwia, :-:alela la deucla, t·on "ll propia aulentit·iclatl
existencial y r¡Hcdnrá ::~uténtieamc·nl&lt;' puro t·n se-r en sí mi;&gt;.mo ( Selbst),
un ¡.;er-1 i hn·-par&lt;a-la-miH'rl e.
Ya l1al&gt;íamos clieho algo soln·e l'~la difcrc•rwiaeiún entre t•sla,; do,:
ele· la funcluJJwnl:u·iciu ontoló¡riea rlrl ;wr del csii'Lentl' entr•·
.S \lni!E ) HEIIIEI;(;ER. 1\c¡ní ..,,)Jo l)llt~l'&lt;'lllo" oricnlnrno, a estahlec·cr )¡¡
clil'en'tli'ÍiH'ÍtÍU &lt;·utrc• amlw:'. &gt;'Í::.If'lllH~ r·n funciún a la t•onet•plualizai'ÍÓll
dd e· xi&gt;&lt;lc 111 P Pn d 1iem po. J\ o e,.; nnu po~ ic· it'm nptH'l-&gt;la la tlt&gt; SARTUF.
a la ''" lh:mEGGER f'll d ~c·rlliclo li!lllJIOI'al: t•rc•t•ntcl!-\ t{llf' ,-cílo !-On do;:
rnfoc¡1w;;, dos modo;; dP huccr hincapit; &lt;'ll r-1 c~llHiio del prol&gt;lema.
I~a clif.. n·tH·ia,.iún &lt;'Uirc· c·l ~•·r-lilll·e-para-·la-muerlt' y e1 sr-r-lihrc-parala-cJN·c:iún &lt;'s 111á'-' profunda 1111•~ la que c·::-tanw,.; t·onwnt:mdo ahora.
mwiouc·~

S \R'I'Il~: no luma f'&lt;'la fowlil'itlacl, e~tc "h&lt;'dw h1·uto''' cpw ~'"' hu~··
clt• nuc·¡.,lrn st•r c-on,eientc· c·on1o u u !-'1'111 ido ele c.: tripa por IW adJUili1· la
primuc·ía ele· futu1·o. Cor~&gt;-1'1'1Wnle t'Oll :,.u funtlameulat·iúu nt•c·c·.-aria clc·l
t'U&gt;;tc·llll~ en la Jj)Jr-rlacl al•~oluta. ll'ii"P••"a e~11· l'lf'Ut ido d&lt;• l'ldJ•a. PU la
n•;;pou:&lt;ahiliclacl qne nos eahe al lt·w•r la po~ibiliclucl de una po!-&lt;it·iún
ele la cxi;;lc·nria 1l~ )o..¡ otros, en la emnivenc·ia ;w~·ial, c•s dec-ir, en el
lwc·lw clt· nne"'lro nal'iruiPnlo. La fat'l iriclacl. 1'1 pre~Pntc•. •·u a~cnlar­
uns v t&lt;'ner Ollt"'tt·a rPaliclacl c·cmf&gt;riPn!t• at:wutada ¡.ohre c·l "er-•·n-,;i
1 apr~ht·n..,ión !'\t·n~ihl!'l no inyoJur-m uingúu ~;eutjtlo rle rulpaLiliclad

ele ciencia. de iuautcnticidad.
'".k JWnse 1lone jf' :'ui,.;. t.)nf' :-;tti.~-jl''!' Un Pll't' cp1i u·c·~t pas ~ou
J&gt;ropre Jonckuwnt, qni, en tanl qu'eln~, pourrail i·lre autre qu'il e~t
clan~ la llll'í'Jlll'e oil il n'rxpiÍI)lH' pa:" &gt;'Oll etr&lt;'. C"t·sl c·etlt&gt; intuition prc111 ii·re dr- uol rf' T•roprc rontin~t'llt'f' que Hcirlc¡r¡_!.er tlonncra t'OillliH'
la lliOtiYUIÍnn J'l'C'lliÍt'I'C tln pi!S:-iil/-!.f' tJc• J'uutlll'liiÍIJIIC Ú l'authenlÍijltl: .
e~-&gt;1 im¡uic:l uciP, appel clt• la &lt;'OJH'Íf'JH'C 1 Ru.f tlt•s (~c~'d""''ll" J. "t'ntimenl dc· r·tdpabilitP. A nai clin-, la cle;.r-rip1ion tle llc•icJt·;,.:~&lt;-r lai~.•f'
1t·op c·lairPmPnt p;u·aitrc le sotwi df' fondct• ontolo~iquc·ulf'nl. nnf'
Etldqu1· dont i] prélend nc pas !'P prPoc-niper, corume aussi tle &lt;'OIH'Í·

.EIJ,,

licr smt l1uruanism~ an·c· le se-n~ reli~-orieux du tran;.~cTnrlant. T.'intnition
ele• llOtn• c•ou lÍil~l'll&lt;'l' n. e;;l pas ¡¡,¡,jmi]a ]¡]p a 1111 .,,•nl Ílll&lt;'tl• ti!' ('11.1 pab Í·
Jité. JI n'en clemPurC pas mnin, ((llf' dan,., l'apprPlwnsiou ele now--

-ló8-

�par uou•-ntt~nw, nous no11,; uppitrllb""oll'i a\TC' In• •·araC'It•re"' cl'u11
l'ail illjll•tifialtlo·" (L'J~Irl' ct le· '\t'·ant, p;Í;!. l:!:..!í.
IJI' ,.,,la olift•n•nc·iuo•io'oll c•11tre amhu,., sil'lt'llllt~ ~·· clo•cluc•p •(111' lun·
una \'Ín•nc:ia fuuolamo•nt.d difc•n•ute en cacla 1111n dc• c•llo~. En 111'1·
IIE!.GH! ,C'ría 1a augu~l i;c ,~xi•l('llt'iuria ante• el ~er-pat·a-la·mtJ!'rtt'. ante
lu poúcióu nuténtiea di' In c•xi~tencia haeiu Hl fin tr;igii'O &lt;Jite tntali;,a
toda-&lt; ~~~- po-ihilidadc·"· EH S,uc IHE :-c•t·ia e.,a 'in·111·in fmulanu·utal dt•
náu•f'n anlC" la t'Olll in:.:c·ru·i;c cle•l pnra-•Í 1"11 la prt•¡;C'nll• c¡uc• '~' :-,Ícnlt·
alraíclo por d e•n-sí, e•o11 c•l etucl nutJe:l ,e• llc~¡.:nrá u tmific·ar por l:c
ro•;IC'c:ión pant rc•e·nl11·ac· ~u ;clllc;niÍf'a lilwrlacl w•ec·~ac·ia para :-.11 r·.xi~ten·
f'Ía. S .\RII:E 1111 adctlÍii', por lo l;tii(CI, c;onw fccculancl'llln cid o:-c:r, la lilwr·
tad·para-la·llllll'l'le•, :&lt;inu la lil~t•rtacl para la ell'cTie'llc ele• •11 proye•¡·lar"e'
) , ..,.,,. :-:PUl iclo ele• Le lihn• c·lo•c·o·i•'•n ,ju nin;,:1111H rdc'l't'tii'Ía Yalorati\ "·
ni nurruatha exte•ruu, ¡oruclcwe la n;Íu:-:c•a t•n lo uh~llt'clo de· la c-xi.,teu·
da h ultlana, t'll d i 11~ 1unt .ínfo c·cmiTl'l ;u·~t· del pr··~enl e cli5ut'ho por
mÍ'nw

In nndn.

lt

/;'/

'·scr-1'11-~i" o

,.¡ :;e r d1• las rosas.

Eu po~e·o;ie'•H ele_• todo.• lo" ..Ienlellln;; ll~f'llio·n~ ~-ron d e·orcoo•ituÍPIII'I
aplic•;wÍoÍII cJc-J llllolneJo, IJc•g;cmo~ al e•:-t11dio ~Jo• 11110 ele• Jo,.; e'OIIC'o•pto(unoJacllf'lllall'~ ,J,•I ~i,te·rcw. Co111o e·,cr:wle'I'Í•tic·a princnrelial :clo•.,Juta el• ··
lo•rcuin;cdón de· In u•e•e:siolnll «'11 c·nauto l.d. lo •ruc• 1''\Í•II' o•n ,.¡ mi~mn.
:-.\HI'I!F elit·;Í: ••t:(·lrl' !'SI. ];,~11'1' t&gt;•l 1'11 ,.,,j, J:itr" 1'•1 1'1' IJII'il 1'~1'
' L'Elre et. 11:' .:\éanl, pia:&lt;. :-111. Lo porct• fcwra cle•l IÍI'Inpn. eomJII&lt;I.J·
uu•nle ah~olutu, ÍIIITI'aclo• .;iu ~ultjf'li' id,ul ui Íllntarceneia en .,¡, ret h.r:tmulo l.r cTI'&lt;II"io'm ,.,..,/¡i/11, ~a qu•· r-to !';IIJHIIHiria ,u,.tnm·i,tlitlad di·
,·ina. '\o es p.l•ÍHí ui aetin;. { •tu• ... 011 r :tratlf'c·i-li.-a... huuc:ma-; í''l
prirceipio tienr• la l'i¡ride~: t•xpresad.r en l:c \'H~Jil fol'lll:t clf' iclf'ntidall d&lt;"
la lcÍ;!Í•·a arietolc;¡iea: .\ t·~ i:,:-ual a \. F~ 1·,; lo eJIII' es ~ fuera de• él
no hil) 11.1cln. ;, P1•ro qnie·n· cle•c·ir IJIIP PI ~~·•··r•~-&gt;·i tie•rw n·l,wie~rc •·cm lu
naola't \ada nc:í~ al1~11nlo p.tra -PI .i-tt·m.c E&lt;trlri.uw, 1'1 F;l'l'·t'II·~Í f''\·
e•ltc) e· la nacla, ,.,_ 11('111 ro t'""l"'e·lo a e•lla. ru• 1 io•nc• nÍill!llll:l rdao·iúu e 011
la nocla, ,.,. 1111 o·lc'HII'IIlo tt•lltpletanceutt~ Hjo•no a ;tll nalllr:ci('/:C, a •te
tundo clo• ~~···· pno•.; l.t uneln l.o111a n·:tlidad punp11• •-'~ t'rt•atla por la
1 xi~II'III'Ía hcmHtlta, ~'" lu npr!'heu.;ió u ¡•ou;oe·ÍPlllt• de· l.ts e•o,:cs t'II ,;u
lrasrc•Juleneia hacin 1'} nnuulo. "La- eo•.t&lt;; e;.tán t''\l'lllas tntalrnrnte d,..
la pa"i\'itlatl y ele• 1.1 neiÍ\ icluol. frenll' a l:c "twanti:rwián'' ( l'tiliz:ll'l~·
1110s este t~rmino JH'tH &lt;·nit·ut .. el el francr-~ "nt'·un(' porc¡uc' t•c·,~cmos quc·
lr:uluec mejor 1a iclca ·m·lrÍ.lllu IJII!' l'lla lr¡uicr ol ra ex prPsi1ín dP mw-tro idiuma 1 cpre h:u·e c·l Humltre'·. La I'X(H'c•sie'irc dt~l !;t'l'·Cil·SÍ t(ll&lt;' ,.,.
y fcwnt de 0:·1 nu q; mccln, 1'1 1111 "''~' tlt• la limit:wie'on, 1'&lt;; IIIW nolu
lotalrnclllt' Íllllllll'~la por e•l lloncl•n~. t•, una c:orce·c•loc'ie'•u luuuanizacl.c
dd ~•·r·I'II-,.,Í. Súlo ~·· ¡nco •de rle·l'ir clt&gt; .-;¡ c·nn In I'Xpn•sit'jn clo• Parmc'•uicle~: "El :o.Pt' ,.,.,··. !'ara clo •li rnil:cr ,u,., H:rrlarlt·t·os e·nJIIIII'IIII~ t•ont·e·pt u a lo•s
e•s pn•ei,..u e•tuclinr e•l proldo•111a ele la nada ) la ''"'lrcll'lura dP1 ,et··
para--1.
lit•

169

�d

El ¡¡rob/t•lllfl ,¡,. la .Yl!t!ll.

El "'"l!ar. tlc·-anollo dialc'·l'li•·o pon•· al lc·•·tor ) a fu!'ra del •·•ludio
de( &gt;'l'l"·f'II·,Í.

t'll I'OIIIiH'IB I'OJI llll dt'lllt'lllll t¡lll'.

llf'lllara I'Oll•l:.tnlc'llll'lllc•

l1a,.;la &lt;'1 final clt• la oilra, fundunH'lllandn y clf'linc•ando todo" In, 1'1111·
u·pto": la .\adu. Couii'IIZill'f'llll&gt;" t•on n·l a" .p;dal1ra,; d1· S.\RTIIE por fu.;
I'IWic'" nos da ,.1 "''ntido ontolú;.:it·o ÍIT:.tf'ional di' la nada: "L,· nou-i'·lr•·
111' \ ient 1"'' alt'\ •·ho"''i' JHII" 1,, ju~t'Jlll'lll do• nl-~:tl ion: e'c·.t lf' jll¡!.t'lll•'lll
di' né~ation au t•outrairl' f¡tÜ t'•t I'CIItditiomu'• 1'1 -uuteuu par lt• nort·
:-tn··· tL't::trl' c·t le ~·..~ant. p&lt;ig. 161.
La n:ulu no ,.... IIIHI I'HII'~oria !tÍ!!Íc·n. :-ino ontol/o¡Ú•·a. l\o ""' la 111'·
~aeióu la •Jlll' fmul,t la 11ad.1. -ino 1(111' la n:ula cínti•·a funcla a la lll'!-!11·
c·i1ju, &gt;-f'l!lÍil la c·onc·•'JH'icín de lh.ttiH;t:l H. "Ln c·ont•xicín •le b c•:xi-11'11·
1·ia c·on la u a el a 1'" la -i~ni•·ult': 1'11 prinwr lu!!:u·. la l''-Í"II'Il&lt;'Ía c'&lt;ll'l't'l'
dt• flllJdo. prw·1·d1' d1· 1111 al•i,..uw ..,¡11 fondo di' la llillla. En .~l'¡!llllllo
lugar, !.11 t1~rruiuo ''" la lllllerte. cpw e·~ tatnlti,··ll ••tro al.i~1110 ,.,jn fo111lo
rle la na.la: •·n lo'r"l't'r III¡!HI'. el ,.,er IIIL&gt;~Uio d1• la l''i,ll'llf'ia. e:&lt; un 1'111'1'1'1'
por ;ulclantatlo hac·ia l11 IIIIH'l'll'. hac·ia la nada. La ,.,i,.,ll'rwia c·11 sí
111i•111a no •·~ la nacla. Por otra parte, c·l •1'1' ole• 1·;¡cla o•l1·mo•nto. uo ,••
Jo:,i..,ll'tll'ia. ,,, lrl·c·llu •III'¡!Ír ole• hr nada'' t l. \1. Buc 111-V~"t. La Filo·
-ufía \l'lnal. p.Í;!·· 17') :lll).

En

PI c·-tudio prP\ io. lu•111o• lol'atlo t'•ft' c·orto•o•pto lan~t'ncialnll'nle

) altura In iiii'III'I'Ol"aro•IIIO... llt•l•ididanwnlt' ('11 11111'•11'11 lt''\10. u.. riui¡·á •. J
-•·r-¡oara·~t: •·uiJ·ar.í t'Oillll ell'HII'llto ai'IÍ\1&gt; 1'1111"1' lo~ -~'IT•, lo:- •Prt:' ... ,¡,,
clo,. c·otwil'lli'Ía.., difcTI'IIIo••, ,p lta&gt;-ui';Í c•n o·lla la l'lllll'ltr,;icín 1iltirua a
'-l' l11·~a: ··1 1"11111'1'('111 de· la lilwr·t a el: ~~~ pr·o'•I'II&lt;'Ía ""rii la an~u,.t i.1
' la uáu.~1·a, la ..,,.1/llti:.ru·itín" 1'" 1111a ;lt'l ¡, idud c·onlinua ' la c•ont·ic•ll·
;·ia. d "~'1' C'llll~l'io•nlc• r·c·ui'I'Ínnnt·ú ljlll'rÍt•ndo huir· tl1· ella ,; vuh il·udo,r·
a Pila: c·l &lt;1111111', c·l oclio. la &lt;tn~ll,lia &lt;'"'liÍII iHI'Iuítlo"' p11r la nada y ~-o1111
al"liltHk,.; cJ,. ,u·oTI'HIIIÍt'lllll o n·ac·c•ÍcÍII hada o•lla. 1•;1 •l'l"·]'at·a-"í Ilotand"
c·11 la uacla. ,.,. la 11111(.111 Íf'a e'\Í'-I•·nl'ia.
La angu-1i.1 prod11eicla por la nada ..,,• .Ji..,IÍII;!III' dc·l mic•clo. (1111'1(111'

e¡ u o•

1'11 &lt;HJIII'lln 111 anwn.rzarrl•• 1111 ·•· halla por nirr~una parll'. al(llt'llo por
lo t¡tll' ,.,. ali¡!U,.tia. l.11 :llt¡!ll~li&lt;t ,.,. c·l IIIIIIHio I'OIIIIl tal ~ uc¡uello por
lo cpw ·•· :m¡.:u~tia, &gt;&lt;u ruuti'o 1·~ el l"""'l'·•er·l'll·o•l-tnuncln. \._j ttcH
ll!IU',Ll"a la an;.:u~;tia
a la •·xi,.t('lll'ia
t'ollw ,.,¡~lic•tt~lo fá1·ti1·anwnl•·

,.u ,.,.r-•·n-•·1-ruundll, Ítulifl·n·llt('. inmatwnlt·. 1'11 o·l má,.; aJ.,olulu .¡,.
lo al•-unlu. 1•:1 ,.., ... dt· la C'l.i•lc•rwia la t'l'l'a ¡·onw nc·c·t•::;idacl do· "'"
1111,.,11111 ,(')",
A lra\P~"&gt; clo· l'•lwli"" clo· c·ontltlc'ta,., hlllll&lt;llla..,. qtw i~tditan lu pro·

1'11

fnndiclaol p.ic·olo.l;!il'a clo• la,.. o•:opec·ulal'iunc'• ,¡,. S \ltt RF. irá 1·nfnt'ando y
~··ni icl11 ah:-urolo r(,. ,11 t'li.Í,.It'lll'iali,.nwl 1·l prnhlc•nta
oll' la nada . ..! dt• "" orÍl!c·Jt. d propio ... , ... de· In o·oneit"nc·ia "1'011111 1111
•1'r por el eual la un da 'ierr•• a la,. eo~a ...". ( )J,~•·r·nu·l'lllu· .. n •11 nrt-t11olu
cli:dl·elit·ll. '1"'' l'lll¡&gt;ll'a c·nn :-mua :-a;.::.11·irl;HI y o•fil·twia, lle&gt;ándnno~ a
la,. (·onclu•iuiH'• cpw o'·l mi-mo :ol' ha prn¡llt•'"'"· En todo e"'" e~tucliu
""hrc la uada nlanifi•··la una 1-\rau infllll'tll'ia hc~P]iaua. peTo t-.olalllt'lllt' -e •¡tll'tla en Ja,. (II'ÍIIH'ra• 1'1 apa" 1IP ,., .. dialc~elil'a. Lo II(HIP•Io
l•'•llh Íl'tlllo t 1'11 1•l

170

�- t.:r
[~! S':JOI\l::IIXll\'d 11 ll~lZI!.I I!J llJ'III &lt;;OLUJ.IIlJl 'O,l!:i~lf O]U,l!IUila)U!!Jd 1111 u:.J
'll~l],lnlol.ICI.I&lt;~III! ll( 11.1 ( IIU!.l!"'Udl\.,1 Uf ua 11111.11 ,J¡q l!;l!J!P "'l}lll Cli(.HIIII
1 llt!ll .y.; .111h !ljl! ·'JI 'll,t!:1111 ll~l!.ll!lll·lllll!lliiii.J 1!1111 ;}11;¡!1 .l!'l:n7iTPf f·' .111ft
Ol"·m•f ·np1:n 1!1 .uc1o~ 'il•!ll!lll! .l¡&lt;.;,t .1p fl~'!·'!"och.. l 1:1 tlol .li"!\.J pr.qn.•!.l!i'
,,¡u.ron.l l!'J 'lli•IJ1!11tt!,lll.l.r-.l.llf :·lli.IU\'S .\ lll"!lllllo!,ll!.l.l] llll!llll!.l llll l!llltq
!H:):HIII:llf ,tltll .1!·'·1(1 '-'ttlll.l.IJIOd "·1(1111!1•11! "1lt(lllll .t.q11.1 ll!.IU;l.IJJ!J' llJ .tll
U~l!,ICHI P.tlll J,Hl,ll ll.lllff 'JI!II.l UJ .lllcl 'lll,l!lll!.l 111!'1 f'III!J·II! 1!1111 1llllllf Clll
:;:~~u"~ ·o)d,1.&gt;uo.1 ·'1"·' ·'P '!"'!nm•: 1., u .. 1:•• !;;~,, n 1 .mznl 1,).l.l ·'1' ""'!1·"= n1
1'11101 U:·I"I!J:·HII:~I( ,.i.llJ'I!Il l?f ..,l ~m1Y? .. ll)lllll'l,1.1d llJ P .)lu,HIIIl.l!;i~lJ .11!1••'1
·• n.1 ·'P p1!Jl!(!IJI,;otlu'! n1 ._IJII\ ·•nrn!x~•.r•l \nu1 ll~ll-· 1 .tll.Ll.J\ S \ lH"I:JoTn
·I•IJ[ npm1 n¡ .1p o1d.1.)llo.• .Jl"·l n:•t '"1!Jil!Jl.llllll! -~m• :;&lt;'llhlliJ .;;1:1 1: "OIII
-.1.1! .qu.nlll:lfl:-i '"l! .. ~•dn.lfl .q~;l ..;cnul:uopuncp: nfl:•p:.q ·'1'-'·l ·'JI uo!""·'JX.I

·'i'

,.,,un:t.ll.l .wcl &gt;.;1!111 '1!!·"'·11"'!'-'··'

.1p

11~'!·"111 1!( nn.1 "'"111!,1! '1

.Hih "1 11 1:tin¡

-~!llll 1!111.10.( 11.1 'll!J"""J!¿I lll ~l(l H!.I01"'! 1( 111 IC.l l!JIHII ll( ,111 lllll.l.lllfl.l J·l(l

n!.ll)lllll~ \ 0.1!1~'111!,.; "!11111";1 1111 jllfltl .I.J.IIlll 1!1~1 llll!i'l ,1.;,1!1(1111 ""!\
'l~(lfl~l!.l)).IJ (11!11!11111'1 111111 lf(l,l ".l~.lll.lifll
r: !}.lr.'ti,IJI 1!1111111 ,111lt 111'11!1111 111111 1111111,1 11111!!·11·11!~ ~~·I!.IH&lt;f·.l,to.; 1•1 ~l.I!IIJ!I

llJlllll "1 ,IJI l',l!J.l~IJI!!(l 1!( lltl~) ',IJ/11//IIIJ,)t/,l./.1[1 'lljiJII''lJV ',1/IJ.I'¡fJIIJ
:.l.ltltll,l!" •,) 'JIJ!.t,HIII'I ll~l!,lll.GI.qu! .1p Jll!IIIJ!'(!""tl
u¡ \ .J,I\'
l'lllli-11!11 .111,1!1 1111 ['111!11!J 111 t:IHJ\S: ~~'•( 'JIIl!'!JI!IOJ ll( "OIIIJO•I(I! "1 "!'111
•!ll!Jll! 111 1'.1;;01 "·'!J.l~llll!JI IIJII.l!lUillflfiP~·lJI 11• Jl,l '1!111!!1•)¡;,111 f'lll!li!J 1:~1
'Olll"!lll ~" 1! opu.o\11.11•1111.1 1!\ ,,. ,lfl¡, lll!·ljd·;,¡ J•l(l 'll\!l-'!''1" "!·lfi·I!.IIIO.l 111
·'JI "!"dlll!~ 111 ~l.II!IJI!J ll,I,HI '111llllJ·I!J'"•IJI l'!.lll.l!,llltt.l llJ \ ,IIIJ!•II.I"' 1!!.111,•!·1
·110.1 lll ... ,.,11! Jllll llJ \ "!'•" ,., l'.l¡dur.l illll.ll\ S 'll(lll11 1!1 "1' ll~l!·""' 11• ":01
'.rCI!J,Iff 11:' "!~·'111 !~ 1!1111 11.1 ,l.,,ll!.l;l,ljll! 1! ~!.11':-!,IJI I),Jllllll ·'111;'1 )S! '\,1 ("1 1 .1,1..:

-~tlO.I .1~

·1/0.I 'IIJWII

rJ

t:•l ·r.p.11hi1Jil lll!l.l.ltJ!I u,: .111 .qll.l!ll•l \o.td J111Jl!(ll!·'"' 1!J •'f' u~&gt;! ul.l.lllfl,l
"" tf,l I!IU:!J.d'"l JH1fl1 ll~'!·l!"'"ln ny n ~!.11!\.IJI "1 I!J~!I'l!·lll·lb!'•"' 11111!1·":
1'1'-';&gt;1 '!lli\\:I'·I'IIHI'J 11 ~l.I!II,.;,H \ T·I"HJI 1! !1.11!f.1J' '!-l•l!.ll'tf•.l.l" p: .tn;i.IIJ 1\'
·,.&lt;llW!JJii,liJ tiJI!Illd~ .. 1•' 11,1 Olll·'!lll!.llliiO.I 1111 ,11' J'I'II!I!'J!""¡) 1!JIOI ~·'!Jllt[
·IUO.l ·lll.ll:J\ S: ',lll!.l•)oJII~ JII!J'! \!l•lf'Jn 1!1111 11.1 ,l".lll,l;;,qll! 11 !!.lP.i,liJ 1!,1111111
n.1.11f "!'·llJI!d JI! !~·U.l·,l,ll' J•' I!!IJ.ll! "11(11'11 I'J ·'JI Jl'liiii.HIIIJ U~l!.H(,I,IUn,l 11•
l!ll.li\S r..H!• ·'JIIIOJI .1p 'llllll!l.&gt;;; 111 1'.l!J.I~Ijl1!Jl 1'1 ,111l1 •.;,lp:.r,~u,l;; "'l!lll.ll
•OJ.I.I!J OJllll!.lOJ ·'! JI' '.lllll!lll!J•lJd ·11.11:,) 1!1 ll,l "IJ·'!f' .;()ffil!!fJ'lJI
'll.l!.l~'l"!lf ll!.III,IIIIJII! JI(!·IJ.I Ull ll['! \ lll 'JillJI!IIl11ll UJ .TO&lt;J OJH,I!III
•!,JOUO.l {•1f1 '!"·') H¡o.;,¡ l!.lfllll.l llllll!.\,11 ,1..: 1111\ \!H'lll•ll'l '('ll(l!fP.IIll 11f (1,1 \
l!JOff~l ll[ U,J 1111!"' '·IJII.IIIWIII!J"'!11 (l'llJ'! '!J'II! "1 11·1 .11:-:p'J .11111 .111.1!1 ,1~ fl!l
o.l!·'~ll'"!l( Olll·'!"l!.lflllfl.l F' 'opTm.Jf.~ .w.¡ 'HIII.ll,.;!" 1111 1! opr:uo!.ll:¡.1.1 .11111'·'
.111Il &lt;~na!l llllla!lll!·'ouo.l opo,t, 'OIII(ll"''IV ·'·"lll~ 1·11' IWJI!(H(!"'fHI 1?1 .t.l·'l'l
·1)1~.1 '13~'·1JT "1!,1!1-l~llll!J' l!.l!IU~:tl!J' n¡~.t llfl~) 'IIHJ'!(l!JIIl llJ ,IJ' fllllol!lll!·'
-ouo.l un t: .li!TI.IIJ ·'1'·"''1 .mh o¡ .tod '(11"'.1" '!'111 "1 ·'1' \ .u:¡n;lu!o; OJ ·'11
11~!·)1!0!'1111"" 1:1111 ,,1 .l.II(IIIOJl [•J ·¡n•.l·l\!11 ) '•' .I.III'""IT J·' '.ll!(ll¡-;11!" ,:,1
unp! '!1'111 J:•l :o1.u.nrol.l p:•.t.l.\!lll Of ,1p Old.•.mo,, 1n npun;-;,,11 '••III.JIIII!III
·11111 IJ,JÚ1f·•X.I ,1._ ·I'~"II:JI lt.l .IJTTJf'!·l.ll!·l'!•llll!J"Il"' ll.'J'! 1:•1 '!"' l!!.IHI( l!J(•IIl\
l'Uil U.l IIJ.HI '•IIII"JIII,I.l"I!JJ q ('l?(l!fi!J"! llJ •'1' 11~1!,1l!III.I!JI~ WL ·opnu!'ll
• ;.1).1(1 OJ npo1 1! l!J~.~IItlo 'llJIIlll!lll.hll~l(lll! "" I!JIIlll 1!" ( 'li\I!,Jiltri.I!Jil 1!1111 "•'
,111!1 ·'!·'~'(' •·1 'll~l!.Jil'ti,IIJ 1:1 ;lfl li~'F'lr.'ti.ur llllll 11.1 'll~l!,lll0:.1U I!JJ&lt;l!·' l!llfl 11.1
O(li!J.I.Ijll '!!llll "~111 u;lp: 11.1 .lll.;U,III •.l 'OI!II!JII! .1,1" llll (1,1 Jl!'-'ll·ltl 'll1!11

·!J"! o1 •npnu!tll.l.tl·'l"l! "1

~.1 ·~n~n.1

"lll

"1'

.I.J'-' 1•'1' .r,1,; [·' 'OI!Il!.f "1 ·'JI

�ele&lt;·i•· r¡tw ~e·.ro e·l ~cr 1'"'· y c·l no--e·r 110 e'"• o aLÍH p] no--e·r no ~~·
('Ul'de· &lt;'OIIIH'I'I' ni ~iqnil'ra •'lllllll'i:tr. En ~""~~' ,..&lt;'ni ielo, la naeht entr&lt;~ e·n·
tmH'f'"' ••u p( murulo print"ipulnwnlc por e·l prr;.;untar. purr¡ue ." it'lllfll'&lt;'
implil'a ''"la a1·1 itnd la pn,ihi lidad elc' una rP•pur~la llt';!aliva. La mula
,.,. una 1"nali1lad dr IIIIC'slrn jnio·in. Pe•ro rl plantl'amie·nto hc·idqq.!P·
¡·iariiJ
ciado 1'11 1111 ,.,..laelin ilúgie·o: la nq.tae•icín IÍI'lk ~~~ ori~rn o·fl
la n;lfla. E,., un I'Olll'e·ptu nwtafí,..ie·o-onloleí;,:ie·n r 1'" d ~''~' el1·l e"jste·utc·
por c·l !'nal la nada \Íc·nf' al IIIUIHio, C:on una •in1pl1• aq!llliii'JII¡wic'iu
lógic·a l{IU"ela dc•-tn1ído l"·le• plant1•amio•nto. Si la liarla •"· llf'~&lt;II'ÍÚn. ~a
1'• al~n y no Jllll'oll' •l'r 11a1la. l'c•ro ao¡uí hay r•nlolll'f'"' la lraduc·o·ioín
df' un plauto•amÍI'Illo irnwinuali-,ta por 1111 uH'·todo (,)~il·o. Scg11ranwnt1'
•e• preHIIIt'l' una •·olltraoli1·• Í1Í11, Una I'OIWili.wioÍII 1lf' c•,..le 11'11HI de•( puuto
di' vi,.,ta I•Í;!Íc·o-an;dítin• l'elll ,.J nnt•ai•'•;!ÍI'Il-1'\.Í:-tc·rll'ial. pan·e·c· irnpo,..j)¡)r•.
l'nti'P ¡,,.; cln,.. planlt'amio•Jito- •P ,.,..tú lral•ajanclo 1'011 •IIJIIII'•!o,.. últiiiHI•
epw •on lu• e¡llí' pt&gt;I'JIIÍII·n olorl!ar 1111a "'Í;!nifir·;wieín clo•te·nuinacla a Ja,
propo-.i¡·Íonc•,. 'JII•' ~·· ha:,!;all I'Jl 111111 11 1'11 otro ti'ITt'llll. Por lu tanto.
,¡ IJIWn,mo,.. sq:uir d an:.t; .. ¡.. f':\i,tt·rwiali~ta fta,..tH aprl'h•·nolcr 1·l I'Oll·
l't•plo ~a¡·triuno tiP In nada. cle·.ian·mn~ ele· lado ]¡¡,.. n•futar:ione~ ]IÍ1-!:Ír.a'Jl''' a ('ada 1'"·'" "1' puo•cll'll Ílllc•rl'alal". \o lo hac'Pillll~ por l••rwr· .. ¡
I'I'Íll'l'in ck n·dwza1· ,•,..as n·fut ;I!'ÍIIIll'"· ~in o ponpw qw·n·uro• o pn··
I••Jtelc·rno-. Jl,.~ar a la ncwi,"lll oh- la 11ada c·n :' \lt 1 UF 1'11 la l'nr111a miipur·a, l'ara pocl••r inlo•l'jll'l'tal- luP:::o (n.,. "lt·llro·ntn, ol1· ,.,11 ,¡,,,•,na e¡u•·
esi;Ín c•n c·a"'i "" totaliel:.cl. ÍniJII'I'!!naclo" ciP l'lla } l'"r l'lla.
La fulldalllt'llltwic"m elol'lr·iua1·ia 1ld c·onc·Pplo cfp la nada t;tnto rn
TIFII&gt;H:I;Ft; 1'111110 1'11 S.\IHHF l'l'll\ ic•no• cfp IIH:t•l.. Fl ache•IIÍIIIÍPilto ekl
&lt;Ti-tiallÍ"'IIl" hizo mú.;; ÍIIIJII•,..jf,l,. la. po,.,tt'l';.!a••Í•Ín .cfc•l plaiiiP:tlliÍo•nlo rie-l
proldl'lna ,¡,. la nada. aelrnilio•rlllo a .~ .. la 1'1111111 aqu··llu de· donllc· r...·.
1 \lraíclo ••1 ,.,.r l'l'l'ado. El J'l'll,..antic•nto elo• l'\H\11: \1111·" l'l'a IICI!-&gt;il.l.~
porque• 110 "''' t••fiÍa la cuw·t·¡wieín c]p la c"rP:II'ioín. La nada no f'~ c&gt;ntnn,.,.~ la prinu icín olt• ,.. ..... ~ino , ... 1•l fondo clondi' ,..,. l'nnolalllt'llta la llt':,!.a·
I'ÍIÍII v 1'1111'1'!!1' PI se'r. \o~ ht•nw• al'f't·c·aclo muc lu• a l.r ncwiou ho•itle¡.r;.:eri,'rna, ) JIOI' lo ta11tu, a la opw ~\In Hl" ~o-t ie·nc• t·mno e•IPIIII'Tlto de'
~u dnc·tl'Ína t'\Í-Ie•nciali,.,ta. El JH'll":rmic'lllo h•·f!,•·liano tic'TH' o-u-. raíc·p~
t'll ""'"' o·onc·c·tH·icín de• la nuda a lra\o~,., olc· la ruwi•'•n c)f' t'I'I'&lt;II'Ícín. En
1111 pri111·ipio ha~ una i¡.:11aldaol e(,. irull't•·rmimwicÍrl c•fltn• c&gt;l •••r y la
Ita da "'';!l.tll J1FI:J..I.. ·•¡.:¡ ,., .... lo Íllllll'tliatalllf'lltt· ind,.tenuinnclo c••, 1'11
n•aliclacl. naela" \' ·•Ja uaola lÍI'Ill' la mi~ma detPrmin;wiún. o uu:joc·
dic·ho, la mi-1na {alta el!' clr·IITIIIÍll;wic)n IJIIe· c·l ,;c•r". l•:,..ta idc·utifil·ac·icíll
t·,., po:-ilde porqnP e·l ... e•r 1'111~ 'ac·iado dt• toda n·fc·n·rwia para alc-an;r,ar
ioll al••oluta Jllli'I'Za. ~~~ al,,.olnta me·1liatc-,(. Súlo la din;Ínri••a dialc~I'IÍ·
c·o. "' ,¡,.y,•ni1· poclt·;í ~:wado di' c'"':t idc·uticl:ul ~ ll;ll't'l' ,..llf:,!Ír la IP~i ...
' la aul Íte•,..i,.,. Ja difPn'nl·i:wiún. E,.,ta iclc·tllidad iniPial 110 ''"' iuclil'•··
;.erwia ah ... olula. :-ino tjtlt' "" la "l·ontrapo~il'ic)u d1• 1111,. t'II'Hll'lllo• po:-4Í·
ti\OS CJIIC' 1'01''\Í•tl'll. ~1' l'IIIIIJICilll'll lllllllWillC'lllt• ~ "" I'Oilljllc•IJII'IIlau''
(J. F1m11 \TER l\lo11 \. oJ.ra c·ilada. p;Í¡!. 6111. l.o- ""i"tetwiali,..las pn•,...
I'ÍIIdr·n e·omplet anwntc· eh· l11tla I'I'"Í•te•Jwia rac·iou;d c•u la c·ewc·e•pluali:tai'Íeín rlc~ L.1 nada. ] h'.!IIH;(:J\1: la a1lmilc· porcpll' t''\[H'l'Íiltc'nla una pruchu
c•ntoc·iotl&lt;ll, nnn vÍYI'Ili'Ía ele ~~~ n'a 1ichrcl t rad lit' i el a por la ;llll!ll"l ia. Sola-

,.,.,,.¡

l

·-

..,.,

�mente con la exi-tc!l&lt;·ia de una nada pt~t•Je halJer una experiencia de
la u a da en forma inmediata. Unamos e~ le :,r-nt ido emociona 1, patétie·o tlr la e:-.:p•·rie·rwia inmediata de la uacla e·on la IHH'Ícin clc• cTe'acicín
a Ira\.~, tld planlt•nmi••nlo lsq!e•liarw. lJt·.~illllo~ a •yuc la ex¡wrierH'Ía
clt&gt; la naola ,.,., la r·on,i~rtae·itín íJIII' l't.'YI'lu a l'atla :'1'1' f'l'o'aclo, por e·jelll·
plo la c•xi ... te·rll'ia tll'l lwmlm·, "" ori:,tt•n [untlarHc·ntal t'll r·l ht·elio de
:&lt;U f'rr-at·iún. A•lmiti.la t''-'la ntwiún y proyedacla c•n C'l futuro, la IHitb
da la po;oilsilidatl dC' &lt;Tf'ar·, de hac·c•r,.c· a ,.¡ rlli,-mo. La nada. c'\.pt•rimenla•la 'in•flc•ialmf'llle no" h:lt'e po,iltlo• r·omprrruler la t•:-.lrllelllra dt·
lllll'•lra ,.,¡,.,IPIII'Ía t•n •·1 •:untirnw proyo•ct.tr,.t• •Ir la coue·iew•ía. ll&lt;·mo~
lle~aclo a In~ urnltralt&gt;,; tic· la c·•lrllc·tura&lt;'Í&lt;Ín dialt!etic·a clc·l .. lJ11.~1·in ..
de llunu;cFH r de·! "para-~r· ele SAJ:Ilil•. l'ura t•l l'iltí;oofo ale·mán la
rtada rto "" la lll'~al'ÍÚn eh-1 ,.er, -inn la •JIIt.: po~ihilit.t ('1 no y la llt'¡!U·
ción. IJIIl' rnelt•a e•l kl'l' clf'l 1':-..Í,;Io•nle y haee po~ildc su tt·a,..&lt;·t'IHif'rt&lt;'Ía
t'll d l if'mpo. ¡·nllfÍ;!III'a la lilt~Tlad dt•l prop•l'lar,.•: y c•l ~t·ntieln ,¡,. la
mi~midad, protluc•• lo &lt;Jllt' 111'11111· ILnn:ulo c•l rk;-uÍ\t'l ole·l 1'1:1' ;d-no-~o·r,
¡ror o•l c·twl "'' ori:,tina Id 11111\ irnio·ntn del tlo•v.,uir ele la c·out·Í•·n•·ia.
E~tt• c·oru•ept11 lo Yt ' ITillll~ má~ t"laram•'lllC: t'll ~ \KIHF al e·t•ntralizur &gt;'11
~i:-lf'llla enl re d ~t·r·•·n-.;Í y d :-er·-para-,..i, ) no e·omo 11 Ellll G(!EH qw:
lo et•ntralilla en (•1 ''Orr.w•in'' (El J&gt;ilra-~í :;:ntriano).
La proposie·ieín ltcidc;.:~l'l'Íana en la c·nru·t·p&lt;·i,ín nt·~ath·a ele· la
onmitncl .!PI o•fll(' e•, ··Ja nada annnacla'' lo '1'"' Ira ,..¡oJo lwndanwntc
eriti&lt;:tula elescl(' utt puntn 1lc vi,.l;t lú:,.!ie·o-analít ien. tJHÍt'lll':'&lt; ~n~tiell&lt;'ll
'1"~' de· l'&gt;'a forma aluden la c·onlr;t~lie·c·ic'•" twloria t'll la l't·a~e ''La nada
•·~''. S .\IITHE trata dr• t·urTe'¡!Ír la l'""l'""i&lt;·it'•n de· J h·IIIH:t!l'.ll ,(j,·i,·ntlo e·n
fonn:1 pa~iva ··La .'lacia no t'•. c·~ •iola". Miís qnr- nada, aquí ,.. mauífic·;.ta lllla elifit•flltacJ ele•( (o·u;.majc- IJIII' itlrap ~ ruerza il 1111 ro•¡dalllf'a·
miento tlel ¡t~·old•·IIJa c•n tUl terreno M1!il'o .
. Promm·ic·ndo el pr·imado dt• la c·~i,;t('lll'ia !&gt;Oirrt· la I'SI'ne·ia r baC'Íc·ndo inl('no·nir ,.,..11' e•lt•nll'nlo •·•! nrdural do·l ~l'l' cid ltnmhre, poolo•IUO~ dtTir· tflle "' 1''\Í,.lt'lllt· "no,.,". ,inn ""e' han·" f·t•nlÍnltauH·ntn ha,..ta
roncn·Lan•r 1'11 lu impo,il.ilidatl ele• la mtll'f'lt·. no f'OÍrH'itlit'IHlo nurw.t
l'flllsÍ:,.!o mi,..nw. El para-:-Í "artt·ianu c,otá ;¡,.,¡ lleno .¡,. ne¡.:&lt;u·ión, ne!!••·
t'Í&lt;Íil el.. :-Í mi-mo y f111'1'a dt•l J•riru·ipio lú!,!ÍI'o d•· iclt•nticlad: •\ ,.,..
i!,!ual a e\. En la t•xi,to·nc·in clf'l homl11·e r,; ]1111' tlnrtdt• la nacla t•nlra
al lllltnclo •·n forma ele tl&lt;'~:tiÍ\ idaclo•.; ,¡, . :-11 1-&gt;t'J' ~ ·'l' eon,.¡lilnyt~ t'll la
prinlf'ra prnpic·ett~l elo· La eonciencia.

d)

l!.'xi.~trmcia

como ..l•slur-en-1'1-mrllulo".

La e.xi;.;t•·ru·ia
('Jl

c·onl ntpo~ic·ión

~e~ ptll'tlf' caral'tl'rir.ar eotuo "~tar ··uquí y ahoru""
eJlll' e•;-.1 :i t'll tucJ.t, pa rl ,.,.
&gt;IÍI'Til·

de 1 l'lllll'l'(lltl ,J.: ::e•·

r

prc·. l'or lo tanto, rl ltoml,rc r·omo exi•ll'nlc• e,; :-.ie·ntpt·•· nu humlon:
"aquí y ahora". E~la urtitlatl •·spat·ieo-lemporal c·stú f'anwtc·rillutla en
SAHI HF y rn !h.wu;GFit por elos •·,pn•,ione,. muy .-imi l:u·r,.,: ··Hombre·
en-el-munclo·· y ''e~~~ a r-c·n-el-mundu ". ll a,..t a en la forma tic e:&lt;crilJj¡·
17:~

�uniPndo la- palulora" •·o11 ;:.uionp .. hay 1111a ¡!1"1111 •l'llll'janza l'lllrt• lo~
1!0&gt;'

fihí ..ol'o-.

TTarrmn,. 1111 p:ll"l!llli'"Í" 1'11 e') l!c"al"l'ollo d1• nw•,.,tra expli1·:wión, :J
fiu ol1· h ac·l'r a l¡run ar. c·on~ i dPr;winnes rP•¡wc•t o a c&gt;~l 1" ¡!ttione;; c¡w· 11111'11
pnlahra.., tanto en el tc·xto lwirlc·l!!!''rÍallo c·nulo 1'11 1•!
r[p r:ualro u
•III'Lriano. ;. que· \l'l'l'lii04 mú~ a"idnanu·utc· :1 mc·dida cpw no .• vayauH,,.
iutrotlueicnclo 1'11 la oltra. Toman·ulco,. por 1'jc·111plo •·•La• do"' fra"""
•puo: lt'Jlf'ntO• ('l'l'~c·nt•·-. ~i11 •luda ul!-(lllla ,.1 u,.o tf,. lo• ¡!IIÍonrs 11o J'&lt;'l-·
[•Ondc a 1111 t•,tpridto. ui a una OC'c·o·.. idutl l'•lc;l io·a 1'11 la ln·c ..entaeiún
tipo!!níl'iea dPI to·xto. B•••('UJH)p a una nc•c·&lt;·,.idutl dt• tladc· nua unicíu.
a dado• 1111 o·;tr.ic·to•r inoJi,.llluhlc a todo- lo .. l•;rmino- df•l o·onc•cplo &lt;JII''
n•pre ..enta la ft·;H;I'. Eu lllll'"lro c·jt'mplo lral.t do• :u•t•ntuar la IW&lt;'c-itlatl
,.,.,.,ll'i&lt;d ' ,.J &lt;'&lt;II';Í•'tl·r· il1di ..oluhJ,. t•ntn• ,.J homl•rc ' •11 mun.J,,. f)¡,.,.
(fl.lfiFGt;l··lt IJIII' la 1''\fiJ't'sÍcÍlt I'OIIIJllW•t;l "o•,.tal'•l'll-t'Í·IIIliUtlo" lllll&lt;',.,tl',l
) a rn t-11 fal'lur,t &lt;JIIt' •·o11 1·lla sr tl&lt;',-i¡rna 1111 kn,ínto•no unitario".
( :ontinuanclo C'flll ,.[ t'Oitll'ulario do·l lo'\ lo, dirf'mos qtH' l'~&gt;la,., dot-''' pi'Ci'ÍOJII'..; •· Jo:~t a l'•f'IH'I·JIIIIJII fo '' ll •·hom hrt'·l'll·f'l•llllllldo., l'OO"I Í1U) 1'11
do- po,.,it·ionc•s radic·ah11o·ntc• difcn·1wiada- a la~ IIHII11f'niola~ por la"
!'OII!'I'JII'Ínn••.., ..I:Í•ÍI'a•, tantn idcali•ta t'&lt;l!llo n·ali•ta. En la fi!o,.ofia
litoral t'•l'lll'iali,tn. t·l •·ono'!'JIIo .¡., ltoml1t't' Pra •·u ,.¡ tui-mo. ÍIIIII')H'II·
olif•Jllf• dd P-p:wio) dPI tiempo~ n·-¡wl'lo la teorin d~·l t;ono,.j.
IIIÍI'Illo ••-t,tltleo·•~n 1111a olift•n•II('Íao'i•'m notald&lt;·. pn•·· o•l ¡·oue••plo df'l
!'olljc~to c·o._:uo .. c•• utc· &lt;':-tú fuera del Lir·m¡u• ) ftwra olcl t•spuc·in. t•· 1111
~ujclo tipo, ~in lllllltrln.
ne ··-to• I'OIII'f'JitO lwitlo';!!.!C:rianu ····-tal'·f'IH'I·IIliiiHio" ,.,. llc:ta. por
,.,. .. mi,.,tua &lt;':tl':tt'II'I'Í.f:lt'ÍtÍII do• '·altura ) aquí".¡,. L. 1''\Í:-t•·twiu, c¡u .. o·ollfornw 1111 Ita) o.,njl'lo ¡.;j11 IIIHII1lo. Lutnpot·o Ita) 1111 E~n ai.,Jado. cla.J,,
~in lo:- otro" E¡.:.o~. l'or In !auto, ,.¡ lllllllflo dt•l ltomlorp r·'I.Í•Io•nk ••fo
a•¡uel 'JIIf' o·ontparlt• c·on In- otro- lto1111lor•·"'· c·o11 lo:- otn•• PxÍ•d&lt;'lllt•,.;
rl '·..~tar·&lt;'ll·o·I·IIIUilofo" , •._ al 111i-mo tic•tiiJIO "'~&lt;'J'•f'tlll·olro•". Con todo~
do,. &lt;'OJJ('I'JIIo,.. ••1 ,.,¡,.lf'JII'Íali-mo ¡•..,taloll''''' una unidad •·xi~t•·w·ial-e,.pn·
&lt; Ío·ll'lllf'Ol'lll tJIII' ,..oftrl'pa·a toda po-it·ic'&gt;Jt n·¡Jii~t:t 1' itlealista. puc.• 1111
parl•· &lt;'o111o .~ ... tu,.., ele 1111 ~IIJI'Io dc,..f'(Jilo•c tatlo ,J,.¡ tiempo ) drl f'•l'li!'Ío
al •¡u•• lt.d ..·ín lll'('l'"¡,f,ul de• clf'nw-lr.:at· -i Ita\ o 1111 1111 muudo c•,lt•I'Ínr
a ,~J. ..... ~t"Jn unu 11 otra tendcn•·ia. El ..,.¡o lt•••·Íu) de• o•xi-tir. tic• "•'r ,uj••lo
ando &lt;'11 -i. 1'11 1111 ~··r. la~ pt'Ht'ltas no·co•~&gt;a·
,.,.. "c,..l ar·f'll·t·l-lnltiHio".
ria~ &lt;[11!' dt•muo•;..trau) l'nn,.tat;ut el mtmdo unido a .~1.
S.\JITI:J·. c·llilll'Ídt· 1'11 ""tf' ¡mntn .J,. partida fundamt'Tltal (''\Í·I•·nt·i.rli•ta ¡·on llt·.IJIH.t:Jo.ll ~ }" ,.,taita prc·di•ptu·..,to a t•llo. "L· I'Oil!'t'l'l, ,.-, ..,¡
l'llllllllllf' d.tll" le· lliOtlflo• a\f'l' e•·llc• nnion ,.., ..~,·il'iiJIII' de· l'ltoutllll' au
llllllldc· &lt;JIII' llr IIJH.t:t·H, pat' f''l:l'llll'ft·. IIOJIIIIII' "o".ll't'·dan .... )f'·Ul~llldt•", }ult•·
1'1'11~1'1' "J'P'\ JII~J'ÍI'llt'f'", 1'01111111' 1\.allt, -111' .. ,~_. I'OIHIÍI Ít&gt;l1- dt' J""'-•Íioi lito;•,
,~fft•t•lllf'l' 1111&lt;' rt"duetion plt,:nomt~noln;.::it¡u••, t'!llllllll' llu,-,.erl. (¡ui rt-·
rfuit·a Jp JJIOIHI1• U J'o~lal eJe l'O!Tt;Jatif JIOt~JitalÍ&lt;JIIf' de }a l'OII•I'ÍCIII'I', c.'p,_[
f'OIIlllll'lll'!'l' ,J¡.Jjh,;n;JJH'IIt Jl:ll' rah.,trait. \lai .. IIIJ lll' pan io•tHII'a pa.. plu~
it n· .. tiltWI' le• PoiH'I'&lt;'I. p:tl'il Lt -otlllllatioll 011 l'oq:nni-atÍOII tf,.,.. ,:JI~lllt'llt•
opt'on &lt;'11 a ahstntÍtl'. qu'o11 Uf' 1"'111. •lan• 1,. •)!ili•nu· do· S¡oinoza. ¡¡tleÍII·
dn· la •q¡(,,..Lall!'t' pnr la ~ommation inl'inio· .¡,. "' .. IIJOtle~. l,a rl'latiolt

,¡,.,,.

IJ,.,

17 t

�des ré¡!ion:s d'elr&lt;&gt; •·si nn jaillissrmenl primitif e•t c¡ui i'ait partic de
la ¡;ll'lH'IIII'f' menw d&lt;· l'('&gt;' etn·~. Or 11()\ll'. la &lt;lProuvrons cJ¡., notrc prl'micrr lll~JWI"llOO. T1 .~nffil d'OUVfÍI' ){'~ )"t'\1:\. e't d'inlt'lTO;,!f'f 1'11 IOilll!
u a i\~ett~ cellt• lolali lt; qu 't·~t l"llomme-da n~-lf"-nwnde '' ( L 'f-:tt·r PI )c·
Néunt. pág. :~8). S.tnnn: in'&lt;Í;o,IP t'U ~~~ lt',;Í~ ''lwmln·r-r·n-el-mnmlo'' f"H
la aplicación clcl t'O;_!Ílo pn·-reflrxivo t{llf" invirrlr tolulmenl!' el "co¡tito-f'rgo-sum" rartPsiano; yo "0\. )'o estoy &lt;'11 !'1 m u ntlo, lnq!;O piPuso.
eonoz&lt;·n. razono. ele'. Para DE:'.CAilTE:o;, In primero c•ra el prn~&lt;ll'. el ra;.r,onar. la apr&lt;"llensióu ele• C'seul'ia:,, para SARTRE e&gt;- la irnH·ionalielael elc•

l&lt;t exit&lt;tencia.

1')

La mala fe.

La nntla ¡u·otlue'l' la all~u..,tia y ¡;,la e•,; la l'f'VI'l.lclura de• la nacla
y por la angn~tia ~~· oi•IÍI'lH' el e·onnr-íwic•nto tkl ~Pr e:-.,Í;-,I&lt;·ne·ial. un
&lt;·onol'imiPnto individuaL !lll!!U~tio.-.aul•~lllf' incli\'iclual. La c·uJWÍe'llt'Ía
quierf' eludir &lt;'1'11: ciPmPnlu ;ruc ella mi,.,rna ha crPaclo pnr la 11ecr,.,itlacl cle ,.u propio st•r rxi•tcnl•·. I•:Jia ,., •. niqw a t'Í mi..,ma, f'C dc·ja
apn·lwn!lt•r por ,.u propia nwnlira. la I'IIIH'ÍI'Ilt'Ín humana ,..,;)o e':i c·apaz
de UJala ft• ¡rrat·ia" a ~11 propie!lacl dt&gt; I'Onl'l'f'lat· l'&gt;U propia 1H1da, e•s
un e(f',.,NJ ¡{,. ··,·o,-jfi¡·;u·,..... _ tlc• Yoh·c•r u Qe'l' llt&gt;nn de• ,er. 1111 st•r-en-,-i.
JIIH~"

Ja t'OQ!l, c•( uJ.jP10 &lt;'OÍIIÓtif• ('011"Í¡!II IIIÍ;&lt;IIIO.
La mala fp Slll'triana y :"U rxte1·inrizaPiejn ele la mt•ntiru c•,;I;Í dacio
&lt;'11 rPiación, pro~ e&lt;'laclo ,oJo re la "'"li'IJC'lura onlolrí¡.dPn d .. la c·mwie·ne•ia y c·n uacla IÍt'JH~ n·lu&lt;·ionc·,., c·ort non11a~ ) ndorc·s él Í&lt;'e),., L;t mula
fe&gt; f',s una llf'I!:IC'icín clt•l ...-ntido el•· IH';_!al iviclad cf,·l para-... í. f'.., clc&gt;c·ir t¡ue•
e,; uu aulu·lo. 1111 dt&gt;sPu clf' t'OIH'I'f'f·io'm dt• la t'Ulli'ÍI'Ili'Ía. E.slc• mi~mo
plül11.&lt;•ami&lt;'ntn lo tf'ndre·mo" &lt;'11 PI IPIIlil dt•l p•i•·o-anúli•i~ 1'"\Íslf'llt'Ía)j,.,¡a, dt·l ¡·nal proyedn la e••li'IH'Iurai'ÍtÍn ti&lt;' una uwral l'xi,..lcll&lt;'iali:-ta.
t·nyo~ \alun·s liOil I'I'Paelo~ t'll &lt;'1 propio dc\1'11Ír lihrc• df" la concietwia.
_'fiii'Slra po,..i•·ie'm c'I'ÍÜcu se'l'á &lt;[11&lt;' 1111 ,.,, po~iltl,· lra;.r,;u· 1111a moral t'fllll·

pleluuu·Ult• lil•r•• :-.in I'&lt;Wl' &lt;'11 lu I'Ulllracli&lt;·&lt;·ieín. F.u e•] 1&gt;1'111 ido tllOI'al
y en el plantenmie·nlu ontoi&lt;Í¡!.Íec¡, ,.,.., .. tc·ma clc· la 111ala fc· r&gt;~ 1111 antieipo al cid psi!'o-anúlisi" t'XÍ,lt•Jll'iali~ta. donek !rala el&lt;• clt·mn,lrar '1'~"
nt f•] pm·u.,í hay 1111 clt• ..eo 1k clf'H'nir t'll Dio~. c•u 1111 ... rr-Pn-,;;í-para-~i.
··r.:t-rn· humain u'e,t pa!&lt; "t"ltlc·n~t·nl l'i'·tr(' par fJ!IÍ &lt;le, ll&lt;~¡!:alilt~ .• ¡.,c·
clt-voilt'nl dan" 11' IIIOIIclc, il t•¡.,l illl",.,¡ c'('lui e¡ui pe'lll [II'I'IHlrc• d1.'r&gt; allílude•.- JH~¡.:;alivc- YÍ~-a-\·j,., "·· ¡o;(l¡·· 1. L'f.:trc• d )¡• "'lc'·anl. pá;.::. a:; l. "In
I'OllSl'Ít•IJf'l' iltl Jiru de diri:,:c•¡· -.a 11&lt;\:.aliOit \1'1'" f&lt;' cfc•hor;. Ja ltllll'lll' Vl'l'~
dlf.-JIIi•uw. Ct'llc• alliluelr nous a panr clf'H,ir i•fr•• la mrwvuist• foi"
1T.'f:trc el le :\,~ant. pá¡.:;. H6 l. La malu ft· uo,.. l'lilit indicando la &lt;·arac·lerí:.;tic¡¡ cl1· nua n10nd P"•·uli:~L no ._.,.. un l'l!;!aíio h&lt;wÍ¡¡ (o;; nl¡·os. ""'
un c•n¡raiio de 'í mismo. Ha-&lt;áwlo,..p l'fl c&gt;:'l:e tlil't•rc&gt;w·i:wiún 1le una n•··
c•i,ín :"uhjc'l iva ha&lt;'ia la f''\tt•rioritlad c·st:dde·•·e· la di l't&gt;rc'fii·Ía Pnlrf' Pll¡_(aiitl y utala fe. "1\lai;o. r'e,.,l &lt;¡tw le· lllt'II,..OIIi-(P ""'' un phi·nnu1;'ll&lt;• nunnnl
de f'&lt;' (jlll' Hr·:mm:GER appciiP 1&lt;&gt; '·mit-~•·in". 11 ~uppo:-;e mon Pxi,;te·net·.
i"e.XÍSti"U!'e tlP. f' 11/IITCJ, 111011 r·"\ j,teU&lt;'C JIOII/' l"atrl I'C t~l ]'1':\. j,..[I'Ot'(' de

175

�l'aut re ¡)()ur nwi. A irbi n·~ a-t-il atU'llllt' oli ffio·ult.~ :1 t·mu·c' o ir que 1~
menteur duin! fain· PU toute lucirlitf. lt:&gt; projt•t olu metbOlltro&gt; el •¡ui'il
doive po•-;l-,Jer nnt· •·ni ii·re rompréht•u,..iou d 11 1111 ·u~ongc el t k Ja \ él'ité r¡u'il alti·rl'. 11 ~nHit •ru'une opacilt~ ,¡,~ (II'ÍIH·ipt• ma::;quc "''"' iuto·ntiuu, ti fattlrt&gt;, j) l'lllffit l)IIC rautn• JliiÍh~f' )ll'l'lltln· )a IJH'Ilt-OII~C )'UIII'
la yf.rilt:. Pat· ),. nu•n¡.;oii~P, la const:Ít'111't' affimrc t¡u"dle cxütc par
uatun' t•omrut· nwht•(• .1 11/ltrui. t•llc utili:-.t• it ~on profit la dualitt· onlolo!!,i•¡uc 1.lu uwi c·t tln mol d'autnli".
'·II llt' ~aurait PI\ i·tn· t)p mi·mr! potu· la 111&lt;111\ ai~e Ini. si c·t·ll··-t·i.
1'01111111' llOII" J'a\'1111"' !lit, c•~t !Jil'rl JIJ('Il•Oil¡!l' :1 •IIÍ. Ct•rto•~, )'OIIr t•elui
r¡ui pratique In 1111111\ ai~c· foi. il ''a!!ÍI hio·u ele ""'~'JIH'r uue \érittd.~plai ... auto• o u de pré~eHIPr runnw• '.~,·ÍI•~ IIIH' t'ITt'tll' plai-anlf'. La
1uau\·ai"'" fui a olmH' c·u ¡¡ppuren&lt;"e ln ~lrtll'llln· •lu IIH'Ilson~c·. ~~·ul••·
1111'111, l'f' ljlll l'!rall~l' tOIII, l'·c~t IJil&lt;', d;tll!o la lllil\1\;tÍse• foi. c'e~l a lllOÍ·
mi•mf' •¡tu• .i•• ma,..qtw le· \Í'rilt:. Ain~i. In dualilt~ du trompertt· 1•1 cl.t
trnmp•; n·, ..,¡,..,,. pa,; it·i. La matiHti.~o· fui impli•¡tw au t'Olltraire par
,.,.,,etH'I' l'unitr~ tl"lllll' t'oll.~n'f'rll'e" 1 L'l~:tn• 1'1 lt• ~~··aul, pá!!-. 871. Sl:,!lle
l1wgo eon una ~l'rÍ•· de· r·a¡ouawiento~ ,¡,. 1 riti•·a al Jl,.,il'o-&lt;utálj,..¡,.. •·m·
píric·o-t·ic•Htífit·o, &lt;'ll tlontlt• iudi1·a la .. n•lou ion•·" íntima:- y ~ult_jeLÍ\ as
t'lllr'' la t'OII&lt;'Í&lt;'Il•'Ía ~· la mala fe. El eomt·nt arin a la ct·ítica del psicoanalí,..uw lo trutan'IIIOs rtt(b aclPianlc ('ll forma det.tlla1la. l'ara que

J:r

Uiala

Y )a )!IJI'Ila J'l', Ja ltmHJacJ )' )u maldad )IIJC"tl:tll

rea}i¡¡u·~c ~·11

lo,.. homhre~ en t'ÍI'rla &lt;'l'rlidumhn· do• \"t•r.witlatl. t·~ ne~ve-ario que pm·a
d lromhre lltl 'alga t•l prirll'ipio ,¡,. id .. ntitlatl '11~~' c·ou-litu~,. una ,¡,.
ta~ car¡¡t·t•·rí,..t i•·a• •h·l en-:-Í. ··Aju,-i. pou1· qtw lt·~ t·mwt•pb tll' manvai::;
foi pui,;,o•ut att moirt¡., un in,tanl JHIII" fain· illu,..iou, pnnr •pw ht fraul'lli~e de" I'U'III'i'i pur.; ((;idl'. KP,..~f'll pui~~~· valoir pout· la rt;ulit•; humaine •·e)llllllo' ¡.¡,··al, il faut !Jlll' le pl'itwi¡w .J'j,J,•ntilt~ ne rcpré~c&gt;tttt~
pa'&lt; uu priH&lt; i¡w t•on,.,titutif tk la réalitt- lwntaitu•, il faut IJU!' la n~a­
lité hmnai1w Jlt• ;-oit pa;&lt; m;n·t•l'lairemcnt , ... «jll't·llo• e·!'l, puÍE"f' étn:
re •rtú·lle n'6L pa~. l_lu ... ;;l-e·e 'l"t' &lt;'l'la "i~niri,•Y"' tL'F:In· et le ~~~aut,

pá&lt;!. 98)
E- nt't'l'•ario para rl •levPnir el•• la &lt;·xi~t•·nria •111" ex.i,ta un &lt;lt·~·
uin·l Jc·l •et· al uo fl't'. "Si rlromuw e-t ,.,. •p1'il l'.!'t. la nwuvai~l' fui
1 .. , i't )out jamai-&lt; ÍIIIJ'II'-~it.J,. el la fraHI'Iti..,,• •. ,.,,,. tl'í·tn~ •on idéal JHIIII'
dt•venir ~"" ,~,..,.·· t I;r::tn· 1'1 ),• \c~ant. p;i¡,:. 1JB l. La ,..inrl'ritla•l total
o

ron.~i¡ro mi•mo, qttt' c·•nr .. tilniria la r••aliliii'Í•'m tf, 1 priu•·ipio elt· itiC'I1·

ti•lad 1'11 el !-11'1' tld &lt;·,i•lc·ult·. la eoineitl••tll'ia total de unu eollt'ÍI'IH'ia
('011 dJa misma dP•virtnará la c·¡.;tnwtura ''lll'IIIIIÍ;;rl([a" del par:HIÍ, c•l
d•·,.,nin•l &lt;11'1 plt·rto·"''r al no--&lt;er y la lruu.J'onuari•'ln en 1111 !Wr-t·n-sí.
j.Jf.utie·o a &gt;-Í mi•JIIO, \ I'J't'lllO;&lt; IJIII' l',.,ft• dt••f'll tJ1• I'OIIe'J'C'I&lt;JI'SI' ('JI llllll
1111idacl es 1111 fr;wa~o inlterPnle a la mÍ•llla •·slrue·tm·a ele la exi"t••Jwia.
Oc• r-.t•• eon&lt;•epto pro\'Ít'IH' PI st•nlídu al1o11rtlo cll' o·•k ~i~kma. l'n inl&lt;•nto ele c·onc·r·••l.ll·~··· de Jcn•nir t•n algo •¡tu· -•· ··ru•rmti=.rt". eo11~titn·
~ I'UJo un fr:wa,o por ant it·ipaclo. 1111 c,lar nldigado a no ,Jejar de ~er
libre para el t·o11tinuo )II'O)T!'Lar,oe• t'l1 la~ po~il1ilidadP,; de CllllCt'ei'ÍtÍll
ti&lt;" la f".:Ístt'IH'Ía. l'or t'&gt;ola •·.-.tr·uplm·a ontolti¡!Ít'a tfp Ja cxi~ll'lH'Í¡¡ de lm,

17()

�homhn·~. r·t·t·haza to.Ju la f'OJH't&gt;ptualizat~ión dp lu:s t'ontluct•h; morale;;

mía:- y la tle lo~ otro.... "Comnwnt donr ponvon~·nnn;; hliinwr autrui de
u'ctre pa,., "inf"i•rc ou nou~ réjouir tle nutre ;,Íll!"t~t·itt;. pnisqnp cettP
,.iTw~ri ti· no u~ a ppa rait clan¡;, le m f. me 1l?lll)H t·omme impo..,~i hle ·~
Com n wnt pon' on,.-nou~ aJllmTt'l" n11~me. 1l an;; le el i,cou rs, dnns la cou{c;;sion. cJans ri'X&lt;lllH'Jl l(t• f"Oil:-.f·i&lt;•Jlt'l', 1111 l'fforl .Jr. ~inf"t•ritl-, JIIIÍi.CJUC
,.,., effnrt "''ra \OII~ par e,.,.~f'ut·e u l'cdu'e l'l qtH', dan~ le krup~ mi·me
1111 non~ l'anllOil&lt;'tllH JlOll:i avon,, Ullt• rumprí·Jwu:'ÍOU pr(•jlJI)Ít•al Í\e tle
!&lt;a vanit~Y Il :-.'&lt;~1-!-Íl t•n dfet ponr moi, lur.,f{lH' jt• m't•xamint•, tlc tléternlirwr· t•xal'l t'lliPnt ,.,. t[llt' jP "'" i"", pmu· tu e n~.• ullt 1re it l'etr·t• ,.;aus déIom·:; ljliÍllt• it nte 1111'111'1', par )a ;.;uite. t'll tJIH'It•. dl's lllO)t'IIS ljliÍ
pottrronl nw t•ltall¡!t'l', ~fai, qn'"'' ,.,. it tlin·. ,.íuon tjll'il ,.,·a¡!ÍI pcmr
tlloi dt· 1111' c·ou,.,tituc·t· comrnt· una f'!¡o,.,e~·- (L'J~tn· l'l (,. :"'lt;aut, pá!!Í na, 102;:1 i .
Ht• a•ptÍ. c·ou la aplic••wi•ín tk ;,11" prirwipio;; :'istcruálit·o,; tlt• la
lll'l"t~~i•latl tlt· 1i hertad y dt• "u JUIII'H 1 :--in va Ion·~ ~~ ic·ns ) .•ul t jet ¡,-i,..t a
(t•tmlt·•uli&lt;•t•itin total ,¡,.¡ •·onc&lt;·ptn moral1 nna rot:H'iúu cll' 11!0 graclu~
.J,. lo~ iJc•aJt·.., dt• la mor&lt;.d clá~i&lt;·a. S·\llTrti:: .. ,tahlt•t•c· tJIH' JJIH',Lra lilwt·tad 110 :'l't'Ía )10:-Í.h(t• si 110 Jllltlit;l"illllll~ )H't'ill', l'aJt at·, pt&gt;ro (nt'¡..';tl dt•uto~­
trar;Í CJilt' no pntlt·mo¡.. clt·jar tiP s&lt;'r liltrl':-. • .J,, lo 1)111' dt•ducimo~ clirectameulc qut· uo poclt'lllll"' •l•·jar tlt• actuar iumoralnwnlt•. Se·•· virltw~o,
lwut•;;ht, hl·nw. ~aultt tll' n&lt;·uertlo a lo,; v;dnrc•&gt;&lt; t•lit'lh e•eru·ialt•• ,., impo~iltiP. pm••lo t(tll' ,.J homl11·r· u o put•dc• ljllt'llar
Ít·n, j,J(·uli•·o a
,..¡ mi;,nHt, 110 (lltl'rle ""r ,.¡,.lllJtl't.' virtuo¡..o. hnueo;lo, c·le. dt·. "'';.!IÍII llll.t
norma, uua apn·lwn~i,)n villorutiYa para ~uiat· la 'ida. Como la mal.t
fe f',.I;Í e,;lnu:turada •·11 nn ~entitlo ,¡,. moral t'flli~Í(!&lt;l tui~mu. t'll ,~,la
moral d., nult·nticidatl t''\Í"I••ut·ial. f',..lo" t·alifi .. alivo&gt;&lt; prt·t·iatln, df' lwtw;.titlatl, "&lt;anlicla.l. \ irtwl "" la forma má,; tlin·•·ta de nu »Prln. put•o&lt;
"''~ l'slú paraliza1ulo la 1":\i«lt•nt·ia t•n una j,J,·ntitlatl inanlt;ntira. La
huena fp ontolciJ!it'a r~ vi\ ir c·n la in~P;.!UJ"idad tlt· no :'-1'1' llllllt'a aiJ!o,
no "'"r t'll tlema~ía IIIII'IIO, ltouf·~tu, v irtuu... o. C'lc., ptw:&lt; ··~ta uorma li7:H'it'm no t[Uila la total liherlatl •·u la lihn· t•lt'tTit'ín de mi,.; (lll,.,il,ilidade,.. ·'La :&lt;lnll'llln· f'.':•l'nlit&gt;lll' .¡,. la ,-inc.~rilt'· n•• diffi·n· pa~ ,J,. t•f'lh·
dt· la mauv·aj,.,,. fni. pui&gt;&lt;tJUt· rltullllll(' ;;ilH·(·n· ~~· eon,..IÍIIII' t'OIIIIIll' t't'
lj U 'jJ C,.,l jJOllr 111• r f&gt;t rl' JHI~. C't,,_l l't• &lt;)11 i C' p) ii(UC l't'llf' Yéri 11: J't't'&lt;llllllll'
par· tou;o. qu'on ¡•eul dt•vt·uir clt• matn aisc fui ü fon·e ,J',~trc ~int•i•n···
(J;¡:;Irt' 1'1 le '\~anl, p;Í~. 10!&gt; 1, E~tao&lt; t'lllbt't'llt'JII'ia,. IIIOraiP,. tle . . 11
teoría dt• la 111ala ft• nns cla un panorama muy ;.owhrío para la con\Ívcn&lt;'ia lllnuana. \'prc·mos t•sle ""(H'I'to al tratar lo absurdo de :'U
"''nlitlo scH'iaL e;;t¡¡ ..rítit•a al ''e,.píritu tic scrit'tl:ul", en d intPnlo dt•
no cn~i(i\'arse ) n·eonlt•mo:; lamhiht e:&lt; la~ t'tlllt'lll"'ioni'S ,·., Ít'a;; e:xi~1Pn­
f"Íalisla&gt;&lt;, !para nu dt•t·ir no-ética~ j al ~·~taltlet·•·r nue:&lt;tra po... lura l'rÍ·
1it·o clol'lrinaria de la impo,.,ilti litl:ul de ~.:on~truir un¡¡ nwra 1 tle Jiher·
tad ah•uluta, •·uutin~Pnti,ta. !'&gt;iu c:-.lar •·onrlít'Íollalla a niuguna norma,
a nirtguua limil;wítm. Su e~ln:JUi,.JU&lt;l ¡·xi,IPIII'iaJi,.,t a lo JJ,•ya a t·n·ar~c:
1111a •·onl ratli,•t•iún 1) u e t't1l11·irá 1otlo ,.u ,¡.,., t•ma.

,.,..,,¡,

177
12

�1' 1

El ...w•r-pnra-si.. o t•l srr del l'xistente.

El e·apítulo ele• la ruala fp \ÍC'Ilt' a ~'•'r una ;;u,pt&gt;ll"IOII uwme•nlánea
.Jp( ell',;arrolln eliaJt·l'lit•o ele· la obr·a. ,.,. retorna en e·l e·aurino »Í~le•mii·
Lico al eutrar· 1'11 la "":,!ll!tda parte· IJIII' lntl&lt;t ··c·l st·r-pal'il·,.í'·. El lt•t·lnr
llt•;!a a ""'a JIUI'It• conot·i.-rulo ''"'" a ni .-e·cel.-nt.-. •lito&gt; elo&gt;mt'nto¡; c:-.lnw·
lnrale·~. La init·iai'ÍÚn la hizo al tratar· f•l tl'ma d.- la &lt;'tiiH'Ít'JWia y vol·
'ió ~oltrt' .~1 al t·~tudiar 1'1 te·ma •h· la n¡uJa. r;,.. t¡ttt' la &lt;'Oil&lt;'ÍI'Il&lt;'Í~ y la
nada ,.011 Jo,. t•lt&gt;nu•nto,., t·on;otitutiyo,.. diniimieanwnlr del ~~·r·par:r-~i. del
"t'r ele· la e•xÍ-II'IIt'Ía ,¡..¡ Ilnr11ltrt&gt;. El •er-panr·•Í t'» 1111 ,.e•r ae¡twj;ulo el·•
al~ una nr&lt;uH·ra .J,.) llll·"l'r, lle•\ n 1'11 ,.¡ la uada. pre·.-npone• la natla.
Pl'ro la f'onrirrwia. ,.¡ sl'r·para-,.í, ,,. apoya 1'11 el otro f!'\.ll'l'tllO, en lo
cmwn·ln. ••n lo dado. t'll lo t'II·•Í. El ;.,~·r-para·,.Í t•,.,tá, por lu taulo.
""lnwluraelo t•n uua fonna tlin;Íurit'o·tliale'·rtica entre· la llt'¡!af'Í!Ín ~ ],
cnJHTt'ln. En una e':oJ't't'ÍI· rle· 1!t-:-niYd ,(p elife·rrtwia rle tll'n ... idael l'llltT
e·l 't'r ll•·no dt&gt; .•f'l' ~ la nada. E,.a ne •o·c•,.itlad par·a lo dado. tl•· rw ;q•a·
rr·e•t•r 111iÍ~ •¡rrc· e·n .. 1 man·o ele• una auiquilaf'ÍtÍn que• ,e• n•yela, no forma
IIIÚ» •¡ut• una ••'la •·osa I'Oll la Jw:.:;at·i•"•n iutc•rna ... ~f'ría 'ano 1nHl¡!Í·
uat· '1"'' la e•onc·ierwia p111li••ra "'i~tir ~in lo dado: "'ería t'TIIOJH'I'" c·on·
e·i•·cwia 1 de· l dla mi,;ma t•omo eorwit·cu·ia d1• 11atla, ,.,., dec·ir. la n:11la
ah,..oluta. Pc•ro ~¡ la e·orlf'ÍPtli'Ía ,.,¡,.,le· partiendo di' lo dado. t•llo no
,.,i¡!nific•a en mnelo al¡!lllln 1)111' lo dado la eoueliciorw: ~'" pura ~ ,;Ímple•
uq:aeio'tn ,¡,. lo elaelu. •·xi•lt' t•onw de·,..pn·lldimie·ntn ele· a l¡!o eladn •·:xj,...
IPnte· y t•omo t'OIIIJII'Otlli,..o IHwia c·it•rto fin toda, Ía no e·:xi-tentc•. El
-•·r-para-~i e·11 "11 relat•ÍCÍII t'Oll 1'1 t·u--.i r- t•l tema l't•nlral, mrdnlar ,¡,.
lo41o &gt;&lt;11 ,¡,..te•nra dol'lrinar·io 1''\Í•It•twiali-ta. En d sl'l'·t'll·"Í. "t' e·,;twli.r
la furwi1ín primordial de· la naela e·n c·l .¡,.,,·nir e·tmlinnn dt• la t·nn·
c·il'rwia de' "" pro~ ec·ta r·e·. i nlrntlul' irst•. rotl••ar ..w. flo1l ar 1'11 In nada. La
traliolacl elc·l e·'\Í•Ie'llle· •••liÍ fullelanlt'nlatla e•n la uael11 t'lllllo una elefi·
c·it'rwia "ruHr·&lt;·a ida. 1111 'ac:iu •·n 1'1 se·r". "Aiu-i. le• nc:anl l'"t t·t• 1ro u
el'i·tre· e·e•llp e·lrutr ,¡,. l'e·n-,.,oi ,.,.!'.. k ,.ni pat· e¡uni se e·mbiÍIIIt' le• pour·
•ni. \lai, c·e· ut-anl nc· p1•ul "t'-lre t;lé .. l(ll&lt;' ,.,¡ son 1''\Í~It•nc·e• d'emprunl
c·,.,t eorrt-lativc· d\111 al'le• ne:anti,.,anl c(p l'i·trf'. Ce•t a!'lt' pc·r¡•(.ltwl par
•¡uoi l'c·n-•oi ,..e• olt~)!racle· t'll (ll'P"•'tH'P ú "ni. nou- l'appe•IIPron,.. acle onlo·
lo~i·Jlll'. Lc· llt~anl e'"' la 111 ¡,..,. 1'11 CJIIC',..tion el!' r.~, 1"1' par l'i·t l"l', ,:,.&gt;&lt;1-ircl i rl' j 11&gt;-1 t'llll'lll la ··•m-•· Ít'lll'f' 011 fltllll'·"oi.
('o&lt;l 1111 e·., ,:Jll'll wnl ah,..olu
tjtiÍ \'Íl'lll it I'PII't' par J'(.tn· t't &lt;¡tri, -au,.. aYoir l'i-tc·.-, t"&lt;f P"l'l":rrwll•·1111'111 ,..OIIlt'IIU par l'Pirl'. L'e~ll'l' 1'11 •oi .~tanl ¡.,... J.; clan;.; ~un t&gt;tn• par ..,,
totale po,..ith ité. :tllt'lln i•tn· ne peul pt·oeluit•e· de J'Pirt• 1'1 rit&gt;u ne· 1'""'
iliTÍ\IT a f¡;.tn· par l'c'trP. ,..¡ 1'1' 11 'p4 11' llt~anl. Le· néant e'"' la pos;.;iJ.j litc~ pmp1·c· tle l'i-trl' t'l "'"n uniqtw po,,.,iiJi lit•:. Enl'm·c· e·et tr· po::-•iltilit•~ ori¡!irwlle n'apparait·e·lle· que· dan,.. l'a!'le· ahsolu •JIIÍ la rpa(i,..e·.
Le ll&lt;;ant e"•taul ru'aut tl'l-tc·e 111' prnl n•nit· it l'i·tre· IJIIt' par l'i'tr.. luiutt-:1111'. En ""11" elouto• \'Ít'llt-il ¡, r.~ln· par 1111 i·tn· :-in¡.:.ulif'l', 'IIIÍ f'-l la
t·calitÍ' humaiut•. J\lai~ t'PI l'·lrf' ,..,. c·tm~Litlll' t'Ollllllt' ¡·(•;dile: ltuutaiw• t·n
tant. qu'il n'.-st rirn que J,. projel ori!!itwl ,¡.. :-on propro· npant. La
re:alitc' humaine. ,:,.,.,, r.~,
en l:mt l[ll.ile•st elaJl"o ..on rtrc· ,., pour son
t'-tn· forltlt'JIH'III llllÍCJIIt' eln uéaut illl ""in de r.~tn··· 1 L'l~lrc 1'1 le 1\panl.

e·

....

-178-

�pú¡r. 121 ·¡. Con los eiPnwnlo:-t r·stucliaclos Pll la iutrodm-eiiÍu y l'll !a
prinwra p:~rlc. S \RTIH·; prPpara, orclena p} enfoque del temu centrul
de h1 ol•ra \ .le -.u &gt;oÍ:-II~ma. r¡•]u¡·Íonando ]u, e·tmc·ln,..ionf'&gt;~, lo, anlcccdcnto·:&lt; t·on Ía ini1•i;wiún de lo,; e:,tudiw• c¡1w lt• "Í¡:twu. P1·ro hae· .. aún
m:í .... pf lo·l'lor ;d llt•¡wt· a la parlt• I'PIItral 1lrl ,..i~lt'IIHI. ya ¡·ouon· -.,u
alllfJio·nlo'. lo ha \'Í\ ido "~'Paraclaulo'llte l'n lo" tema&gt;&lt; de la c·ow·iPrll'ia y
la nacla. 1\o tierw qur lla('Pr salto... ni e"'fuc·rz:o, ,.ol:~uwnle tiene c¡ue
1lejar"" lle-va•· t'll d pr•we·"n •lialc~t·lil'o 1lo• la,., c·,..¡wf'trl:~eione~. v•whe
a alr:Í:', rl'lrtH'Pdt·. n•torua y rl'lo111a ,.J ;..e·r-cn-,.,i, para tkfiuir ~~~ e·o••·
lornu, lo 1{111' ante,., lt' o•ra iutpo,ilde· ltaPt•rln. E"h' uu'•todo clt• rel'tiJTe·¡·
¡·out inuanwnlt• a la ohra, n•tomatuln I'OIIt'l'jtto,; ant¡·rinres para rcla¡·ionado. para hae1·rlo aeluar o•n otra,.; situacionP,. t'" lo o¡w· le 1la la
c·m·;lf·teri,.,t io·a de ¡·oh&lt;'rt'Jl!'Ín de un ,.,¡,..t,.mu urolido ~ t{'jido, &lt;"ruzado Pll
varia,; din•tTÍOilt'"· ¡wru no lo lillo:•·a por c•llo dt~ t'l)llt raelin·ione,.. En
la parte nilit·a anotaremo;., 110 ola .. tanll'. I'ÍI'I'I:t" falla..... ad¡·f:,:az:ami¡•nto.. , irwulwn·uo·ia t•Jl n·tl' lo•jido truut&lt;ulo eon1pat'la ~ clo•talladauwutt· t'll
111iÍ,.. 1IP ,_,.¡pe ienta;. p:Í¡!Ína-..
El "l'r-pa•·a--i o'&gt;' alltl' toolu e·onc•io•nl'ia y "11 c·ollclil·itjll de• po,.;j(,ilida¡f. Su e"Xi,tf'lwia e,.. para la e·on,.,l'irno·in. para-,..í. --T."r.trr 1!1: la con,.
t·Í¡·ru·r·. o·n tant rpw I'OII~I'Íeii!T. ¡··,... ¡ ol'c·xi•lt•r ñ di81rtnn· rh• soi ¡·omuw
pn;,.,,.ne:o• i1 ,..ni t.•t n·llr• cli-tanl·t• nuJl,. 'fllt' l"f:tn· pnrt1• dan" '-1111 i-tr&lt;",
,:,.~t J,. ~~~ant" tL"f.~trr 1'1 le J\¡~ant. p.J~. 120'1.
Dirá lnP~II que· la ¡•xi,..ll·nl'ia ¡)rf lloml11·1' ¡•;.. ¡•) l'ntHlatuenlo ol1· l.t
na ola e·n .-1 f,,•no tft·l :-o•¡· 1'1111111 rP•u 11 ;H lo el Íl'o•c·t o of¡• &lt;':'1 a ¡·aral'll'riz:li'ÍÚII
H' da 1•l I'OTH'O:pto 1!1• la f;wt j¡•j¡Jaof. 1·l lwl'l1o clo·l ,.. ...., do· la c•ontiu¡:eut·i 1
dc•l ,¡•¡·, ¡,l'or quo~ p,. a!-.Í? ;,Por qu~ Pxiste't Su ckn·nir o•,w \iH'ÍO cleulro cl,•f l'!'r. 110" JWIH' ft·¡•ute :1 la h'llllttH·aliclacl; )'a&gt;&lt;aolo )' futurn. El
1' n•,.,f'nlt&gt; ,.,. ,,·.¡n una tHH'ÍtÍII I[Uf' 1im i la do" t'OIH'I'Jit O". El pasado no;..
du ¡•l ~~·•··l'rl·•Í. t'lllll'rc·to. inYarialtlo·. olt·finido ' cldinitiYo. El futuro
nos da d ... l'r-para-;..Í, C'and•iautt•, ff¡'¡j¡Jo. iuof¡•fi~liolo. lle•no dr po,iJ,iliolaole-. lll'llll clo· nacla. S-\HTIIE 1lijo cl1·l •c•r 1le la• eo""" IJIH: "El st'r &lt;''
d ~o·r·l'H·sÍ, {',.; lo e¡uo· e~.,. Si "" p royC't'l a t•;..t a npac·i el ad, o'"'t a tot a 1 c·onI'I'Pr·icíu en rl ,..pr-para-,.í t·on la~ J\lltao; qut• lwmo;.; t'llllllll:rildo cl1: PI.
1t•Julrl'nln;.; 1(111' ",.¡ st'J' eil·l I'XÍ•If'nle ~'" lo IJIH' un 1!~ y no e·;; fu opw 1',..··.
APltÍa ,.¡ tft·,.,o•n. la \oJunlael. la clo•eTÍI.&gt;II de po~il&gt;ilid;u[cs, In lilwrtatl
!&lt;artriana 1'11 1ldiniti\ a, al,,.,olHtaliH'lltP ¡•outin;.:.o•JJtl'. 110 li;.:.ada a 1111 pa&gt;&lt;:ulo, ni u ntlorP.• tra~t'PtHknto·.&lt;. E" la uatla de :-&lt;ll" pr·opio,. \'alon·~.
El "i"IPrtHI lwid.-~gt•riano t••tá ¡·on.-tr·uído o•n 1orno al ''JJ11.win". al
;.;ct· ahí, al "f'r 1lo·l I'"XÍ'-lelll&lt;'. Yu IH•mn~ vi ... Lo en lo,.; capítulo&gt;&lt; prc·limitwn·,.. 1'1 car.:icLPr rc&gt;fprpm·ial al ''lhtM•in'' IJIIP tÍI'JJP c·l mlllltlo que no,.;
rod1•u ,- In:-; ¡•o;.;a;- de I'St.' mundo: lo~ ull'tl!-!Í lío:-. To1ln está dado 1'11
rdt·rc·r;,. i a al ·· IJasf';ll", 1·l t-oe•r n·:d i.-;a elo•· elo• too! as ]¡p; po,iltil i el acle-,
¡wru 1)111' atín no "'' hu lo~ratlo eli'IPrmiuat· t·n Jorma defiuitiHI, ~·~ al¡:o
inu:'.i h Ir. inclc&gt;fin i elo.
El si ... tl'lllil ... arlrianc&gt; t ie·nc• l'ie·rta IPnolcu¡•ia a I'C'Hlrarlo o~n •·l para,..í !PI]IIi,·all'nte al "lJa.w•in"' de 111-ideg~rr ·l pero tamf,¡¡.n, por la propia
c,.,lrttPIUra del para-~L tiene un apoyo c&gt;n el "Cf'·Pil-i•Í. El ~er dt•. la
coni'Íctwia ~'"' ~óln un ori¡!Ínal e,.,t;ulo lid SC'l'·l'll-,;Í, e-,; 11110 dt: 1'11~ t)o..,

179

�dl'nwnlo,; &lt;·nn,;l itut h o,;; c•l otro «S la nacla. Pe• ro c•l para-;;.í tic1w 1111
inte·nto natural () lu n·n·mo,; má" &lt;·!aro c•n ~u ll'~is del psico-ani'tli,;i~
I'Xi,..tconcial) de.• fundana&lt;•ntar"e a ,.¡ mi,.. nao. c•n •wr un :;l'r-en-,;Í. iclhiti1·n
a ,;Í mi,..mo. 11&lt;'110 ele st•r, c·nmpacto, !"in po:.;il,ilielaclc•,;, ~·nteranu•ntc~ ele
acucnlo al prine:ipio clt· identiclacl. lle•utus &lt;'lll'lll'leriz;ulo, ~~·gúu la,;
propias palahra" clc· S \RTRE, que la rotH'it•Jwia "no 1'1' ln tpH' e~ y
lo que~ no (';,"'. ,.,., de·e·ir que no 1~s lo 1(111' .,,, "ino que e,; cont'ÍPUI'Ía ele
Hl ra c•u:-a, no c•untplit'llllu, por lo tanto •·nn e·l pri1wipio Jóp:ico-ari~to­
tl-lico tlt' ic!.-uticlad. EL ,..,'1'-par•h·Í 1'" un elc•svanc·c·imi~·nlo dd ~t·r. un
clehilitamientu tic- la n·alidacl. La eoiH'Ít•rwia l',..t;Í prt·,.e·nle a .;Í mi,ma
~- c,.,ta pre~e•wia a ~í mi~ma e,; una n·,trin·icín ele la iclentidaJ. uua
1dentiJacl meno,. llc•n:t ele ,¡: pue:,lo c¡tw la conl'ic·ncia t'S coneic·nd.1
de otra c·o,.a. e::.IIÍ m:í,.. llena de otra &lt;·o,..a.
E,- te~ c·out iuuu 11111\ imit·nto lld )Htra-,..í al t'll·~í. e•,..ta alrat'I'Íc)n que·
r-ufn· la concieul'ia para fnndaJnenlar;.;c• a "' mi,.,ma, no son 111Ú~ c¡w·
intc·nto,., npc·c·"ari;unc'lllt' frat·a,.,aclo,- ¡]p ¡¡nkmano. Nn,;, da el materia 1
pm·a los arptlllPHio~ t!P Jo,.. tema:,. Jr la mala fe•. &lt;'1 c•!'lpiritu Jp sc·rie··
c(arl, el &lt;111101", el oclin, el ;,acli,-nH&gt;, d wa,oc¡ui,.nw, la lihe•rlatl. el p~-&gt;ie·o­
ani'tJi,i&gt;- 1''\i~h'IH'ial ha,; la llc·~·u· a pro} Pf'lat· In• lillPamif'nto~ de una
moraL De•.;eiP ;u¡tli h:Ha la ll'l'mi11aeiún ele•! lilll·o, t•l rksarrollo ole!
lc'...:to 1"-'lar&lt;Í loa:-.tclo t'll cli~tintn" a,;pt•t•to::o y enl'o'fUt',. de Psta relación
c·ntn· el ::-•••· c·onnctu panuc'·niclt•o. el ::-er ele la,. t·n-a,.. ) t•l s&lt;'l" clt-1 e...:h-tcnt(•, t•l •t'l' tic• la c'ciiii"Íc•Jif'Ía. ~ue,tra po,i&lt;'iún críti•·a r;ulicari't en el
c·...:tn·mi~•nn t'un t¡tw c·~tán tomado.- t•,.teh lc'ma- en .~u,- t·un~ccut'llt'la"
) el carÚI'II't" a ¡,,m·cl11 elc• t•,.r e movim it·ntu, ¡¡( ""t.tldrn·r IJ u e s!Ílo ~on
intc•JllO" frat'a,.,aclo-. clt• t'llllen·tarsP. f'll nna unidad 'IIJil'rÍut", paralizando
b clial!~c·tit•a ell' LIFt•lil., l'll h1 t¡ne "e ha&gt;-tÍ para dur la estructura ~e·r··
para-,.,í.

f'"

Ht-:lllfl&lt;:I.LU no" pn~:-.t•uta Hl tesis de lo,. .. ~tatlll!' c·otitlinrw y nutén·
ti•·o tlt&gt;l "'[lu$r•in". ~cílu ,.,on do&gt;. &lt;·anwlt·ri,.,t ic·:t.;. clos modo" de ;.l'r ele!
f''-Í~tc·ute'. En S\I!TIIt·: 11o ha} e;.;e ~e·ntitlo elc· c•,tado, •duo e111e el e11--Í
) 1'1 para-~í "1111 clco- tipo- do• )ot'r, tlo~ polo- coptw~ro~ •·n ¡]onJ¡• ~e •·~ta­
llll'l'f' c••e 11111\ imie·ulo dialél'lieo. --in c·nuC'lu-Í&lt;ÍII, clinamizar.lo por la
11aela ~ ~in llc•;rar a l.t ~ínte·~i~. Lo lwnw" c•ar:ll'tc·rit.arlo por lo" iulí'nto-.
ele• com·n•tar-P la t'cllli'ÍI'IH'Ía en una unidad. Son opm·-tos porque el
~l'r-en- ... í es ¡,¡,:IIIÍc·o, IIPnn el(' •c·r... ~taldc•. C'lt•.; c·l para-&lt;Í ,.,., lo cpw
uo Pi&lt;, una "m•rmti:.n,·itín". un aniquilar•&lt;'. un cli ... t;uwiar&gt;'l' tlc· la itlt·ntitlacl. La opu-i,·ic'on e•• tal e¡ut, SUITIU•: prl'lc·ndt• tlc·uw~tnn· qnt• un 1-Wr·
en-sí-para-&gt;&lt;i e'« itupm;ildc. nu pudic'·utlm·l' lo¡.:-rar JllltH'a tal l'onjmwic'ou.
Sirn&gt;: Pste ra:tmt&lt;Hllie·utu para He¡!ar la n•J'le'I.Ítm ele la t·unciL'tll'ia de• KÍ
UIÍ:'ma r atíu llliÍl'i, lll'!!al' la e:\.Í4c&gt;nt·ia elt• Dios. Tal l'íi Ja important·ia
&lt;le· la impo,..j),iliclud ,..artriauu ele la unielarl ele• 1111 ,..,.,·.cn-::-i-para-¡..Í.
b-ta lt•,.i-. , ...,,;. lta ... adn t•n "" t•onc·c·¡wiún elc· la n;uln, por lo que• c•n ''"11'
tema 'a utá" honclu, impont• &lt;' impliea otra oril'lllae·ieín a :'U ,i~tc·uht,
que e:-tc· mi~mo ll'llla e·n liFIDFGGI:R.
Re-pPPin al c·ouc·t·pto tlt•l "f'r I'...:Í,It•nl&lt;' ) la noci(ou de la nacl.t.
S \ltTRE
1\IIIU;&lt;:HI part l'll de llll 111 ¡..11111 pun '"· Jll'ru en ~u, ('llJl'&lt;C'•
cncueia,., Jl&lt;'¡!&lt;lll a touta•· do,., posicjonl'~ cliff't'&lt;'nle·.;, ,¡ l1iL'n no :-.e pucci•·

yn

-

180

�ck('ir IJtle I'OII OJHit';;la~. HFIUEGI:FK 1!Pga a c¡.,lahket•r •pw d ''Va.~t·in"'
sur~e de la nada, es lo má:; rc•a] 11111' t•.xi&gt;~l&lt;'. S\KTKE 1iene por lo más
real al ~-&gt;l'r-en-¡,Í, lleno dc• Her. y al para-~í c·cHno un ~er "IINUifÍzcu/o"'
que e~ atraíclo pur el eJH.;Í, pot· lo coul't-elo. En d teuHI del psico-

;máli•is C\.Í~tcncial lo t'studiará C'll cletalk, tlc·nw,.,lrando ([11t' c·l de;;c•o
del ser-para-~í e.- c·cm!&lt;LÍl11ir,.;c 1'11 tlll ~~·r-c·n-,.;Í-para-:-i, a c¡ue nunc·a 1lep.ará a coucrl'lar:&gt;c.
Ya lu:nw,., f';,tu1liado lo~ l'lemi'Uin~ c·on,.tílulivo,.: tlo·l ,-i;..tPma Hlrtriauo en forma priuc·ipalmcnlt· ai ... lacla y e"tátil'a, Lo~ pró-ximo;~ c·apílulos Je "u obra con~i::&lt;tiráu Ct\ lo que hahn·nHh rlt&gt; llamarlo la din&lt;i·
mica de !»U fcnonwnoloi!Íu. llay 1111 ~c·ntido flllwional en el ser-para-:;í.
d mi~mu c·ow·lÍLIIH' la dinámint clt• su clP\f'nir. En •• ,.,. cl1·•niYcl cid
plPno ~era lo no-~er ~e "~talol.-l'e ,.¡ mo,·imi1·nto c·,i•lt'lJ(•ial ck la c·ont'Ít'Jlt'Ía, pt'I'O &lt;JIW no ltaloJ·enw• dc• c·onfunclir 1'011 e,;la 11111'\'a dinámica.
La Jel para·,.¡ e~ una clinámic·a Ct-lruc·tural ) dc·uwntal. una ar·&lt;•icín
d,. la natla y c•l :-;er-eu-;.;Í: lu que tratamos ahora C'&lt; la oiP:-nipl'ic)n ele
la:; di,.,tintn~ fuerza~ qu~ ac·Ltian cutre· lo~ dc•mc:nto,.. de su ,i,.t•·uw, chinclouw&lt; la c·orH'&lt;'lii'ÍÚII 1o tal cid tlllltHio, ,.;c:gtín t•:;l a doctrj na 1':\i,.ll:rw i a Ji,.,¡ a
1le la lilwrl acl alo•oluta.
La~ ac..-iuru::; c·uln• lo" para-,.,í, ''"lru&lt;:llll'il lo,.; ll'ura" clc• lo~ H'l"l'"l'ara-otro, ,.1 ,¡,~ la mirada, la hu·ha I'XÍ:;II'IH'Ínl y n11e"tra JHI~icic'in
fn·niP a Pilos cpw lwrnn~ llamaclo: d &gt;wntitlo clc· la sorialidacl a!l,.,unla
f'll

S.\HTRE.

La nada y c·l para-sí uo;.; cla ,-u lc·si,.;

,¡,.

lilwrtad ah ...olula ) la

fundauwnl ac·iún &lt;Hllulcí~ica clt•J exi~lf'lllt! pant I.w~o pt'O) Pc·tar»t' t'O
la pw;i 1, ilitlad tic: una mora 1 &lt;''- ¡,.,tc·twiali,..l a loa~atla 1'11 la Iilwrt acl ah so·
lut a y en la n&lt;•gai'ÍÚn cll' 1nclo valor ~u pra-i ntl i ,-idua l.
El para-"í frl'nl&lt;· al c·u-•Í t'llll'-'1 ituir;Í t'l II'Jila el el Jl"Ícoan[tli-.i,.; c·:dt'·

kncia)i,;;t a ' la fruulau~e•nli:II'ÍtÍu tlol'lrinaria tic· ~~~ aii'Í~mo.
Todo,- ·l'... tus 11'111&lt;1" ~erún íutimamt•nlc· c·rrlazatlo~, .·'11 dinámit'a r·o.;

t'Omplc•ja, }lllf'~ rnuwa &gt;-C puctlt• ai,far la cle,ct·ipeión ckl eomporla·
ti P. SIÍ lo tlns f'll'llll'rJ lo~. (&lt;:,.,¡a t( Í rl'l'f'JWÍ aei{m CJ UC hemos IJe!'lt(J
;,úlo c·s clt· teucl!'twia~ cle una primac·ía func·ioual tl1~ clo~ demento~,
¡rt-ro cpu: nunc·n :•t· pueclc• clt•c.· ir tJilt' al'lÜan &lt;li,hulamente, In ljtll' c·nrre,;pnutlcu a la Tltwit',n e111píric·a dt' la c·muplt·jiclatl e(,.) l'ot'l' clel homhre.
lll Íl'lltO

(Con/ i111wrrí)

181 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2199">
                <text>La ontología de Jean-Paul Sartre</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2200">
                <text>CANOSA CAPDEVILLE, Yamandú</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2201">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1953, Nº 10 : p. 127-181</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2202">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2203">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2204">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2205">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2206">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="241">
        <name>EXISTENCIALISMO</name>
      </tag>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
      <tag tagId="267">
        <name>FILOSOFIA EXISTENCIALISTA</name>
      </tag>
      <tag tagId="265">
        <name>JEAN-PAUL SARTRE</name>
      </tag>
      <tag tagId="266">
        <name>OBRA</name>
      </tag>
      <tag tagId="268">
        <name>ONTOLOGIA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="202" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="331">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/91d5aa492af548b14fff91e90149a5f4.PDF</src>
        <authentication>b9f0340674f991090ae8df09291e0e0a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2197">
                    <text>—s—
ojaadea-i uoa ^ -JBZIOJ3J ^ jeijijoib uapand opBj^ nnSp ua o-ia^ -shou
I 3P PP!I"ll I na iu i^^opn se[ ap p'cpiptot bi ua ¡u 'onpuipui
[3p soipajap so[ ap oaiiJ^Jd o)adsai p jauoduu bjb(I aiusiSEq npBíuja
opiua) uBq on oppapj ,ii¡ ara anb B s.)t(Ot.)Fji&gt;p&gt;3p be m si ni bb[ anb BÁ Á
'Bpnp u!S soipnbB ap A Eje^ ap uoiJEiuainpaa ?ra^][ anh ^ JEiuamr
|E jaaappjsa ajuaojd anb o[ A •upujaoiuap bj uoa uutae^ai ns 'sapnp
-lAipni soipa.iap so[ ap píaos A oaijosonj oiuauíepunj p oiu^na ua
opmaisoK a( oipajoQ [ap Etjosqt^ ap E^pajBa ira na A SEiauaaajuoa
A soifin ^!"' a anl" I P ^IE pjoa*i b b^bao^ ara anb uoiaa^tp
bj^o EpEi[ ajB;uapo ej 'np¡&gt;E-toinaiunoa Bisa u^ aj-iasrp anb p&gt; opa
ojÍ ^as anb usnib pEipijE^ E^sa ap ofasuo[) p onb bá á 'bijoisii^ b^
uaiq ouiraop ou ajad '^a[ppp noo oisa jBai^dxa japoil Bjaisin^)
•opniqpjE Bao oj anb oson^
-a^ap oipaq [b oiuBna na Bpnaaoui na aapuajap ejb.I aaanf aiun jaa
-ajEilrnoa e b^biiaui oj as anb ouib ^opiuajap jas Bipod iiarai-ta nn ap
opBstue ¡a Bjauibis ra ^and ^otpiaiap o^a b oiadsaj pp Bipluie sbhi
nopB.npIu E[ js oaad ^isajdxa uoUBjepap b] n as on oasBA sibií p
asa ua sapnpiAipm soipaaap so¡ ap nppBjSnsuoa B[ oinaraBpiios pp
-aiqBisa anb 'BAjaiE^uj u^ nipaq .toijains nppB.iBpap buii ísoidioniad
^osa ap nopnjtp bj b oipnm pXnqiJinoj anb ^buubj^ aod Bi|aai| an
p na opuaipaaoiiaa ^A ^sopFaEpup opis uBq ^apiipiAipui so^aaaap so^
anb ^aA E.ianiud e| su ofj -sauo.aE^r se[ ap pnpaiaog b[ aod souBumq
soqaaiap so] ap nppEin|aojd B¡ ap OTJBsjaAtuB un Áoq aiomemuoa
pBjpiaB^j Bpaa anb oisandsi|&gt; nBq setJB^isjaAiim sapEpiJoine bb"J

Bp pminaE^a Bj ap oub^sq á oapjAaiuuj^i ap popisMAiu^ [ ap BKj.iuaaajuo.-) sp
OJ1^3BMJ [3 aod pui^iuB^ B[ ap sopy ap uppig p ua EpcpunuoJil Biaueia^uo^

sostvkíih soH^aaaa soi aa

vi aa moidvhowíik^od

V^I^0HD

�a mi ens^^anza, tuve ocasión de intentar lo que llame una recimentación de teorías entonces corrientes sobre la democracia y los dere
chos individuales; voy a presentar a^uí un resumen brevísimo de las
que fueron mis ideas.
Mi deseo era el de influir algo en la juventud; sigue siendo el
Sobre la democracia (cuestión indisolublemente relacionada con
la que es motivo de disertación: por eso la trato aquí), sostuve que
estaba teóricamente mal fundada. Permítaseme una lectura resumida:
"La fundauientación de la democracia era racionalmente falsa, en
lo teórico y en lo práctico.
p,u Jo teórico, desde luego, porque j—y esto es un lugar común—
"mayoría" no sólo no es garantía de superioridad, ni en lo inlelcetual
ni en lo moral (en todo momento lo superior es individualidades, es
élite, que son precisamente minoría), sino que mayoría tampoco puede
dar, teóricamente, derecbos ni soberanía.
Nada más vulnerable que una concepción basada en superioridad
de mayorías, y nada más ficticio que una concepción basada en sobe
ranía de mayoría, entendiendo esta expresión en un sentido místico.
Yprácticamente, la experiencia mostraba cuan idealista y ficticio
era todo aquello. La experiencia mostraba la gran proporción, no la
universalidad por cierto, pero la gran proporción de incompetencia, de
apetitos, todos los componentes de mediocridad y de inferioridad de

Entonces, la crítica y la experiencia —consciente e inconsciente
mente— estaban realizando en el espíritu humano un trabajo continuo
coutra la democracia así fundada. Y acabó por sobrevenir la tragedia,
que consiste esencialmente en lo siguiente:
Que, a los que tienen que ser naturalmente, psicológicamente, tem
pera menta luiente antidemócratas, por tener alma lutorial, por espíritu
autoritario, jerárquico, por falta de simpatía por la libertad y de la
consi iruicnte confianza y esperanza en ella, que a esos ant i demócratas
diríamos naturales, se han unido los desencantad^s de la democracia.
Desencantados porque la democracia no era aquello, aquello teórico.
Yese desencanto tiene dos formas, que corresponden a dos grados
de generalidad:
Un desencanto general, porque la democracia en general, en sí, no
tiene aquella perfección ideal que su fundamento teórico-libresco le
asignaba.
0 una forma especial, el desencanto de tal o cual democracia;
de la que existe en tal país, o de la que existía en tul país, o de la
que existía en tal época. La fórmula es que "aquello no era demo
cracia", queriendo decirse con eso, inconscientemente, que no reali
zaba aquellas condiciones ideales y místicas de la democracia.

�—I—
isajqiaod sBinajap bojjo eoatun boj nos anb 'azianj bj ap nopisodntt
bj ap o Bpnajaq bj ap gajuaraaAo.Ed 'eonpuipin ap sojnjo^qB souiaiqo^
boj anb ea-ionain oqanm BiABpoj uoa 'aapUBiiá Xnm jas no ^ 'bjjoXbiu
ap uppaaja ^od ajnauíBoi popad opBAoua.t X op^rajoj oiuaiqo^ un ap
gajnuí X sojaajap boj anb '—jbui ap uopjodoad ns noa Jijsixa anb ana;j
anb oniaiqo^ a^a ap— onjaiqo^ un ap eapui jÍ sojaajap boj anb (nía
•nauadxa iod A uozbj jod) Bjjsantn as 'a;uam^aiianjd 'saanojug
'jenpiAipui ñopa^ aod eopi^iJip ¡n BopypnaiB
jaa uapand on anb aoaijqnd sojaiA^as A ^aj^^anaS eaBaja^iri Xeq —Ip
•iiaTB ou BBni A ^Bajqiuoq boj ^opoi Baicapi oFjaní anbnn^ ^i^a-— anb
-Aod 'opnnSas 'j^ -sopBiadsaj ueas 'B3jqiuoq boj ap Bouip^áaj Boqaajap
boj 'pepjjn^aB bj anb Bjnd p^pijojiut ejisaaau aa 'bbiu soj unr ni 'saj
-Bapj auiamjBJout ajqtnoq boj ^opoi opuaiB ou 'anbiod ojamu^ :eajBij
-lonj^d eauozBj Bop jod 'oiuaiqoS aaqeq anb auai^ 'oinei a^iua -—zajjia
-uae buibiui bj noa ojinBaqdxa jtníiaB apand as oisa— o^um ajjug
•naSuo n^ Eas jsna eaB '—jara ms— ^ajeapi soujJiqoS aaqsq apand
aiuaniBapaBjd j^ -Bemap boj f jbPubui b sa^quioq Boun ap oqaajap
&amp;4nami Eaiu bufo BOBBq bf^so ap Buitímii ^and ^ctjoafui ei ^od td ^^Bzjani
vj ^od iu 'Biauajaq bj jod tu 'oaijBiui ojit^uaa na ^BiuB^aqos,, Jaqnij
apand o(^ 'juapi up¡aEaiji4Bnf Bun lauai oiuaiqo^ oqaaq ja apand ainam
-Bauoa^ ra ;jbiii Jauai.uoa anb anap. (tonjaiqo^5i 'jb^hj janiud ug;
•sajBap; soiom.Jj sera boj BjsBq sopo-t soqaaq apsap apuajdmoa
anb 'BiABpoi aiuBiJodnn hbui oqanuí 'oApisod 'ojjo j^ -aiuB^oduit uaiq
cA 'oAjiFÜau 'oujg -KOiniiBTp eonBjd uauai) anb sotnauíEpuuj nog
-unj —eaij a^amb ae ia o— sop 'BmanbBa na 'aua¡4 Bioejaouiap Bg
j ojapBtuaA ojnauiBpun.i
na Ba jena? ¿onioa? :tiBpBpunj uaiqj5 ¡oqatp aq ltBpBpnnj uaig,^
—ouiiiUB tb o jad 'anij tnquiB o^uaut anb as on— ojnrjj? jonaui o joaeui
ng -BajenpiAipuj eoqaajap ^í BiaEjaomap ap sapmauíepm^ sauopoii sfj
ap ^uopBiuanJTaaa,, bj aunqj ojÍ anb oj-ja^cq EqEiuaiui a sajBiu sosa
ap aoituud bj ajqoa Bquaojua oqaajaQ [ap Bjjosojjg ap asBja itu n
o^ anb bohb o^ubi aaaq 'jhui asa opo^ aejujBdaid ojtnatA 'o^a jo^
•(^sopipuajap X sop
-BJBdajd opB^sa ne^atqnq sajqmoq boj —jBiauasa oj sa oi^a— eaauojna
anbjod) Bpfipunj naiq ainanijroJ opis Bjaiqnij Biaeaaotnap bj js opijj
-nao eiaiqnq ou osa '—uozej bj ap BiauBiJocImí bj ajqoa 'jojba ja ajqos
iBnojxajjaj aa^q ojja A—• opijanao Bjaiqnq on osa :naiq sjoqy
'opnum jap jonjab ojuamom ja oaiqjod oj na BjqipnbaBap
A BuoiBJOjsip ojea j^ -bjjoXbui bj 'Xoq '&amp;as¡Ed soj.iap na 'ubuijoj 'eoi
-aaja ens ua apiamoa ofBqBM oína 'BOpBinBanasap ap sasuja Bop asg
•BBjja ap pj o
'BFjaiauoa '^ajeai EBjaBjaoniap bbj UBiiopoBqB o uBuapuoa sop^n^as sog
'BiaBjaoniap bj jBjanaS na nBuapnoa X nBiiopnBqB soiaunjd sog

�ya que, ei lo que huLiera de instituirse fuera gobierno de élite
absoluta, de mejores absolutos, no habría modo de determinarlos ni
de hacer que fueran obedecidos.
Eso se muestra, no por consideraciones teóricas, sino por hechos
(larguísimos trahajos de enunciación y de interpretación -—- que sería
esencial aquí, de permitirlo el tiempo disponible). Y tal es, bien sim
plificado, el primer elemento de justificación, el elemento negativo:
la razón de menor mal.
Aunque negativo, es importantísimo, porque reduce a su valor
las críticas (en verdad, las hace desaparecer como tales). Los hechos
de incompetencia, los apetitos, la corrupción, etc., todo eso, en que
ee basa la crítica habitual de la democracia, ya lo sabemos: es con
cao (porque lo otro es peor).
La democracia es como la vida: cosa impura, no absolutamente
limpia.
"Reaccionar" contra la democracia o "desencantarse" de ella por
que se descubre, bajándose de algún satélite, que la democracia en
general, o tal democracia, o tal aplicación de ella, está impurificada
de incompetencia, de mediocridad, de corrupción, de apetitos o inte
reses ilegítimos, etc., sería como "descubrir" que la salud eu general,
o la de tal individuo, es cosa impura, sucia. Que, en el cuerpo de
cualquier individuo "sano", hay toda clase de microbios, gérmenes,
toxinas, substancias que eliminar; y sacar de ahí quién sabe qué con
secuencias de artificialización de la vida, tratamientos ficticios, ence
rrando, forzando, suprimiendo aire, alimentos: tratamientos que afec
tarían, esterilizarían y tenderían a suprimir la vida misma.
Bien: ese solo aspecto negativo ya bastaría para prevenir contra
1 "desencanto".
Pero después hay otro aspecto más hondo, otro fundamento aún
más importante, mucho más importante. Y éste es positivo. El bien de
Ja Bemocracta, no es solo negativo: ^ o es so Jo el bien tic menor mal.
Es, positivamente, bien o bienes hondos: Hasta el más hondo de
todos: mantener la vida en el individuo, y perfeccionarlo, excitando
y exaltando continuamente a los individuos por los problemas que
ellos son llamados a considerar, y, por su actuación cívica, a resolver:
bien, o menos bien, lo que es secundario, . .
Y ios individuos, (pie son la célula viva, base de la vida en lo
social, son por eso lo esencial de las sociedades, lo que más garante
bu vida: la base y reserva de su vida social y nacional, y la base de
Todos los individuos •—en lo que pueda dar cada uno^— vivos y
en excitación, interesados por todos los problemas, salga lo que salga.
Eso, subjetivamente y en sí.
Y, objetivamente, lo que de hecho sale: Hay aquí un hecho fun
damental: hecho, y no teoría, Y es que la resultante de la actuación

�— fi
lis 'b3|e^ia soqaaq so[ 'BpEmuuajap BjaiAnisa BiSraua ap |B]o] pup¡4
-nE a By sayBna soy us 'soaiiiBaam soqaaq o utos ieieii ap p sa ^ 'ajnatu
-^4u3ns3.il 3B3 as anb ua 'ouisjiioyojRd un Xeq inby hijo 43 ypB 141100
^qony By iod eniS^ana ap oibbíí pp p ¡oinaimiSie ospj ojiq
•••Bjjaiid By wad B4SBq 'BpjBioomap B[ ap sapRpiyiqísod sb( b X pEpqBnpp.
p4 y JBP ^paud as aub o[ ap sbiu eistiq X 'jR.odsa opatid as anb o[
ap sbui 'uBiTianq soyp anb sauopBU stq b X 'eonpiAipu; botusiui eo[ b JRp
aa^q ^uaiiuem pRpTpnprAipm b¡ anb pBppsdBa bj anb sBiiuanu 'rapriip
sauoTaB^^TUB^ao sbi uapnoilsaa oix tbiu 01 ainB 'o^sjAaadnu or b LopBaad
-saui o[ e uopBidBpB ap pnppudBa B[ ioiuaiiiiBJofain ap pepiaedna b[
loiqmita ap pBppBdea B[ ínopnpAa ap p^pp^d^a B[ 'sBpBaijpaBs ^
•3A as anb o[ ap sbui ^sq ou
o Jad :Xbi[ anb oy opo] oa ag 'SapBpqiqísod ap uoianuiiusiyi nijodmi
oj^oi ne oiimd anb bisbij ^sa ou aub 90411B4 Jod otnuiuipB oíaad
-9K os uoj -(soiiqosqB 9oujjk|OI^ soy irBazayqBisa B[ anb na opimas ya
na) uoiaBziuBSjo oy aaupoid anb osopByBj O1aap p ¡oydmafa jo^
^ (sanoiOBnip ^ sBaoda 9By un^as soj^o b sonn
uaXniyisns as isaiuBiqmBa uos auf&gt;) sayEíaacIsa Boai|Bj.omapiiuB soiuaui
•bziubSjo BBy ap 'BpiA ap so;und soisa apsap' 'ymBJ oj^qad ya Á pvpix
-oiJapi By —Biauauadxa ny JBiajdjaiin a soqaaq soy jBAjasip aqBs anb
p— uBJisanru anb 'soqaaq soy ap nopRiaidiaiui a uamBxa ya 'oh^
:soioba sapuBJ^ sop 'uot.iBjiasip e;sa ua 'jBfap anb o^uai iuLb oja,j
'Bniainy a Eujajxa 'epuay
-oía Ey ap npiauamoa Bipsa^ '—yeiauasa oy sa 0493—- Bqnsaj j^
-o3S3;ofinb inuamay
p A oosaipnBS O4uaraap ya aJ4ua oijqqinba asa ¡uaiq yap soypiayns soy
JB4IA3 BJBd 'ayqEasap ojad 'oayiBdinys ajilmais ou ojjsio jod 'opqiyinba
asa sByya ua aanpojd as R4SBq ^sBpBjn^^asB uBuoi.iutii oy^uBna sa onb 'od
-iuai4 o^jsy jod X 'am^nqBiojou UBUopnnj SBtaBjaouiap sbj oymBn^)
•B¡3BJ3omap By Bayjpa4 on X sa^
-a^ad Bsoa sa a4uauiBsiaajd osa jo^ -OPI4U3S uatiq us a4UB4ynsaj uoa 'yBm
ap uptaBzipj4uau Xayy *sa4uauodmoa soy anb jofam sa ayas anb oq
•oq^aq sa asg yBra jouaiu
p o 'uaiq ya 'B^yusaj 'BUtuiopaad 'epajaomop By ap oiapjafa ya ua
'sBiJBJ^noa SBiauapua4 SB4UE4 ap 03i4sipEisa ouisiuimjaiap yo ug -sasEiS
soy ap Bai4aup bjjooi By na omoa tiB3ijsjpB483!^ X EpuEnnuopaid ap
obbo sa leats/j By ap SBUoai SBujapom ssy ap [b O4daauoa ns bjiuiisb
oisg -sa4UB4yuBaj jBAiasqo X BpuBuiuiopajd ua jnsuacl anb X^q ei^ejo
-oniap bj ap ByqBq as opnmi;^ -BapaBid a4uaraBsiaajd Baiqpd X y^pos
piA bj ua 'opta sonatn oy o Jofaui oy aidraars ¡seo apa Bna ap anb
sa 'Bjndmi Bjjp Esa Epo4 ap a4UB4yusaj ey anb :oaoduiB4 sajoijadns ou
saaaA SEjuBna leouE4BpuBin sosa ap X 'naáiya anb —somapeuoo a4naiUBj
-aydraoD ou O sajoij^pi npyojodoid apnBi3 uB4 ua— sajqmoq sosa ap

�los cuales la energía se estimula y se refuerza con la propia acción,
aunque sea en parte contradictoria.
Ytantos otros argumentos... Que la democracia es frágil. Sin
duda. También lo es la salud. Lo que no es sino razón para cuidarla.,
Repito: lo más triste —y lo único que puedo tratar aquí— lo más
triste no es que los hombres de alma tutoría!, absolutista, imposi
tiva, dictatorial —¡que ya son tantos! (y de loa que muchos pueden
ser sinceros)—• lo deplorable no es que los hombres de alma tutoría!
combatan la democracia, sino el otro hecho: el refuerzo por los "desencantados".^
Yhay, repito, dos clases de "desencantados": los desencantados de
la Democracia en general, en si, y los desencantados de tal Demo
cracia (que generalmente es la que hay o hubo en el país de los
Los primeros abandonan toda fe en la Democracia en sí; los se
gundos, conservan esa fe en una Democracia teórica, ideal, etc., pero|
nada para ellos, ninguna para ellos, es o fue Democracia.
Yunos y otros se unen a los anlidemóeratas naturales y tempera
mentales, y los ayudan o no los combaten. Y, por ese proceso, es tan
grave el mal práctieo.*•
En tanto que si la Democracia hubiera sido bien fundada racio
nalmente y, por consiguiente, hubiera sido predicada y ensenada así,
tal proceso, tan triste, no hubiera sido posible.
Yentonces, concebida y sentida —y enseñada— así, la Democra
cia conservara, por lo menos, sus defensas naturales.'
Si lodo esto —y todo lo que sale de esto— tuviera que pensarse
esquemáticamente, deberíamos decir que la fundamentar ion de la de
mocracia se piensa en tres planos: nno negativo, otro positivo práctico
y otro positivo idealista.
El negativo, es el de "menor mal": que toda otra forma de go
bierno produce más males —más y mayores—, hasta el punto de quet
son males de otro orden: sofocación de la individualidad y la perso
nalidad; violencia interior y exterior, fatalizadas.
El positivo práctico, que es el de hien resultante: resultante supe
rior, por un lado, al valor y la capacidad de muchos componentes de
ella, y, por otro, a las de organizaciones dirigidas, aun por elementos
má^ capaces, a expensas de la libertad y de la espontaneidad.
Y, por arriba, otro plano todavía, — que ya no es plano: es lo
abierto. Todas las posibilidades pura arriba, en las aspiraciones de la
especie, y para adelante, en la marcha de la especie: la conservación
y la estimulación de la individualidad y de la personalidad, que es\
la conservación y la estimulación de las posibilidades humanas.
Yesto, para los que queremos idealismo, contiene más, y más
hondo y más amplio y más futuro, que aquel al fin y al cabo limitado
idealismo: el que contenía la clásica y precaria fúndamentación de la

I

�— ti —
•sapapi sosa e ¿¡¿jai
jsd janodnn o -nqrqojd 'ji^inuad aqap os anb o\ 'oqosjag ^^
•U3.VJIS SO[ ^ S3[E3p¡ SOSO a00
nepjanaaos somonapnos X soiob anb nnmapp 'Bipmsa p-ioj^ b-j
•Bapapt
sosa noo UBuopBpj as anb 'aq^aiag p X iaojf bj nos ¡nopaBJ^sqB k
^uoai Bjnd jas ap sofaj naiq naj^a anb lSB9oa sop uauaiA 'eaauonqq
-eamopnaasBJi
sapBpi^qísod bb^ 'oun Bpo ap zuBjadsa ap o aj ap opsjg ¡a na '^
•foiJBsaaan on o bos 'osajSojd) oiuaiuiBJofaia ap sap^piiiqisoj -san
-oiotpuoa ens ap X apadsa v\ ap o^uaiiiiBJofam ap 'so^ouiaa 'sojiq
•(pBpijn^ae ap nminiuuu nn .i^p íajqisud j;sauaiq p 'joaB[d j^p íeoí
-uaiuiijjna jmuimsip) jBjssuaiq X ptrprjngas ap 'soiBjparau; 'son^^
•eapniaijjnoa 'a^JBd na i sajuapiornoJ
'aued n^ ¡eapapt bomba anap p^piuBninq h-j • (ttisipuoioipej} apa ^
ap noianodo bsjbj op ioribj bj3 Bisa) OIos onn oM sa[Bapi aaplp^m
'bomba auap pepiuoranq 8^ anb ap jpjd ap somaq 'opoj aiuy
j eapnpTAtpni sonoajap^ 'sand cnos an^?
"biobja onia r~i bi ao osuo 10 na otilo*"! "noioBinamBotmi
;^. IIL\J* ^ ^iJ
na iBjajdraoa o 'opoin oj^o ap opaiuaniBpmij anb eicpq 'ouisiiu osa
jod 'anb o^ad 'oopoBjd X ojapupjaA oSp ap eapsiui X B^oBJ^sq npio
•anpBj¡ [ Bja sosjnasip X sBJpai^o 'sojtf^ ap npraBinameponj bs^
•Bjapa^a *4(saiqBUOTpn¡B '(fBuBmnq pnpipnosjad v\ B hoxoub soi{a
•ajap :E3i].Bim X BiasjjsqB opBisBtnap soa omoa Bnpnni sot ac
•OApiSod
oiaadsa na sa anb 'a^nBiJodnrr Xmn o8p ap spuapnpsaod noa sonara o[
jod *ptn on p 'o -oppaiqBjsa pitn 'BpBjoomap v\ ap p onioa 'uaiq
•ui^ Opis BJaionn ou oinaiUBpnni ns ib ojJBaijdxa omisusp uac
¿saiBnppipni soqa^jap nos an^)?
lOJiooo p sa oisg -BBttff
smonajajaoo ap opBiAajqa nawnsaj ojio *opoj aín araasBijnrja^
•sopBtnaxnioaj jas uBipiísaoaa oub auasaa X SAn^os
'p^o 'anb JOd X omoa jEa^dxa
^oa 'aiuauíBiaajip ejoi[b op^iBana
BOUBinnq soq^ajap so^ ap Biuai p ajqos í ^sa ap soiuauíBpunj soj ap
opiqqBq aq osa jod) BpBjaoiuaQ B^ ap Btuaj pp aíuauíBpejBdas iw\ei%
apand as on anb sonBtnnq soqaajap so[ ap mal p ajqos 'Bjoqn ^
•stiB]uaisna napand socnsipapi sbui sninam
•Bpnnj so^ iraas soAipsod hbih BBJinaim :sbso3 sbjjo enipniu ap X taeia
-omap B^ ap oiispdoid b 'soniBJBpjoaaJ aaduiais anb Bjaismb oX anb
'ainainSie iq 'nppBinBpap bjbiI asejj a[dmis eun sas ou anb 'aej^a ap
sozoanjsa X napa^ noa 'ojjap Jod ^JBJofaní X jüpa^n^ anb sonianai
anb oj ap 33UB3[b p X Bian^^odint b| uaiq sorandas anb auaiAuoa
X 'osa anb esta oqonin sa epiinas X pipnaina naiq BtoBjaomap v\
'BOujaup^ ap copnijaj(ÍB
X nppnajqo ap pppBjapiBnoo bj b *pBpjaA na 'spBjtmq 'Bioejoomap

�Una y otro, los miamos ideales. Pero la moral se refiere a lo que
es bueno que se sienta y que se haga, y el derecho a lo que es
bueno ^u^ se permita, imponga o prohiba. Significando bueno^^, lo
que sirve, ayuda, estimula, facilita la realización, en lo relativamente
posible, y compatible, de esos ideales.
Y bien:
Derechos individuales (noción que no es mística ni mítica, o cuya
abstracción, en todo caso, puede traducirse de una manera positiva y
pragmática, haciéndole incluir efectos remotos, previsibles por lo me
nos en signo, annque no sea en determinación concreta, listo es lo que
yo he llamado principio convertible ; porque Jos principios son como
el crédito, que es bueno o malo según sea o no convertible) ; derechos
individuales son, entonces, aquellas libertades que es bueno (en el
sentido anterior) conceder a los hombres —a cada hombre, a cada
individuo— para la mejor realización posible —concillada— de los
ideales próximos de felicidad y seguridad, y de los remotos de mejo
ramiento humano y posible progreso; más las posibilidades trascen
dentes.
Libertades, pues, que la razón demuestra que es bueno conceder
les, y que también la experiencia, la práctica y la observación sociul
bien interpretada, esto es, con consideración de los factores remotos,
demuestra qne es bueno concederles.
Insisto, es hoy nuestro tema, sobre los derechos individuales y
sobre los fundamentos de ellos, que siempre consideré verdaderos.
Sobre esa fund amen tac ion (la de todos ellos en general y la de
cada uno), centré mi enseñanza en la cátedra de Filosofía del Dere
cho cuando me hice cargo de ella. Evitando referirme a resistencias
que tuve &lt;jxig vencer para imponer un pro "rama así orientado, me
minaban en ella, ciertos luiros muy abstractos, llenos de definiciones
formulistas, en los cuales se escamoteaba precisamente lo que era más
esencial hacer sentir a la juventud: el valor supremo de la libertad y
de los derechos individuales.
Yo tuve la intuición de que aquello debía ser previo a algo muy
grave que amenazaba; y efectivamente runo eso gravísimo, y fueron
los totalitarismos, en los países, precisamente en los países de que los
libros en cuestión procedían. Ahora, y prescindiendo de toda refuta
ción de las tendencias que negaban los derechos individuales o los
subestimaban, o los fundaban mal. (Ellos habían sido efectivamente
no bien fundamentados) ; en cuanto a la fundamentación de ios dere
chos individuales, existía una situación especial que no dejaba de
ofrecer muchas analogías con la que ya ha sido explicada aquí a pro
pósito de la fundamentado!! de la democracia.
A saber: tanto aquéllos como ésta habían sido fundados sobre
bases teóricas no completamente inatacables, lo que bacía peligrosa,

— 12 —

�upioEzipaa aofara B[ eaüd 'onn epsa e 'saaqmoq soj b aapaauoa onanq
sa anb '(opm X onanq eXuq anh uaaa^Btsa anb sojuauíEpunj sapT
-jipiin bo[ migas) ouanq sa anb sapEjaaqij BEjpnbB 'sand 'nos sapnp
-TAipn; soipaaaQ -(pBpipaa na sajqiuaAuoa) ^BajqjjjaAuoa,,^ soidtaiiiad
opeiue^ aq oX anb so¡ Jp o jad ittsoidiauiad,, nos (ouSib ua sonara
o\ Jod ea|qis¡Aaad 'Bojouiaa sojoap jpqain opuap^q 'BAtirsod ejoubid
Ban ap aajpnpEj) apand ^osea opoi ua 'upiiucjjBtp BXna o 'captin ni
capeim aa ou anb umaou) aapnpiAipui Boqaajap 'oij jod 'ibb ^
•BajuapnaagEjj Bap^pqiqiBod be[ 'oun epea ap EzuBjadsa ap o aj ap op^jg
p ua'X'(ouEBDoau eob ou o Bas'oaajgojd) ojuaiLucaofaui ap sapcpijiqis
"d "^i^^dBa B[ ap uopBjnuiiisa X oiuainuuofaui ap '^o^ouiaj 'boji^
•(pBpiiná
-as ap tunutiuiui mi iBp 1 jB^sauaiq X jaaB^d ua aiqisod ot JBp ^bo^
-uaiunjjn^ Jinuimsip) JBi&amp;auaiq X pBpun3a9 ap ^BoiBipamtiT b9oun
'eapnpijjuoa 'ajjBd ua
íeaiuapT-iutoa 'ausd ua :sapapi souba omfi (ejsipuoioipB.ii b^ijo b[
ap uoiaisodo espj op Bia^pj Bia bjbd) opa oun o\[ aapapi so^dijjnuí
'soijba auaij pupraBumq bj anb op Jtjjed ap soraaq 'opoj aiuy
¿BapupiAiput soipaiap bo[ iiob anh? 'aand 'uaumsaj ua j^
•63juapuaJBB.il Bapepi^qiBod se^ b j^giq opitep ^
•ojuaimBJofaui jap aajuB^nuuiBa uob anb aoBOJopp ^apapi e jh^u, na
uaiqmBj opuB^^ -aouBiunq aojaafi^d bo^ ap pepiu^ip X pBpipa n^ opuBj
Ba une X ^oTJBsaaau outoa oaai^ojd p Jiqaouoo ap ^ojfia ejBd 'pBpis
-^aau Xbi| ou) ojuairnBJoram us jB|nnnjBO X jBjqpü^ eied todmaij otu
-Bim p X 'pBpmBuinq b^ FJBd pBppipj sbiu jez.pai e Jinqpjnon BJBd
sonpiAiput bo[ b japaauoa ouanq sa anb sopejiaqq sb[ ouia -aoiioajop
soisa 'nos ou anb ^aapnpiAtpui soqaaJop sor ap eapoj soquaiuepunj
sot Jijuaa X japuaidmoa opuaiasq [ajqi?od sa opuop Bjasq 'anáiauoa as
anb oT ÍBapnpiAypui soipaiap boT ap ojuamepunj opuoq X oiapepia^
on 'ojuhj Jijua^ aaeq ou osa 'pzuBnasua B[ ua X soiq^ bo^ na osn
uEiuaj anb BBpiaajBd s^maoj bbjjo u| ^FUBumq enosiad b[ b sajuat
•aqm sojnqiJjB^ omoo ''fa jod '(pqaaA 'opuoj p ua) ojoejjsrp o pora
tm ap Bopejuasaad uob BapnpiAipm soqaaaap bo[ tb :ojaaja ng
^ -pniuaAnr Bf e ajinas opaoeq anb BiqBq
-aa^d Bpand BjBa atibune X ^BOjtiBauasap b o sepnp b Biuodxa soouoaj
nuamepunj sns ap pBpijiqop b[ oaaj -BuiBira Bpp b^ Bjesq o 'Bpp na
op aofara o[ 'sapapi sob^ aauajuEin o jBzusap aod 'uoaarp anb bojubj
ap oiuBioaaq p 'botoi^ijobs boj MoAiaj p aod -ajuaraBaiaojBiq o paora
BBpBpunj uaiq opis ueiqeq '^apapi oraoa o sauoianjijsuT aod soppajq
-cjsa 'BpBaaoraap B^ 'BapnpiAipm Boipaaap eo\ :—ajuBjsBq opjjadaa ja^
BJjqap Bounu X 'aadiuais oijdaa o[ ojsci X— uaiq BousoraBpuajug
• • • oraBtoijdaa^a pp -Eoijoiud b[ ua 'aaa 'Biaoaj na
*Bapuo Bj ap BaB Banbeje ajuB uoiaBjuaraBpunj pj 'obbq ojjo X oun na

�posible —concillada— de los ideales próximos de felicidad y se^uri
dad y de los remotos de mejoramiento humano y posible progreso:
más las posibilidades trascendentes.
Libertades, pues, que la rasión demuestra, y que también la expe
riencia, la práctica y la observación social bien interpretada (esto es:
consideración también de efectos remotos) demuestran que es bueno
conceder a cada hombre".
Pero ahora, y puesto que hay que concluir, debo decir algo fundamentatísimo, esencial, impresionante, para quien lo llegue a com
prender y a senLir, y es sencillamente que el primero, ahsolu[ámenle
el primero de los derechos individuales, no ha sido proclamado ni
reconocido nunca; y es el derecho de cada individuo a estar en la
i no puedo asi terminar esto disertación sobre los Derechos del Homprimero, del inicial, del más esencial de los Derechos del Hombre:
el derecho de estar en el planeta en que ha nacido sin precio ni per
miso. Lo que no se ha comprendido por nadie a causa de no haberse
hecho la distinción necesaria entre tierra de producción y tierra de
habitación. Consagrar en legislaciones ese derecho, seria al mismo
tiempo justísimo y fácil. Pero sobre ese punto no puedo extenderme
aquí. Sólo puedo referime a mi libro "Sobre la propiedad de la tie
rra", que se imprimió con la versión taquigráfica de las primeras
disertaciones de m¡ cátedra de conferencias dadas en los años 1913 y
1914. Y desde esa fecha, no sucedió nada, y temo que nunca sucederá
nada. Si alguna vez sucede, yo no lo veré. Pero ¡perdón por terminar
una conmemoración de un modo un poco triste! y perdón por otra
cosa: por haber hablado un poco demasiado de opiniones mías. Pero,
¿qué podía hacer si sobre este tema creo tener razón?

�'_ '__ i— SI —
'sopBaipni aiuaniFaijBmanbsa ojjbjíIoj bjbcI sor pata ao[ X '.tapod ja X
j^ijionaiq p Bnoijjodojd aj anb oj jin^aanoa sa oiBipaorai uij [o 'ajq
. '-OToq p BJBd 'anb Bqnsaj BpBofo botibjpt(Ibj X B-tamud o^^ aQ
•^SBiiAp^ b¡ ap soqaaiup soj ap ojpBiia pp ojiuap oqaajop ns jbuliijb
japod '(Bj üuioa X í(siAian 'Rrans na 299 lUEd 'a^qq pepaiaos Dan na
a¿qtj jHjE7inB3jo bjb¿ 'aapod ap X as^auanj ap upni^ ojjap jrn^as
"tioa bjbcI ^^Bzjanr ^Bisa fJiaTAaaa tis b Jauod X ^buituop bj^d íO^9ando
neq S[ a anl aj.jni.u ra.janj B[ X TO^naEi.c^ no, madrn md
'BzafBjniBU BJ JBCTTIHOp BJBli OpBZJJBSJ BIJ aj([UIO^ [3 BTlB O9U3UIUI
ozjanj.3 ja —opoj aaqo!— oja^n. ^uoi3bii|iai.i,, bj^jbjbiI b-j -bjibz
-rnciÍJa ainaniEaiiqod p^papos Bnn B.TBd ^BpuapiAOjd ap X noT^[Aa^d
ap ^Bmjon ap Bmaisis nn. ^uoianqui^íp ap X uotaatipo^d ap ^otpam

BJ)^anu b ojai^ns ^Bi^ototnt^a ti9 aod .kUDiaB/qiAp^^ BjqB[^d Bq
jas uaqap omoa soraeaA 'o^aj -BinoniiB Bia|draoa Bjonap opjEJBd
ojpjjB^ap na 'eptusiq bj ap HaaBÜnj saiuBisiq ua ops :ouqi[tnba
oiaajjad ua uaipianaua as uopspj bj op aouinuai eop boj anb jia
-ijip Xnm sg -ofiqjaj X ofnjj ap Bnniiuoa X buiiiui uopE[aj ^^i\ ap
bjuuntu bi b aaip ^olaui "ouia 'oqaaq ap ni BBjqnjBfl ap noTaísado buUjJ
-!N '.."^iA ^.91,, "' ™ vamaa^ ZVA ao'l opajana. ía.mzja zoj
jBiíAa tsaEd ^opiiiauoa ojio X onn ajpia notaiBodo jaqBii Bpand onioa
bj ap Bjuauodo osa jod nis BjopuaitiÜuijsip 'ojqand nn ap pBprj
-Btiipid^a bj ap upisaadxa onioa Bjnqna bj opnaiiua 'ojaaja ng
•BjnjjLia ns ap Jiaap sa MiqjjdBa
ns ap jEioi npjoBisajmBW oj ap "pBpijBnijJídsa ns ap opunjo-id X
oqe 9biu osaoojd pp 'sted ¡ni ap —ounej muí d^a jb Boinixpjd ubi
oiuots anb bo.hosoa b 'eeiqejBd btiii japuajna si.ijpod upjBiía.idLiioa jBip
-joa noa anb 'bojiosoa b EnMBjqeq ap X ^ icjqeq ap pBpijjqísod bj Bp
ata anbaod nqjjdea ¡m b oisj sa oibjÍÍ unna ^Sjp so ^-aapuoasa ojarnb
fiSBt\r "Batiaotl Búas ou anb uotsaadxa buii jod B^ajnd ns na sopBqjni
ub j ^as somi^ut SBtu so^naimi^nas sojtsann anbaod naintiiB^ X 'stuijBiBd
bbj anl ZBin ubj[EI| soqaaq soj anluod 'bijüij uoa ÁenSnajx ja uaun
anl eoAjiaajB soAiiom boj opnajjaxa Bai.iojaJ jiobj jaaai| oasap o^
•anaija^ amijn3 aj ap nijoiziQ ap apa|a3 aj opaijuoa anuaqaq
P 'oapiAujnojj op pijiiuaAiiijl ano ap Bajauai3 X aapapinomnH ap
paiinoa^ aj a jaoopa^a op jooajil lo X aatjap ja -opoi o,ua •owojs
^aiiqpdajj aj ap
pepisjaAinji B[ ap ojcinaza^ ja ua '^c^j ap ojboSb ap 6j ja ^buhjjejj
BJIU1113 bj ap EiioiBijq,, ap OaJeo ub b osana jap jaju^natn Bnioraazaa bj
na pneíaaapj -^ oasjauej^ aosajoaj ja aod opntaunuojd osanaBiQ

VKvnvxi vanxTOD vx aa
vihoxsih au osario aaa noiovhixoiivmi

�son la fuerza física y la inteligencia. Puede decirse en líneas genera
les que no hay en la civilización así entendida, ninguna empresa del
hombre que no esté dirigida, en forma mas o nieuos inmediata, al
logro de una utilidad.
La palabra cultura sugiere a nuestra mente, en cambio, todo lo
profundamente espiritual que la humanidad manifiesta. Al hablar
de cultura entendemos inmediatamente un proceso a través del cual,
Icza coiuo a dominarse a si mismo. l\o vemos al hombre de di caito
con todas sus fuerzas físicas y su inteligencia a cavar en el seno de
la tierra para adueñarse de una nueva materia y utilizarla, sino más

ritu. en su picúa totalidad. Vemos, sobre todo, que la acción no
tiende al logro de una utilidad, en el estrecho sentido económico de
la palabra, sino que es desinteresada.
Parecería al llegar a osle punto que yo deseara poner en evi
dencia una oposición, en tanto, repito, no es oposición, uun cuando,
en ciertos momentos de la historia de la humanidad, el proceso de
la civilización y de la cultura no sigan el mismo desarrollo. Es —y no
puede dejar de serlo— una íntima y continua relación complemen
taria, porque aún cuando se quiera distinguir, por comodidad de
estudio, la actividad interior del hombre de su actividad exterior,
cualquier actividad humana se refiere siempre a la misma unidad
psico-física. Sólo podemos, para subrayar los aspectos salientes de
los dos procesos, señalar cuáles son los que podemos llamar "elemen
tos de prevalcucia", de tal modo que podemos decir que en el pro
ceso de la civilización, "los elementos de p re va lene i a", son fuerza,
inteligencia y utilidad, y en el proceso de la cultura sentimiento,
parece oportuno agregar que no se trata de elementos considerados
al sumarse unos a otros —lo que resulta claro por lo dicho sobre la
totalidad del espíritu—, en relación a los demás elementos. Para
comprenderlo todavía mejor, pondré un ejemplo que se relaciona
con nuestra vida de hoy. Me refiero al uso que hoy generalmente se
hace —en el vasto mundo y no en un país determinado—- de tina
palahra que, en nuestro propio siglo, ha tenido un significado diverso,
ine refiero a un adjetivo sustantivado^ intelectual. En los primeros
años del siglo con la palahra intelectual se designaba a la persona
que se cultivaba sin mi fin determinado, que estudiaba, leía, se ocu
paba de música y de pintura para satisfacer una necesidad de su
espíritu; se trataba, en suma, de un individuo que actuaba de manera
absolmámente desinteresada. Después de cierto tiempo, con la moda
de la literatura rusa, la palabra asume un significado político; el
intelectual forma parte de la iníe/ig/ienzia, es un revolucionario.
Finalmente, después de las últimas convulsiones de la historia mun— 16 —

�— ¿I —
&amp;aijsiUBmnq B] X Baijijuata BZUBuasua b] aijua sauop^pi SB[ 9p BUiajq
-oíd pp uoiatqoB H] pijuao oaijoui ouioa uauaij Bouoisnasip sbjs;j -sa]
•Bjnjpa souoiq boj ap Bjsmbuoa b[ BiBd ounjdo oipaui un aiduiap so
^¡¡^b on atibune 'anb Bpnasa ü[ ap BUi.iopi bj ap Btnajqoid p ejijíb
as sasted sotpniu na ;jaaaiedB B UBZuainioa pepipal ua souSis ^o^a
ÍBjBiraijdo ajnautBjmjB.iá uppBmiip ^un Bisa las aiamb O(^
•njujdsa pp saio]
-ba so[ ap Bpanbsnq B[ ua ioXbui bisub un ap soitóp so^ aHieauipp
B uBzaiduia artb ojui^ 'o^oto p jT|dum.) lod m^so o opi|dtnna uBq
nopEzt[!Ap bj ap BpuapAanI ap somamap boj anb aaíUBtl ara oappi
-HTij ofH¡pi X ofiqj pp Xaj [ iod anbiod 'Ban^na bj ap iiuaAiod |B
O] oadsai E^BiraT|uo bllliot ua iBiitdo soiuatpp t uoiaBiuiTiB Butt laaHii
X nopnpuoo un ^m oiBtparam ap somaq-ip oipip oT opoi aa
•opBniuaaB bbui Bjuasaid as oucjijinbasap p anb 'saiBi tios BauopE^aj
-lu^ra sop sbj ap BiauajBAaid ap soiuauíap boj ap Bzianj erasira bj
Bapna so[ ua asiEd soipnbE na boibi sbiu oi|anra 'Biu^ua bj X uopBz
-t[pia bj anua ejuouijb Biaajiad buh aisixa sapna so] ua —-saa^^uj
sajuGiem araB|[ boj— buoisu] bT ap Bomamom boj uob sotmsjiBa
-OAisaans ojiojiad p Biarní as opucua iBiqo tt iBUiopi ei^d Bmp
-ios ua uBtiiJB aub onis 'sopEjiiuB ajuaraBpjduioa uBisg ou ajuapoa
-aid opopad ]ap soiuauíaia so] |Bna p ua puap^oap ap opor.iad un
anuís iopHa]dsa orarxBin ap opujiad un b 'púa B| unXfas ofn[jai pp X
fnlJ PP ^aT Bnon^h11 opuajn^w Bitiipa X uppt!Z[|Liio anuo uppnpj b¡
anb ojpnbB X auap as anb onanbB aijua uoiaiodojtl bj 'uoiaBzii tAta
] ap osaiüoid p uoa sapBprsaaau bb] laaaoa p anb ojBp sg'-niúi'dsa
p iBAi^na 'aiuauiBpBsaiajuisap 'apand pBpiuaias op opBii&gt; ojiaia
opuinbpB ^i] onb Bandsap ojos X SBjBiparaut sapepisaaau sus jaaEjsips
ap ptq.isaaau ej Bi^uas X opipas bM aidmais aisa íaiqraoq p oraoa
euodtuoa os pnp;ueuim( ej anbiotl 'BTioisiq bj ap oaina ¡a u^ SBpoi b
BaiBqs 8C] aub buu B iianpai uapand as 'pBptfajdutoa ns ap igsad b
'oiad ínpBjuaraoa X ojsandxa 'op^iprn^ u^q sbj soaiijfod X suisiinf
*Boo]oiaos X SEjsimouoa'jr 'SBfajdraoa X BBuauui uoc ¿HBSiiBa sbt?
•spiajuTSa]! 'upto
-buiSbuii 'ojnartmiuoB :Binj]no b¡ ap BiauapAaid ap aojuaraap 80] ap
0]]o.UBsap ]ap ajiíFjsuo.i aiuarajEnopiodoid noisai^aj nun E X 'pipi]
ap o[]oiiEsap oAisai^oid un b opijsisB soraai] *saiouas 'buuis u^
•^Biuaajaiur
ap oiajjo p;¡ JBuiB]] ojtrajad ara anb o] laoiofa bibJ 'uptsajoid
buh jj-jiafa Bisd 'sajijn ajuaraB^Biparaní 'sajijn soinaiuiíaouoa bO[ ap
na opuBraio^uBij opi Bt] a^ jaqBS p ajuaraBpBsaiaiuisap jiiinbpn
Bpuapuaj b] anb iiaap somapod 'bSbj] bj ua opap [a opBisBuiap jouod
uig -aiUBipnjsa jap upianjOAut Bun B o uopiqoAa euti b ib as ou
opjisisE souiaq soub soaod u^ -sajnappa bbui soiaadee sna ap oun b
O]diuaFa orasira p Boraajaiauo^ -saBEp ap uppuijBip eun b ajuara
•Bjaaiip aaaijai as Bonn^jE BiBd ¡oaituouoao X oaij^od 'píaos op^aij
-niSiB un —opuaiuaj Bnuijuoa X-— lauoj b Bzuairaoa Biqspd bj *]Bip

�a fin de que la escuela no proporcione sólo una instrucción para
especialistas sino que vele por el complejo de intereses que respon
den a las exi^encias totales del espíritu. Hace ya Cerca de seis años
que el mismo Dewey. preocupado por la dirección de la escuela nor
ias ciencias"; en el sentido de que la enseñanza científica no fuera
considerada sólo como el medio útil para la conquista de los bienes
económicos sino que proporcionase a los hombres los métodos y las
directivas o ara su total comportamiento en sus relaciones con la
humanidad.
Debemos afirmar, sin embargo, que por esta misma razón el estu
dio de la bisLoria de una cultura como proceso de las manifestaciones
de la espiritualidad de un pueblo no tiene solamente una función
informativa sino, mas bien, forma ti va, si no queremos negar que el
estudio de la historia es sólo un árido ejercicio erudito cuando no
ha sido vivificado por aquellas motivos eternamente vitales que ha
blan al hombre de todos los tiempos, precisamente porque surgen
de la profundidad del espíritu mismo.
Alio™ bien, fin ^o que el eludió de la lilutoria de un proce^^

lio que a la manera de OoetHE podemos llamar de las afinidades
ductor de bienes culturales; 3. I que el proceso sea estudiadoen su
tillad de un pueblo. r,x anuncio os cada uno de estos tres tactores.

Para entender la validez del primer factor debemos tener pre
sente que la acción formativa es tanto más fecunda y eficaz, cuanto
que escucha, poique entonces el que habla siente que existe partidiálogo del cual surgen nuevas y pro furnias ideas, se manifiestan
intereses más sentidos, se adoptan conclusiones más constructivas.
es decir los uruguayos y los italianos, hemos vivido y vivimos en el
gran cuadro de la cultura occidental. Con esta afirmación claro es
que no quiero excluir la presencia de otras influencias, pero lo cierto
es que nuestra cultura ha seguido la ruta de la nave de Ulises. Salió
de la vieja Grecia, ha seguido a lo largo de las costas del Mediterrá
neo, ha pasado laB columnas de Hércules y ha volado al través del
Atlántico.
^Cuáles son los elementos de esta cultura que sintéticamente
llamamos occidental, ftd humanismo griego, el humanismo latino y
el 11 um a n i sino cristiano, ¿ Due si ípmfica este sustantivo que por tres
veces hemos adjetivado? Hoy la palabra "humanismo" lia adquirido
un significado escolástico muy vago y se identifica con uno de sus
— 18 —

�— 61 —
•je^uappao Ejnjjna bj ap sojuamaja sajj soj 'sBadoina sauopsu seiuap
sbj ap BVinqna sbj ua anb sbiu -UB.iq![rnbA as i uapunj os vn'üipU
B^n^na bj ua 'oipip Bpanb oinnna b opaanaB ap 'auluotl eubijejt
uoisajdxa bj anli asan ^an apaud ou anf) aaajed o ni 'jn^uajipao Bjnijno
Bj ap Buojsnj bj b BAiiafqo BpEairn BUtl SoiUBqaa ts 'uaiq luoqy
•ajqnjosipui buijoj uj sopjpunj utuaaanBUUad sa^iauasa
boauoui boj oaad ;sajnriji.ndsa sauoijaqaj hbjejubaoj as 'seyaiuaja SBJ
^BzqBTaaiBiu o pap; p^paaA BI jBi.uam.a uajuaiui souaaixa sajo^iíj
opumia ajuampiaadfia íopuBaauariap osnpui 'asopuaiuodo eoraaaaA
sa^ toaio ap o onn ap uiaUBjapuodajd B[ 'odraaii ua oduiai; ap 'soui
-3J3^ -¡Bjuapiaao ojmjna B[ ap waiioTaBiaajiuera se{ s^po] ua iiopiod
'jofatu boíuajBTaaj db oí a^uBiapB sblu a-— ^uauioui a^^a ap^afT
BipBpqiqtBod sBidoJd
^ns ap saitun^ boj ajqoe ja^paiu b ajquioq jb bjbiiaui 'uptaBaijiu t^
US ap Biusnu Biauasa bj uoa opaanae ap aiib 'pBpjirunq bj ísbjiisiui
Ba^na^aoo bbj ap oiuaui^punj ja bjob bubiihisu^b upianiajdaaiUT E[
ap sod na aub ^íBij.iBqa,, eq -pBpiíiunq ap í pupu^a ap oíd. juo

-B^ao ubjií iap notaB?íajJÍBT|i bt Bzuauuoa opusna *aBJBjqaub jod ubj a
-su; sbj opuBir) -l satapos,, buii epin ap ^lesuad ap opoiu,, jí ubiiiui
-^aiap A ouiiej mi-ndsj !• ua a^uarajB;oi uB.nviuad sojio sonrprqaiiin
'iriJBtu ap aajo) us ap oa^uap sojib i nía ouio uaa iubuu do i
o^uaiuiBBuad jai so^aailsu soiiuíjib ib A uoisubiIx^ B4.sa aaaaoABí eiuuvi
ap jni.ios A Ba^ijod B.iupu.nHa biubiui Eq •püpiuBiunq-a.tquioq :bisb\
bbui upiaBja.i muí b BBd as otipiAipui-ajqmoq sauopBjaj sbj oq -Bapu
•i3jTao boa^oiu boj Baiidiumu naur bbui oms haautiii ou oubttio omfiia
-paBJd j^ -BÜata^ ejiujud bj buuojbuhji A bjihiibb 'aüoafi Btuo^
•E}Bi[B(ipiA!pin uoiaipB.ii tinn ap jbuij EaqBjsd
bj sa 'Bapqod Baija bibijo bj ap opadsB un oub bbiu onroi.i^ ap -bh
-oiq oibj,, ja •ouiBja-inaida ja uoa A ora^pioiso ja uoa oiuniqníaadt,
^apS BAiiijna bj ap buoisiij bj aj&gt; opouad ounqii ja ua bjbihu &gt;b a^
—aiuaAjosip jajaBjea oiuoa— e]jbj bib3 o^oa jap o|B|Jü jap iiua b
•sajofaiu boj ap ^toisub,, ap sa 'opuniu je jbP Bjaqap Oiubj o^juqui
utb aub ^BjíaTiíS Bjuuua bj t ouiBiiBiiniAipui ja bjbo o^auio oiusTiBiijaaj
-ajuí jap aouajin ja u3 -onajas Ejsa .i 'opajaju; jap ojpoui jod a ono
anb pcpjaA bj ap o^nSas Bi^a aj.jtuoq ja ;ouiBT[Buiaajajm ja sa oü^t
otuatuBumq jap ajuap^a bbui laiaB.iBa jo onli ise jpap souiapo¿
opBaipm souiaq aun bj o ojo uot
-eaijisBja bou 'uoptiii^tp buu ^ejuajin souiapod 'pepiuBiunq bj un
anb ua eoaupjsrq seiuij.i BoajaAip soj uit^as Baqinos bj na o zuj bj ua
uBuuanaua as sojjo ap soui.^jb A Bofajdutoa uos somuunq BajojBA sosa
oraoa ^ -souBuiuq saiojBA boj ap uppBtjBxa A uppB^jiBaAUi aiuaraojd
-nus X Bjnd sa omsinBUinq ja fcuoiaBaiiiUjíis BarjuajnB us ua oaad íomsq
-Bouoj ja uoa •Lborn9iuBiuoi;atai! ja uoa apap ojajub 'sajoad sojaadsB

�Por una serie de razones, que abarcan desde su geografía basta
su bisLoria, Italia es la heredera más directa y más conservadora del
espíritu latino, tanto que sólo muy tarde se empiezan a notar influen
cias extranjeras en la historia de su cultura. El hecho es que Italia
—lomo prestados los términos de Carr— está presente como "nación
cultural" muchos siglos antes de ser una "nación-estado".
De manera que el estudio de la historia de la cultura italiana
—prescindiendo de lo que puede haber sido su influencia directa en
la formación de la cultura uruguaya— ofrece la posibilidad de remon
tar a la fuente más auténtica de la cultura occidental, de aquella
cultura en cuyo cuadro hemos dicho que nosotros, uruguayos c ita-

Veamos ahora el segundo factor; el que se refiere a la existencia
de un proceso complejo, unitario, productor de bienes culturales.
Complejo, en el sentido de que encontramos presente en alto
grado cuantitativo y cualitativo, las más altas manifestaciones del
espíritu humano; unitario, porque tales roanilestaciones son legadas,
tante que llamaremos "inlelectualismo realístico"; productor de bie
nes culturales infinitos, en el sentido que —séatne permitida la ex
presión económica—— el producto de esta cultura no alimenta solo el
externo, cumpliendo la auténtica función que un bien cultural debe
tener para ser considerado como tal, esto es la de cumplir su función
Para aclarar mejor lo dicho basta aquí, en la sucesión rapidísima
que me exigen los límites de esta clase, un ejemplo.
Un ejemplo que, a mi modo de ver, no sólo aclara cuanto be
afirmado, sino que permite apreciar mejor cómo, en algunos momen
to* de la historia puede no existir armonía entre cultura y civilizaexponer smti tu uniente las líneas estructurales esenciales sin necesidad de un análisis particular, Me refiero a] siglo XVI, al Quinientos.
En la Italia del Quinientos, mientras la civilización en sus valores
uridicos, económicos, sociales y políticos, vacila bajo los golpes desmesmudos de la Invasión, de la guerra, de los desórdenes, la cultura
florece vigorosa y potente: compleja, unitaria, productora de bienes.
Ko hay en efecto en este siglo, campo de la actividad del espíritu,
que no sea fértil; no hay una expresión que no sea coordinada; no
hay un producto que no contribuya válida y constructivamente a la
sentido que boy actúa todavía como corresponde a los auténticos
valores culturales ya que, repilo, los consideramos como tales por
ser formativos y no sólo informativos.
— 20 —

�B3jj boj opsaQ,, :baij3b b jan osa ap Xoq intjqüij 'opBDijinSis ap bioba
opnuaui b jÍ E^iiKBja uoisajdxa vun uoa 'anb ro[ b bj|iabjtíui anb oaíjb
-npa osamid jop 'oauBJodinajuoa ubi Jiaap jod Xojsa X 'ou.iapoui ubi
ojpena un bjjosui VHawvdKvg obyko! ^^g PP PBP^3,, El U3
•oppouoo souain
0^0adsB un ajsa so anb aaajnú ata aand 'soqoaq sojsa jofain jbuijijb X
jBJisoiiiap BJtrd ej^ojÍBpad ej ap odniBa jap opltuafa un aijod^ 'soat^
-pgepad sBtiiapioJd bo^ ap osoipmsj 'oX anb pBuopjad ^ -VTiaKVdKV^
ap sanoiaimuí sa^iuaá tm[ 'Xoq un 'uob anb sepipJA o[ u\ apuajd
-jos X 'uotati[OB ap oju.jinaja un aadmais Bjas iti^avihdvi^ ap Ba^i[od
B^oat vi ua oija^u; Bis^uanisu oui^^BnpiAtput |a ^Biuapom Eipeopj
ei ap sauoiaisod SEpcso bbui bBI opnEaiji]snf vjioSv MoAJtin ^Jqmo^,,
vpiianf uoa oiubj| NO3va anb p oisnxi aP oiuoiurainitid l3 OArjaB
ajdraais BJaaauBuuad 41bbbod bB[ op uozbj b[ BjJiibdaui anb BuBninq
uo^F.i?^ b^ ap oasapjEiioa^ oaiioip j- Bjauata ua .o||a(| o[ ap sajo^A bo^
Bjsaod ua X s^ u^ •saiqBjaraniiut uog ¿saiRjn^na sauaiq soj ^?
un onioa ^aijiBBp as ouisiaiisitu p anb ua Eamo)B[d uoyoü^ajdjajuí

I ame zúa as ogapg oraa^Bniaapjuí pp 'Biuns ua 'Biauajaq wj
•sajiqap sbui zaA np^ ubo
•JOi as 'BaqoiBa OiBa[gi BJ ap pBpuom B| ofcq 'sajoiia^xa sauopup

oiuaiuipouoa ja ua anb onpiAipui jg -pepiuíJip urdojd us jeiujijb
p X oBja.tinn ja aaiua aiuaiasuoa uotaBpj buh aXmjjHuí 'otafns jb
anb 'jojba oidojd ns ap uotaun^ ua opoj BtjBjapiBuoa aiuapaaajd oj^ta
ja ua anb ajqiuoq ouisiin jg jBaj RptA üj X jo¡aaju¡ EpiA bj 'somsoa
-jad oi.iqijjnba un szrjBaj X auodoid aubiod 'ouBjisija X oujibj 'oSsijS
oiub iub luí i q pp tiOTsnj BaiuouuB bj BiaAa j 'BTauasa ns ua lanb ja^a jBg
•Xoq Biseq OAaojpaM ja apaap bubijbij ejiujiiü ej ap siiojsiq bj ua
atsiBjad 'sauoTauaj sHAisaans ua Jofaiu ojjBjjeomap op uoishoo ^jqwq
oraoa 'anb jajaBjea ^.oai^sqeaj orasjjBníaajaini,^ oiuoa ajílame ai pjnis
jBainuí opuan[&gt; an anb jojobjeo ja ^sauoiaBjsajiuGui SBjsa uuipjooa X
BÍtij anb ouBjiun jajaBj^a ja 'jijnasip apand as X 'opijnasip bij ag
ajuanijBinog X Bopninajjna 'sopeajuBjd uojduj 'Bjsaod ouioa 'Biauaia
omoj 'ajjs oinoa 'bijobojij omoa 'njujdaa jap SBiuajqojd boj anb ajqij
-nasipni sa 'obsvx B A OLsoray B oísai^x aP 'vxia^vdi-ivg osvwox
b oiiHVSioag ap 'oTiavavg b ownHg ourvaHoi^ ap 'laoNy aaamjv
maAViHDViV ^p^ap uiBpjanauoa sopoj ojund jamijd ja na anb bX upia
-BJjsoinap eun op ampia so X amixa am ojdraafa jap pBpij^a Bg

�años los niños apr^nden el idioma y el alfabeto frente a las paredes...
y luego los hacen jugar y correr para fortificarlos. . . y los conducen
a loa talleres de los artistas, pintores, orfebres y observan sn "incli
nación" así escribe Caimpanei.I.A; no voy a citar otros pasajes porque
en esta Cátedra me basta eon hacer notar que los niños de tres años
son conducidos frente a las figuras pintadas al fresco en los muros
de la ciudad, figuras que despiertan su curiosidad, con lo que apren
den el vocablo correspondiente y las letras con que se escribe; que
son conducidos luego a los talleres de los artesanos no sólo para que
se den cuenta de la realidad de la vida y de la necesidad del trabajo,
sino para que elijan a los maestros que habrán de guiarlos. Me parece
que basta con esto, sin forzar la tesis, para poder baldar de "escuela
activa", de sociabilidad del trabajo, de orientación profesional y aun
de método global. Y ¿no son estas ideas activas, verdaderos bienes
de cultnra y efectivos valores formad vos? ¿No es acaso oportuno
que se conozca y alabe estas viejas novedades a fin de reconocer en
nuestra cultura, en nuestra cultura occidental, las ideas, los motivos
y las soluciones que vuelven a presentarse en el mercado cultural
con nuevas etiquetas y con el refinamiento de una técnica milagrosa
o embaucadora?

El tercer factor es el que se refiere a que el proceso sea estudiado
en su desenvolvimiento histórico, como manifestación total de la espiritualidad de un pueblo. Y ya que esto se refiere a la didáctica de la
enseñanza de la historia de la cultura italiana, es preciso que esta
blezca alguna premisa metodológica y la justifique.
Ante todo precisamos determinar bien, aunque sea sólo en sus
líneas generales, los temas que trataremos en el transcurso de estas
lecciones, pues dada la multiplicidad y la complejidad de los temas
que pueden incluirse en una historia de la cultura, no deseamos que
queden indeterminados, en el
í
La primera
distinción que hicimos entre cultura y civilización
pri
da basta cierto punto, porque
no existen dudas sobre las rela
ayudap,
pq
ciones entre los dos términos; no podemos olvidar las rela
las manifestaciones interiores y las exteriores. De manera que será
necesario tener en cuenta las estructuras sociales, publicas, económi
cas y jurídicas, porque es verdad que el espíritu humano se mani
fiesta en un ambiente y es verdad también que interpreta las exi
gencias de este ambiente.
Se trata entonces de trazar una historia política, social, econó
mica, literaria, científica, filosófica. Seria ésta una intención presun
tuosa y creo que demasiado tendiente al enciclopedismo para ser
verdaderamente eficaz. Creo firmemente que cada una de las tan
diversas manifestaciones del hombre tiene su profunda raíz en una
exigencia univoca de su espíritu y no estoy de acuerdo con Carlyle
cuando exalta al héroe. El poeta, el científico, el artista, son hombres
_22 —

�— ES —
'jBiuappao Bmijna bj ap ioíbhi ojpnna jap o^inap bubjj
-bi¡ Bjnijna Bim ap JBjqBq s as^zaduia apand pirana auimuja^p
oirassoan sa A ^bubjjbi; BJtujna ej ap uaSuo [a apsap,, oqaip ajj
•pBlUUJOA
Buanq ira uoa 'oaod urt 'uaiqnrei A sajumpiusa boj ap A sosoipnisa
so[ ap saiaira ja uoa 'peqnoe^ ej ap pEpipiídsoq BjoAanaq B[ uoj oí
-uaná ojad 'upraemp bÜibj ap ouiaim un sa a^ao anb asrasuad apan^
•afasuoDB oj sopouod boj ap pBjutajdraoa bj A pnjraapl b[ opu^na
saAajq sera sopo^ad ^od o 'o^2ts na oj8ib ap 'o8aiq jni^asoad BJBd
'nueipii BJnj|Tia B[ ap saua^^o sot uoa opuuziiaraoa 'pmpiaB^ b| ua
a^Biaip anb os^na ^a ua jaaBiJ o8uodojd ara anb 01 sa o^sa A oai^oi
-aiq oiuaira^^oAuasap na ua osaao^d p jBipnisa ap pBpisaaau bj uaiq
-TOBi opeJisomap Jaq^q apand cqdinafa opidca aisa anb ojads^
•BBraalqojd sus ap uoianps n^
BpnjpBiiaua Bjsa sapna sbj na 'aapaniBU ea^a[ ap Bcuaisis un ap a^ed
jbuuoj op Biauaiauoa B^ uoa uzap^nnm b[ b aiuaaj ajcpuoq p auod
BairaBpj-ojaBUi-o.iaiiu uopFpa b[ asopuauíodoad sojuaimn^ ^^ [bjuibu
-ajqos 0[ ap mdaauoa p opB^adns Biq^q ou o^ad 'pAaoipara orasi^
-aasB p Jod Epnaijiijora uBBi;uíiip7) ns ajqraoq p Band opBismbuoaaa
EiqEq —noianpAa Bun ap s^aeji b oras 'soapjja soraiSp openuij^
mtq o| un8as iínoianpAa^)1 buu omoa ou— soiuapojiBn^ {^
•oiiuijra a^ra |a
ieS^abu B^^d 'oiouSí o\ Bpaq sojabu sns ap eo^d ti\ ubj^ajoa nop
-db ap saaqraoq so^ A iopp p Biatiq sbiu zoa up^a sauopan^iauoa ans
UBjRiuEAa^ soiaainibJB boj ^pEpips^aAinn ns ua Eueranq bjtiSij bj
B^iqaauoa ja8uy lan^ij^ 'bjsbiubj ns aod optrajo opunra un ua uaiq
•niBi BJipBAO as oisouy oaiAopnq íoquijut ja Bias je^inaa oajioui ja
ouiug outpjo;^ ap bijobojij bj ua isy -[.BpTjBsjaATmi ap bibue un uoo
'opBqraij oiaBdsa ns op '^aja jsno ja ua optmra ouanbad ja o BqtiiB
sbui ^ bjjb 6?ra as^BAaja aj. aiuajs a^qmoq ja anli jo^^ra oasap ja
íoiraijuí [ap bj sa sauoiJEisajiuBra sej BBpoi buijojui anb BaoAjun
BiouaSixa ej 'oiuairapBua)! ap ojájs ai^a noa 'uaiq san^ jAX ojg
•is jap ojdraafa ja aaqo^ opiptstii soraEi&lt;pH l^anipa osaaoad ja ua
UBjaasin as sB)sjnbuoa Brisa anb ua btijjoj bj A BBpEzqBjj sBieinbnoa
bbj ^rpuapua ap uij b sauoiaBzijBaj sej ap ou^js ja oisa ^od jupina
-sap uis ^SBapt ap Biaoieiq rmi oius 'soqaaq ap Hijo^iq buu o(l¿
•sauoiaBisaj
•tuBtu SBiBa na opBzjjEaj uBq m oiibijbij ojqand jap suoisiq bj ua
anb sajenijiídea sejaua8uta srj ap 'uaiq s^ra 'oras ^sauoia^isaJiumn
bbs^datj sbj ap Buoisiq Bun aaaBij ap oiubi op 'sand aiBiEj^
•aunajad BipjBxu
Hb apnnBaj pBpiueumq bj 'rd^ja BAanu Bisa sbji anb ap mj b saaq
•raoq boj b uBp bj A 'uBzijBaj bj o 'UEiuBa bj o •UEiusBjd bj A 'nop; j
znj bj B uaEii .í ouBiunq oj ap erara amaso bj na UBpnoqs anb 'bibii
-jb ja 'oDijTiuaio ja 'Biaod ja 'odraaji un b sajosjnaa^d A saiojdjaira
oraoü UBisa 'npiaBzrjeaj ns A SBiauaSixa hbiso ap oiiuaQ •sEjauaSixa
sns BisaijtuBra btjoisiu ns ap opeuiuuaiap oinaraoiu un ua anb pBp
-tnBumq bj ap Btntuona zoa bj juiíIed Bjsd sopeiop ainaaiaBjnapJBd

�Si es verdad, como hemos afirmado anteriormente, que los ele
mentos esenciales de la cultura occidental son el humanismo griego,
el humanismo latino y el cristiano, podemos decir que la presen
cia de estos tres elementos y su tendencia a fundirse se encuentra
primero en BOECIO, que nace, casi para indicar simbólicamente la
continuidad de una tradición, en los años del desmoronamiento del
imperio romano de Occidente. Mientras la tempestad hárhaba se
abate sobre el Imperio, mientras las instituciones civiles se disgre
gan o desmoronan, hombres aislados y pequeños grupos, desplegando
mente, por salvar de las ruinas de la civilización los valores del es
píritu: los valores culturales. Son voces perdidas y débiles, sumergi
das en el estruendo de. las armas, son figuras ocultas por el humo
del incendio y por el polvo de las rumas, pero son los únicos signos
de vida en el paisaje desolado y sangriento; son los hilos sutiles y
tenaces que tejen el capullo del cual surgirá, solemne e ingenuo,
supersticioso y sublime, tradicionalista y rebelde, el diálogo potente
del Medioevo.
Nace en este tiempo muy alejado la cultura occidental, de la
cual, después, con el andar de los siglos, surgirán las culturas naciónales, que, aún conservando algunas características comunes, se desarrollarán según la diversidad espiritual y las diversas exigencias
tío los pin: t^ los. vero la cultura nacional italiana, si es verdad, como
hemos dicho, que Italia es "nación de cultura", muchos siglos antes
de ser "nación-estado"; si es verdad que en esta nación de cultura
los tres liumamsmos están meior y mas armo ni c amenté fundidos si
es verdad, en fin, que las primeras voces para defender los valoree
del espíritu se elevan en Italia, la cultura italiana, digo, no es sola
mente la primera que surge, sino la que influirá más directamente
en el pasaje de la cultura clásica a la Medioeval y, a través del pe
ríodo de H en acimiento, a la Moderna.

Señores y señoras, por el honor que me habéis hecho escuchán
dome y el placer que me habéis proporcionado al hablar, me siento
obligado a deciros cuales son las razones que me impulsan a empren
der este trabajo placentero de una cátedra en vuestra Universidad.
En los pocos meses que he vivido en vuestro país he podido
constatar, por experiencia directa, qne el obstáculo más grave, que
el profesor debe superar en Europa, obstáculo ciertamente justificado en gran parte por las recientes convulsiones, el muro de lítelo
de la indiferencia de los jóvenes, en el Uruguay no existe. He no
tado y no solamente en los jóvenes, una curiosidad, una sed de saber,
vida práctica, originan y alimentan el diálogo pedagógico que debe
ser la base de toda enseñanza formativa.
— 24 —

�•aiíanra b\ b paoiaui Bisiaq^
as o^os aips onb pp X asiapnaídsap apand ou anb pp opianaai p ;s
na bao^ soiioson ap onn vp*a X saaoim saiBZB op X soiquiai niqo^
op aijns anb olm^ tin sa 'ePta tía ap osma p na onpiATpni ig
•Baijosojij upioü^i^aAin bj aod Bsoúhpi nppuaAin b^ iBze[dinoai
ap nafqo p 'stqp sepoi ap asiRfap b oianpirnusa p sa a^si^qne anb oj
^ -pBpi^n n^ opaiipiasap p uauoil sanoraaRsaBij sb| 'sauoi.iEidepB sb^
'soisaiidoad SB|^a jod soipauía^ so^ 'SBpeA sotiBtn sb[ noa nüJiuanaua as
'SBjuana ap uij b 'sepoi í^oubuiÜbuii^ .lapsiBa tis sauoiSy|aj sri SEpoj
B np anb o| o^sa Oinanicspaid sa ^iiaiq bjoi¡v 'sapnpBJ^^ X s^s^aArp
sbiu sBde;a sbj ap b3ab.ii b aBsed osiaaad Bas cpBzuBap BJBd opnsna
osnpui 'zbJ b^ b üsaaAiun p apnpuoa ap pBpisaaan bj sa sauoiinpj
bb[ ap soAiiotu sai.ianj Bto soj ap onn anb jBAaasqo oiaBsaaau s&lt;j
"ojnainiBaaBi^sap omsrm p X BtanaroiA Bmsim ur uoa
aadniais Bnmmoa Bipm bj X buba mpsaa BAiiBinai m sera ¡BpButidpBip
ap souaui p o 'siprq Bisa aanoduioa ap bif.ii onEinnq niíaidsa ¡g
fBimijuí sappisBiiuoa sBiop^
na epipiAip 'biustui B¡p Biinoa Bqat^ na Bisa anb X opuntu pi Bua|[ anb
pBpipaa B[ ap oiaodsB p opoi aatipap as uotaisodoíd epa op oaa¿
ne aod eoijiisTif as anb oqoaq un ap oiiBsaaan oiuaiinBiiBdiuojF pp
ainaní b a i im ribij as onb oisand iaA anb GpBn tnbs auaij on inuoiatiin or
pBpaoA iioap b SBUi 'puopeají bjio X jbuoiobj mni aaino uopisodo omoo
opBiapisnoa saaaA e opis B^ sbubiium sBsoa sop aaina aisBa}uoa [g

(l)

07

•oiaa^ omina noa uopnqiiinoa Bisapom
iin i^p b BHpidui; am oisa X 'oXBnflmn [Binijna osaaoíd p apuapsB
oiUBiia X omoa aatp 'sBpuaT^ X sapt;piuBinnH ap peipofig BusauA na
iBnosua uoa opBiuon B3A am ^oiafuBiixa loX anb ap oiusiui oipau
p 'seqanid sbiio bbiubi X sbidbi uBis^e^ on is 'uaiq uio^y
•tpinit(ia
F^ ap omSTiu onas p ua BpnapBaap e^ bX opBpnn ^\\ as anbiod
sa 'sojp epBi( uptonaAaid b^ ^oeu opnBn^ 'soiafueiixa sol v Joinai
p aXnipsnoa 01 'ppos opBiso un ap o Bin^no san ap pBp^iípp
ap oSbgj lauíwd jg,, :aqiiosa 1^ *uBnoN pp ^poaX,, ns ap SFaipod
sanopiBinSp] ap sroii X sBpBiipatn sEui3ed sb] anua 'aaiHQ omwg
ap oiooiniBsuad un iod Bpiia^ne op;g bij ara xtozex Bjp Bg

�Se tiene costumbre de pedir que c^da uno proponga a su propia
vida un fin, pero este fin no puede ser nunca una obra única hacia la
que dirigir bus fuerzas; ésta no puede ser otra que la potencia
misma de la obra individual, que se obstina en desafiar toda adversidad, y, puesto que se ha venido al mundo, no salir de el mas que
cuando se haya cumplido todo el deber moral que implica tácitamente
—como sobreentendido1—• la vida.
Parecerá que eBta visión de la existencia es en sumo pesimista,
pero es todo lo contrario puesto que el pesimismo es desconfianza del
espíritu y envilecimiento, mientras que la actitud que aquí se anuncia
que sólo se"eumple en la energía del "hacer". Ella desafía al adversario
y le hace doblegarse; el adversario, que no es otro que esa paite de
sí que dehe ser vencida y superada.
Benedetto Choce

SEMANA DE EXTENSIÓN CULTURAL
Al comienzo de los cursos de este ano la Facultad realizó una
semana de Extensión Cultural, aprobando una propuesta del D. Ro
dolfo V. Tálíce. La Semana de Extensión Cultural se realizó de acuer
do al siguiente programa:

PROCBAMA
Aforíes 24 de Marzo
1.a — Alocución del señor Decano, Dr. Carlos Vaz Ferreira.
2. —Palabras del Consejero Estudiantil, Sr. Víctor Cayot*.
3.—Proyección de películas científicas (16 mm.).
4.—Palabras de la Bibliolecaria, Sra. Estber D. dr Ramírez.
5.u —Coro Universitario bajo la dirección de Nilda Mullen Bacb:
Tres corales.
^fl—Inauguración de la muestra de "Los Libros de Arte", incorpora
dos en 19^2 a la Biblioteca.
Esta muestra permanecerá abierta al público desde este día hasta
el día 26 de Marzo, de 8 a 12 y 30 y de 14 y 30 a 19 horas.
Miércoles 25 de Marzo
l. — Conferencia del Profesor Rodolfo Méndez-Alzóla sobre la re
ciente excursión paleontológica realizada por su cátedra a la
zona del Cordobés, con proyección de dispositivos.
2. — Conferencia del Arqt. José P. Sierra-Morató con diapoaitivos
en colores sobre un viaje por Europa.
— 26 —

�— iz —
sopiÜntp jas ap sajqLidaasns Bianar^ bj ap sajBjnaumpunj seranj bbj na
soipnjsa soiraiibv Bjnana ua sopinaj ajnautjBtnaiiJBd ti^as aob X uoia^^
•tjsüauí bj BiaBq ajnauíjBiuatnBpuuj sopBjuatJO sotpn^sa ap o^uajnini
-ajuera A nopeaia bj b Epuaijc os 'sfiJnjEpuaaix sbj BpBq sopejnaijo
sosina soj ap opmfjad uta anl&gt; EpuaTntoaaJ Eajqraesy b-j (a
• 1 sapBpiuBinnjj op ^pg bj ap uopisodojd) sajqij bobjro boj ^í
A BBJn^Biauaai-j sb^ ap Bpnaisixaoa ap naraioj p anupnoa peijnas^ v\
anb ^pn Bjapisuoa aauíj sosa y 'BJtvjjna v\ ap oiuaiEmr)HBAa[ paj on Jia
-npo.td Bj^d japuaiB anai&lt;\noa aitb bbj b tioiaBÍípsaAin a uopBziputiiojd
ap sapcpiApae sb[ uanbppuapi a noi^u^noa anb sBApupiu; svjpnbB
oapojjBsap as 'soipara sns UL'íuatsuoo o[ unl^as A ajqisod o[ ap npipatn
f[ na anb apppuamoaai sa 'sBppuas a^uauí^puoij sapepisaaon se[ b
uaicjniB^ am.iojnoa A nppB^i^^aAui B^ A jouadns ^zu^nasna bt pianasa
oppatuoa ouioa 3|opuBn^TSB 'sGpnai^ A SapBpraBnmjj ap peipia^^ E[
Gaip^daa b^ ap pBppjaAJn^ b^ ua caja anb S^[ ap ajqn^aQ ap 6 ap
^a^ bj; ap sanp so] b amjojnoa onb Bjapisnoa Ba^qnnrsy b-j

{q

•oiaaja p ^opBu^tsap papuoin^ cptoouoaaj ap
eaiosajoad jBiaip uapand anb uotaBzpBijadsa ap eo[[ifijna go[ ap op
•m^jad uib 'sopBjsiB sosjna b on X SBpaiBm b ejaipj as saaosajojd ap
uppBnSisap bj anb "^tajón otaoa BajqniBsy bj epuaiinooajj
ajuaoop n[OpBJI
8 aní suno

^b
—T

2a— (y

ÍSBAI1
&gt; sau opnjosaj
sa^nam^is sbj ofasuoo [B opptmaJ Bq o mojo jap BajqtuBsy bj eqaaj
bj bisbjj -ojisübj^ oumuí pp oypmsa b Bjjnanaua as 'sanoptmo^
A süpg na cpipiAip ^sa anb 'BajquiESB B^a e a^uaiajoj ttppB^naui
•naop b-j -aquo opTUi^ X aotjEX -A oJtPH "S3ja ^ojarasuo^ soj lod
snpnBjBnnajp s^i-tap na orasini jap nppnjtisns jod X 'e^auaj zb^
sojjF^ jojaop pBqnaB^ bj ap onBaaa T3 lod Bp^tsajd opts opnaiqBq
ZS6I OWB jap sBip souiíijn hoj u^ [BituB upinuaJ ns ojqajaa SBia
-nat^ A BapBpttreninjj ap pBtjnaB^j BJ ap Ojisubj^ jap BajqniBsy b-j

oaisavio xaa vaia^YSV
•oatjqnd ja j.od sopBjtstA noaanj ("aja 'sotjoj.
-Bjoqsi 'sojnaaiBUBdaQ 'soimiisuj) peijtijb^ bj ap sctauapuadap sbj
SBpoj sBioq OS B 9t 3P ozJBK ^p ¿S saniaiA jb g^ sannj ja apsaQ
•aqtJO ÍU^a -aa •^osajoj^ jap Bpnajajno^ — a'Z
•HsajBa
-isnra saaopBJjsnji una 'Bat^pj^jjo^ noiaaajoaajj ap otiBuiraag
tm B13B^,, ¡aiqos nBJB^saXy OJnB-^ Josajoj^ jap Btanojajnojj—8'j

�nacía la investigación fiuc no ^on atendidos ^n un nivel superior en
otras instituciones de la Universidad. La Asamblea aspira a que bajo
condiciones severas (por ejemplo, dos años de trabajos satisfactorios
según informe aprobado por el Consejo) los ^colaboradores de inves
tigación" sean equiparados en cuanto a ísi intervención en el gobierno
de la Facultad, a los estudiantes regulares de las Licenciaturas (pro
posición de la Sala de Ciencias).
d)La Asamblea considera que deben mantenerse, cualesquiera
sean los planes seriados que se adopten, laa cátedras libres exentas de
toda exigencia de acceso a sus aulas, v de todo contralor de estudios,
aunque obligados a trabajos de profundi^ar ion e investigación.
e)La Asamblea propone que en la sección Ciencias se creen
las Divisiones de Matemáticas, Química, Ciencias Biológicas, y Ciencias
Físicas, con finalidades de enseñanza superior e investigación; y que
dentro de estas Divisiones se organicen las Comisiones Asesoras.
S) La Asamblea recomienda al Consejo el pronto estudio de la
iniciativa de la Unión de Universidades Latinoamericanas para crear
en nuestra Facultad un Centro Piloto de Humanidades o Filosofía y
Letras, a fin de que sirva de modelo a las similares de la América
Latina dedicando a la misma preferente atención. A tal efecto sugiere
que la respectiva comisión del Consejo, actúe con la colaboración que
se ofrece de una Comisión Especial designada por la Sala de Huma
nidades.
2 —Planes de estudio
a)La Asamblea recomienda al Consejo la aprobación del plan
de organización de la Licenciatura en Matemáticas (modificación del

b)La Asamblea recomienda al Consejo la aprobación del plan
de estudios de la Lieenciatnra en Ciencias (Química), cuyo texto se
adjunta.
c)La Asamblea propone la aprobación de una norma general
para la reválida de materias y cursos para las Licenciaturas del si
guiente tipo: Si en las Facultades de la Universidad se dictan cursos
integrables en los planes de las Licenciaturas, las respectivas Comisio
nes Asesoras podrán recomendar al Consejo la reválida de los mismos,
sea en forma general, sea individualmente. La reválida puede estar
condicionada a la presentación de trabajos complementarios a juicio
de la Comisión Asesora.
S—-Estímalo a la Investigación Original
a) La Asamblea apoya la actitud del Consejo en lo referente a
la implantación del régimen de "Dedicación total" en Humanidades y
en Ciencias.

�— 6S —
-Btauaaig B( ap eoipnfsa ap usjd pp aaiaaE ofa^uo^ p ajqraod pcpaA
•aaq b[ b jbuuojiii BJBd uaisitno^ bou en^isop Bap]uiBBy g —
•eauof opajj[y -jg 'BiasBEj^ -g aaof 'Suj :aBaiiBrna^Bj^ íoX^g ^buiq -jg
I va J a '^BaiiíOptg BBi.íuai^ (a^napi^a-L^j aaipj^ A oJIP^iT JQ
ojofa.uo3 .'IH1^IUI3 zazjunig orpqzy mS 'Bqig &lt;ipiip.H u[oin^
•JQ ^BUOHIJJ [[JGIOg IdBBJJ Ig •ajJJGjqBg Ulllliy -JQ I.BZI^^ ÍBSOIIB3
npiiBinBA 'ig 'oBp.iy -y xa ^GjjoBOiiq [iq.iBza -G^g 'ua[qGd wi}[ xq
:Bi8o[(Gitsnj^ ! (^^uApiBAa^) zaiiBqj ou:&gt;qog .inBBjoa^ oza[39uo[) :sopvp

^

j^ q

lqa T Pi^n^ ^

ap oipn^a {a bjb&lt;1 ojuiao mi ap noi^Bd^a b( ap p^pnppsoj {a
•jjojBiü^a.^ a^^of Josajojj :1B^i.|bN eh1&gt;}siH
V\ ap bpia ap o^und p apsap ^Bii^njj^ pp -y Bdi^qnda^ [ ap ^Bp
-Biiapao SBsiitqnai^ sauotajo|dxg ap un[d un ap upiaiíjndajj (p .
•B^pjjd^ mA [nry aosap^^ iBa^uope^r buhb^ X b^ou BI ap oAiid^a
-sap X oatiBuia^siB oaojBiBa un jBuoiaaajuoo ap p^i^uso,^

(a

BSOg ^]f¿ Oipf
•ia :aia 'DHOícaoíiE! ap sap^pi^aBj noa ^buijej^ iSo|oia ua uoiaB^
-BaAUt E[ Bjed oj;na^ un a^oja ap pnprun^odo .i pepiinpBOj {¡i
•uiaBUuA.o xi¡aj -7lii[ jq : oamiouojiBV ou
an spd [a ua JBaaa ap piipmmjodo A pBp^iqpo^ (e
:ap BaaaaB onsmqy ^ jbiob3SE
ana sajnBnuojin Ba^uauiífw so¡ ^a^isap Ba

•pegnati^ nr ap oaiuBíÍjQ oiuauie^ag pp Biuaojay :B;p pp uapjo
ajuan^íiB B[ uoa BpButpJOBijxu up^as buh b oa^riBi^ pp BapnuBBy
B[ b anííOAuoo aisa aiüi 'ofaauo^ pp Bipips Bap[TnBBy e^ —
•Boa^piuap BBinaiqojd sapup.j^ so[ ap eaiupid upi^nasip B[ BJBít
b^ioj ap uppBzmB^JO H^ ofasuo^ p upnarmoaaj BapimHBy ^

[o

•Buia[qojd a^ea ap nppBjapr^^uoa B[ ofaíino^ p
Bpnanuoaaa opi^naa pi ua X 'psquaB^ b| ap osajíia jap nopBnip b^
jBtpniBa ap ojnatitoiu p op^áag ^q anb BjBIaap Baiquresy ^^ (q
-oqB^ o omi^auy BpBa ap eapBpwaaau sej SEpipuoiB ueae aní) 'zaA V^ B
Bpuaiiuoaoi A 'pB^nauj B[ ap BBaa^oijqiq se[ ap oqjaas pp uoiaBzipa^
-uaa ap sanopBJidaB sbj b oidpuud ua ajaupB sa^quiBfly B^j (e
oEioa ag — ^

�tura en Ciencias Biológicas. Esta Comisión está integrada por los
Profesores y estudiantes de Ciencias Biológicas que integran la Asam
blea y por los restantes Ayudantes de Laboratorios de Ciencias Bio
lógicas.
4 -— La Asamblea designa una Comisión encargada de estudiar
los problemas de investigación original e Institutos y Laboratorios en
la sección Humanidades, integrada por un delegado del Consejo (aun
no designado^, los profesores: L. Machado Ribas, L. Gil Salguero.
Lea S. de Scazzoeelño, y los estudiantes: María C. Arregui, Carlos
Daws y Q. Cabrera Piñón.
5—La Asamblea designa las siguientes Comisiones revisoras de
los planes de estudio de la sección Humanidades, integradas además
con sendos delegados del Consejo (aun no designados) : Historia: Dr.
E. Petit Muñoz, Dr. L. Machado Ribas, Sr. A. Ramírez, Srta. M. B.
París; Filosofía: Prof. L. Gil Salguero. Dr. A. Ardao. Srta. E. Hocbbanm, Srta, Sara Caviglia; Musicología: Dr. Kurt Palilem; Prof. C.
Estrada; Srta. Martba Bracbi, Sr. A. Perera; Letras: Prof. J. Ber
gantín; Prof. G. Gmllot Muñoz; Sr. M. García Puertas, Sr. R. Romane.

�a | ng -appu
U I P JF *

'Bizp^-tjpouootntj ••&lt;) ^ 'pI^K n3 'B?"10X oantAB^j *x orao^ sojis^bui
uoo— ezi[ei.&gt;o&lt;Iso as osoipnjsa uoaoí ya oub b^ u^ BjyiBin^arj Bni^dis^ip
•^uud [ anb ap oi^aq p op^pomap mil j^!UB3[V opo^ui ap
jojÍlj o^iJisa ira ¡ap naijnnaia pepiaaaa^ B[ ap ouáis [a ofuq aaopa
as ouo^^ opímy ap paplapaa a[ o^naimoo ana apap a^ oaa^
•9OtUBt[BI
-Búa^ aub papt omaiuoni [anba ap aaan^ enip as ¿ apapp papijBu
•osaail un ap papiApaa B| aas b -opiinas o,aa;a ua '[an^ -.ojopajoq
•B[Oa sopiluBrp ap odaiÉ onííiiaB ja BjÍ os.iadsip 'oaruBdsiq Bninn^
[BJUiBn na ap sofa[ o3[B 'BaafuBi,xa pBfiBiaAinn aun ns apa^ojaBSap
•pjBAABjj ap boub bo[ 'BoaB soiuii[n o; ap B[ A 'oiimnin uuioa i aopaA
•OHia.i ouioa ijopBajj ouioa osuo[y opBiiiy Jas ap bji¡bi| anb oj jajajíl
BJip •!•&gt; ap pmraáBm b[ Jiiipij iBfap opipod jjipq amaai|iaijrp o^a
anb oaad 'apaaj sjm BpBBjiBaj J.|o B[ ap a[qBBuadsrpni asaq umarp
-iioa 'pumpa

Batjjiuaia noiaBnuopouiB ap

npiaBJBdaad ap 'BoiAojd

soipmsa ap pBpyATiaB ton opo} ajips anj iBiUBiuajy oa
BUBds^
na MoijadiB pipupae B[ and 'aaaty ionana ap pBpisjaiiu;) bj ap
•tdopü^ ap oimiiBuj [op jopajip A BBj1a-j X •ijonoti^ ap peipaB^ n[
ap josajoad omoa Epn[[OjjB9ap pBpiAiiaB B[ ajLiamyBdpimd japuajua
anL Xbi[ x 'osiiojy opmuy jod BpB[[OjJBsap pipunan •[ a X opii
Bl¥ ^].11^ltB lll-i*lM BIStI^^^I^-1 ^P A UOI•)B^TAB^^n ^P OJI^^ií ^AtlS O].Q^IIIOtll
un ¡Bsu^iny ua bsi;siiiSíuij e\ ap A 8osiubiIsii[ aoipnjsa so[ ap bijoj
-eiq e^ na [HTonosa oiiiaruoiu un arjoiba op jbjbji X ^uiTuripp 'je[buos
b oiBAiuLo anli mus 'piipi[i;joiBjij|mu ns jod oraoa o.iasuijjuí ao(ba
US ^Od OJUB3 'OiqBlOU BUISIUI JS UO BA ^BDptAipuI H^qO BUll Op BISUO!
-.ooxa b[ o^ uountaran jBÁttJtpts oooduiBi boi^iu^is ou X sopioonoo suuaui
o sbui soo!jBJÍíot|(i!(i-o¡i[ suiEp ap oijos Fun jüpjooaj b oiuaiuapluns
joajoa -sojíosoii ejriI 'BoTjtuois ou oeuo[y op^iiiy B ^BJoniauíno^

• (ZS61-968T)

OSMOTY OQYMV

�en liamburgo— es la fonética, una disciplina que suele parecer árida
y hasta mezquina a quien considera la lingüistica desde afuera, justa
mente por su austeridad, porque no permite las hipótesis indemostrahles y los vuelos de fantasía Lan frecuentes entre los aficionados,
pero a la que los lingüistas de todas las tendencias reconocen no sólo
no es de mnguu modo indi t eren te, pues la hase ion etica y el rigor me
todológico adquirido en e] eullivo de esa ciencia estarán siempre pre
sentes en la obra de Amado Alonso,
Y otro hecho esencial es que el joven filosofo se haya formado
en el anil.mnU- del C^ntro de Estudio, Históricos de Madrid, un anrMente dominado y animado por la gran personalidad de Don Ramón
Menéndea Pidal. Pertenecer a la escuela de Menénileí Pidal no sólo

dolo^"ica móvil v viva, en la que lo vie 10 y lo nuevo se combinan
armónicamente, sin sacudidas violentas, en la (pie el anquilosamiento
en posiciones superadas es cosa desconocida y en la que toda ideología
nueva se absorbe y fructifica sin desvirtuarse y sin desvirtuar la hase
en que se injerta. En efecto, la escuela lingüística española ha sido,
quizas, la umea en la que no ha habido revoluciones teóricas ni disputas de "nnciens el modernes", dado que la amplitud de ideas del
Maestro ha permitido que todo se renovara continuamente sin con
flictos v que toda posición teórica o metodológicamente innovadora
—de la teoría del niLatralo a la dialectología comparada y a la geo
grafía lingüística, y de la estilística idealista al mis reciente cstruegeraeiones ni fanatismos. En segundo lugar, la escudo de Mciténdos
Pídal es la única que ha mantenido y mantiene firme —y no sólo en
teoría— el principio de la unidad de las ciencias filológicas, la nica
en la (pie la lingüística se sigue cultivando conjuntamente con la bislingüistas españoles suelen conciliar la erudición con la agudeza y,
literarios.
Esta idea de la íntima unidad de lengua, historia y cultura (aun
que no se trate de cultura literaria} aparece ya en el primer estudio
de inavor empeño publicado por Amado Alonso, es decir, en Ea sitbagrupación románica del catalán (en realidad, dos artículos de una
serie no continuada, ambos en la Revisto de Filología Española, XIII,
19261. En este trabajo, iniciado como reseña del libro Das KatatanUche de Meyer-Lühkc IHeidclhcrg, 1923) y en cuyo planteamiento
había colaborado el mismo Ramón Menéndez Pidul. el joven profesor
i,,.^i,....i.,
de
solo treinta anos se presentalla ya como lingüista maduro V ortgiLübkc, y a lingüistas ilustres como el P. Antoni Griera, y no en pe
queñas cuestiones de detalle sino en problemas esenciales de método.
— 32 —

�— es —
•psip o saaopBJoqBpa b jBijuoa ra 'sR^sippadsa ap op^jjaa X opaps
oa^qnd un Bjtid araaniBAienpxa jBaqqnd njpod on 'opjiiiíjsnoa bX
X ojrpnja ap joqtq F[inbuej¡ Bim e asjHiuui[ Bipod ou rX jnby
•í)^]d íl/^f-í
i/í ui uiítu )t¡3ii í/if) aoip as '¡BiAiJi ojpnA bij as eX anb uoisajdxa
buii uoa 'anb o[ jas odns '(iqp b SRpBj^ am^uiRjsuf 'sBzpb aoCaui 'o)
pmuaAnf ns ap JBsad e 'X piauaS ua Eops-jn^iii] Bpuap R[ ap X saín
-Rdsiq bi^o[oio|S b[ ap omnnop |a ujRd SEjjar^ SBBuaniui a sBAanu ap
jopRKiiiB^io X JopBisiiibuoo ja aiQainpaj anj :osa aub sriu ot|omu anj
'—sajiy souang ap Bi3o[oI!^ ap ouui^ui [a Jt^iJip bjbiI pjpij zap
-naiia^ Jod o^andojd— Roijainy b ¿^6I ua oPrPrIBrji 'ojad -au^ism
osi&gt;i[iii}sa un X josajiud urjjÍ un jas B opBÜa[] BjjqEq osuojy opEtny
'BijRds^ ua opepaub asaupiq ¡s uno 'anb 'sand 'epnp Xeij oy
Bjoda
BJisanu ap BunatJainB-ouBdsrq boiístii^ui^ e\ ap oJisaBtn p X jopRAoua.i
p jas ejqap uainb Hrpnjd ^qep soip.usa soJaiupd sns ua bX aub ap
oaiitja opimas opil^^ p X ssuuqqojd scq ap uotsia Bjpp H[ HRj,sanuiap
'sapi ouioa 'X pnjaB EOTisup^int bj jod snpBidaaB oiuoa asjBjap¡suoa
napand SR(la sepoi anbjod — |Rpid zapnauapj ap bbj uoa ajuaiupianasa
uapiautoa aub— sauoisnianoa SB^sa r uoisua^xa b1) ja i a opup soniaxT
ouBna^sBa pp osuaasB p (/oyüdsa pp saua^
-uq sn[ ua opBJjsoraap Rponb 'Biuap o^ Jod -omóa) anj Bijaqj ap pi
-33(B!p Bjraouosi] punan B[ outuuajap anb OAtsiaap oqaaq ¡a — uRpiea
pp JBpiaiUEd E|jo;siq b¡ ua Bt3ui[OJBa Booda m ap o uoiaR^mEiuoj ap
K11U3IJJOJ SEn^puB sbj ap RpuRiJodiui b| ap o;uatuipouoasap anbi[d
-raí o^sa anb nis— anb (p isauo^BJE-ojjBABn p X sanoa|-oüRrjtiisi! p
i^sajoijBdsa,, &lt;nnaraRidojd so;aapip b itaTqiuEi duis | pzuaAoid X uo.ibbS
'sanrinjjod p X) u^puBa p ops ou auodo as pt oraoa X -sajopEAjasuoa
aíuaiupjaua3 sap^uapiaao snpapip ap odtuá pp JopBAoiiui sbiu o^ao^
•Bip p ops jas Ripisaj oun^apRa p SBJuioun -appqaj s?ra Hraajsis p
omoa aaajrdB 'saaunjj p ^p3niBmoj-op^,, p^aapip Biuaisp un 'amara
-Bisnf 'apuop 'amappa(^ ap saauBraoi sBti3ua[ sb[ ap ojjnap 'souara .
o i jod 'o oaiuBiuoj oiunfuoa Tap o Jjuap üsjb japisuoa naqap anb outs
qBzuaAOjd p oioadsaj uoa ops asjBjapisnoa o son a-&lt;ma ops asjau
-odo uapaitd ou UBpma p X ousipisüa p anb (a í odiu^ orasun pp
BBiufua^ SBiuap sh^ SBpoi ap eauotoBAOUui srj b uppisodo ua X o^adsoj
noa SBpBjapTsuoa sauoiaBAjasuoa X sauopBAOuui ap Bfaidutoa Xiira auas
buu aiuBipaui ouis ' oaiuRraoj-ojaqT o oatuBiuoJ-op3 oraoa 'soaii
-BjSoaS sopjoj aioBipaui anijap as ou on^uaj buu ap pBpr[BiipiApni
El anb (q 'uajapisuoa as sujsa anb ja na oauoisrq oinaraoui |ap a
üinaiia ua uauíoj as anb sbsot3osi sbi ap uapuadap X sapuoiauaAuoa nos
(sojaapip sojjo ap oraoa) sojiubiuoj Bo;aapip ap sanopBdtu^Bqtis sb[
supo) anb (B :jaqes b 'URjuodrai as eaouojua bX anb sapjonaS eanois
-n^auoa sbi ÍSt6I 'B^j!V S(&gt;uaa *ojqjí naup/aasi^ ua 'oju^pi^Q ap
saauntuoj sav3ui sa¡ ^p vp^^ijjij^) ap.rei sriu soub ampA sBipi^dxa
jaApA X jBaijtiEi opipod ^Xeq joins ns anb 'aand 'jRUBJixa ap sa oj^

�pulos ya formados una parte de las tareas que implica la investiga
ción, ni estudiar materiales ya reunidos y publicados por otros. Aquí
debía hacer mucho mas; rotnrar o, por lo menos, seguir roturando
un terreno en gran parte todavía inculto; crearse las premisas niisnias
para una efectiva labor de investigación; salir de la Universidad para
combatir el "aficionadismo", para despertar, difundir y guiar el inte
rés por los problemas lingüísticos, para intervenir en los problemas
de la enseñanza del idioma nacional; hacer revivir la tradición lin
güística americana, en parte olvidada y en parle estereotipada en enve
jecidas fórmulas escolásticas.
El Instituto de Filología de Buenos Aires tema ya una noble tra
dición de estudios, inaugurada por Américo Castro. Pero bajo la direc
ción de Amado Alonso la labor iniciada fue ampliada y alcanzó un
ritmo continuo e intenso que no había podido tener antes. El Instituto
de Buenos Aires llegó en pocos anos a ser el centro lingüístico más
activo y mejor dotado de América Latina y uno de los mas importan
tes centros de investigaciones hispánicas en el mundo. Sus publicacio
nes se volvieron pronto ímprescindibles en las bibliotecas y en las
mesas de trabajo de todos los romanistas, y el hecho de que en ellas
colahoraran estudiosos no sólo de Latino - América sino también de
España, Inglaterra, Alemania, Estados Unidos, indica hasta qué punto
el Instituto había alcanzado un nivel realmente internacional.
Para asegurar la amplitud y la continuidad de la investigación,
que necesita el esfuerzo conjunto de muchas energías, se propuso
Amado Alonso constituir nna escuela lingüística, es decir, reunir alre
dedor del Instituto un grupo de colaboradores y formar un plantel
de discípulos. V nombres como los de Pedro Henríquez Ureña, Eleuterio Tiscornia, Marcos A. Morínigo, Ángel j. Battistessa, Raimundo
Lida, María Rosa Lida, Ángel Rosenblat y tantos otros, pertenecien
tes a una u otra de las dos categorías, indican con toda evidencia que
lo logró plenamente.
Asumiendo sin reservas el cometido de removedor y maestro que
su preparación y su posición le señalaban, A.niaiio Alonso entendió
que debía informar a un publico mas vasto que el universitario, es
ticos en el público culto en general y poner al día a este mismo pú
blico con respecto a los últimos adelantos de las ciencias del lenguaje,
difundir —dentro y fuera de la Universidad— las nuevas ideas y los
nuevos métodos surgidos en la glotología en las últimas décadas, esta
blecer los términos científicos del problema, tan ampliamente sentido
y discutido, de la lengua común cu America. Uo hizo Amado Alonso,
por un lado, publicando obras como El problema de la lengua en
América (Madrid, 1935) y Castellano, español, idioma nacional |Bnenos Aires, 1938), en las que se afirma, se defiende y se demuestra el
carácter cultural de la lengua común y se indican las condiciones y los
límites de su unidad, y nna larga serie de arLíeulos en la prensa diaria,
particularmente en La Noción {entre ellos la conocida Epístola a Al— 34 —

�^ se —
-Bjaaysip sapBp^iaBA ssy ap o ¡piusa [3 iBundsny BOijamy By na BayjejnS
-uyy Ry ap oatypadsa odmB.i yB asjRaipap Hiqap EiSoyoyi^ ap ojnjrjsui
p 'opoi ajqos 'ojatI -saJopBJoqRyoa sns X osuoyy opBOiy Jod Bpnzipaj
anj X asjBzryeaj Biqap EAijBnwojni a baijeuijoj JoqR[ Bjsa Rpox
•tluaiq B^sq as anb 'o^yu
jaDBq aub Xbu ts lanb opom om&amp;nn pp *uaiq tfdas as anb fcajanj anb
ona.ua; p ua "i&gt;[b jaq^s anEi ^í^q ¡s o^aj 'opui sonam e^as osa :Ba¡^
-BraiíjS ap o.qsuj opo| za\ eun ap osa¡rny^ ^BoriFumjS E¡ ap ochuea
p EjBd ojos 3¡ba on onb oaT^pppoianí oidpnud a)sa opepuas aas
aaajam 'sBsoa sbj1O ajjua '[Biia B[ na 'Ot,61 U •¡¡j^ -lumv^n A
wíiJÍuy/ ap ^i&gt;iuoj¿odd sonariu so'j npB|ni¡i nion b¡ 'o[diual*a jod 'aeaa^
*o^iiaunnuaasip ajuaTaTins ots sopHiidooa^ SBoiHj^fíjd boj ap ua^aaB
Bainiajod bj ua aiuaniB^ouiíuB oupjajut o (6"8E6l 'ajiy souang)
vuvjpism) wai/wiUDj^ BpnjoqBp A npirpanoa ajnainBUjapom i EAjim
Bim ap sosjna sop bo^ R^j[i zanbuuajj ojpaj uoa uoiaB^oqGpa ua
•pai|qtid *ojnaiuiBajuB[d ojaajjoa ns b A uoiaiqos ns b ^inquinoa eJBd
lA Eijupuuaas Bpnasa b¡ na yonedso pp FZUBtiasua B[ ap stuuayqojd so¡
au a Sil ao ua inasa j) Biuod on aub oiouajdmoa obuojv oueiov ^siBd rao
panqua Bpp ny uirjaap anb pBpiyntaadsa ns ap sBiuapp^d soy sopoj
Bzunap anb orne ^sbijfjisí3aiuii sauoyaoaiyqnd s^y ua X SBpiB sey ua
bjoSb as oa BjHiyBtaadsa yap pBpiytqBsuodsaj ^y anb ap ajaayasno^
•lO^ór '^a-qy souaug) piiJa^ *&gt;mvd ^P /.I'sa ^ ví^od &lt;&gt;moa 'bij
-B^Ojiy o ^ByqBq yap BatjsLyííea,, ap A 'tS6[ *1I1A X 6y IA 'ajuaui
•BATiaadsDii *iteiutititoíj -iap jíi^itiaj pjtTt iiiiijs^iio a ua o-iuiuijd) ítoiuinu
-ttufp sof ua nisnjunf A umoji) 'voidouio 'upjoof^ A jowoih^ ua opiaijjo
pp naíípiuwj^ A aijsiyijs^ oiuoo 4CBn9uay bj ap BOijsyyijBa,^ ap soiymiBa
"(ttót 'IA 'i^tf) ""^o/ PP pP?J"^p? í oinoa ' (soay^oyouoj)
BayEJujanjjBa sotpmsa '(yt^61 'ill 'Hdd) utnwwsdadns A wnjajis
'VS A lOt-61 'II 'v^Uudsiii viSt&gt;jojij ap ufsiíia^ ua) vmuoiso^diui jas
dp&amp;Tid ou ouisiui is ua afvtij^uaj p awh Joej omoa 'eaijsiTi^nTy BUoaj ap
soXbsua o puBai i (ind ^BBuujaop sBAatiu sgi ap uoiaBaiydG bt e X ojubj
^apE ig a]uaiujBnosaad oXtitii.ijuoa ^BiiduiB sbiu sajoiaay ap e ja isa buu
E jo M.ippailra ap oaippi.I un n jo asopu?i3iji[&gt; i '(uocanujara!
onBjd ya ua oinoa ouBauauiB ouByd ya ua ojubj ^odmail ouisteo jv
-sa^OjnB sosa ap GoaaoB ojuasa B.í^q as anb jo fara oy aJj.ua uBjjnana
-na as (ajnssnBg op ap ojqiy yR uppanpojjm ^y oraoa) BBun^yB say^na
SBy ap •nauoiaanpoiju; a SBin^ 'sbjou uoa 'soidojd soipnjsa uoa sByop
-uEjoyduioa X 'ajiisBUBg ap puBmpja^ ap pjjauaS van^ináuij ap osjuj
P '(Efól) JapsoA yjB^ ap alonSva/ jap vifosop^ cy '(It^^l) ^IPH
sayjBq^ ap opm wj A a(im^ua¡ ¡g ^(jajqaiyy aBiy^j X XyyEg sayjEq^
ap soipujsa noa) 9ñy 'afim^ua/ ;a ua ows^wsaidiut ]g ' (^soaiiHiyrjsa
soypnjsa ap uoiaaayo3,, snn ojiiiibu¡ onb By uoa X 'pyajzjBjj jtiuiyayy X
jazjydg oa-j 'jayssoA [jb^ ap so¡pnjsa aXnyaui anb) s^^y 'sajyy souang
'aaunuioj VMjgijnsg vj v upiaawpojjuy b| oiuoa SBjqo 'uoiaBJoqByoa ua
o oyos 'opuaianpBjj 'oyiBy ojjo Jod 'X i (Buqdiaeip Bjsa ap SBraayqojd
eoy ap oaijimaya ajuaiuBsojn^ij odraajj ora si ni y^ X oyyianas ojuaiiu
-BajUByd ya jod jBydraafa lyt6I"II"6 'vaijsijitsg uj ajqos saXaj^ osuo^

�les del español americano. Es éate, justamente, el campo en que más
lian arrai^ado los errores de método y más se evidencian los efectos
deletéreos del "afición adía mo", de la fantasía de los lingüistas impro
visados. Sabido es que tales lingüistas, que abundan en todos los países
de Hispan o-América, suelen tomar como criterio de estudio una r.eíü
o supuesta corrección académica y comparar el español americano (^n.
el cual muy raramente introducen las necesarias tiisluiciones entre
lengua vulgar, rustica, corriente, literaria, etc.) exclusivamente con
el "castellano ejemplar" consignado en la gramática y en el Dicciona
rio de la Academia de Madrid, por lo cual los pretendidos "america
nismos" que ellos registran resultan ser, en la mayoría de los casos,
falsos americanismos, porque o son generales también en España, aun
que no figuren en las publicaciones académicas, o son arcaísmos, regio
nalismos, vulgarismos o dialectisinos españoles, IVo es que faltaran
antes de la intervención de Amado Alonso trabajos muy serios y va
liosos de dialectología lüspano-aiuericaua, pero ellos se encontraban a
menudo en obras y revistas ahuladas o dispersos en publicaciones ex
tranjeras y, sobre todo, se confundían en la gran masa de escritos
Por esto Amado Alonso, establecido de una vez por todas el prin
cipio metodológico de que el español de América no puede estudiarse
como tal sino dentro del cuadro general de la dialectología española
j en comparación con todo el español de. España —antiguo y moder
no, literario y corriente, común y dialectal, general y regional—, em
prendió la indispensable tarea de sistematizar el trabajo ya realizado,
para sentar las premisas mismas de toda investigación ulterior. Tal
tarea implicaba deslindar lo bueno de lo malo, reunir los trabajos
dispersos en un único "eorpus"; completarlos, anotarlos, rectificarlos
y ponerlos al día; traducir los publicados en otros idiomas. Y no ex
cluía, naturalmente, la publicación de nuevas contribuciones origina
les, descriptivas o críticas (como el muy notable Exornen de la teoría
indigenista de Rodolfo Lenz, del mismo Ainado Alonso, publicado en
RFHJ, 193^1. Es, justamente, lo que se hizo con la Biblioteca de
Dialectología Hispanoamericana (T930 y aigs.). Los tomos de esta
blicados por el mismo Instituto y con los artículos y notas sobre temas
lingüísticos americanos publicados en la Revista de Filología- Hispánica,
constituyen boy una base segura e imprescindible para cualquier estuEn todos sus trabajos, Amado Alonso logró combinar eficazmente
la erudición y la atenta observación empírica con la clara compren
sión de los problemas teóricos y generales y de las vinculaciones cul
turales del lenguaje. Pero la valoración de su actividad no puede ha
cerse en un solo plano y debe necesariamente superar la simple com
probación del significado y del valor de sus estudios. Hay que desta
car que Ainado Alonso supo ser estudioso serio y riguroso y, al mismo
tiempo, maestro directo o indirecto de una nueva generación de estu
diosos, creador y guía de una corriente cultural. Supo mantenerse
^ 36 —

�ap Booda bj ap eandsap 'ojaoja n;q -buioi jap pmmíÍBUi bj ap eprpatu
bj p bou epnipitiea naoda bj ap npuBiioduu bj bX ojad —biioibiji,,
tt[ anbijqnd X ajajdtuoa esudcg IJ(!JEH ^ní&gt; JE-&gt;adsa anb BJqRiJ nisa
Bjnd— sauopBSijsaAu; ajej ap sopBijnsa.1 soj ap ^i JBiUEjapR s&lt;&gt;w
-niipod oaog -eB^eiAaj ua sauopaas eepuae opE.ujqnd ubi] as joña n[ ap
^aoianpunnoid bj ap uo)!¡h^ nn opctuedaid RqBjsa A ux oj3
-is pp jouedsa |a .nupnisa ap b^bi Bt opipnaidioa sicpn soub sotu
-ÍUÍ1 eoI U3 -1Ilb Boinaqiíg -oJisaeiu pp s.ni^SijQ so| ap opE¡ p Jujsa ap
Euéip -joijBdsa pp Briojsui v.\ ap Fajaa^ (Biuanivpunj eaqo BAatiu buii
p ap nqujad^a oanndBiq opnnm p anb Bjqvs A BrpaTpInn uopirod
pj anb sojaqap boj ap upuapuoo bj Biua; osuoIV op^iny anb aoin
-oaja i ppij ^apuaua)^ ap ^upajip hbíu saAopBtiuiinoa soj a-uua asop
•nnaojoa ^uairníd^iii a aauTuoo-t BaiisTn^mr bj na nauri bjamud ap noxa
-isod Btm jBdnao B opB^ajj Bjqitq osuojv opBtny ^o^Ba opoj JO^

'(X 'a 'IS61 'PMPHM ^oyn^ p
jopBAjBg) ..sa^opBJoqBjoa Á sojndrasip sns ü á osuojy opBiny
• "•II•' i"'IrJ ~ ' \iI1-* ^^
-BJ^ Boipiusa soj jbjtib;s3j A jbaouoj ap joquj B'j "itdojii^ ua Raijpai
BaijBiHBjS bj ap -í BajisinÜuij ej ap saauRAB soraiqu soj ^eneds^ ua í
•buwx ap opoiBjoqB-j p ua opBuuoj ajuaiujBpadsa 'ppij ^opauaW
ap ojndiasip oj1O -osuo[y opiruiy 'jopajip ne ap jcnosiad joqej bj
A 'sajjy souatig ap njmiEdsg üi^ojoji^ ap ouuiisuj ¡ap auopBai|qnd
sb't • loLtBdsa oso [pil^^a un ci Btias 01 a^uauíB .iBia Atuu ou^oa 'BUBd^^
srnsira bj b A awaray ap sospd^Biuap so| R pipunjrp as opiui ,a anb
ou ojad ¡Huiiua^xy bj na X saaiy son3ng na onpB osuojy opBiuy
•opunui jap aamiuio^ BaijsjnJíuij ap aauopBJijqml Bain^i
•jodan sbui brj ap ran A Bm^g Baj.iaray ap Bu-íojouEdsiq ap cub^jo
aoXBni p boijb s¡as aiUBjnp anj X souBjd sapi na ozua.uioa ja apsap
paojoa as 'oiijpip X ppnnj ja anb '(-s8is X 66T) oiwodsif^ vti¡oju¡ij ap
njsifia^ B^j iBiioiaBnJa^UT oaijijuaia oiiBjd un ua A oaiuBdsiq jEjaua^
onRjd p na oduian ouisrin ib jaaauBiu^ad X ouBauauiE opns ja ua
opuoq Xnuí jb^ibjjb ^ajuauiBisnf 'piguijad aj ^Bzipaj: as ajsa anb ua
Rjnjjiia ap sBiuaoj brj ap X mijuísa [ap papi pRpiun ej ap X 'Rain
-Rdsiq .Mijsjnáuij X jRjnjjna pcpiun rj ap opjjuas oiuiju; n(j Bauamy
ua asaBjBiB ais o ^ad 'EjsinEOTJüUiE X ouBaijainB osoipnisa jas odng
•saffvunu^ ns ua 'ojjag uoa 'o|diuafa jod 'a.iBij oj ouioa ^jopuBjojRAaj X
sjja ua asopupXodB ours ^Bjsa ap uopipcij bii^iiub bj Jiiuiaap o JBSau
-jna hj ap sbuoz smiiap siq jod aajBsajajuí ap a^fap uis bibii^íuij jas
odnS "jopEiiuoju: a Jopc^jUAip ap 'apjiLunq sbui aiuauio^uajFdB -Eaj!
bj jBiaajdsouara uta X opBzijepadsa ou oaijqnd jap aejBjsiu uis une
'Baijijnaia noisiaajd Bso^njip ap X oiJBjis^aAiun pAiu ja ua aadiuaje

�los oríg^nes y del ascenso del castellano, no hay en la historia del
español un período de tanta importancia como el siglo XVI: la época
di'i*1rji.
1 .^t**^^i*.r
1*'
e la ultima y fundamenta!
revolución en el sistema lonologieo
caslellano, de la fijación del e.pañol clásico, de la difusión del español
por Europa como "lengua universal", de la definitiva afirmación del
castellano como lengua común por encima de los demás dialectos es
pañoles y de su trasplante a América. Por todo esto un estudio siste
mático y completo del español del siglo XVI no puede dejar de ser
esencial para la comprensión histórica del español actual y para la
solución de los problemas básicos del español de América; ello signi
fica que hasta sus últimos días Amado Alonso se mantuvo firme y
activo en el plano de la gran unidad hispánica.

Las pocas cosas que hemos apuntado no pretenden delinear una
valorización en profundidad de la obra de Amado Alonso, pero seña
ron su memoria. Amado Alonso ha trazado la linca que deberá seguir
cualquier Instituto de Lingüística que en América se presente como
eleuttfico y quiera baeer obra efectiva y valiosa, ^los ha indicado con
toda claridad cuáles deben ser las tareas permanentes de la lingüística
americana: el estudio de los grandes problemas teóricos y metodológicos y de los conceptos fundamentales acerca del lenguaje, la difusión
de las nuevas doctrinas y de los nuevos métodos glolológicos, la vincu
lación cada vez más estrecha entre la lingüística y las demás ciencias
del hombre, y la investigación de los problemas del español .le Amé
rica. Y ha realizado una obra cuyas proyecciones aumentarán en la
yoría de las obras humanas.^'
En la historia de la lingüística en América, la figura de Amado
Alonso podrá alcanzar y, bajo algunos aspectos, hasta superar, quizás,
las grandes figuras de Bello y Cuervo, porque la actividad de éstos
—siempre notable y valiosa y muchas veces genial— no ha podido
tener toda la trascendencia que ha tenido la suya: ellos no llegaron
a crear un gran centro de estudios y no lograron fertilizar para la
semilla lingüística un terreno tan vasto como el que nos ha legado
terial aperceplivo" específico en el ambiente de todos aquellos que
eos, esto lo debemos a Amado Alonso. Si nosotros podemos hoy hablar
—con gran probabilidad de ser comprendidos— de Humboldt o de
Saussiire, de Bally, de Vosslcr o Spitzcr, de estilística o de substrato
de idealismo y positivismo en la lingüistica, de posiciones psicolo_islas
titud los problemas realca del español de Améric

lo debemos en

gran parle a Amado Alonso, aunque no lo advirtamos y aunque no
le hayamos nunca conocido, oído o leído. De la fonética a la estilística

�-pouna pp naijtinap p^prjBna BI S3 l^otlnn anb oj 'jswnoa (a aa,,
tzua'i aj&gt; Bisma^íipui btjopi Rt ap BJiaoB sauoienjauoj sus ua Baidina
osuojy opEiuy ornsiiu p anb sBjqBpd snj no njji.wp bjbcI 'q -bjii
-ij.i nppeidooF bj sa Bnsjjajd X njapnpjaA uopeidaae Eaiun ej epuap
-bjojba bj mi^^^í p^u u^ iaím^j ^a^niuaA^ sejio i ^niso oj^j
-ajd sa^o^ajín s^un8i&gt; 'BBzinb 'jiijna niioq^p 'Ea^aiuy ap ^mídsa p
oiuaianoa aob H[ .! ^bium^ z;&gt;nbM(iaH oip.ij ap omspnppuiiimv pp
non&gt;E;daaB ploi ns 'uatqniEi 'is^ -^oncipiSBa pip oi¡ojjrsjp p opipisajd
ai[ L'aijaqi inaui m,, anb JBiiuip n opun^a[[ ^^^pBJisqns,, ajuaui
-BAisaaxa snzinb pnipao Bim BjdopB cncdsg ap pus d^a p oi.iadsaj
uoa 'zua-^ ap Bi^^müane^B euoji B| 'uozbj npm uoa 'alB.¡inoa nq3
ap pusdsa p ojaadsa.1 uoa 'anb SB^uaipí Miqqvq p sa anb [Bnp^
-ipin a caopeoja pEpuiJOB tt\ ap '^ajauo.. soaiisjiuínn bojob so| ap a^^q
E| aji)c&gt;^ ^aaa|qBisa apand 3s o[os al'Bii^uaj |ap ajua^aqoa Bpoai ^un
¿nh pepuBp, amaiaijns uoa aÁuiui ou X 'aiuBppq onpuipui pp ipim
-jod^i EI B^qmnuad na o3p E^ap ^p^ana^ nnHuo^ si^ii^p •[ ap X
sapijaapip siiinajsis boj ap eB3tiei.iaiJB.iB. bbj ^od opndtiaoajj -SBiSTaiSfoj
-BJÍÍ tq b npiJiíodti rta ap Jegad e 'BauBinua^ bj ua X isoaijsin^uij oiuaui
•BiaLusa oh X sBisi^ojoaisd souaipa saaaA b auaiisos 'Xoqziaqiuj^ ap
unpnsod bj b jbhuoj not^aI[pB bj ap ^^ead f 'bj^ojouoj bj ng '^Bailioj
-ouoj Biauapno.i,, ap uaiq buj BoTnBiJBjqcq so^|oeou anb soj ua soeBO
boijba na (.Bjien;B FiauajBAinba,, ap Bjquq 'ispij zapiwuo^ ap bj^ojou
-inijjl fj ojraoinSig -oin^TjBjniBH jr X oniBijBijaiüui ¡p piuaiuBsojUijad
b oiaadsaj: uoa 'saaaA r ej 'afEn^iiaj jap jBjnjjna ajopui bj ap BaaaaE
sisai SBiueiiu sus noa oppaipEjiuoa ua o jad 'jiuaiui.iadxa Baiianoj as^q
Bjauiud ns b joij 'ojdmafa jod 'isy -sauoiindo n sauoisnjauo.) sns 'sb^jijjd
nis X aiuaiueaiíaiuj 'aiduiais somaidaan anb jiaap ajainb ou ojjgj
•Baijaiiiy-oUFiIeijj ap 6bi
-Biti^uij boj fiopoi BJBd opezBJ) eij ja anb oniniFa ja jod 'sapepijiqisod
BBJitMnu ap X pppiaEdBa B.nsaim ap Bpipaní bj na ^uqo ns jnn.uiuoa
ap osituo.idinoa p jiiuiieb X sojndiasip mis omoa aiiiainjeapi soujaa
•ouoaaj 'oapjAamop^ ap ujiisin^uig ojltía;) [ap X biSojojij ap oimiienj
jap 'sojiosoa BJBd paijiuííig osnojy opBUiy B JBp.ioaaa 'o]sa jo(j
BXpq ou '[Bianasa BjqBjnd nun oijajp bXpij ou osuojy op^ury ^^^ bt ua
BDiiein^ujj bj ap buoz -aiiianiBaTiaEjd 'Xeq ou *vnSna{ bj ap nuoisiq bj b
BiSojoiaajBip bj ap 'jBaiiBinBjá fijooi nj b EAiidtjaaap BaiiBniBj3 bj ap

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2189">
                <text>Crónica del año 1953 : conmemoración de la declaratoria de los derechos humanos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2190">
                <text>De describen los eventos sucedidos en la Facultad de Humanidades y Ciencias hasta el mes de agosto de 1953.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2191">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1953, Nº 10 : p. 5-40</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2192">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2193">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2194">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2195">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2196">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="264">
        <name>AMADO ALONSO</name>
      </tag>
      <tag tagId="253">
        <name>ASAMBLEA DE CLAUSTRO</name>
      </tag>
      <tag tagId="183">
        <name>BENEDETTO CROCE</name>
      </tag>
      <tag tagId="262">
        <name>CURSO DE HISTORIA DE LA CULTURA ITALIANA</name>
      </tag>
      <tag tagId="261">
        <name>DERECHOS HUMANOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="263">
        <name>EXTENSION CULTURAL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="191" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="318">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/6332d3a224fee639d6e18712773e52b8.PDF</src>
        <authentication>e541fe217eef4731f25e5ada4aec693e</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2077">
                    <text>bj A ofuqip p bjbcI boijsijjb uqiaisodsip [BjniBU 'uopBjuauujadxa B[
A oÁBSua p BpBDJBiu Bpuapua} 'eaijoscqij uoixa^a.1 ap A soqaaq so[
ap upiOBAaasqo ap njijjdsa opBjsnfB 'eqaiud Bpoj b
•ojuauíBiadiuaj ns ap sajBjuaiUBpunj sa^ajaB.iBa scq ^A
'sa[iuaAnf sBJtnjuaAB A SBfnd 'sbzubpub sns ua A 'sa^ijuBjuí SBuajjoa a
so^anf soj ajuBjnp '[BiijiqBq BpiA B[ ua ojuauuBjjodiuoo ns ua 'ajuBi
-sqo o^f qBiuaS Á oiqBS 'jopBáijsaAUi oanjuj {B JBqaadsos B.iBd Bun^p;
assq uBp iu 'oíSipojd ouiu un p ua UB.iisauiu ou pniuaAnf BUBjduiai
A BpuBjuí ns ajuBjnp sapjuaiuap soipn^sa so[ ap cqpuBsap jq[
•uqíÍBjy ap B^pa^ ap (\^\ ohb [a Bissq bs3uo3bjb ) bjjbabh
Bapp Buanbad b[ ua qioBu 'sasauo^BJE a.ipBiu A ajpsd ap ofijj
•BauBjoduiajuoa Bi
•ojnau b^ ap JopBpunj A Bpuedsa EiSopjsiq B[ ap o.iisaBj\[
pp ojuauupBu pp oi.tBuajuaa p oqdiuna as oábui ap ¿^

�pintura, imaginación creadora y un deseo irresistible de descollar en
buena lid, son los caracteres salientes en su infancia y juventud. El
mayor desarrollo de los mismos en el hombre, ya médico y luego
profesor universitario, unido a un noble patriotismo que le propul
saba a contribuir al prestigio de su España entre las naciones de alta
civilización y tradicional renombre científico, constituyen los íntimos
resortes que impulsaron el desenvolvimiento de su personalidad de
investigador del sistema nervioso y de sabio universal.
En una España consciente de su enorme y valiosa producción
literaria y artística, pero con un colectivo complejo de inferioridad
para la creación científica; en una España que admiraba la ciencia
surgida de los laboratorios extranjeros, pero que mostraba indiferen
cia o recelo y basta hostilidad para la investigación científica dentro
de fronteras, inicia Santiago Ramón y Cajal sus ensayos de inves
tigador en el mundo microscópico de la vida de las células y los teji
dos. Sin maestros que le guíen, sin el surco abierto de escuelas cien
tíficas con tradición de rutas y de métodos, sin revistas especializadas
donde buscar las fuentes bibliográficas y publicar el resultado de sus
observaciones y hallazgos, con escasísimos recursos técnicos... Allí
en su querida España indiferente, donde halla nada emprende la ta
rea de hacerlo todo. Y publica sus primeros trabajos. Los ilustra con
numerosos dibujos, realizados con mano maestra. Con sus propias
manos elabora las litografías correspondientes. Con sus propios me
dios solventa la edición, que necesariamente resulta de exigua tirada,
por menguados recursos económicos.
Su primera monografía "Investigaciones experimentales sobre
inflamación en el mesenterio, la córnea y el cartílago", apareció en
1880 cuando era Cajal Director del Museo Anatómico de la Facultad
de Medicina de Zaragoza. Aporta en ella algunos hechos nuevos sobre
las modificaciones inflamatorias de las células corneanas, cartilagi
nosas y mesentéricas, y señala por vez primera la capacidad fagocítica
de las plaquetas sanguíneas. Pero la exigüidad de la edición y su pu
blicación en idioma español, lengua entonces desconocida por los in
vestigadores de renombre, conspiraron contra la difusión de sus inves
tigaciones en el ambiente científico europeo. Y en su patria. . . cuenta
Cajal en sus "Recuerdos de mi vida" que llegó a sus oídos la frase
desalentadora de algunos profesores: "¡Quién es Cajal para juzgar
a los sabios extranjeros!"...
Al año siguiente publicó su segunda monografía, con la que inició
la extensísima serie de investigaciones sobre la fina textura del sis
tema nervioso. En estas "Observaciones microscópicas sobre las ter
minaciones nerviosas en los músculos voluntarios", estudió con los
métodos del cloruro áurico y del nitrato argéntico ordinario, enton
ces en uso, las fibras y terminaciones nerviosas en los músculos es
triados de los batracios. Describe cuatro nuevas variedades de arborización nerviosa terminal. Expone un perfeccionamiento del método
de Cobnbeim al nitrato de plata, consistente en el tratamiento previo
del tejido muscular por el agua acetificada. Y sugiere, entonces por
— 6—

�•vjiuiyinp
uppnziuojod i)¡ ap áj¡ ej aaajqtnsa sBiqEjEd sbjjo u^ -Eaiiajiiad bioi
-aaja Bjnjaa buii o BsoiA.iau Bjnjaa EAanu buu 'za.\ ns b 'iBijaxa 'sajixB
-oipuijia sauoiaBuiiuiai sBidoid sns aiuEipaiu 'Á afao.ipuijia oidoid ns
biobij soj.ii^uii8UB.il 'zaA us b 'BJBd SBSoiA.iau SEjnjaa sbiio ap saiuaiuaA
-oíd sajixBoipuijia sauoiaBuiiu.iai sbj uBjiodB aj anb sosoiAiau sosjud
-raí soj ap Biojdaaai uoiaunj bj .iod 'soayij.ipuap sojuaiuiBáuojoid soj 8
iSjojq lod opBuáiSB oajii.i]iiu aiuauíBiaiu jad^d ja oÁnijisng j^
•oiaBjuoa ajduiis iod SBaiiiijiuap-oxB Á sboiibluob-oxb sauoioBjai
ap BAisnjaxa Biouajsixa bj uoa 'sanjij sajBuiiiuai sauoiaBzi.ioqiB sbj ap
uniuoo oidiauiid ja iod sopiSai oiad 'sojibiiba soai^ojojiom sodi; isb
oíaajcjBjs^ •pBpiiiujiuoa .iod ap zaA ua 'pnpmSiiiioj jod sauoixauoa sbj
ap o^uaiiuiiijiiasap ja aiiiBipaui 'jBuomau Bjioa^ bj ají sasBq sbj oijaa
Á 'sBsoiAiau SBjnjaa Á sbkjij sbj anua sauoiaBjai sbj aj&gt; uoiaBaijdxa bj
BiBd jojoj^ ap Á ijaBjia^) ap sB}si.iBjiiaiiai sBiioaj sbj pjiBqy (j
: osoiAiau Biuaisis jap B.mixai bj aiqos soai^pjojioiu
soiuaiiuiicjiiasap sajcjBiaiunuui ap ajiBdB 'sBiiBuiijoop sBiauanaasuoa
sajBdiauiid sbj inbB ajj •sajEjuauiEjiuiij soai^ojomau sojdaauoa soj ap
upianjoAa bj BiBd SBAisiaap Á saiuapua.id.ios uoianj SBiBipauiu; sbi.i
-uauaasuoa ss^j •oi.iEuoiiqiua Á uaAof [BiiaiBiu b ojiBaijdB ap 'sopBijns
-ai sus iod jBiuaá oiad Bjjiauas '^api bj oaiij^ •uoiaBu.oaiduii ajdiii Á
ajqop bj ap lapaaoid ns oaia Á Bip un b uoiaBfij ap odiuaji ja oqioay
•pBpiiBjii^aj Á BiauBisuoa joábih ajopu^p 'opojam ja ouoiaaapaj
•Bai^ojoinau Baijijuaia
joijbj Bsuaiuui ns ap ojjoiiBsap ja Á uoiaBuiuuaiap bj ua snaaoiu
snuiiud ja BunájB ^pnp uis a^niiisuoa '—joiuid Á aiuBfnqip ap SBojisBjd
-oajisijiB sajop sbsojjiabjbui sns ap anSaijdsap jb SBpBnaapB ubi sauaS
-buii— 'cjabj ap oiqBS jap opojaiu oiioiBajB A osoqaiidBa opBiapisuoa
saauojua ja iod sBpiaaijo saua^Biui s^jjaq sbj .iod uqiaBiiuipB ng
•oiiBuiig sinq "jq
ja oiisoui aj anb 'i^jo^) ap oajiuaSiB-oiuoia ojioiaiu ja uoa SBpBa.i
-ojoa osoiAiau opifai ap sauoiaBiBdaid Biaiuiid zaA iod iBAiasqo ap
pBpiuniiodo oAni 'BAjidiiasap BiuioiBuy ap SBipaiBa b sauoiaisodo
ap zanf omoa ibiii^b BiBd '¿881 ua 'PíaPBI\[ B asiBpBjsBii jy
• (.iBjnosiuu A osouiSejiiib^ 'oaso sopif
-ai soj 'ouijBisiia jaji sBiqíj sbj 'sopBaijjiB.iisa sosoiuamiABd soijaijda
soj aiqosj biííojoisiij ap A iBiauajB^ ap BimoiBuy ap BipaiBa bj b
opBjsB.il ns ap oub jb '8881 ap Biiuapida bj ap oajioui uoa 'Biajoa ja
aiqos sbijbjoOUOUi sop sns) Bi^ojoi-taiaEq ap sopBiiBA SBiuai aiqos sofBtj
-Eii aAanu Baijqnd 'aAisnjaui ¿881 bisbij saiuaináisqiis soiib soj u^j
•aia 'luoumajj 'ÁqsMoqasjaig
ap sopojaui soj BiBd [bíb^ ap joabj ua oiiBijioiid aiuapaaaiuB
-suoa aub oj 'osoiAiau buioisis jap uotaui} bj b jbobiuouib oajiuaSiB
oiB.i}iu ja bá BaijdB B.iaiuiid zaA iod uaiqiuB ^ "SBAiiaads^i saiUBiiBA
sajdjijinu sns A 'uBipog 'B^aiiojj ojjj joq 'ÁqsAioqosjaig 'lB.fB3 ají
sopoiaui soj uoa SBajiuaSiB sauoiaBu^aidiui sbj ua 'uaoi.io ns iBpioaai
uis "opBsn aiuaiujBnijqBij Bjp ^oij oiuaiuiipaaoid 'sBajiuaáiB sauaáBiui
sbj ap oai.niB opBiíA A ozianjai jap oaiuoai osinaai ja 'Biaiutid zaA

�31 La célula nerviosa o neurona representa una unidad desde
los puntos de vista morfológico, embriológico, fisiológico y patológico.
Con esto el tejido nervioso deja de ser excepción a la regla, para caer
dentro del concepto biológico general de la teoría celular.
Fue en 1888, que Cajal llama su año cumbre, cuando, trasladado
a la cátedra de Histología de la Facultad de Medicina de Barcelona,
publicó sus primeros trabajos fundamentales sobre los centros ner
viosos de las aves y sobre la estructura de la retina y del cerebelo.
Ocbo trabajos fueron en total. Siete de ellos, escritos en castellano,
aparecieron en la "Revista Trimestral de Histología Normal y Pato
lógica", fundada y costeada por el propio Cajal. Un noveno y extenso
trabajo sobre la textura de las fibras musculares de las patas y alas
de los insectos, apareció, escrito en francés, en la revista alemana
"Internationale Monatsschrift fiir Anatomie und Pbysiologie". Por ra
zones económicas sólo pudo tirar sesenta ejemplares del primer vo
lumen de su Revista, los que destinó casi totalmente, a los sabios
extranjeros.
Desde ahora sus trabajos y teorías comienzan a ser discutidos en
los centros científicos europeos, y su nombre es pronunciado a la
francesa, a la inglesa y a la alemana.
A la vez que estudia el problema fundamental de la forma y co
nexiones de la célula nerviosa y de las células neurológicas, sus in
vestigaciones en los distintos sectores del sistema nervioso central y
periférico le aportan una cosecba tan rica en nuevos hecbos de mor
fología fina, que más tarde ba podido clasificarse la neurobistología
en dos etapas fundamentales: antes de Cajal y a partir de Cajal.
No obstante sus esfuerzos, algunos sabios muestran reserva y du
das sobre la veracidad de los ballazgos del obscuro investigador espa
ñol. Cajal toma la decisión de convencer a los sabios extranjeros con
la mostración directa de la nueva verdad. Asiste a la reunión que la
Sociedad Anatómica realiza en 1889 en la Universidad de Berlín.
Muestra allí sus preparados microscópicos, que interesan a sabios de
la talla de His, Schwalbe, Retzius, Waldeyer y Kólliker. Kólliker,
entonces el más famoso de los histólogos alemanes se interesa a tal
extremo por la obra de Cajal que le dice: "Los resultados obtenidos
por Ud. son tan bellos que pienso emprender inmediatamente, ajustándome a su técnica, una serie de trabajos de confirmación. Le he
descubierto a Ud., y deseo divulgar en Alemania mi descubrimiento".
\ más tarde llega a estudiar el idioma español para leer los trabajos
de Cajal en la lengua original.
Con el apoyo confirmatorio de Kólliker, van Gebucbten, von
Lenbossék, Retzius y otros, su actividad científica va en aumento.
Publica, así, doce trabajos en 1889, diecinueve monografías en 1890,
ocbo en 1891, cuatro en 1892, siete en 1893, seis en 1894, cinco en
1895, once en 1896, etc., etc. En 1892 obtuvo la cátedra de Histología
Normal y Anatomía Patológica de Madrid. Y sigue el alud de publi
caciones científicas sobre los sectores más variados del sistema nervioso
de los vertebrados e invertebrados, sobre la estructura íntima de los

�— 6—
ap sEjjoaj sbj ajnasip I eBaijsiqd saj.iB sb[ ua sauoiaEjuaiJo SBU-iapoui
sb[ b a^ua.ij 'Bza[B.mjBu b[ ap BaijBj^ upiaBjuasajdaj B[ ua buuoj b[
ap osonjadsaj bjsij.ib [ap 'zEpjoiu Baijoa buu A SBpoui sb[ á sajqiunj
-soa sb[ ap oipnjsa un uoa) [b.ioui á oaisjj ajuaiquiE [ap soiquiBa sof
ap Biauaiqjuí B[ 'ouBiauB [ap sauoiaEpiqi.ij sb[ [bTe^ Bipnjsa 'EpiA e[
ap osBao [a ua ouisiui js b asjEipnjsa [b 'ojqi[ ouiiqn ajsa u^ •a^januí
ns ap sajuB oaod 'p6[ ua aaajBds anfa 'tíoaijoja[asaoua]JB un ap sau
-oísajdui^ -soub Bjuaqao so[ b ojsja opun]^ [^[?? "oasaJEOíd ouoj opiqns
ap upiaBjjBU B[ A BUBiunq BpiA B[ ua Biauaia b¡ ap Biiuaáui uoiaBi
-[Bxa B[ ajjua bijba anb oiJBaajq ojaadsB un UBJjsanuí anb 'tlsauo;a
-B3BA ap so]uan^)r5 •sauoixa[ja.T A SBiopaauB '^o^uaiiuBSuad ap Buaiun
upiaaaioaaj ít9J^^ aP SBI-lBMD5^ 'oiqBS [ap B.iqo B[ A BpiA B[ a.iqos oa:j
-buijojui [BjjajBiu ua Bai.i ubj '^BpiA iui ap sop.ianaa}[,, 'oaiiopaauB o
oaijoso[ij-oiJB.Ta]i[ .TaiaB.iBa ap SB.iqo sbjjo piqíjasa uatquiBj o^aj
•BpBsa.iajuisap
Baijijuaia uoiaBáijsaAui b[ b upiaBjáBSuoa ns B.iBd -oiajua opunj^ [ap
A BiiBds^ ap pniuaAiif B[ b cqnmijsa un A o[)biub[[ un ubjubs
-a.idaj 'Baiji^uaio pBpi[Buosjad B[ ap o[[ojjBsap [a uoqnaijip o uaaa.i
-oabj anb 8a[B}uaiut)uas A sajBiaos 'soaiáoáBpad 'soaijjO[oai8d sa.io}aBj
so[ a.iqos oipn;sa un uB.m^ijuoa anb zax B[ b '4tpBjun[OA B[ ap soaiu
-pj so^q •Baiá9[oiq u9iaB^risaAui b[ a.iqos sofa^uoa A 8Bj^aj[?? sng
•{t8opBjqajjaA so[ ap Á a.iquioq
[ap osoiA.iau Binajsis [ap Bi^o[oisi[[,, B[ a.iqos 'sapui^r^o sopB([Bj 9^^
uoa "sauaiun[OA sosanaá sop ua [BiuauíBpunj B.iqo ns '.íBJiiq .lann.id ua
jÍ •sopB.iqiuou bá so[ ap SBiuaps 'E^janasap anb so[ a.ijua 'sa[Buii.ío
uaiquiB} 'so^qi[ aaa.ij A sa[Bu;;.io sofB([Bj^ sojuaiasa.il ap Ba.ia[)
•a.iqinoq o[os un ap B.iqo B[ sa anb jBsuad [a aáoaa.iqos
jÍ B^qiuosB anb 'Bpunjo.id A b[)b;.iba 'Bsuajxa ubj [buiJjijo Baijijuaia
B.iqo buu 'Bpidiunjjajuiui .ioqB[ ap soub Bjuanauía ajUB.mp 'Bzi[Ba.i
j^ •a.jqiuouai [Bipumu ap 'Bjáojojsiq ap B[ouBdsa B[anas^[ b[ Bpun^
•Bi[áo.ijsB B[ ap oipnjsa [a A upiaB.ijsomap b[ B^sd a[qBiuijsaui 'opBtu
-i[qns ojo [B opojaiu ns uaiquiBj BjuaAU[ -oja 'Biuoi.ipuoa [a 'iJ&gt;[O^~) ap
ojBJBdB [a 'sbuiba sns A SBsoiAjau ssjqij sb[ ap Bjnjaiujsa b[ 'sBarjajii
-ad A sa[B.ijuaa sesoia-i^u sauoiaBUiiujaj sb[ 'sa.iBa[anu SB.mjanjjsa sb[
'sB[[t.it[ijojnau sb[ ap upiaBjjsoiuap b[ B.iBd s^jubijea sBso.iaiunu opuBj
-JodB 'Baiá9[ojsii[ojnau upiaBoijsaAUi B[ ap oiuimop [a ua sajuozyjoq
soAanu a.iq^ anb 'opianpaj BjB[d ap ojb.ijiu [ap opojaiu ns Ba.io 'sb[[
-ijqijo.mau sb[ ap upiaBjjsoiuap B[ B.iBd 0061 U9 oj.iBiuig ap sa[Biaiui
soÁBSua so[ ap .iijJBd y •tiSBaijaB.id SBpoaj A soaijijuaia sojuauíBpunq
•saao[oa so[ ap BijBjáojoj Bq^^ opB[njij ojqi[ un Á sofBqB.ij soijba o[jubj
-i[qnd 1sajo[oa so[ ap bijbjJjojoj b[ a.iqos uptaB^ijsaAui B[ b Baipap ag
•Biuaj [a a.iqos sauauin[OA sop ua o.iqi[ un opuBaqqnd 'sajoijadns so.ij
-uaa so[ ua A sotAjau so[ ua upioBJaua^a.! A upiaBjauaáap B[ ap sndBja
SBSjaAip sb[ Bipnjs^ "(Buiaj [a aaqos 8a[BjuauiBpunj sofBqBjj so[ ap
oun aÁnjijsuoa '-p[6[ ap 'ttp&gt;[O^ ap .iB[naijaj ojBJBdB [ap sBai^9[ojBd
A SBaiJÍ9[oisij sauoiOBiJBA SBun^[y5I BijBj^ouoiu Bsuajxa BÁna ';[oq
ap oujajuí .iB[naija.i ojBJBdB [a a.iqos ajuaiu^Biaadsa Xnuí) [Baaua^
biSo[oji|[) ap sBiuaj sojiaia oiuoa tsb 'ua^njijsuoa o[ anb sojuama[a

�la senectud y de la muerte y aconseja sobre los paliativos y consuelos
de la vejez.
Su vida científica no fue toda coronada con serie ininterrumpida
de confirmaciones inmediatas. Tuvo que luchar, usando como armas
el "microscopio, las técnicas histológicas, la representación micrográfica y la dialéctica científica, describiendo con absoluta objetividad
y deduciendo directamente de los hechos observados sus hipótesis y
doctrinas. Su perseverancia y su ingenio, unidos a su honestidad cien
tífica, lo alejaron del error y lo condujeron, al final de las polémicas
científicas, al triunfo resonante.
La lista de las distinciones honoríficas recibidas en España y en
el extranjero es tan larga que llenaría varias páginas. Baste recordar
el premio Fauvelle adjudicado por la Sociedad de Biología de París
Í1896), el premio de Moscú otorgado por el Congreso Médico Inter
nacional (1900i, la medalla de oro de Helmboltz adjudicada por la
Academia Imperial de Ciencias de Berlín (1905), el premio Nobel
de Medicina, otorgado por la Academia Carolina de Estocolmo, que
compartió con Golgi en 1906 y la medalla Echegaray, concedida por
la Real Academia Española de Ciencias en 1922.
Vivió Cajal lo bastante como para revisar, apasionada pero imparcialmente, todas las observaciones en pro y en contra de su doc
trina neuronal, legándonos en una extensa monografía postuma, de
137 páginas, sus "Pruebas objetivas de la unidad anatómica de las
células nerviosas". En ese verdadero testamento científico comienza
diciendo: "Lo que me propongo es describir brevemente lo que he
listo en el curso de cincuenta años de trabajo y lo que cualquier
observador, exento de prejuicios de escuela puede verificar fácilmen
te, no en tal o cual célula nerviosa determinada, quizá mal fijada o
de tipo anormal, sino en millones de neuronas vigorosamente colo
readas con la ayuda de diversos métodos de impregnación".
Finalmente, deseo recordar que ya en 1923, al terminar la tercera
edición de sus "Recuerdos de mi vida", observaba melancólicamente
las limitaciones que la vejez imponía a su actividad científica. Pero
los numerosos y valiosos trabajos científicos que siguió publicando
hasta 1934, dan razón a sus nobles palabras de entonces: "Pero ni
quiero ni debo cejar en mis empeños. . . Tengo además el indeclina
ble deber de guiar a mis discípulos, infundiéndoles inquebrantable
confianza en sus propias fuerzas y fe robusta en el progreso indefi
nido... A todos cuantos embelesa el hechizo de lo infinitamente pe
queño, aguardan en el seno de los seres vivos millones de células
palpitantes que sólo exigen, para entregar su secreto, y con él la
aureola de la fama, una inteligencia lúcida y obstinada que las con
temple, las admire y las comprenda".
Así vivió y murió Don Santiago Ramón y Cajal. Luchando apa
sionadamente, mediante la observación desapasionada de los hechos,
por el esclarecimiento de la verdad científica.
Dr. Julio María Sosa
Profesor de Anatomía Microscópica y Citología
— 10 --

�ja A uoioab bj ap o ojuamiBsuad jap sEaio.iaq SBsa.idma sus ojsaíí
opBSsd ja anb ua soai.i A sajij.iaj so}B.ijsa soj eajosuoo anb jeuoiotj)
•B.TJ osjndiui ja ¡boiuuub A jBiijijidsa bjua bjioj BjuauiíjE anb JEjia
Boiup; bj b BpBnaajJB Eas anb Basd .lopEiuiuE osjnduu ajqop ua as-mf
-joj aqap Ban^jna spo^ anbao^ 'a^uBaijiAiA Á .rojiEaja uajod ojiunaaj
ns ojmBjisodaja uba a}uauiBiai}do.ujiis pEpru.iajioui bj aj) SBSiaq sbj
jb^ia o;uaijB aj.ianj o^na ua 'uoiatpejj bj u^ BpBSBij jBiijjjídsa A jbj
-uaiu BAijan.iisuoa pB}unjOA Esa ají 'soT.ioiB.TBda.i^ ap sos.ma soj ap saj
-uaidiaui une sapBpijBuos.iad ua ^asjB.iáoj apand anb bj ap BpBjsní's
uoiJBzijBa.1 buii A odiapuE un ooijiuáis opun^ag o.ipa^ asoj" bjiib ja
ua anb jeuuijb jb jBjaua^ uoiuido bj ajuauijaij .iBia^d.iajui oaj^
•B.ijsanu bj b sosjaAip ooi)[jo(I Á osotoija.i 'oaijosoj
-ij ojuaiuiBsuad uoa sBjiBziB.iua sB.unjna ap .iBjnpaiu uojsa.idxa bj A
BnsijuB BiujB ja jajjua.uiiuoa ap saaBdBoui o sojoalij 'sajuaaijdsiji snji.i
-idsa aod SBpBjuaiuoa 'sbjiib sbj ap ouas ja ua SBpBjBjjjBiu A SBpiaou
-oasap uaaBÁ saaaA sbjubi anb 'sBiJB.iajij SBuijdiasip sbj .iod ojadsa.i
ojiunjoid sbiu ja sojja ua oajnaui 'sajuaÁo sauaAof sns ap pspiaBd
-bo jBiu.iou bj sauoiaaaj sns ua osBda.ujos ojuauioui uuSjb ua ig
•SBZUBuasua sns .iBjdBa jod
UBqBz^ojsa as sopBjqmosB anb sajiuaAnf sopio ap oij^jhib un ua jbu
-Bajuasap oasnq SBiuajqo.id soÁna oi.iB.iaa;j ojijsa jap A afBiiSuaj jap
sisijBUB sojisinbxa A soaxijja 'sopuoq sbiu soj b umaisodsij) B.ia;siiB
A auuij buii 'opBáoqB uaxof ap sajajnsj sojaiuod sus souaai} UBqBj
-sa uiib opuBna ojJíis jap sa^oqjB soj ua osjnauoa b BpBUBS 'B.iujB^ai
-rj ap B.xpa}Ba ns ua bijbj vA 'BAijisod A jb^j Btouajsixa ojiíiioasuoa
BiqBq ou soipmsa ap bsbo B.nsanu uiib anb ua odiuaij un u^
•Bpuoq sbiu uoiaBjipaui ns
ap pmijajnd spipuaaua bj á oiuaiiuiaouoo ns ap oajoob ja opoj oz
-janjsa jBjduiafa uoa oiaaajo sejis^biu SBjqo SB^na ap BZUBuasua bj b
A sa.iopBaja so^no b 'EJiiiBaaii^ bj 'BpiA ns oaipap jBna bj b Baijsju
-Bumq Buijdiasip bj ap uoiaB;uanoa.ij bj ua pBpiaaisiiB B.iaAas buii
A Banijna ap pBjunjoA auuij eun SBjjaj ap ajqiuoq A josajojd opia
-ajBjasa atsa ua souiBiaajdB sojndiasip sns opis souiaq anb so^j
•Bopijo ap A BZUBuasua ap 'oipnjsa ap bi.io^
-aajísai b3&gt;jej buii oj^q opBpouap uoa pijduma jBna bj ua B.injjua bjj
-sanu ap a^uaiquiB ja ua OAnj opunáag ojpaj asof mq jap uoiaBnjaB
bj anb opBaijiuáis ojjb ja jBsa^dxa BJBd SBjqBjBd saAajtj .iBiaunuo.nl
apjBj B^sa oqap sapBpiuBiunjj ap pBjjnaB^ bj aja a^qiuou u[íj
: osjnasip ajuatnáis ja oiaunu
-o.id ojjog qn.iBg -bjq B.iosajo^d bj 'pBpisjaAiU{| bj ap ojuiubje^
ja ua opunáag o.ipaj asof mq ojafasuoa-xa jb afBuaiuoq ja u^

asof ia

�impulso revolucionario que descubre y desentraña las nuevas formas
para las creaciones de cada siglo. José Pedro Segundo fue un fiel y
sacrificado propagador y contemplador de las antiguas formas grie
gas o latinas y de las modernas, que en las culturas occidentales re
nacentistas o barrocas se apoyaron con fuerza vital inmarcesible.
Bien pudo ser su divisa la que fascinó al genio de Florencia
cuando creaba sus maravillosas figuras en el papel o el lienzo, para
entregar los secretos del arte o de la ciencia: el "ostinato rigore" de
Leonardo, ese rigor obstinado que busca perfección, que no se queda
nunca satisfecbo, que postula sueños como realidades, que se ali
menta de severidad austera y descarnada fuerza analítica en las des
integraciones que apuntan a la selección.
José Pedro Segundo actuó dirigido por esa divisa de rigor obs
tinado que no le permitió aplaudir sin reservas, enseñar sin medi
tación, modelar sin objetivo, trabajar sin ideales. Toda su vida fue
vivida bajo el imperativo de la justa proporción y del concienzudo
esfuerzo meditativo. Imprimió al estudio de las disciplinas literarias
una noble voluntad formativa y un método de rica eficacia, como
corresponde a una asignatura que tanta importancia tiene en la
modeladora docencia de las juventudes. Nunca olvidó sus designios
de virtud docente y formativa, ya fuera en los primeros grados de las
esferas instructivas y educacionales de los Preparatorios, como en los
círculos de investigación y docencia de la Facultad de Humanidades o
en el más íntimo ambiente del Comité Ejecutivo de Unesco donde
también lo vi trabajar en la propagación de la cultura. Su esfuerzo
desinteresado estuvo siempre apoyado en un ideal: el Deber, su deber
de bombre culto sostenido en el espíritu universitario que si otorga
derechos para dirigir, propugnar y señalar nietas, obliga con indecli
nables deberes a la gesta del porvenir, a la formación de la juven
tud, a la gloriosa servidumbre de la patria amada, nunca suficiente
mente servida con desvelo, encendimiento y sacrificio. Porque si sólo
fuéramos los mejores para dominar, preponderar y avasallar, nos cu
briríamos del oprobio que involucra una deuda impaga, una entrega
morosa. Como esos raudales que devuelven corrientes acrecentadas
y enriquecidas al mar generador de aquellas fuentes que primera
mente lo alimentaron, así José Pedro Segundo devolvió a la Univer
sidad que lo nutriera de luces selectas y virtud generadora, esfuerzos
renovados y zumos vivificantes.
También fue proficua su labor de maestro y pedagogo como lo
prueban sus numerosos trabajos de Pedagogía y Metodología de la Li
teratura y de la enseñanza en general, formuladas con ocasión de las
obligaciones de su cátedra y de la Dirección de Enseñanza Secunda
ria. Pero aún más importantes títulos al reconocimiento de la poste
ridad conquistó con algunos trabajos de crítica literaria en que in
vestigó problemas estilísticos. Vaya como ejemplo, ya que el tema
tanto nos seduce e interesa, su Prólogo a la publicación de la obra de
nuestro gran maestro Rodó, ordenada por el Ministerio de Instrucción
de nuestro país. Estudio importante y valioso en que nuestro bome— 12 ^

�•opioa.iBdBsap ^osajoad
a.qsiqi [b opiaapE.i^oE op.iauaa.i o.ijsanu A oso.ioA.iaj afBuauíoq o.qsanu
sand souiBpui^j -SBiauap A sB.qa( sBajsanu ua ouqsap oi.iBuip.ioB.qxa un
.uplmna b BpB^Biras 'sapBpiuBiimjj ap pBjpiaB^ ua^of B.qsauu ap B.iqo
BUi^eiu B[ b.ibcI pBpoajsnB A uopBaipap 'oioiji.iobs noo 'bjbcI o.qsanu
ap aiuai([iUB p o.iBcla.id so.qsaBiu sapuBJo so.qo uoa soz.ianjsa opuBU
•ub anb BoqBiuBiuntf uoiaBaoA ajqou buii 'o[áis jap otuaaap opunáas
[a apsap 'B.mj[na B.qsanu ua sand oarjiuáis opun^^ag o^pa^ asof
•soaqsjjajaB.i
-Bo A sajuaijBs sosb.i sus ap soun^p a.u|nasap Buiipups B.iapBpjav
uoa a o.qsaBiu opB.iiiupB [ap o[ijsa [ap so^a.iaas so[ bzijbub opBafBu

�ASAMBLEA DEL CLAUSTRO
Proyectos del Decano Interino Dr. Emilio Oribe
A) Proyectos:
11

Orden del día de la Asamblea del Claustro de la Facultad

21

Proyecto de Reglamento para la elección de delegados a la
Asamblea del Claustro.

3)

Reglamento para las Asambleas del Claustro de la Facultad
de Humanidades y Ciencias.

correspondiente a 1952.

li I Exposición de motivos.
C)Moción.
D)Informes de Comisiones.

PROYECTO DE ORDEN DEL DÍA PARA LA ASAMBLEA DEL
CLAUSTRO CORRESPONDIENTE A 1952 DE LA FACULTAD DE
HUMANIDADES Y CIENCIAS
1" Orientación docente y planes de estudio.
2
3

Procedimientos o medios más adecuados para estimular la
investigación original.
Laboratorios e Institutos.

4^ Becas de estudios. (Modificación en la Ley Gallinal).
59 Edificio para la Facultad de Humanidades y Ciencias.
Fechas de la convocatoria: 3^ semana de Diciembre de 1952.

PROYECTO DE REGLAMENTO PARA LA ELECCIÓN DE
DELEGADOS A LA ASAMBLEA DEL CLAUSTRO
/ — DE LOS PADRONES
Artículo 1") — Las elecciones de delegados a la Asamblea del
Claustro de la Facultad se regirán de acuerdo a las disposiciones del
Reglamento Orgánico y a lo que establece el presente Reglamento de
Elecciones.

�Art. 2^) — Los padrones de electores se confeccionarán aplican
do las disposiciones del Artículo 8 del Reglamento Orgánico de la
Facultad.
Los padrones de profesores y estudiantes serán confeccionados
separando las listas de los que correspondan a Humanidades y de los
que correspondan a Ciencias, preparadas por la Secretaría en el mes
de Junio de cada año, que homologará el Consejo.
Los padrones de egresados serán confeccionados en la misma for
ma de acuerdo con los datos que existan en la Secretaría y también
serán homologados por el Consejo.
Veinte días antes de cada elección, los padrones serán publicados
en las carteleras.
Art. 3^) — Los interesados podrán formular observaciones a los
padrones basta diez días antes de la elección, mediante escrito que
firmarán ante el Secretario. Las observaciones podrán fundarse en la
exclusión de un elector, o en su inclusión indebida, o en error de
nombre, o en error en cuanto a la clasificación del elector.
Art. 4r) — El Decano resolverá acerca de las observaciones den
tro del tercer día después de la fecha a que se refiere el artículo an
terior. Las rectificaciones que fuere menester introducir en los padro
nes con tal motivo, deberán ser publicadas en las carteleras de in
mediato.
II ^ DE LOS CANDIDATOS
Artículo 5) — Para ser candidato a miembro de la Asamblea
del Claustro deben tenerse las condiciones que al respecto establece
el Reglamento Orgánico.
Art. 6) — Los interesados deberán inscribir a los candidatos y
la inscripción deberá hacerse mediante escrito en papel común que
debe llevar la firma de por lo menos cinco inscriptos en el padrón
que pertenezcan a la misma categoría de los candidatos, en listas com
pletas de diez titulares y cuatro suplentes. Las listas deberán estar
encabezadas por un lema que las distinga. Las inscripciones se reci
birán en la Secretaría de la Facultad basta diez días antes de la elec
ción. Al inscribirse la lista —y en el mismo documento— se deberá
indicar el nombre del profesor, estudiante o egresado responsable, a
quien la oficina hará las comunicaciones de las resoluciones que co
rrespondan. Estas inscripciones deberán publicarse inmediatamente
que hayan sido presentadas y en la forma en que lo han sido. El
sistema de suplencias debe entenderse preferencial.
Art. 7) — Se podrá observar las inscripciones de candidatos
basta cinco días antes de la elección, mediante escrito firmado ante
el Secretario de la Facultad. Las observaciones deberán fundarse en
error de nombre, error en cuanto a la clasificación de los candidatos
u omisión de los requisitos exigibles para su inscripción.
Art. 8) — Las observaciones referentes a inscripciones de dele
gados de los profesores, de los estudiantes o de los egresados, serán
— 16 —

�,

— il —
•EJ81J EJ)B3 B Sajuaipuodsai.103
SOJOA SOJ UBIEJUO3 38 'S3UOT3Eiado SBJS3 SBpijdlllllJ)
(^SI '1UV
•ubibjiiub as 'sopBZEqaai EAijiuijap na uaianj
anb sopBA.iasqo sojoa so^ •sojiBAiasqo ou sojoa oj uoa ajuauíEjunfuoo
'bu.hi bj ua ajuauíBAanu UB.tBjisodap as Á a.iqos [ap UB.iaB.ijxa as 'sop
-BidaoB ua.ianj EAtjiuijap ua anb sojiBAiasqo sojoa so^ "sauoioEAiasqo
sb[ b ojubiio ua laAjosai .iod as.iBzuaiuoa B.iaqap j^na o[ B.iBd 'oiti
-ijn.iasa jb Biapaooíd as uchobjoa bj BpBuim.tap — (ópj opui^uy
OIMUÜH3SÜ Tád ^ Al
•ajuBjoA jap a.i([iuou ¡a Á ítopBA.iasqQ.5 BjmaAaj B[ B.iiauj aub a.it[os un
ap o^juap B.iBao[oa as 'bu.iu bj ua ojoa ja as.iionpo.ijuí ají sajuB 'uop
-B.v.iasfjo ajiiunoj as ojiubii^^ •uoiaaaja bj ua .TiuaA.iajuí ejb(I SBpiianb
-a.t sapBjiíjBO sbj ja ua .ibjjbj .iod o '.lojaaja jap uoiasaijisEja Bsonjaaj
-ap aod 'pBjiijuapi iod Bas vÁ. 'lojaaja lainbjBiio ají ojoa ja iBAiasqo
uBipod sa.iojiBAiasqo soj o Bsaj^[ bj ap soiquiaiui so^ — (ó^i -juy
•opBiuitj aiaiAnjsa ou is ojuu Bias ojoa j^ -ucuoejoa ap BjojBq bj
UB.iBiu.iij -ajuEipiusa ap jauiB3 ja o jBiaijod Bjnjiao bj 'boiai^ jBiouap
-a.i3 bj opuBjuasaid 'ssaj^; bj bjub pBpijuapi ns iBjipaioB 'Biaigjxa saj
as is 'uBiaqap saiojoaja so^ -ooijqnd Bias ojoa j^j — (^^^ -juy
•sauo¡3
-raajj sns ua ou oiad bjso aj&gt; sauoioBiaqijap sbj ua iiuaAiajut opuajji
-nd Biojdaaa.i ssaj^ bj bjub ajuasa.ida.i saj anb B.iBd lopBAiasqo un
iBuoisap uBipod sojBj)ipuB3 ojdiiosui ubábij sauaiu^) — (olí '
•OUB38Q ja iod sojiBuSisap soiquiaiiu saij iod
-ajui iBjsa Biaqap uajBjsut as anb sBsa^^ sbj ap buu BpBj) -sopBsaiáa
soj ap sojoa soj iiqioai BiBd uajBjsui as anb sBsaj^f sbj ap oí^infiad
uis (sBiauatj) ap Á sapBpiuBiunjj ap saiosajoíd A sajuBipnjsa) 'uotooas
BpB3 ap odniá BpB3 BiBd buii : sssaj,^ oijbiis asiBjBjsui uBipod uaiq o
ísopBsaiáa BiBd bijo A sajuBipnjsa BiBd bijo 'saiosajoíd Bi^d Bun :sbs
-aiu saij asiBjBjsui uBipod 'sosbo soj un^ag -sopiqioai las uaqap sojoa
sus 'SBAijoadsai sbjbs sbj ap oijuap saiojoaja uB.ijuanoua as sojoa soj
ap uoiadaoai bj BiBd opBfij ouiunaj ja asitjdiuno jb ig -bioij Bun son
-aur oj iod BiE.mp sojoa soj ap upiodaoa.t Bqj -pBjjnoB^j bj ap ofasuo^)
ja 'sBip Bjutaij souaiu oj iod ap upioBdioijuB uoa BiaaajcjBjsa anb
iB^nj A bioij 'Bqaaj bj ua BiBzijBaí as ucusbjoa B^ — (¿Oí 'I^y
•ojBiSoauíiui b sBsaiduij
.xas uBipod A amiojiun oubuibj ap u^ías anb sbj 'uchsejoa ap SBjojBq
sbj iTiuiiduii Biaq^p pBjjnoB^ bj ap BiiBjaiaag Brj — (^^^ ojnopjy
SiOIOVAOA VA Ad ^ 111
•opBjianb uaiaiqmj anb buiioj bj ua uojaoaja bj
ua iBin^ij ají Buad of^q uoiaBAiasqo laaaiaiu uBpand ou anb sojBjjtp
-ub3 uoa ojBipauiui ap sBpBioajuí las uBiaqap sbjso 'sBjajduioaui uai
-Bpanb anb sbjsij aiaiqnq sauoianjosai SBjsa ap Biauanaasuoo b ig
•pBjjnaE^ bj ap SB.iajaj.iB3 sbj ua isb sBpBOijqnd uBias sauoianj
-osai sns A 'sBpBjuasaid ap ajuaiuBjBipauíui ofasuoj^ ja iod SBjjansai

�V ^ DE LA PROCLAMACIÓN
Artículo 16 — Terminado el recuento de los votos, la Mesa re-;
dactará un Acta, haciendo constar lugar y fecha de la elección, nom-t.
hres de los componentes de la Mesa y observadores, listas inscriptas,*
número de sufragios emitidos y número de votos observados, indican-\
do los validados y los rechazados y proclamando los candidatos titu-¡
lares y suplentes que resultaren electos por aplicación del sistema
proporcional. A tal fin se dividirá el número de votantes por el de
cargos de delegados; el cociente que resultare será el divisor del total
de votos obtenidos por cada una de las listas; el nuevo cociente obte
nido significará el número de cargos que se adjudicarán a cada una
de las listas. Los puestos no cubiertos por cociente se adjudicarán a
los residuos más altos entre las listas que hayan obtenido represen
tación. El resultado se comunicará por nota de inmediato al Decano.
Art. 17) — Si la elección se protestare, quienes lo hicieren se
limitarán a dejar constancia en el Acta respectiva del recurso que
interponen y en escrito que deben presentar dentro de veinticuatro
horas del acto eleccionario, recurrirán ante el Consejo Central Uni
versitario.
VI — DE LA CITACIÓN A LA ASAMBLEA
Artículo 18) — Liquidados todos los procedimientos electorales
y las protestas si las hubiere, se deberá hacer saber por comunicación
postal recomendada a cada delegado a la Asamblea del Claustro su
designación.

PROYECTO DE REGLAMENTO PARA LA ASAMBLEA DEL
CLAUSTRO DE LA FACULTAD DE HUMANIDADES
Y CIENCIAS
Artículo 1) — Una vez por año y mientras no funcionen las
clases, salvo circunstancias especiales a juicio del Consejo o de la
propia Asamblea, se reunirá el Claustro de la Facultad.
El Consejo deberá convocar a la Asamblea cuando lo pidan un
tercio de los profesores en actividad o un tercio de los estudiantes
que reúnan las calidades necesarias para intervenir en la elección de
Consejeros elegidos por los estudiantes.
Las citaciones para las reuniones ordinarias se harán por la pren
sa con treinta días de anticipación.
La Asamblea del Claustro estará integrada por el Decano, los
Consejeros, veinte delegados de los profesores, veinte delegados de los
estudiantes y diez delegados de los egresados. Los delegados de los
profesores al Claustro, deberán ser profesores en actividad. En su
elección intervendrán quienes posean las calidades requeridas para
elegir Consejeros.
Para ser elegible o elector en la elección de delegados estudian— 18 —

�— 61 —
uoiunaj B[ asjBidaaB o ísBiauai^) k sapBpiuBumjj ap s^pBJBdas sB[Bg ua
uoisiAip B[ asjijiiiuad apand uaiquiB^ •sopBsa^^a ap k souump ap 'sai
-osajojd ap SB[Bg ua asjjnqijjsip uBjpod uaiq o aiuauíBjunfuoa sopBs
-ajSa Á souuin^ 'sajosajojd ap .tas UBjpod SB[Bg sb'j — (ó¿ -)jy
•SEiJBuapi utuas sauoisas sus sBpoi anb jBJBpap Bjpod Ba[quiEsy
euisiui b[ ouii}jodo BJEjapisuoa cq is— o sauoisiuio^) k SE[Bg ua BJinq
-iJisip as BajqiUBsy e[ '[BjiiSiibui uoisas buisuu b[ u^ — (óg
[ap bj[bj B[ BJaiJ^iioo anb ap uoisiAaad ua asaBnjaaja a.^diuais "qap
uoiaBuáisap Bjs^ qBjn^nBui uprsas B[ b sajuaisisB so[ ap soiSbjjiis ap
bjjoábui jcod 'ajua[dns a^uapisajj un Á ooq-pB a^uapisaj^ un ouas ns
ap BiiSa[a Ba[qiuBsy b[ 'ousaaQ [a sauoisas sb[ b .iijsisb Bjaipnd ou
'pBpauuajua ap o jo^bui Bzaanj jod 'anb ua oseo [a b.ibj -sa}ua[dns
soijBjaaaas sop Á soiJBia^aas sop b ouas ns ap jBuáisap b saapaoojd
as 'ouBaaQ [a BJipisa.id anb 'Ba[qniBsy b[ spiniíisuo^) — (óg -uy
•BpB}io opis bábi[ anb B.iBd so^uiisb soq
-anbB asjBjBjj uB^pod aiuauiB[os BajquiBsy BpBa u^ — (óp -jiy
•sojsando.id opis usÁBq a[ anb SBiuaj so[ sopoj Bip [ap
sauapjp SB[ ua jjn[aui ofasuo^ [a BjBd o;^ojB^i[qo sa ox\¿ -Ba[quiBsy
B[ ap Bip [ap uapio B[ jB[nuuoj [B upiaB.iapisuoa ua bjbiuoi sb[ k
sBiuai ap sBAijaa[oa o sa[BnpiAipui sBjsandoad oub Bp^a ap
ap g[ [a bjsbi[ BJiqiaaj pBqnaBjj B[ ap ofasuo^) [^ — (ó
•OAijBqnaBj oiuaiuiBSuad [ap BaijuauiB uoisaadxa
^un oiuoa oAi^aa.iiQ ofasuo[) [ap oipnjsa k uoiaBjapisuoa B[ b sauois
-npuoa sns j^Saj^ua B.iBd pBqnaB^ B[ ap Baijjjuata k [Bn[na 'ajuaa
-op uoiaaB B[ ajuaiaija sbui k .lofaui ubSbi[ anb sBuiaj so[[anbB sop
-01 jbibji o.iisnB[[) [ap B3[quiBsy b[ ap sopjiauíoa uog — (^g- u-ty
•(SBiauai|3 k sapBpiu
-Biunjj ap pBqnaB^j B[ ap ooiub^Íjq oiuauiB[^^a[j [ap ^g o[naiijy)
•saiuBipnisa so[
ap [a k sajosajojd so[ ap uapjo [a sopBiuasajda.i uaisa anb aidiuais
'soac[uiaiui uniiuiaA ubisisb opu^na jBuoisas B.ipod o.iisiib[^^ [^
•B3[quiBsy b[ b
sopBáajap sopsuSisap jas uapand sojafasuo^ so[ iu oubooq [a ij^^
•oioa ou ojad zoa uauaji sojafasuo[) so[ k ouBaaQ [^
•B3[quiBsy B[ BJipisajd ouBaaQ [^
•sopBa[ap oauía ap odiuS
jod sop k sopBiíapp zaip ap odiuS BpBa jod saiua[dns o
-ap as sajB[n}ij so[ uoa aiuauiBiunfuo^) "SBiauai^ ap so[ jod k sap^piu
-Biunjj ap so[ jod sopiSap aiuaiuBAiiaadsaj ubj^s k SBiauai[) ap so[ kj
sapBpiuBiunjj ap so[ a^iua sapnSí saiJBd ua UBjipiAip as 'sopBsaaSa^
ap o saiuBipnisa ap 'sajosajojd ap 'ojisub[^) [b sauoioB^a[ap SBrj)
•opEiauaoi^ jas BJiJanbaj as 'ojisiibj^ [b sopssaj^a¡
so[ ap sopBSa[ap ap uoiaoap B[ ua joioap o a[([ia[a jas bjb^\
•sojafasuo^) ap
jas Bjsd SBpi^ixa sapBpi[Ba sb[ uBjyjanbaj as 'ojisiib[^) [b sajti

�simultánea de los órdenes en Salas separadas y conjuntas. — ^ Hay
un cuadro explicativo I.
En la sesión plenaria inaugural, la Asamblea, vista la naturaleza
de los asuntos a tratarse determinará por votación la forma de cons
titución de las Salas.
Art. 8) — Es obligatoria la asistencia de los delegados a todas
las reuniones del Claustro, parciales y plenarias, formando ello parte
de sus deberes inherentes a su calidad universitaria. La inasistencia
sólo puede justificarse por causa mayor, enfermedad u otra razón
semejante. En todos los casos los suplentes sustituirán a los miembros
titulares que faltaren.
Art. 9) — Una vez citada la Asamblea, realizada su sesión inau
gural y fijados los horarios y fechas de funcionamiento, se tendrán
por notificados todos sus componentes, sin necesidad de citaciones
parciales para cada sesión.
Art. 10) — Cada Sala designará un Presidente y el o los Secre
tarios que considere necesarios.
Art. 11) — El quorum para que puedan sesionar las Salas será
de la mitad más uno de sus componentes y, en el caso, deberán estar
representados todos los órdenes, cuando hubiera Salas conjuntas.
Art. 12) — Las sesiones de las Asamblea y de las Salas se regi
rán por el Reglamento de sesiones del Consejo Directivo de la Fa
cultad, en todo lo que les sea aplicable.
Art. 13) — En los casos en que se designen Comisiones Infor
mantes, éstas deberán constituirse con representantes de más de un
orden de delegados.
Art. 14) — Las votaciones, en los asuntos de fondo, tanto en las
Salas, como en la Asamblea misma, se harán nominalmente.
Art. 15) — Una Comisión Especial, nombrada por la Asamblea,
redactará las conclusiones y, previa consulta a la misma en la sesión
de clausura, las elevará de inmediato, al Consejo Directivo de la
Facultad.
Art. 16) — La Asamblea del Claustro sesionará durante todos los
días hábiles de una semana. El número de sesiones plenarias será
determinado por la misma Asamblea, según las circunstancias.
Art. 17) — Las Salas designarán de su seno un miembro infor
mante y elevarán sus propuestas a la Asamblea. En el caso habrá un
informante por la minoría.
Art. 18) — La aplicación e interpretación de este Re^lamento
están sometidas sin más recurso a la decisión soberana de la misma
Asamblea.
(ART. 1)

CUADRO EXPLICATIVO
Primer caso

Salas conjuntas de todos los órdenes
Sala Humanidades: Profesores, alumnos, egresados.
Sala Ciencias:Profesores, alumnos, egresados.
— 20 —

�S3[BUOI3ipB.Il SBJS3IJ SBJ 8llb S3JUB A OAIjaaj OUB Jap UOtaBUIUIJaj B[
ap bj b ajqísod BUEajaa sbui o[ Eqaaj U9 'ojajnuaA ouiixojd ajquiaia
-ip ap saín {a ua asjBzijEaj Bqap A Bpand BajquiBsy bj anb ua bio
-uaiuaAuoa ^a ag "SBiauBisunajia sb[ ojsandiui uBijqsq anb Bojjojd
buii oiuoa 'g6X aP ojajqa^ A ojaua ap sasaui so[ BJBd 'osb^b is o 'aj
-U3UIO3 oub jap ajqiuaiaip ap saui ^a BJBd ouis BpBaoAuoa jas Bjjpod
ou o^ub; oj jod Á sassja sbj uauoiaunj ou SBjjuaiui jBuoiaunj Bjaq
-ap ojjsiibj^) jap BajquiBsy bj anb aaajqB^sa pBjjnaB^j bj ap o3iubSjq
ojuauíBjSajj jgj •oiJBjisjaAiu^j jBjjua^ ofasuo^ ja jod sopBsiAjadns
jas 'ajjBd bj^o jod 'uaqap sojuauíBjáa^j so^s^ 'buisiuj BajquiBsy bj
ap ja A oj}siibj^) jap BajquiBsy bj b sopsSajaQ ap uaiaaaj^ ap soj
-uauíBjSajj soj jBqojdB A jBJBdajd aqap ofasuo^ ja 'ojja Bjsd sajq
-Bsuadsipui soaipjjnf so^uauínjisui soj aj) jauodsip japod bjb^
•BajquiBSB Bjjanb^ 'saj
-ub o^UBna 'jBzijsaj ap jbjoui osiiuojdiuoa ja opiBJjuoa Bq as 'uaa
-ouoa sopoj anb sbsiibo sbj jod 'sBuiapB 'j ajqipnjaui sa oqsinbaj ja
'ofasuo^ ja bjb^ •uoioBáijqo Bsa uoa Bjaijduma as jg^j oub ja ua
anb opipaduii u^q bjoijb jauodxa apuodsajjoa ou anb ajopui BSJaAip
ap sauozBjj 'OJisnEj^) jap BajquiBsy bj ap jbiiub Bjjo^BaoAuoa bj ají
bj a^niBjsa pBjjnoB^ bj ap ooiub^jq o^uauiBjSajj j^j

soaixoiaí aa xt

sopBsajSa ap BjBg
sapBptuBumjq sopBsaj^a ap
sajuBipmsa ap BjBg
sapBpiuBuinjj sajuBipnjsa ap BjBg
sBiauai[j sajosajojd aj) BjBg
sapEpiuBiunjq sajosajojd ap BjBg
uotaaas A uapjo Bp^a ap SBpBJBdas

sapBpiuBiunjj
:sopBsajá^ aj) BjBg

sapBpiuBiunjj
:sa}UBtjmjsg[ ap BjBg

sapBpruBUinjj
ajj BjBg
uapjo BpBa ap SBjunfuoa

�del verano y la habitual dispersión de la población universitaria
sobrevengan. De tal modo se cumple con las disposiciones vigentes
en toda su extensión. El argumento que podría esgrimirse contra
este propósito es el de que en tal época, profesores y estudiantes es
tarían absorbidos por las preocupaciones de los exámenes o de los
trabajos de pasaje de curso. Pero tal argumento serviría igual para
todo el período vacacional, dentro del que deben efectuarse las
Asambleas por disposición del artículo octavo del Reglamento Or
gánico que rige este episodio de la vida facultativa. Por ello, puede
verse que el tiempo de que se dispone es realmente limitado y, en
vista del interés fundamental del asunto que estos proyectos plan
tean, el Decano solicita del Consejo y de los señores Consejeros, una
dedicación inmediata y una atención preferente para su estudio y
deliberación. Así, pues, se plantea al propósito de que por medio de
las Comisiones respectivas se estudien y planeen modificaciones e
informen los proyectos que se presentan dentro del plazo más breve
posible y que, en sesiones extraordinarias si fuera preciso, las resuel
va el Consejo, con el fin de elevar los proyectos que correspondan
al Consejo Central Universitario, con solicitud de pronto despacho.
La Asamblea del Claustro de la Facultad debe reunirse en el
próximo mes de diciembre; hay interés en conocer la opinión de
esta Asamblea que aun no ha podido expedirse y así —además^—
se satisfará la natural apetencia manifestada frecuentemente por los
alumnos individualmente, las corporaciones estudiantiles y el cuerpo
profesoral. Tendrán así —por primera vez en la historia de esta Fa
cultad— la oportunidad de exponer concretamente, dentro del nor
mal desenvolvimiento de sus actividades, sus tendencias y orienta
ciones diversas, confrontarlas y discutirlas y, al fin, ofrecer a los
Consejos Directivos los motivos y fundamentos con que éstos po
drán seguir cimentando la obra de consolidación de los estudios des
interesados en el país.
LA ORDEN DEL DÍA
El proyecto de orden del día para esta primera asamblea de
la Facultad, si puede pecar por demasiado ambicioso no es culpa
del Decano Interino; interpreta, en sus términos precisos, los deseos
manifestados oportunamente en el Consejo por las distintas tenden
cias o sectores de opinión de la población facultativa. En efecto, se
trata de los mismos temas propuestos por los señores Consejeros en
una de las sesiones del mes de enero del año en curso, para integrar
la orden del día de una Asamblea del Claustro que no pudo reali
zarse. El Decano, en el presente proyecto, no incluye el tema refe
rente al problema del Decanato que en aquella sesión fuera incor
porado a la orden del día de la Asamblea no realizada, por tres
razones principales:
1 ) Porque entiende que se trata de un problema que trascien
de de los límites de la gestión normal, habitual y técnica de estas
— 22 —

�vi

— 2Z ~
-isnjaxa opuBjajnsuoa ñas BÁ 'ojaadsaj je o.injnj ap sapEjujiqisod sb[
ua asjssuad aqaQ •[BuojsiAOjd ajuaiujBjoj ojnjij b V^a oj uoiaBdnao
lis anh oijmajua as a.idiuais aj^^d b.i¡o aod A 'opBido.idBui a ojsnjaA
jb^iij jaratad ua sa opuBdaao bjsb as anb oraijipa [a anb somaqBS sop
•X 'inuiaiEra notaBzijEaj ns b .tBSajj bjb(I ajamboj BzajBjnjBu Bjsa ap
ojunsB un anb osaao.id Oo.ibj p opiqES sa sand 'sajín? ojuEtia opEpjoqe
.ias uaiquifij aqaj) pEjjnaB^ B¡sa B.i^d oíaijipa pp Etiiajqojd j^
•Eu^ip A Bpoiuoa eiujoj ua 'uapuaiutoa
-uo a[ as anb ojpnisa ap sauoisuu sbj uoa .iqduma japod sajosajojd
so[ b uBjuiuad anb sbuuoj iBosnq oi.iBsaaau sa Á 'sBuixa aiuauiBpBui
-aajxa uos sBaiuipuoaa sauopBsuadmoa sapnias sb^j -BappiBSB bj ap
oiuaiuiBiaunuoJid [a uaiquiBj ajainba.i as anb o[ B.iBd 'Biuapp.id a^sa
zaA Buanq Bun ap JBpjoqB ajuaiuaAUoa A oiJBsaaau sa | [Buq[B^ Áaq)
oypnisa ap sauotsuad sb[ UBaumpI anb Btuajqo.id p oiUBiia u^
•otpnjsa ns b uBjauios
as anb so^uiisb so^ ua piuauiBpunj o pdpupid sa anb o[ ap ojuaiuiía
-aiBpsa un u^apiiujad 'sB^ajauoa sBisando.id A sauopBjnuuoj b asicj
-iiuipinB p 'sauamb oJisnBj^) pp saiuauoduioa so[ ap Bpuaátpjuí b[
ua Bijuoa as ojad ísopa ap BApsnBqxa uppB^aqipp Bun A pjoi anboj
-ua un [lajpp usa^q uoisuaixa A pBpa^SBA ns anb as^EA-iasqo Biapo^
•soAijBiuuq oun^p opoiu ua 'npuaaop A uopBjuapo ap sapjaua^ sbui
-ap^o^d so^ sopoj asjBjpjjssap uaq^a 'oiaa^ojd p ua sojsandoíd sbuj
•ai soj u^ •BpBiu.iBjj A Baiuiin^) ap pBjjnaB^ bj ap SBAiJinsuo^) sBajq
-uiBsy sbj ap o}uaiuB|5a^j pp 6 "iaB p A Bjn^aa^inb.iy ap pBjpoB^
bj ap jBnuy ojuauíBjSajj jap ^ "jjb ja íssxauy sbuibjj A BjiaiuaSuj
ap pBijnaB^ bj ap jBjaua^ ojuauíBjáajj jap gg -jjb ja íBuiaipaj^^ ap
jiB^jnaB^ bj ap o.ijsnBj^ jap sauoiunai sbj B^Bd ^-pgj^ ap juqB ap g
ap ojuaiuBjSajj jap g^ -ijb : asiB^uo^juoa uapan^ •pBjqs.iaAuyj bj
ap sapBijnaB^j sbjio sbj ap SBZUBuap^o A SBiJB^uaiuBjáa^ sauopisodsiji
sbj e A osn jb UBjsnfB as oiaaAoid ja ua sojsandojd sBiuaj soqj
•sajqi^ajsuBjjui 'ajuamSisuoa .iod A ofas
-uoq jb sajuajaijuí uos anb sauoiaunj asáajap o^aiioD sa ou sajua^iv
sauoiaisodsip sbj ap upiaBioOJap bj Büíuajqo as ou sBjjuaiiu A 'uppEpp
-njjp ns soAi^aa^iQ sofasuo^ soj b opB.oa.xjua UBq jJBjiísjaAiurj bj ap
Baiuaaj uoiDBziuBájo bj A saj^áaj sauoianjijsui sbj anb-io^ (¿g
i A 'ofasuo^j
jap ajuaiejuiB ja ua sojuauiBjáajj soj ap uoiaBJoqBja ap osaaoad
oiusiiu ajsa uiib A oíAajd jBJojaaja osaaojd ja opoj 'ojsta Bq as ouioa
qiBjjnaB^j bj ap jbiujou ojjojJBsap ja BJBd osoiSijad sbui sa anb oj
ouis 'sauoiaBjaqijap sbj ajuauíBjos ou 'oujoj ns ua jBjajauoa b Biauap
-uaj Biijsixa BajquiBSB bj ap Bip jap uapjo bj ua ojuusb ajsa ajnj;&gt;
•ui as is 'pnpipy^ nj ua anb Bjjnoo aj as aipBu b anb^o^ (ó^
ísauoioBjuai^o A soidia
-uijd a.iqos uoisnasip bj aj) 'ouajas a^ainb as anb 'ojjuaa ja —opoiu
unáuiu ap— jipEAui ou A ajuaipuodsa.uoa ojiquiB ja ua asjBjjojJBsaj)
aqap anb bj 'sBJnjBpipuBD a^jua Bqanj Bun .iBjnuiijsa b opuaxanp
-uoa 'opBzijBuosjad ajuauíjBjBj 'Biuajqojd un ua aj^iaux a sBajquiBst?

�vamente el problema directo de un edificio para esta Facultad de
Humanidades y Ciencias, o sea integrarlo en un proyecto más vasto,
que como es sabido es un ideal moderno, de una ciudad universi
taria.
EL PROYECTO DE REGLAMENTO PARA ELECCIONES
DE DELEGADOS
Aspira el Decano a que este proyecto sea considerado como base,
o molde sobre cuya pauta pueda trabajar la Comisión respectiva.
Como podrá verse por su redacción el proyecto no hace otra cosa
que retomar los principios establecidos en el art. 8 del R. O. de la
Facultad, aclarándolos en algún punto en que ha sido necesario
hacerlo.
Se debe entender que los padrones de electores han de ser los
mismos que para la elección de Consejeros (inc. 6 del art. 8 del
R. O. I y para que llenen las condiciones allí exigidas, deben ser
compuestas con referencia al mes de junio de cada año (art. 2 del
Proyecto).
Las observaciones a los padrones son requeridas con antelación
suficiente: de tal modo se evitan sorpresas; inconvenientes de últi
ma hora y hasta maniobras electorales que tiendan a turbar el su
fragio. En otros reglamentos universitarios se estatuye solamente un
plazo de veinticuatro horas antes de la elección. El sistema no parece
práctico, por lo menos y tiene dos defectos fundamentales: I9) la
falta de publicidad del hecho; 29) o si el número de observaciones
fuere grande, dificultad y, en el caso, hasta imposibilidad de resol
verlas a tiempo.
Las disposiciones del proyecto sobre candidaturas, hojas de vo
tación, etc. no establecen sino formas materiales de proceder, que
no merecen comentario.
En cuanto a la forma del voto, se ha preferido introducir en este
Reglamento el sistema del voto público. Por estas razones: I9 porque
en el medio universitario no se encuentran cansas valederas para man
tener el sistema del voto secreto, admirable conquista política en la
emisión del sufragio, pero cuyos fundamentos no son aplicables en
tre profesores, estudiantes y egresados de una Facultad de estudios
superiores; 29) porque la naturaleza de la representación, que elude
en absoluto todo asunto personal o de interés ejecutivo —la Asam
blea del Claustro es sólo y eminentemente deliberativa—. aleja, o
hace inútil la necesidad del secreto del voto y 39) porque se tiene
derecho a hacerlo según el R. O. que, al estatuir sobre la elección
de consejeros lo estableció expresamente (art. 69); pero no legisló
al respecto al referirse a los delegados a la Asamblea del Claustro,
permitiendo que una reglamentación posterior resolviera entre los
dos sistemas.
El R. O. no legisló sobre el escrutinio, lo que es una verdadera
laguna que debe colmarse en esta circunstancia. Tanto podría, pues,
— 24 ^

�— sz ^
oiJBpjaagoupajuj ouEaa^j
ounpuoif) síwjctqj^
() 'oapiA3juoj\[
ns BJBd oijb)isj3aiuq pj^ua;^ ofas
-uorj [b ojBipauíut ap sopiESEd ap uij [a uoa sojunse loisa
ja^psaj X jBipmsa bjbc! BiJEUipjoBjjxa uoisas buii jszipajj
Á 'oqa
-Bdsap ajuaá.iti a oiuojd opuaipid 'ojisiib^^) pp BappuBsy
B[ ap A sopElJapQ ap uopaapq B[ cjsd sojuauiB[;íaj[ ap so}
-aaÁojd so[ 'ojuauiEpJa^j ap upísimo^ b[ ap oipii^sa b íbsb^
B;sa ap ojjsiib|^^ [ap ea[quie^y jami.id B[ ap Bip [ap uap.io
ap ojaaÁoad [a [Biaads^ upísimo^ buu ap oipn^sa b .ibsB^J
:buoiooiu ouBoaQ [a !o[[a opoj

iV O I D 0 K
b[ ap
ofasuo^) [B SBpBaiunuioa ^as BJBd íauoisii[ouoa sb[ ap [buij uoiaa^paj
B[ BJiqiaaj as 'BjnsiiB[a ap B[ u^[ -sajuBiu^ojuj sauoisimo^ sb[ uBJBjq
-uiou as ísofBqBj} so[ UBJinqiijsip as '-a;a 'soi^BjaJaas so[ 'a^ua[dus Á
oinjijsns ajuapisajj [a 'bsbj^ B[ BJLBuáisap as 'Ba^puBsy B[ ap [Baaua^
aapaaojd [a BjBuiiu^ajap as 'B^auíijd b[ u^ •bjiisub[o ap B[ X [Baña
-nBui B[ :sBiJBua[d sap^uauíBpuiij sauoisas sop aaa[qBjsa ojaaÁoj^ [a
4osBa jainb[Biia ua oja^ •sBiauai^) o sapBptuBumjq ap sodiuá ua o sbi^
-uai[^ X sapBpiuBiunjj ap sodna ua 'Bas bX 'ajuaiuBpBJüdas jBuoiaunj
u^apod sauapap so[ anb sb[ ua 'sB[Bg ap X SBiJBua[d jas usjpod 'uaiq
o sa[Biaadsa sauoisiuio^) ap aiujojuí [a apidmi ou anb o[ 'SBUBuapI
SBpoi jas uBjpod sauoisas sb[ 'sosbd so[ unas 'anb opoui [bj bq
•uoiaBzi[Baj ns ap SBaijaBjd X sBaiuaaj sbuijoj sb[ 'sbui
-siui SB[[a b BpBjqi[ 'pBpi[Baj ua 'opuBÍap 8Ba[qiuBSB sb[ b uoisuajxa
BpBjnsauísap je^ia^ BJBd SB[áaj SBun^[B JBp opBasnq Bq as O[os ubj^
•osiaajd X ajuaájn sbui o[ b SB[opuBjiuii[ X sooiisiusBa sosaaxa uis
'ouisiubSjo [a BqajBiu ua jauod b sajuaipuaj sauoiaisodsip ap odiu^
un uaXnjijsuoa o[ Ba[quiBsy B[ BJBd o}uaiuB[^a^j ap ojaaXojd [^
vaiawvsv vi v^vd oimihivioih la oioaAoud 11
•oiJB]isjaAiu[ [Bjjua[) ofasuo^) [B oidp
-uijd jod 'asjBAap uaqap osjnaaj [ap soiuaiu^punj so[ ojubiid jod 'sa[
-iinui sauoiaijadaj X odiuai^ ap SBpipjad jejia^ '[EJO^oap o^ob oiusiui
[a ua asjaanq b osjnaaj pp uoiaisodjajuí Bjam B[ b upiaBiiuii^ B[
uoa 'Bosnq ojaaXojd p 'uoiaaa[a B[ ap SBisajojd sb[ b ojuBiia u^
•sauoiuido sb[ ap ojaiunu joábiu [a 'souaiu
o[ Jod o 'SBpoi jio UB^Bq as anb ua Biauaiua\uoa ÁBq apuop baijbj
-aqi[ap B3[quiBSB buii b sopsl^app ap upiaaa[a B[ uoa bioubuosuoo ua
Xnuí X Eaqqnda^j B[ ap SBaiiBJaouiap sbuijoj sb[ b opBnaapB sbui bj8[&gt;
-isuoa oq[ qBuoiojodojd uoiaBjuasajdaj ap Biuajsis [a ajaijajd ojaaa
-ojd [a 'sBiAqo sauozsj jod 'OJad :sBpioa[qBjsa-ajd bijoXbiu X bjjouiui
b[ ap [a o ojiqosqB oijejiioabui Biua^sis [a asjBai[dB "Q -jj [B jBjsa u

�DESPACHO DE COMISIONES
Las modificaciones que se proponen en el Reglamento para la
elección son las siguientes:
En el Art. 10", se dirá: "La recepción de los votos durará por
" lo menos una hora para los profesores y egresados, y dos horas
"para los estudiantes", y se suprimirá todo el inciso que comienza
con las palabras: "Si al cumplirse el término, ..." etc., hasta el
final del artículo, sustituyéndose por: "Funcionarán dos mesas, una
'' para profesores y egresados y otra para estudiantes. En cada mesa
" habrá una urna para cada orden de cada Sección. Cada mesa esta" rá integrada por el Decano y una persona que el Decano desisne,
" y por dos delegados de cada una de las listas registradas".
El artículo 11 se suprime.
En el artículo 13, de la frase: "Los miembros de la mesa o los
"observadores podrán..." etc., debe suprimirse "o los observadores".
El artículo 19 será redactado así: "Si la elección se protestare,
'' quienes lo hicieren se limitarán a hacer constar en el acta respec" tiva el recurso que interponen y en escrito que deben presentar den" tro de cinco días del acto eleccionario recurrirán ante el Consejo
" Central Universitario í Art. 45 del Reglamento de 1 de junio de
"1922!."
Artículo a agregarse: "Los delegados a la Asamblea del Claustro
" durarán un año en sus funciones, año que se computará a partir de
" la fecha de cada elección".
La numeración de los artículos deberá corregirse adecuadamente.
La Comisión aprueba, en principio, el proyecto de reglamento
para la Asamblea del Claustro, sin perjuicio de las observaciones que
cada miembro de aquella podrá hacer en la sesión en que este asunto
se trate.
Montevideo, 7 de octubre de 1952.
Rodolfo Méndez Alzóla — Romeo González.

Despacho de la Comisión Especial integrada por los consejeros
Rodolfo V. Tálice, Roberto Ibáñez y Romeo González, designada para
estudiar el proyecto de Orden del Día del Claustro: Montevideo, oc
tubre 10 de 1952. La Comisión propone aceptar el proyecto de Orden
del Día propuesto por el Decano. — Rodolfo V. Tédice, Roberto Ibañez, Romeo González.

En el momento en que entra en cajas este número de la Revista,
el Consejo Directivo aprobó los proyectos precedentes de los que,
aquellos referentes a la Reglamentación de la Asamblea y a la Elec
ción de los Delegados han pasado a estudio del Consejo Central Lniversitario.
— 26 —

ÍV

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2078">
                <text>Crónica : memoria de la Facultad de Humanidades y Ciencias del año 1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2079">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Año 6, Nº 9 : p. 5-26</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2080">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2081">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2082">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2083">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2084">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="253">
        <name>ASAMBLEA DE CLAUSTRO</name>
      </tag>
      <tag tagId="162">
        <name>COMISIONES</name>
      </tag>
      <tag tagId="254">
        <name>ELECCIÓN DE DELEGADOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="252">
        <name>JOSE PEDRO SEGUNDO</name>
      </tag>
      <tag tagId="251">
        <name>SANTIAGO RAMON Y CAJAL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="190" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="317">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/7ff097f9ce8876b9fe0af1328324a1d1.PDF</src>
        <authentication>52dc45ca6d0593e01ace9c37a879a399</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2076">
                    <text>3 7 ^ Of

c

Uro. n8

JULIO 1952

FACULTAD

HUMANIDADES
CIENCIAS
REV1ST A
SUMARIO
TRABAJO UNICO

PAG.
J. Torres Garcia La recuperacion del Objeto. (Lecciones sobre plastica)

5

UNIVERSIDAD DE LA REPUBLI^A

^

MONTEVIDEOU R U G U AV^^)ij ^'

�o nanoaaiAaxNton

i a n d a h vi a a a v a i s h a a i m n

SVDM3D
x

saavaiMvwriH
aa

va aa visiA3H

ss6i onnf

8 oM

�}

&lt; % f.

' *•
' ^^ '

IK

:-,.. ,*•^

wf

i&gt;
^ -^
•i 4k

i'-v

•' J ,

-^^

JOAQUIN TORRES GARCIA

FOTO MANDELLO

�O 3'Z961
•ajqmotu
-uoaut uptavdnpdad vj v svpvunsap 'svutSvd svjsa ua opiSooaj uwq as
anb sajvdo svzuvuasua svisa ap svtjaniu ua ojdto ap pvp^atjaf vj soiumnj
anb s'oi 9Jtua ury nvjojf 'ajqtxajfut vutdou vun souopuvatput oiuoa
'atuawta X jvnjtdtdsa vtauasadd ns 'soisaS X svdqvjvd sns ap oaa j^j
•opioamdnsap ou^savj^^ atuau
•mxa \ap utruozoj. jap apuatasvu^ anb vuvvmij X votfpsojtf 'votts-ifjv ajop
-uj ap svtuajqoj.d ap pnpiaijdiijmu vj Jod X sotuauodsip anb ap odiuai}
jap uprwiiwij vj lod '•aiuaxao.a^i niuas sojuauiout sotsa ua oiuvtuaiuoa
ap vajivjvj.1 pojr "jvuiSuo vza^nd ns ua 'sopnuSos soiuvdapisuoa anb
sotxa% sojsa pvpidajsod vj v uaaaufo v vioqv iod souw^uiij sou 'osa dod
ivunwj vaidauiy vj optanpodd v-q anb sopjonj svui snjtdidsa soj ap oun
ap vsodquiosv atuatupad upiovado vjsa ap mpnjsa ojpun^odd X ojuaj
un ap sandsap outs opmajuoa ns ap uptovdojva vj v dvd^ua ajqtsod
sa o^^ 'atxy jap sajvtuatuvpunf svtuajqodd soj o a^aifad as anb oj ua
'aiuaunuoa Odisanu ap dopvaxa oiuatiuvsuad jap sauotovjaoad sadoXvui
sb^ ap vun uvdtnmsuoa 'oatjsvj^ oj adqos sauotaaaj svtupjn sns ap upto
-votjqnd vj 'pvptdnSas vpot uo[) 'vzuvuasua ns X pvptjnuosdad ns uoo
sotpmsa ap vsvo vdtsanu jaoaijvua odns anb 'vtodVf) saddoj, ap oattstidv
oiuaiuivsuad jap uptavutiujno vj pvptdatsod vj v tsv soumSadju^^
vj ap otdvutpdovdixa Odatunu un sajdvotpap ap uptanjosad vj
aidopv vptnSas ua 'dvututvxa v aaaduia anb jvuajvui jap vtouvjdodiut
vj ap vtsto. ua X svtauadafuoa svqatp ap sottdasnuvtu soj pvjjnavj vjsa
v daoadfo ap pvptsodauaS vj opniaj uvq doji^td jap sadvtjtiuvj. scj
'svtauat^ X sapvptuviunpj ap
pntjnavjj vj ap svjnv svj ua X dajjvj^ ns ua sopojatp '6f(,l X 8f(H ap sos
-dna soj ajuvdnp vtadV^ sajjoj^ utnbvof dod svpvtounuodd svtauadafuoa
svj uvatjqnd as \fitafqo 19P uptavdadnaajj vjn ap ojnjtj ja uo'j

�6
•Bpand omoa ofiBaifdxa b Aoj^ ^san
-opaaf SBisa ap osjna p ua aiip anb of ncpuajdaioa lofaiu anb BiBd
'bioi[b Bip of o^ anb uaiq Bisa A isssoa ap uoiuora un ap oijuap ap
otnoa znj b jeobs oasap anb 'opiaap ^a opudioi^uB bos onbuiiB A 'o
^'Bi^anm BiqBfBd Bjias anb ^A 'anbiiqBj A asuaid anb
osuaid ou sand isapnaap anb oSnaj anb of a^aip am anb 'ojij
0110 nnS[B ojqmoq im ua Bsod as 'oiubs njijidsa ojjo ap opom b
is 'ajaam^BJtniBn 'osg "BJoqB souiBznainoa anb aisa na a^Boqdxa anb
of anb 'sopoi sojioson BJBd osoiaijanaq sbui bos anb oaja Bpsjy^
•oub opBssd pp osjna p ua anbifd
-xa anb of ap uopsnupuoa ouioa A Biouanoosuoo BaiSof sa anb ouis
'jbzb fB opiSoasa aq Of o^ in 'Binai aisa oisandmi opis Bq am o^_
•ouisiuBiunfj A aijy :os^na aisa BJsd 'sa fBno fa ^Buiaj fB ossd oisa
uoa ^ -B^niBJaiif ap uapuaiiua anb sof b aiuauqanja jijaq ap aqap
anb 'opuaiaip ^oisa anb of jod saiuaSfnpui a 'opuaiquasa ojjns anb of
BJoqB jaq^s jod soAiSBduioo tsainaSfnpui a soAiSBdmoa u^as oSiuiuoo
anb opid saf Ofos A 'Bissq npisajuoa Bisa uoa j^ puaiq uaqijosa anb
soiUBi ap as opu^na sbui A 'opaaBq ap Bzuan^iaA oiuais anb oSiq
•iiqiiasa ap of b souiB^ gopoi aaip of p^pa iiu A Bisa bisia Bf b anb
-jod 'ofq^q ou pnfBS Baod iiu aQ 'ou ouioa 'osa uoa j^a anb oA oSuai
is oiUBi A 'oiiaia oaio anb Of ap Ofqsq anb.iod SupiaBiuiijB bubuibi
ap BioqB auuBsnaxa b jCoa Biisapoui bioouis uoa iu BSfBj uoa i^[
•jsb sa
anb ap oinSas ^ojsa oiad Sas of omsini oA in 'osa as o^ oraoa fa ]^
•Ofiiaap Bpand anb ojio unSuiu BjC^q ou anb apand anb 'ojjajo pnpuaa
ouioa 'as anb 'aiaap anb oSfB Avx\ anbiod Saiisd b^io lainbfBna ua
ouis 'aiuauiBfos sisd oiisanu ua 'inb^ ajip ou ^A j^ "OfiaaBq laqap
sa '0110 unSuiu anb lofatu opiiaiuoa asa aisuaff 'sBiuaiuipadini sop
sBsa ap jBsad b anb as ouioa oia^ 'jBiuid ouis 'jiqiiasa oioijo iiu sa
ou anbiod 'opunSas ua A 'ozsiBqiuasap uoa iiaap A laasq ojiuiiad
aui ou anb 'aiuaiaijap pnfBS ap op^isa un ap BsnBa b 'iBSnf lam
-lid ua iaiiB ap sauotaaaf SBisa iBp anb Biipuai ou 'p^pifBai ua 'o^
•sapaisn uoa axniBaifdxa anb oaod un oSuai 'iBzuauioa ap saiuy

I M0I3^31
voiisnjd ajqos sauop^aq

0I3fa0 13Q M0I3Va33n333 V3

�Yo, en el fondo quizas sea tan romantico como el que mas; pero
quiero ser clasico. ^Por que? Porque se, que si me quedo en tal
posicion, me quedo en un piano que yo creo inferior. Cada individuo
pienso que ha de evolucionar sobre si mismo, y en el caso que decimos, tal evolucion, seria pasar de la posicion romantica a la clasica;
pues todo tendria que parar en clasicismo.
Clasico y romantico estan en cada individuo; es solo cuestion
de traslacion, de moverse. Y cueste lo que cueste, y aunque sea sacrificandolo todo. Si tantos individuos, que estan al frente de gobiernos
y comandos fuesen clasicos y no romanticos, la paz seria un becho
en el mundo. Hay que salir de las turbias aguas de la animalidad,
para llegar a toda costa, a la superficie y ver la luz del dia.

No voy a tratar la relacion que pueda haber entre el Arte y el
Humanismo de una manera historica; seria achicar mucho lo que
pienso decir, y aiin darle un sentido que, en un taller de arte, no
cuadraria. Al contrario, tiene que ser lo que diga, para hacer comprender como la idea humanista satura, en muchos momentos, al arte;
y tambien de diverso modo; y, sobre todo, en los momentos de gran
creacion, en los cuales, podemos ver que el bumanismo llega a su
mas alta expresion.
Lo que bajo la denominacion de Humanismo, se refirio, relativamente, a un corto espacio de tiempo, fue, en primer lugar, un sen
tido de orden y de mesura prestado de la antigiiedad, y luego en
ciertas disciplinas y en un conjunto de estudios (y puede verse eso
en la juventud de Pantagruel que, de intento, parece querer fijar
Rabelais); es decir que todo ello se refirio a algo que ya habia sido,
y no teoricamente, sino en verdad, ya que tuvo que ser la norma de
muchos pueblos de muy elevada cultura. El Humanismo, pues, fue
un renacimiento de aquello, si bien con el anadido de muchas otras
esencias que le fueron propias. Y, en todo caso, es lo que tendriamos
que hacer nosotros; es decir, volver a su origen (a la antigiiedad
siempre), pero, mutatis mutandis, de acuerdo con nuestro tiempo y
situacion. Porque, si nos atenemos mas a la esencia que no a las cosas
^por que no ir derechamente a lo que fue la estructura y el alma
de aquellas culturas en vez de querer tomar ejemplo en un renuevo
de muchos siglos despues? En todo caso, lo que debemos tomar es
su ejemplo. Y es lo que yo ahora pienso hacer.
Si los humanistas del aiglo XV y XVI intentaron tan grande empresa, fue sin duda a causa de una situacion analoga a la nuestra (y
tambien porque existio Erasmo); es decir, porque al ver el sesgo
que tomaban las ideas, y pareciendoles muy mal, luego acudieron a
cerrarles el camino; y no solo esto, sino que, por una labor verdaderamente constructiva, edificaron, puede decirse, desde la base a
la cima, todo un nuevo orden, que pronto domino todo el ambiente
europeo.
Caso analogo al nuestro, dije, si este nuestro no fuese de mayor
urgencia, y mas diferenciado, aun, frente al mundo clasico. Bajo la
— 10 —

�— li
on A ^ojaBjuoa jod 'jpap souiBiipod 'oziq as 'ajiB pp
p 'isb A isojruhosip A soijsaBUi uoiaiATAuoa sajBno soj ua 'sauajpt soj
ap BpuBjioduii bj iqB ag ^viauasa pnptpoaj. pat seijb iCnui uefap anb
o.iad 'sBAijBinixojdB SBiiBjajij sauaSBuu ajuBipaui 'sodmaij so[ sopoj
ua 'lapuajduioa b .rep opB.mao.id Bq as 'pna o\ opo^^ •bjsij.ib pp uois
-ia 'saiojoa soj ap bjuoumb A pBpiJouos 'oiujp 'buwoj 'ouoj 'pspipa
sa anb oj :ajjB jb ppuasa sa anb oj soidaauoa ua ajqpnpBij sa ou
anb bA iapuaadn vtsruv ja anb atuauinanmtut sa anbio^ -apBZBiBqma
anb sbui uBjsq ou anb SBaiuoaj A so^uauuipaooad 'at-to ap snijoat
'jpap sa Ssejsijjb jod sbjijoso o SBjsanduioa ub^s anbunB A 'sbjsij
-jb ap SBjauBui A SBpnasa ap sbjjbj^ououi o aj.iB ap bijosojij ap u^as
'SBOpoaj SBJtqo opua^a]; anb •—sojcjsaBUt ap SBjqo opoj ajqos A— sbj
-anasa sa^uoaajip ap ssiqo 'anbtjisBp A ajuo^juoa 'aaipuB A aipnjsa
'bjsijjb un ap uoiaoaaip Biqss bj; of^q 'anb opdtasip p 'oaitsvjd atJV p&gt;
[Bpuasa O^ ap oipnjsa p ua sbui bjbzubay "o^duiafa un jauod b Xoa
j^ "soidbjd UBas a[ anb Boiuaa^ A sopojaui sojjo aaamba^ ojsa aod A
ioapsB^d ajJB p ua asjBpiui ap BaauBui bj; Buiistppadsa sa anbao^
•p ap sbuibj sbjio b Baoi anb o[ ap Bpsu aas anb Bi.ipuaj ou 'oiquisa
ua 'anb A iBUBiunq Biouap A Bjsaod anb sbui oqanui A iapap uaiq p
A oSauS A ujib{ p asaiaapa p anb Bsoa bjio uaiq aas anb Biapuaj
'sojjosou ua 'BjsiuBuinq ^api bj anb 'osana opBSBd p ua 'afip bj^
'somaaaA oj o^anj A tsb aas
anb auap anb aaip o^ oaad 'Buiaj im b OAjanA aadmais anb usaig
•ouisqBsaaAiun :BaqBjBd bjos
Bun ua Biaip oj o^ ^Btaas anb 'osa ap Bpuasa bj A? :uatq Baoqy
•opoj sa osa j^ "ojoquiis jbj Ba^d otAais saj 'Baainbjsna
Aai un 'uoiaoij bj o oaaunm j^ "cptA bj ap BjsiuEumq opijuas ojjb
sbui jap oajuap saaoiaadns souBiunq sodu :aBaaa anb ubiuoj anb oj
'SEjsijaB soj 'uoaBaa^) ^BaiuouiaB Baqo Bun asaaa BJBd uoioB.iidsui a
ojuaijB 'BjsjiaB ja o Bjaod ja 'aBjjBq Bjapod? anbaoj -pBpijBaa bj ua jbj
ja anj anb oj uoa 'ouanq jC ajqou opBjuasaadaa Bjsiuo^Bjoad ja aajua
uppBjuoajuoa Bun asBSsq 'on is j^ manf anb oj ou A opts uaqmj anb
mipuat onb oj uoabjueo A uoaBOijxaojS anb. 'sossa sosa ua oqnq anb
oj ojad iojiaaBq UBipod bjsijib ja in Bjaod ja in anbiod isjuBiij bj
oaxjiiojS as ou anb souiaiaA uaiq sbui 'svuqo snj ap uoisaadxa nj ua ops
souopuvftf A 'BjopaauB bj opBj ap opuBfap oja^ •sojjboijtiojS b sbj
-sijib soj sop^Sijqo Jtas Jod 'sajjcB sbj ap ojuaiuipajcojj ja 'ojduiafa jod
'soubjij soqanui b opinqiijB Bq anb ^A topijuaui bij anb Biaip uns
A Snjiiidsa jap osajSoid o osuaasB 'ojjoiiBsap asa uoa 'BfaiBd Baunu
opBijoiBiu Bq ou 'biiojsijj bj anb BiauBtu ag "SosonjitA A sojubs sajq
-inoq soj A 'opoj ojqand ja 'ssjaod A sbjsijib soj aod ouis 'sajop^iad
-ma o saAOj 'souiaiqoS jod 'ajuaiujBjauaS aaja as oraoa ppBjuajsns A
Bp^aia iu anj on anb A oumunq otaqfimba ap asjEunqj Biipod 'bjou
-bui bjjo ap 'anb BjsiuBnmq uotadaauoa Bsa ap opBUBina UBq 'opstu
-jojui UBq oj anb sbjSoi sbj A 'ajuaiquis ns 'ouijii ns 'j^aiu opBuiiu
-jajap un b bjib ja opsSajj opuaxqBq 'ojjna ojqand opoj ua anb :oqaaq
ajsa BpuapiAa ua jauod oiainb ojos 'o^ Bioqy *osa somafap OJa^
•opunui jb Buimop BJnaoj bj A BpBjoij
-uoaui Bzjanj bj anb j^a souiapod 'uoiaBzijiAiajadns Bun ap BpuauBdB

�solo esto, sino aiin mas, por la constante aclaracion de los pasos
dificiles, por el maestro. Ademas, entre si, los discipulos se influencian en el sentido de que, hallando cada uno solucion propia en
muchos detalles de las obras al ser ejecutadas, al fin, la suma de
todas esas particularidades se unifican y crean una verdadera escuela.
Es tecnica y saber que se acumula; no perdiendo, como pudiera
creerse, por esto, la personal manera de ver de cada uno (que tuvo
su parte en el con junto) ya que, lo personal, que es, en realidad, lo
que es en .si mismo el artista, no puede perderse; es algo intrinseco
a su naturaleza, y aunque adopte maneras de solucionar los problemas plasticos encontradas por otros, el ha de darlas de otro modo.
Puede formarse escuela (como se ha visto siempre), pero dentro de
ella se han destacado las cualidades personales de cada artista. Pero
dejemos estas cuestiones por el momento.
Para que se comprenda mejor esto que digo, como de costumbre, voy a citar mi caso personal; tanto y mejor que otro cualquiera
por tenernos que ser mas cierto y conocido. Pues bien: puedo decir,
que no despegue del anecdotismo a que era arrastrado por el arte en
boga en aquel momento, —(el Impresionismo, la novela naturalista
a lo Zola, el positivismo filosofico, etc.)— hasta que, dejando todo
eso de lado comence a entrar en el mundo clasico: poetas griegos y
latinos, (Anacreonte, Sofocles, Esquilo, Horacio, etc.), filosofia antigua (Pitagoras, Platon, Socrates) y, de momento, bastaron casi
esos pocos autores para darme la clave de ese mundo; pues, de esos
ya salte a otros, que en cadena se continuaron de siglo en siglo; y
tras esto la arquitectura, y la miisica. En fin, que di con el tono
necesario, y esto .ya jamas se borro de mi espiritu. Sin darme casi
cuenta, pase de lo temporal a lo eterno, de la chica a la grande escala,
de lo particular, en suma a lo universal. Y por esto es que, siempre,
y trate de lo que trate, tengo que referirme a esto liltimo. Es importante ahora fijar esa idea.
Aunque no del todo exactamente, universalismo y humanismo
se identifican; y para el arte seria clasicismo. Se vera por que. Si el
humanismo esta en lo eterno, igualmente lo esta el universalismo.
Si se refiere, todo (dentro de ambas concepciones) a lo abstracto;
es decir, antes a la idea que no- a las cosas, no difiere el uno del otro.
Pero, antecede el universalismo al humanismo, porque es a el mismo
que ha de referirse el humanismo. Porque este, se rige o inspira en
el otro; es decir, saca de sus premisas sus multiples formas con que
se nos manifiesta, y por esto tambien en sus creaciones todas, siendo
como su fundamento.
Aquellos grandes poetas que antes cite, aquellos filosofos, fueron
asi grandes por estar en lo universal. Lo mismo lo esta el espiritu
que creo los grandes poemas religiosos, (y por esto las religiones
mismas) ; y la vida ejemplar de cualquier hombre lo esta igualmente.
Y ya entonces no hay que decir, sino que las creaciones de los gran
des artistas tomaron de eso universal sus medidas, los ritmos, la estructura de sus obras, y mas que todo eso: el alma de ellas. Tanta
invencion en arte, de figuras humanas perfectas y grandiosas (dioses
— 12 —

�— T—
-aaaipui ouis 8a on '[a uoa aaA anb anaij is anb ^ aiaap oaainb oX anb oj
a^aiqaB 'sajuB afip ouioa 'Biaas (oasod on ajasd Bajo aod anb) noia
-ipnaa bj b oubui opnBifoa 'omsinBinnjj jap sisaSaxa Bnn
•bzbjsoiu ap on^a^ jap Bjoq^aBd
bj sotnapaoaaa isouios anb Biaonira BnSixa bj Bjaodmi Bpsu A taaa
-ajBAajd anb auaij uij jb anb oj Bjsd souiBaoqBj 'Bpunjoad p^paaA bj
somamaije 'apnop Bjaodmi on 'anb soj sopoj 'ojsa aod ou 'ajuaiaaoa
BJopBjjBSBAB A auuoua Bsa b ojsando opijuas na souibAba soajosou anb
-utiB 'j^ 'B^afss^d Bsoa Jos ap Bq anb Bjsa Bianasa Bmsim ns na anbiod
'bjbsbcI 'opnnm jap opsnanpB Bq as anb BjsijBiaajBm ajuaiaaoa Bjsa
^BPX 'OJafBSBd A jiAom oj ^^q A 'opunjoid oj 'oftf oj ^^q anb somajaA
(oqatp aq saaaA sbjubi onioa) SBSoa sbj ap opuoj jb soniBiira ig
•uaqBS sbj sopoj SBraaps anb 'SBSoa SBsa somafap
oja^ -BianB^Jodrai sojja Bi^d ouaij oaodmsi 'osa oja^ -BzuBiBin A
BjjanS oSanj bSu^a oi.ias osa ap anbnnB ]^ -osa opoj ap Bpsu sa on
'ainag Bsa BJBd 'ajqmoq nn JBdnoo ap Bq as anb ua ouas oq •npaj
-ods^f Bijanb oraoa jbj 'sajqE^iodosni souaui sopin^ soj ap onn (saJB}
-ijiin sBqo.iBui sbj ojdaaxa) Baisnm bj A touans Bp anb BpjjjnqB Bsoa
Bisaod bj A i south ap Bsoa 'jiiand Bsoa sa a^a^ ja 'soiaoSan soj A boij
-jjod bj na sopoa soj Bis^q opijatu 'BjsijBiaaiBin aaqnioq ja bjbj
•p^paa^ bj ap eeuuou SBnaaja sbj ap Baanj 'ouBranq oiaqqinba A
Bzajjaq aBjjBq ajqtsod sa on 'anb ouis 'ssoa bjjo Bqanad on 'aiJB
jap oiuomijsaj ajsa ]^ qBjnjBnajqos A jBapx opnnin janbs uoaBmsBjd
SBjqo sns ua anb (saao^uid A saaoqnosa) sb^sijjb A soaisnm uatquiBj
A 'sojosojij A SBiaod sapuBaS pspaaA BjjanbB ap oinoraijsaj opBp UBq
'Buap^a ajqEuimaajui ua 'oSanj A (orasinBuinq jap aioaq aainiad) SBjja
Ba^uoa uoaBjuBAoj as 's^api sbj UBqBtnoj anb oSsas ja s^zinb opuaiA
'SBjaajB 'saaoiaadns snqaidsa 'anbao^ -aqninaaap jap ozuainioa ja
na oaodniBi pianm i^[ •ojaanm Bq ou j^^ •aiaora Bjpod on opoj b asad
'BUBinnq Bzaj^aniBU bj na opBziBaua BqBjsa 'n^iaidsa jbj is oaa^
•jBnjiaidsa opunm janbB otaauBAsap
as oninq oinoa anb souaui oaod 'upzBa jbi_ ao^ "^oq Bjs^q 'Buaapoj^f
Bag Bun BaBd BppaBd ap oiund ja HBaas anb '(sajBiaajBiu o soaisij b^)
sajvBj. s^^ojva soajo b aBnj a^p Ba^d sajsapi saaojBA soj nBfBq 'oppnas
33a na pBpiuBmnjj bj ap aAijaap ja BaBaaBin o^und ajsa is onioa 'jj\X
oj^is jb ^^ I^is J3 apsap oaa^ q^aa opunm ja 'ofBqB ap ja aapuod
-saaaoa Biqap 'opunra jbj b 'X BjnouiaB A napao ap 'ojaajaad opnnin
un ^scuaaja sap^paaA ap oajo Bijsixa 'jBaa opnnm jap Braiaua aod '^^
ojSis jap sajiiB ap aaqmoq ja Ba^d anb 'ojsa opoj aiaap aaain^)
•ouBmnq aiAiA jap Bmaon Ba^d Bpsan^ijuoa 'nsoiSijau vjsij
-vsuaamn um^daouoo mm 'aiaap sa :ooisi/jaui mm Baas anb X (jBaa
BpiA bj b auBjB bX anb) ouBmnq ojb saauojua 'aSans 'Banjjna n^aS Bun
ainjijsuoa X ojunfnoa nn na aipunj aaainb as osa opoj opuBna 'oaa^ "aoj
-uid jap X ojaajinbaB n^aS jap 'oiaBnjBjsa jap X oaisnm UBaS jap uoia
-daanoa bj uaiqraBj j^ 'jEsaaAiun oj ua Banqaaq X uoisnamip ns bihoj
'oaijira opnnm asa opoj (sanoBap X sajsunraoasap sajnaidaas) sosoj
-nqBj sajBminB X soiua^ '(-aja 'o^anj ja 'oXBa ja 'asm ja 'ojnatA ja) saj
-BanjBU SBzaanj ap sauoiDBOijinosaad 'sajBanjBuaaqos saaas (saoaaq X

�tamente. Y dire por que. Nuestra posicion, en este momento, es mas
Men, como dije, la de los mismos humanistas; tal como pudo ser en
los siglos XV y XVI, es decir, no de los que pretenden seguirles
ahora e inspirarse en ellos, sino Za de ellos mismos frente al mundo
clasico. Quiero decir, buscando, como ellos, el tono y el ejemplo en
las puras fuentes del clasicismo; y no solo en la forma, sino en aquel
espiritu. Pero, si vale decir la verdad, ni aim es eso lo que buscamos,
sino mas bien solo corroboracion a lo que hemos ya encontrado, y
aliento para mantenernos. No fue ni es tampoco, esta posicion nues
tra, una reaccion contra el estado actual del mundo (cosa que pareceria logica) sino mas bien, tendenda natural nuestra, en busca de
una verdad que debia encontrarse. Por esto, seria todo ello, mas bien
una coincidencia (por otra parte logica tambien) como de todo aquel,
que, dejando la temporalidad, pena y trabaja por buscar base mas
firme. Tal seria el caso, de que, si se perdieran todas las formas geometricas, por logica volverian a hallarse.
En cuanto a una reaccion que podria tener lugar, por parte
nuestra, frente al mundo y al arte actuates, seria muy natural que
asi fuese, y entonces tendriamos otra coincidencia, aim, con los huma
nistas. Porque sabemos del ideal de Erasmo, por ejemplo de querer
instaurar universalmente eZ latin como lenguaje culto, lo cual, no
solo podria juntar y hermanar a los hombres de buena voluntad,
sino, lo que es mas, traer un alto concepto de las cosas, por encima
de lo momentaneo. Todo se ennoblecio, mientras eso asi se produjo
merced al enorme esfuerzo de aquel hombre extraordinario, pero
era como tener en vilo a la humanidad, pues tal base no puede serlo
de ella. Sea que el hombre no haya llegado todavia a madurez (es
decir, que sea ya adulto) ni por el cultivo de la inteligencia y el
saber, ni por el espiritu, ni por los ejemplos morales, se enmienda:
prevalece en el, el instinto de la selva; y nada que no mueva a su
voluntad le interesa. Siempre un egoismo innato prima sobre lo demas. De ahi que fracasaran los mas eminentes instructores de la
humanidad, en cualquier tiempo y fuese la que fuese la doctrina
que predicasen. Yo, en tal sentido colectivo ^^oy perfectamente esceptico. Pero no pretendo tener razon: conserve cada cual, las ilusiones
y fe que tenga.
Por pensar tal como tengo dicho, es que no creo mas que en el
esfuerzo aislado por superar esa rebelde naturaleza humana, que se
diria indomable. Pero tiene su razon de ser asi, y solo han podido
veneer la espiritus muy fuertes. Tal egoismo (pues no es mas que eso)
es la raiz del vivir fisico; y nadie, en eso, esta dispuesto a ceder ni
un punto. Y de eso, que sin duda es inspirado por el instinto de
conservacion, (y que esta bien que se tenga, dentro de una limitacion) por no haberlo Uevado a su justo punto, el hombre, ya pertenece mas al mundo de la animalidad que no al del espiritu. El
sentido humanista pues, quiere lo contrario; es decir, que el espiritu
domine; que ponga a raya a los instintos; y que, por otro lado, exalte
y eleve los valores superiores. De ahi las obras sublimes del arte, que,
en cierto modo, serian una exhortacion en tal sentido; y si no esto,
— 14 —

�j

.:A
' igBjjoaj A ouisiyBqjaA o.md bj^s seuiap oy A 'ajje ya ua
omsi^refunq yap BiauasaBjuinb By bjbs 'josuaamn oj ua ajqtuoq ap osa
san^i)Bpipunjojd Bpoj ap ajua.iB3 'Bjjaniu 'boisij Bjqo jaaBq sa (pBp
-&lt;-i^jdjfA A jouib ubjS un opuaiuod A osa ua uoiaBjjuaanoa BjnyosqB ua

^^oymaiAiA) osoi^iyaj njijjdsa asa uis 'soaijajsa sajoyBA A SBySai s^y s^poj
jaqBS S^pBU japuajds on otuoa sa p^pisoiSiyaj Bsa uis ajjB ya jap
-uajdB anb 'BjauBiu a^y gjas on o Jas Bijas osa ua JBjsa ^ gopiuajuBin
UBq sajqmoq sajo^Biu soy 'soy3is soy ap soabjj b 'anb upiaipsjj ns ua
ou o jBjsa :njijjdsa ap ouis 'bjjooj ap ra uoiaipnja ap in (yaAiu yBj b
opBAayy jas Bjamb anb ajjB yB aju^aoj BpBU ua) 'uoijsana sa on oA anb
:Bjsa jas anb auaij anb aaajBd am 'BJoqs 'yBuij upisnyauoa Bq
•soquiB ajjua 'omsitn ya sa anbiq^j o ojniu o^na 'ajqismut
a ajqism opuniu ja ajjua joutf upiaooifijuapi osa o 'uoiaBjjuaanoa
Bpuoq yBj b iBzajnd yBj b jBSayy BJBd opis UBiy 'sBiounuaj sns SBpoj
A sozjanysa 'SBuad 'souiiuBa sns sopoj sand ^njyjidsa ya uoa upiu
1 -nmoa biuijui ua 'bjsijjb yap pnjijaB Baijsim By 'sajqraoq saysj japuajd
-tnoa UBjpod souaiu ]^ gajjB ya sa anb Biuajdns uozbj iuozBJ By ua
UBjsa ajuarayBaj anb soy b soaoy ap UBiyaBj anb 'ojuaiuiBSuad yBj ap
Bjsa opsfayB ubj j^ gayqBjuauiBy sa osa j^^ "ajquioq Jas jajanb Bsnqaj
'yBjaua3 ua 'ajqiuoq ya anb assijip 'o-ia^ gsopoj ap jas anb 'auaij 'sand
'aipBu ap oiuomijjBd sa in 'oun3yB oijis ua Bjsa on p^piy^aj ua 'anb
b^ t oijis jainby^na ua JBjsa apand A y^sjaAiun sa anb 'ou^yd asa A
ojajaas asa ua JBjsa 'njyjjdsa asa ua jBjjua sa 'sand 'ajuejjodmi oq
•ajiB ya ua Bjsa anb asjiaap Bjjpod
BjsBq anb A osoyjajsiui opom jod 'apuaijua as anb oy ouis 'Bjuamoa A
aqijosap as anb oy iu 'BJjsantu as anb oy in sa on anb A 'osa opoj ap
uoiaipBjj Bjajaas Bun ^^q anb sa \ gSBjsiuBiunq soy oSany uojaisinb
osa A 'sonSijuB sbjsijjb A SBjaod soy uojaisinb osa :uaiq san^
•pBpiyBunuB By b
opBjadns jaqeq jod 'sa oj atuauijoaj. opuono 'ajqtuoq ya jsSayy apand
Bzayijns A pBpipunjojd yBj b j^ gjBjqiuou Bjjpod aipBu anb A SBSoa s^y
ap ByyB sbiu Bjsa anb oy ap upia^yaAaj Bun :aA as asjoA uis anb A yyyB
Bjsa anb oy b somauajB sou is 'Bpsu oA sa oiuijyn ojsa 'sand 'Bjuas
-ajd as jyyB anb oy anb sbui ajuauiBjiuijui sa''ouijuBziq oaiBsom un o
oosajj un 'BaijpS yBjpajBa Bun 'oaiBOJB-ajd o3aiJ yonuBtu un 'oiadiSa
oaSodiq un aoip anb oq gopuoq ^nin ap oSys opipuajdiuoa asjaq^q anb
auaij ojad 'ojaajjad oy ua p^piuajas By Bjag •xoidoa apand uppmtm
oj ojps anb A 'jiqyjasap Bjjpod aip^u anb sopunjojd sajoyBA sojjaia
b ba as 'oiquiBa ua ojad 'ojdaauoo unSuiu b ba as ou ajjB ya jo^
gosa uaiq japuajua
auaiAuoa inby goaod ^nui Jiaap sa yBSjaAiun oy Jiaap 'ojaj gyBSJ8Aiun
oy na JBjjua BJBd 'SBjqo SBnSijuB SBsa ap Bun BpBa 'uos SBjjan^
•orasiuBiunq
ayasjBuiByy uaiquiBj Bjjpod anb 'osa sa omsiaisBya opoj j^ gaj ap
8ajqmoq sojaauis ap ouis 's^pipuaA SBiuyB ap ojnij on 'soiaoSau soy
A Baijiyod By noa noiaBuiuiBjnoa in BynaBiu uis ojnd 'ajuaaoui Jiaap
somBjjpod ajJB 'p^panSijuB By ap sbjsijjb A SBjaod soy ap SBjqo SBy
SBpBJidsui UBjsa Jijuas yBj na ^ gyBJodiuaj oy ajqos ouiajo oy 'BJnsaiu By
A uapjo ya 'ojaajjad oy ap zsd sy sofo sojjsanu ajuB jauod ya 'uiib jofam

�LECCION II
En mis lecciones del afio pasado, hice notar, en varias oportunidades, la diferencia que hay entre lo humano real y lo humano humanista. Esto me excusa de volverlo a repetir ahora; y entonces, solo
ahadir, que si el hombre, naturalmente, esta en lo humano real, y
por lo tanto en la selva aun, con todos los demds seres de la Creadon,
la posicion del hombre ya mas evolucionado seria en lo humano humanista. Y dicho de otra manera seria esto: estar ya en lo universal.
Bien, lo que admiramos en las obras antiguas: esa perfecta paz
o serenidad, viene de que, por sus valores pldsticos concretos, llevando
al espectador al piano puro de la pintura o escultura, lo saca, del
particularismo de lo real. Pero esto, (se comprendera) que si tiene
que ser de verdad y de buena fe no puede hacerse solo por inteligencia; debe sentirse y, para esto, estar de hecho el artista en lo
humano humanista y no en lo humano real. Todo su vivir y ser deben, poco a poco, ganar ese piano; y sera entonces cuando, por igual
manera, podrd llevar alii al que contemple sus obras. Y creo que es
la mas grande finalidad que pueda proponerse; y casi diria la unica.
Y en tal sentido, concebido y realizado asi el arte, puede cumplir
un verdadero fin humanista: ennoblecer y elevar a todos a ese alto
nivel de cultura humana. Fin, pues, que ya se cumplio en las grandes
obras del pasado y que tendria que continuarse en las del presente.
Hay, pues, razones para que se este en una u otra posicion; y no
razones pueriles, de poco mas o menos, como serian razones de esteticismo, o bien razones ya mas gruesas, para defender el anecdotismo
y el naturalismo imitativo a gusto de la vulgaridad.
De manera que tenemos: que si por un lado, el artista, debe
tener en su mente esa concepcion universalista del mundo, y aun en
todo, ser el mismo eso, por otro lado en su arte, debe proeeder por
valores concretos, huyendo la imitacion y la anecdota; pues, si bien
se mira, una cosa procede de la otra; pues no puede estarse en los
valores permanentes (eternos, podria decirse) y, al mismo tiempo,
en las cosas singulares y fugaces que trae y lleva el tiempo y, de
consiguiente, en unos valores plasticos que no pueden ser tales por
ir prendidos a lo aparente, humillados y como al servicio de otra
cosa que no es ya lo puro del arte mismo, que es lo profundo. Pongamos por ejemplo un cuadro del Tiziano fel de "Venus recreandose con la musica") y veremos que, si es universalista por su concep
cion: la belleza de una diosa, la cadencia y ritmo de una musica que
se adivina, (y el ritmo de los tubos del organo lo senala), las hileras
de cipreses, el agua que cae en la fuente y la sonora y armonica
vibracion del cielo, en el ocaso, con los azules montes en el horizonte,
tambien lo es por estar puestos alii los tonos locales en admirable
ajuste y esto dira mas que lo otro, sabiamente, y, por esto, viviendo de
su luz, que es la materia viviendo por si, pero, al mismo tiempo, adquiriendo significado por la idea que la informa (pues sin ella seria
muv poca cosa: una pura sensacion de colores) es decir un acorde
perfecto, ya que cada parte responde al todo de la obra, o sea que
— 16 —

�•uajaad anb oj soureiJBasnq ouba ua 'ouiiub^ asa jod 'Band 'eejqo bb[
ap sisijbub an opuaiaeq Bjas ou 'Bjja ap Bjuana soujep BjBd 'inbs j^
•apnBj^ Bjqo Bpoj ua ajsa anb 'Jiaap aaamb oaoduiBj 'ojjaia sa ojsa is
oja^ -oduiaij A eisd jambjBna ap jBsjaAiun aj.re ubjS jap enqe ja sa
uaiq sbui anb A 'bouijbj A so^aij^ sapjotu soj spjoqsap anb 'oiusiu
-Bumq un Xsq anb 'aaA somapod 'oqaip souiBAajj anb oj opoj jo&lt;j
•opBSBd oub pp sauoiaaaj sbj
ua ajuatuBsuajxa pjBij as anb 'osa opoj somafap oja^ -oujapoiu oj
anb sbui aaafaAua BpBu Sojja jod 'aAajq ua uEias o uos ofaiA j^ -osa
ua UBjsa sand i jouuapow sa ou 'uBJip ofaiA sa osa opo^ ojaj! 'uop
-B3J3 bj ap snip B[ b assq B[ apsap 'opoj jbjiS anb auaij ajqmoq pp
Bapi B[ ap Jopapajp anb jaA jaianb uis 'ouisijjoiuodojjuB p ubjbu
-apuo^) •4totnsuaidiuod,, 'puuou o^ b BjpnA [Bj ap 'uBJip j^ojj "iqB
osa asapan^) ^ouBiunq njijjdsa [ap sopunjoad sajopA so[ b A [Baj
BUIJOJ B[ B A3A[OA BJBd AO[BA OJ[B^? ^Sandsap? " " 'OJdd 'OAIJBJIIUI
ou ^A A oaijajsa ouB[d [b joa[oa ^aansa ojap^paaA ns b ojjb p ajasd
ua j3A[oa 'jpop sa isojauauoo soojjsojd sa^ojvci so[ uoa asp b uoia^
-nqujuoa sbiu anb so[ uojanj 'ouiuuaj jaint.id ua obsboi^ ouisiiu p A
'sbjsijjb sosa ap soqanm anb 'sojsnf las BJBd A 'jiaap anb ^bjj
•u^A BjsBq,, Bjjip a[ oun 'ojjaia sa ijg -14jajpnd aui vA ossbdij
!,, ofip anb aojuid un ap u^pBinByaxa b[ s^ip sojsa ua ajuaui
jo 'BduiBjj uoa ouis 'ajuauiBiduiij opus^nf 'saaaA sbjjo oqaip
aq ouioa 'sa ou 'opunjojd O[ B soujbao[[ ua^oinb is 'anb sopBso so[
^od soXssua sosoj^qad ap uojuoiu un b (ua^jjo ns ap ojnpsqB opiAjo
uoa) souiaA o[ Xoq [Bna opianpai O[opusfap 'aj^B [B opsao^sip UBq
ojuapj ajqBpnpui ns uoa 'sap^pia^aoad sbj s^poj asopuaijiuiiad 'anb
so[ 'ojjo pp A 5Bun[B uoisuajduioa uis 'opuBjuid ou anb opunaf
•BjjBjuid 'o^ans p jod ajJB p opuBjjsBUB 'p^pq^aj B[ ap saiopBjitui
saiB^jiiA soj opB[ un ap :sopoj uaaBq ^oq anb ^jjb p ajdiuajuoa anb
Bjssq 'jcBjduiajnoa anb auaij opuniu [B in '^ i ajuauiBjuapp
BJBq a[ opoj ap JOMoq ouisiin [a 'ajjanj oun[B Xsq ig jaqBS^
^opunui [a Bjsa anb ua uoisjnAuoa Bjsa ua 'a[iB[[Bq apand uainb? oia^
•opipiad o op^iABjjxa 'oiainf oajsanu jod j3a[oa anb 'sand 'j^bjj
japnjCB soiq! uiib A • • -BJnjp pj
b jb^3[[ aaainb as is osa ua Jiaia A 'osa ua iBjsa anb sand 'abjj
•oaij^paauB ouBumq o[ on uA A 'ouqi[
-mba 'ouisiuBtunq sa ojsa A ipBpipunjojd 'jtaqBS 'pBpiiaauis 'Bzajqou
:opoj b biuiojui o[ anb njjjidsa onisiui [a A 'orasim o[ uos Binjjnasa
A soaiuojaajinbiB sojuauiap anb sbj ua 'sajBipajBa sbj ap osoipuBiS
oj jaA [B uopBxitupB Bjjsanu iqB 8Q 'oubiubj asa b Bias Bjqo ns A
'jBSjaAiun 'apuBj^ osa ua ja ajsa :ouishu bjsijjb ja aas anb auaij assq
jbj 'bjiui as uaiq is 'oaad ias^q ns jod Buimiajap as a jib ap Bjqo bj
anb ap 'saaaA sbjjo oqaip aq anb oj b oaj^iia ojsa uoa j^ •soaijbjiuii
ou A sotB-iouoo job ap usq ojsa jod A 'sajBijajsui soj ua buisiiu bj
'pBpijBSjcaAiun jbj b japuodsojjoa ap Bq toj^j jBJnjjnasa soipB! Bjaj
bj jBpauiaj Bjssq oja^ij afsdoi ja o 'sopu^jq oubui o ozsjq asjaasq
aioinb Bjpaid bj is san^ 'BpiA bj iqs ap A iBoasuujui BzajBjnjBu ns
japjad uis iBjpaid jas ap jBfap uis Bjpaid bj bjubo anb bj ua 'BnSij
-ub Bjnjjnasa jainbj^na ua soinajoA orasiru oj j^ 'apuodsajjoa as opoj

�demos hallar. Mas como clasificar el tono de una obra; como captar
un ritmo especial de ella; la vision que nos da y su miisica? La intuicion solo descubre eso, y entonces diremos: aqui esta, o no esta. Y
nada mas. For otra parte, no es empresa facil deslindar lo humano
humanista de lo humano real; para ello tenemos que entrar en tenues medias tintas y delicados perfiles, ahondando siempre en la
masa de innumerables expresiones de arte. Y aiin, en estas lecciones,
yo trato abora de deslindar un bumanismo, si cabe, mas ortodoxo.
Pues, dada nuestra mentalidad del siglo en que estamos, asi tiene
que ser.
Tal definicion, si nos fuese dable encontrarla, zanjaria la cuestion de una manera que creo definitiva; y, de paso, fijaria bien
nuestra posicion en tal asunto. Veamos, pues, de hallarla.
Generalmente, admitimos, que la gran corriente naturalista
comienza por alia en el siglo XV con los venecianos (dejando por el
momento sus precursores inmediatos); es decir, el arte a tres dimensiones, ya dando entrada a la luz y el claroscuro real, y que hemos
llamado Pintura para diferenciarla del arte constructivo universal.
Generalmente se cree eso, por el comienzo de tal nueva orientacion
del arte; yo la retrotraeria a un siglo antes, o sea al siglo XIV.
Con Cimabue termina el hieratismo del arte bizantino, y, rompe
con tal tradicion, Giotto. Instaura, podriamos decir, un arte popular,
que ya mira a la naturaleza y a los bombres, en un humanismo real,
y que si quisieramos buscarle antecesores, podria ser en el arte de los
imagineros de los siglos XII y XIII, del arte gotico. A no querer
perder eslabon en tal cadena, debemos de considerar asi las cosas:
en el ultimo periodo de la Edad Media ya esta el germen del naturalismo.
Confrontando, por ejemplo, esculturas griegas con estas de las
catedrales, salta eso a la vista: a la escultura griega (y pese a que
a veces se hace bastante naturalista, como la del siglo V en Atenas)
le informa otra vision del mundo, otro coneepto mucho mas universal,
y a pesar de estar dentro de los limites de una mitologia. Justamente
ese universalismo mas intelectual y estetico,. es la esencia de tal arte.
Esta, pues, mas en lo humano humanista que el arte gotico, y que
el de los primitivos del 1400.
A este punto Uevadas las cosas, sera bien de tratar ahora de ese
otro arte humanista que seiiale, como mas ortodoxo.
^De que pudo venir el humanismo sino de una concepcion universalista? En efecto, desde que el hombre va dejando atras sus instintos aiin bestiales y, de mas en mas domina en el la logica de la
razon, y esta, poco a poco, le va construyendo todo un mundo ideal
en el que la paz y la armonia tienen que reinar (una metafisica)
mas acompasa o acomoda su vivir y pensar a unas normas. Es, por
esto, mas bumano, pero ya no en un sentido podriamos decir animal
(de aquel genero de afecto que se tienen las bestias) sino afectivo
y a la vez racional.
De mil modos diversos, hombres de todos los tiempos y lugares,
han entrevistado ese ideal y lo han manifestado, sea en grandes poe—. 18 —

�~ 61 —
Bp op 1 odmaij ^^p Bas 'ajiB ap uorsaidxa ^ainbpBna b ajuaig
•ojsiig ap sajuB ^ opis
pB IOI13JUB O0IB0JB O3IlS J8 'SBIU OpUBZqBnjUnd 'UIIB X !o8aij8 3JJB
ubj8 ye iBpBuas anb souisiipuaj anb apqspnpui sa orasiuBumq ap Bapj
B^nd Bsa ap ojjuap 'ajiB ap opdraafa nn JB33nq anb somBiaiAnj ig
'[BsiaAiun oaiijamoaS ajiB [a uoa sbui BiBjunf
33 anb ^a sa.—osBd ap oqaip Bas A—- pBna pg 'oxopoj^o sbui omsiu
-Binnq un b j; anb souiBiuaj anb xiaap ye opiiajai aq am oA anb ps
sa (oajjojsiq oj ua sauoisaidxa sbjio ap asiBdnaoa.id bX his X) ap90
-Odd anb ajuanf vj ap outaan spin ja 'orastuBranq asa Suaiq san^
•BipiuiBj buisiiu Bun ap soiqtnaiui oraoa ouiaiut op ua sopsSq uBjsa
ouisiuBuinq X oapjatuoaS ajiB anb souiaipuaj 'sand isy gBsoa Bpos Bun
omoa Bjunf as opoj anb '^pnp BunSuiu uis 'asiiaap apand '[BsiaAiun
op ap ojsa opoj iiuaA jod ^ "opBiioapB lajoBjBD un aiisaAai anb oAnj
odiuai^ BpiBa ua X isopSts sop ua sauoiaBiauaS SBp ap 88abjj b o^anp
pmpiad p^na Bp iowstumumi ap uapi Bp piauaS as 'omsiui is ap epiA ns
opuBUioj omoa X 'opom omsim pap X isb 'BiauBjsqns buisiiu ns ap opp
-oiiBsap ns BJBd opuBiuoj 'ajiB pBj BiauaS as oinoa isb 'uaiq san,j
•oijo unSuiu uoa
opiBpazam anb X^q ou ojsa iod X 'Bidoid zibi ouaij (oiiSiiub ssm pa)
oaijqamoa^ ajiB pBj 'anb BiauBm aQ "BpiA Bp ap sbuuoj SBp b uapio ns
ua iianpoi^ui laaanb lod oSanp X 'sojafqo sop b uoiaBoqdB iod oiaiu
-iid 'aa^q as isb pBna p^ •oaiijamoaS ajiB pa uaiquiBj aoBu 'aa^u anb
Biauaia yei ap j^ -saiiBd sns ua BinSij BpBa ap X 's^ppa a.i^uo uoiaspaj
iBasnq pa X 'sBpiipaui pa oSanp BjjpuaA 'opusaja n^qi as anb SBinSij
SBp ap 'anbio^ "BiJiaraoaS Bp ap upianpoAa BaiSop lod uoiaannsuoa Bp
b oSapp as anb oaia Ssbiu sg; •wpiaawijsuoa Xip ow '•uptoanujsqv An^
ou apuop 'anb buioixb un oraoa asjBiniijB apand Suaiq Bioqy
•O3a soraaA 'ajiB
pap oaanqpsq lauriid pa ua bX j^ •o^oni^sqa oj ua auod as anb iiaap
oraoa sa 'pa ua ajis pa asiauod ps '^ •oaiJiamoaS opunra un opoj 'sand
'a;sixa iooijjaiuoaS oppuas un X^q (bjbuui bsoo sa anb Biiip as X) aiq
-raoq pa ua 'anb sa X! S-aja 'sraioj ns 'sBSoa.SBp ap joSisp X ou^raBj pa
'iiaappBiu o xiaapuaq pa 'jtsra^pp pa 'iBZBuaraB pa :sojsaS uoa soraB^uara
-apdmoa o somBXBiqns sap SBiqBpad ssp b iojuoiUBOiJiauioa^ souiBsaid
-xa sou 'B^uana souiBp ui9 'oraoa .iBAiasqo oqaaq aq saaaA sbj^q
•asvq ns it/o ap nijvuioj
oxopo^jo svui ouisiuviunif asa 'oaia oX oraoa isb sa is 'uaiq san^
."pa ua saraiij souiauaiuBm soraaqap anb oaia 'sora
-apuaidraoa X soraaA ojsa is ^ #asa 'sand 'sa Bp^Sapp ap ojund X Bpij
-iBd ap ojung •psianiun oj 'iiaap sa iotaoujsqv opuniu un opBppBq Bq
'p&gt;uosuad ua^onina ap ojjanbn opot opipuaasBij Bq opu^na 'aiqraoq pa
oiusiui is ap oifuap anbiod sa -^ -Braiou ap asaiAJis ap oanp anb Bi^d
opsuapjo opoj nn ibCij b inpm r&gt;\ ap ncipan^tsuoa vapi vsa o aidraais
ojpanA Bq as pspiuBinnq Bp 'odraaij pap saABij b 'bjjo n biujoj Bun ua
anb 'iiaap sg 'saiqranjsoa X sauoiaipsij 'sBsoiSipai SBjaas op^rajoj usq
as oSanp ojsa ap X iBaisnra Bp X BinjaajmbiB Bp ua X SBaijSBpd sajiB
SBp ua 'BinjBiajip X Bisaod ap SBiqo ua 'sBaijpsopij sauoiaanijsnoa
ua [uvjunf sa anb 'uoiihpai sa Bapi paj opuoj pa ua X) sosoiSipai ssra

�tierra que fuere, no hay duda de que el arte griego es el que realizo
mas a la perfeccion tal ideal de arte humanista. Y tuvo que ser asi,
ya que fornio parte de la mas elevada cultura que jamas hubo. Para
llegar a tal sublimacion, tenian que aquilatarse muchos valores, y
entre ellos los esteticos que, quizas por primera vez en el mundo, alii
quedaron definidos y consagrados. Tal sentido, si llego a los griegos
como consecuencia de su gran desarrollo cultural, tambien hay que
d'e cir que, por ese sentido estetico que emano de su gran arte, pudieron llegar a lo mas profundo; entrar en el mundo abstracto universal,
y no ya pues por el filosofar y el pensar, sino por la vision directa
del arte. En una sola frase yo diria esto: que la presencia de un
marmol griego nos transporta al Olimpo.
^Que tenemos entonces aqui? —lo humano divinizado. Nunca
cae el griego en la expresion, pues esta en el piano de las ideas de las
cosas y no en el piano real; en lo eterno y no en lo temporal. Lease
a Pitagoras o a Platon, lease a Esquilo; lease a Homero, y se vera lo
cierto de eso. Por esto, hay que decir que, en ese sentido, la curva
maxima del humanismo lo seiiala la gran cultura griega. Y para que
esto se vea mas claramente, vamos a oponer la estatuaria griega a la
escultura de las catedrales. Fuertes ambas, rivales en cuanto a sentido
hondo, en cuanto a valor absoluto de la forma, y en cuanto a humanidad, que las diferencia? Pues, que si la primera esta en lo humano
humanista, la segunda lo esta mas en lo humano real; o dicho de
otro modo: que esta mas en un piano real. El escultor griego, aunque
haga un tipo mitologico determinado, bien caracterizado, reconstruye eso dentro de un concepto estetico; es decir, que este sera en pri
mer piano; no asi el imaginero de una catedral, para el que, el tipo
humano esta en primer termino y lo estetico sirviendo a eso.
No tengo que decir que yo defendere lo griego, ya que lo prefiero. Supongo yo •—que el escultor medioeval—• sin descuidar las
leyes de la armonia, por imaginarse lo que representa, como cosa real,
(y aunque se trate de hechos o escenas remotas o de figuras simbolicas) desde el principio hasta el fin de su obra, no abandona tal
pensamiento. El griego, por el contrario, una vez fijado el tema, trabaja dentro de un orden (un canon) y, por otro lado, fijandose en la
naturaleza de las cosas (el arquetipo) las reconstruye por entero.
De manera que coinciden en un mismo punto, ritmos y proporciones
y estructura de la cosa representada, y sin que ya quepa desdoblamiento. Y lo humano? Satura este toda obra, pero como trasfigurado en la serenidad y paz de lo eterno. Pero deseo que esto se vea
mas claramente.
Dicen, y con razon, que la poderosa escultura de las catedrales
es como un libro abierto, alii escrito tan soberbiamente, para ilustrar
y educar al pueblo. Y aiin hay quien anade, que siendo, en aquelios
siglos, el pueblo casi por entero analfabeto, ese fue un medio de que
sin leer leyese. Popular, pues, fue el arte del Medio Evo; y por aquellas piedras se llego a la comprension de verdades sublimes; en tal
sentido, si se fijo una verdad, para doctos e ignaros, esto contribuyo
a la unificacion de la grey humana. Tal estatuaria, lleno por esto,
— 20 —

�— iz —

•8^61 3P LI I
•oja[diuoa opunra un opoj ap BpuBuosa^
oi^p sand sg 'BisijaB [ap A Bjaod [ap 'oaiisitu ouB[d [a ua
Bjsa anb '[BnjiJidsa uoista sg •opipuajdmoa Bjsa opoj 'pvpmn [bj ua A
'Bzaid Bun ap o^jp sa (uopmjui o) uciisia p^ "ojunfuoa ap uoisia sa
anb lapuaqajdB souieasap anb o[ ap on ojad 'Bsoa B[ ap ojdaauoa [a
Bi^as i^piA ap laaajsa jod 'ajjaui o8[B bubs o^ad 'Bj[a ap ojapnbsa
o afBituBpuB [a jbuib[[ souiBj^pod anb o[ soujsp apand :Bjaajjad jas
apand '[Bnjaapju; BjsipsjaAiun uopdaauoa b[ 'oapt b ojuBna ug
•[BSjaAiun on A
-sand Bj^as isa[Bii^aa[ajm ajuauiBAisn[axa sb[ anb SBiauasa sbjjo
-ui aqap uotadaauoa [bj buu 'ojut'na aod 'BjO[diuoaui aas anb Bi.ipuaj
'[Bnjaa[a^ui ainoniEind asanj anb Bjsi[B8jaAinn uoiadaanoa Bug

j BjsiuBuinq pnitjaB B[ sg -[Ba^
o[ ap uoiJBjapisuoa b[ b ojiiBtia ua uaiqoiB; A ouBumq o[ b ojuBna ua
bisijjb [gp BAiiafqns uoisaidxa B[ Bpij^Bq ojsa jod Bpatq")
l A nimonuisa b[ oSauS ajjB [a ua Buiuiop 'sand 'ousuniq o[ y
"BiaBJ^sqB sbui ^A boibojb Bjngnasa b[ ua '-^ #b ^ o[Sis pp
saiuB opsasuq souiaqap oaiuapq ajjs ojap^pjaA [g -Bzaand [Bapi ns ap
oqBosouam ua oaiib^iuii ouisi[Ba.i ojjaia ap uaiqraBj A ojuoiuiBJanEiuB
ojaaia ap aaa[opB saaaA b 'a^uapsaap ajuaurepBajBin vA Baoda Bun
ua o ajuauiBJBj ouis upisaidxa B[ ua aBa ou uaiq is 'anb.iod iojsa sa
o.qnapq ajJB p opo; ou 'oapqS p ua ouioa isb oiaj -uap^o un ua sand
Bjsg UBpia^jEd o[ b [BsiaAiun o[ BJBuimop ajdmais anb 'jpap sg
-uouBO un aaaa[qBjsa A ora^u [ap ojuiop B[iaoBqaj oSan[ BJBd BUBUinq
Binjaiuisa b[ BJBJapisuog 'ojsa b opoj BJBaijuaBS A ioayjajsa o[ buiui
-op oSaij^ p ua 'ouBuinq o[ Buimop [BAaoipam lognasa [a ua ig
•ojsa jBaqd
-xa ap souiajBa^ •fijsuiEumq upiadaauoa Bjap^paaA Bun b JBJodJoaui
apand a[ as o[os anb [B sa anb 'jvapi ouviunq oj ua opBSBq 'oSaxag
aiJB p ua jaA souiapod anb o[ sa Bsoa bjjo ^ 'paaj. ouvtunq oj ap uois
-ajdxa B}[B sbui B[ b aiuaij souiB^sa 'sand 'ajiB ubjS asa ajuy -asiaasq
Bipod ou opunm [a opoj ua ojuaumuoui jo^bui sand tBisa[Si b[ ap
oiuaiuiBzuBijB [B noia^nqijjuoa oqanxu anb apBpnpui sa A 'SB^ajojg
so[ a oip^uBAg pp oapEuiBjp o[ ajuaniBpuoq uojapuis soiJBnjB^sa
sa[Bjj •sa[qipnnjuoaui aaBq sb[ anb ouBuinq ^nui omsi[Bai un sa A 'oaoA
-inba Bdanb anb uis sspo^ b BUBuuaq sb[ o^[b 'SBiauaiajip SBjsa ap
iBsad b 'ojad tpBpqBa^ b[ opuB[nuiis 'sou^d so[ ua BinpuB[q A omsij
-ax A SBUBUinq sauoisBd sb[ ap buib3 b[ Bpo^ ua uoisaidxa Bqoniu uoa
'aiuapBaap Bjnqnasa Bun BjSBq 'auuojui a op^sad omspijiiuijd un
apsap qBjpajBa buisiiu Bun ua 'jBSBd apand as 'sauoiOBjauaS sbijba ua
ssqaaq :pAiu asa b bS3[[ Binjpasa B[ sapjpaisa sb[ SBpoj ua ou 'oiag
•opunjoid A opBA3[a sbui o[ ap uoiamiui B[ b sopoi b ba^[[ 'jvsjaaiun
oj
asopuvaaja 'Bjopaaus B[ ap sbji 'soj^o so[ o[[a ap uaisaiad as
anb uis 'bisiiib [a anb sa ^ 'saiuauitua sbui sapiaos sauxj so[ ap oun

�LECCION III
Digan todo lo que quieran; crean o no crean. Ni deseo convencer
ni ser convencido; digo solo mi verdad; que es en lo que creo. Y es
desgraciado el hombre que no cree; el hombre sin fe. ;Y pensar que
se cree el mas listo, por desprejuiciado! Porque el tener fe"—no solo
vale por la fe que se tenga en algo— sino por la actitud: actitud
abierta, receptora, de espera, de esperanza.
Que la fe mueve montanas, no hay cosa mas cierta; por esto el
hombre sin fe jamas sera un creador.
Yvuelvo a lo que dije: crean o no crean, ni quiero convencer
ni ser convencido: me atengo a mi verdad. Y por esto digo: hay un
Creador del Universo; hay una inteligencia constructora y ordenadora; hay una unidad fundamental. Pero es tan inconmensurable, tan
infinitamente grande que, entre ese infinito y nuestra pequenez, no
cabe relacion: por mas que se estire nuestra mente no puede medirle.
Pero dejemos tales complicaciones de pensamiento; que por otra parte, y por mas que se haga, no se llegara al cabo de la cosa. Vivimos
naturalmente, normalmente; sin darnos con una piedra en el pecho,
ni con orgullo por lo que podamos ser; es decir, como vive el resto
de lo creado: inocentemente. Porque el paraiso, de hecho existe ya
para el que vive en paz de ese modo.
Para entendernos todos, se crearon dos palabras: Dios y el diabio; enemigos irreconciliables. Pero detras de esas dos palabras, hay
lo infinito. Y la construccion del cosmos, en su esencia, es no mas
que eso.
Dos vfas, pues, abiertas para todos; dos puertas; y entonces, el
hombre, solo, ante eso. Que se pare entonces y que medite. Y debe
bastarle ese conocimiento.
Estoy hablando sin que lo parezca de estructura. No hay cosa
mas universal: acaso no es por ella que todo se junta? ^La vida en
si misma, no es estructura? A imagen del Supremo Constructor, el
hombre construye; y tal hacer asi haciendo, es ponerse en la armonia; es decir, en la unidad.
Ybien: siempre, a traves de las edades, la humanidad toda ha
comprendido eso; ese hacer al unisono; y lo ha querido manifestar
en el arte; descubrirlo a todos y celebrarlo religiosamente, levantarlo
bien alto como una luz; para guia de todos. Y esto, constituyo, durante siglos y siglos, la esencia y finalidad del arte. Y entonces este
era grande.
En un infinito, pues, de tiempo y espacio, existe el Constructor
y el destructor. En el seno de la Naturaleza, vemos esas dos infinitas
fuerzas que se combaten de continuo, pero que, por destruccion que
haya, siempre la fuerza creadora al fin vence, y nunca pierde la vida;
con lo cual se dice la creacion.
Salvo rara excepcion, en todo dogma hay proposito constructivo
religioso que es decir de juntar a los hombres en una unidad, y aunque grandes errores puedan malograrlo. La ignorancia seria la causante de ese mal, que no desvirtiia la buena intencion. Pero cuando
— 22 —

�3)81x9 A uapio ops on Biias sand SBiSBq on oaisij oiuaimsuapio
a[duns p sand (o)iapuoasap p iqs ap ^) sauopaaiip sepo) ua sepe)
-aaAoid se^aia SBzianj sonreianj is otnoa 'ibSoabu ap biibo in Bpfniq
uis 'a)iB p na A BpiA B[ ua iBpnB 0^93 on sa 'Boi)stra Bsa ap Bianj
iiaia anb 'aiuatUBiaanis oaia anb :o)sa ipap anb oSua) Oit Bioqs j^
•Biiaiq
-Bpd Bind las apns 'oaiipisiq onisiuBnmq p aiqos opnaiaxp ba as
anb 'SBmap o[ j^ 'J-t^p-t a^ anb b oxopoiio asm omsraBnmq asa Bjjas
'0110 on A asa j^ 'oiuamSBij p na on A p^pipioi b^ ua uaAp ^boisij
p^pipaj v\ ap ooadsB opBuixn^a)ap b a)uani[BiaJBd on vA A 'psjaAinn
U9paiu)suoa ub^S Bsa b BpiA ns A 3)jb ns uBponioaB 'sand 'sopo^
'BpiA BOISIUI
ns Bias uopani)suoa pi A iainampnSi aAmisaoo sand 'sa o[ naiqniBi
p A i saioianiisnoa so^; omoa isb 'atuaiuvonsiw 'asiioap apand 'oaia
anb aiqmoq opoi aaBq ouisiin o[ 'oaa^ 'spipam A Biiiamoa^ Bsa b 3)ib
ns BpouioaB 'saanoina j^ "oiio asa aA Spai opnnm p ba on b^ -oiaa)
-mbiB p omoa isb 'oaisntn p A Biaod p naiqniBi A 'bisiiib p aiqnasap
sb^ Bip an (sa o^ naiqniB) sand) BiiiamoaS A s^pipam sapi ap bio
-naisixa bj; j^ miiiidsa [ap oiiqntB p ua aisixa 0^93 anb b^ 'soiiam ua
a[qionpBX) spipam sa on anb 'Bioqy "opBnSiisaiB nBtipod so[draai ap
saioianiisnoa soiiBnipioBiixa sosa ^ *sa o[ on A 'boba aecjj Bisa aaai
-b^ 'opnnm pp SBpipam sb[ noa UBinid soiio anb oiad 'solo sns uaA
aiuaniBaisij anb o[ UBimd saioinid soiiap anb 'oipasa aq saoaA y
•sonBinnq so[ aiina
Ji)sixa ap Bq anb pBpiiBpqos B[ asiaaa[qB)sai A 'aiianm b[ lod Bp^a
-uni) 'sauoiosiauoS sb[ ap BuapBa b[ asiaaa[qB)sa joianb aaai^d oinam
-om asa ug •oqanin iBiipam A iiinas souiaa^q anb anai) 'oma)a ap
oS[B 'opunjoid A onsmnq ^nin ap oSp apuop 'sa[Bipa)Ba A 8Bisa[Si
uoa asiBiuai^na p aA as omsitn osa j^ -BiniaaimbiB Bsoiiaisim B[pnbB
ap ^opa^oaaiqos o[ ibuiSbuii noiaipnd sbiubC 'soiadiSa so[dmai sainau
-odmi so[ noia^niisnoa anb soioaiinbiB so[ anb ap 'sopianaAnoa jBisa
souiapod anbio^ *Baqo Bmsini ns anb iojCbui o oiubi Bias 'asa ojsoi
p j^ "BinpipBtiB aod Bipna) o[ oisai p anb .ivjnionujsa nj A soionjt
-sqv sa^ojva sq\ v apuapn ojps 'oajtatqns o\ opuuvq opuvna 'sa A 'uaiq
-uiB) asiaauaA ap Bq BiauBm biio ap 'pna p 'bisiiib p opoiu [BnSi a(j
•omsini is b piauaA as ou 'osoida[ [ap bb[[ b[ psaq on oaspueig UBg
anb B)SBq 'anb 'soub soun aa^q anbi[qnd anb oitiqq un ua biobq
•oind o[ na B)sa ( bisiiib
pp oninbzam o^spdoid p) OAtiafqns o[ opin^q opu^na 'oSiq ,^pn)
-itA pi anai) on aiiB ap Biqo Bpoi? 'j^ •biuouiib b[ na sopoi saiqmoq
so[ b iBiunf BiBd i[[B BinaiSB as oun o^ 'opnuSvs J.v Snj sa vA —aiiB
ap Biqo Bun opnais— anbio^ •aiuaniBua[d osa Biisanm son [BipaiBa
Bun bj^ -pBpqBai B[ ap npiOBiitni aplrais Bnn anb sbiu las aiainb aisa
opusno 'aiiB [ap naiaijip on sanoiaaniisuoa sa[Bi 'Biim as uaiq ig
•ooi[9qmis o[ b o oiaBiisqB o[ b Soaiiaisa o[ b o BpiA B[ b 'oaijpsopj
o[ b '[Biom B[ b lapnadoid napand :sonB[d sosiaAip na UBjsa sanoia
-oniisnoa sa[Bi oisa lo^ -psiaAiun o[ b asiiiajai Bi^d i pBpipiodmai ap
Bp^Sind SBm oiu^na 'sem it oiubi sa o[ j^ 'Biaajiad BsoiSipi npiaani)
-8uoo B[ saanoina sotnaua) 'oinainiiaouoa p Biunt as o^spdoid nanq p

�complejidad. Y se dira que, teniendo en cuenta eso, ya en el comercio diario entre los hombres, rigen diferentes ordenes y no uno solo.
Yyo dire, tanto mejor; pues de lo contrario seria vivir animalmente;
pero, a ese conjunto de ordenes quizas le falte lo mejor y que vale
mas que todos ellos juntos, y seria un sentido de universalidad. Por
esto se esta en lo humano real y no en lo humano humanista.
Confiamos demasiado en la inteligencia; en las ideas. Porque
esta, al construir su mundo correspondiente, que tiene que ser parcial,
nos escamotea una realidad mas profunda en la cual debieramos estar.
Ya esta puede llevarnos el arte.
Cuando del arte, hacemos abstraccion de la representacion o,
mejor dicho, la ponemos en segundo termino ,5 que queda? Pues lo
mejor: los valores abstractos. Porque, entiendase bien: lo prof undo
del arte no esta en lo representado, sino en la arquitectura o construccion de la obra (que seiiala un ritmo, una miisica) y esto tanto
en lo formal como en los tonos o valores; en como todo esto se junta;
como, de lo heterogeneo, sin salto, sin trabajo o pena, pasamos a lo
homogeneo y asi se consigue la unidad. Pero, con ser ya mucho eso,
no es aiin lo mejor; pues, a todo esto armonico, lo envuelve aiin otra
cosa que le es superior y de naturaleza distinta: su alma. Y con esto
estamos en nuestra realidad que es el espiritu.
Hable un dia, de que teniamos que reivindicar lo estetico, por
haber caido un tanto en desprestigio. Pienso yo, que esto fue a causa
de que se penso que tal concepto venia solo de la inteligencia. Sabemos que no es asi. Viene, por el contrario, de un trabajo del espiritu
y es mas vision que pensamiento. Vision en una muy alta esfera.
Fuerza de todo el ser por alcanzar esa altura; tono que se pone al
diapason de lo absoluto.
Y bien: hay que llegar al alma de las obras (cuando la tienen)
y si no no se habra comprendido nada.
Por la puerta de los valores abstractos de una obra plastica, y no
por la representacion u otra intencion, es que podemos llegar a tal
profundidad.
Es mi creencia, de que todo lo grande, esta del misterio para
alia. Voy a explicarme un poco.
Delante de un hecho plastico (una pintura, por ejemplo) si
podemos explicar, en parte, por que esta bien; explicar en virtud de
que teoria o tecnica esta bien, ya no hay aqui misterio. Pero, si en
otra, y por mas que queramos explicarnosla (lo que ya entre los
artistas llaman el milagro) ; pues por mas que le demos vueltas y la
examinemos, por mas que analicemos todos sus valores, algo, visible
y, sin embargo, hermetico, guarda su secreto. Es que esta del misterio
para alia.
^Como se hizo tal pintura? Nadie, ni el mismo artista podria
decirlo. Querra hacer otra pintura a esa altura. No lo conseguira; no
es cuestion de voluntad. ^Entonces? No se dira que aqui no haya
misterio.
Tampoco es cuestion de arrebato ni genialidad; al contrario: ese
es el camino opuesto; porque eso ocurre cuando el artista se escucha
— 24 —

�— sz —
•sui sauquioy opupq uci{ aiduiais opunui p ua anb ap :ouisiui o[ ap
auaiA uopBaao ayqisod B}sa Bpo} 'apusiS oy ua o oaiqa oy ua Bag
•oaijjjuaia un o 'ooujyod un 'jojaop un Bas anbunB A (^iamb as ouioa
suaidm ubj Bas anbunB A) iBynA aiqiuoq ya BiBd ajsixa ou anb opiinj^
jsoujaja isuiByy somapod tbA anb 'sajBin}Buaiqos sajas ap op^yqod
opunui [a Xoq B}sa buiioj anb ua ^! "unB osoiia}siui sbiu A p^piaA ayq
-t.ua} sbui sa 'znj ap jas lod pna p 'ziq ap opunm un sa tqyB sbui asa
anb A iiqp bibcL ppajBtu pspipaa By ap BqB}sa (sp omsiin oy) O}sa
opoi o O{[anbB opoj anb jBsuad p opjopasa bsiib^ ^BqBjsa apuop? j^
^aaqnasap as anb [a o^jap opunui un opoj sa ou? saauojua j^ "sojjosou
aiiua opuBinpiad 'asipap apand uiib A Ssopoj aijua opuapp A oSisq
-ma uis A a^BaijpaA ou p^pipa^ -njojdsa p ua pwpipaj BAanu Bun
:oiypsui oSp ap sopoj ap Bpuapuoa bj b 'ossd ap 'ipap sa iupi^oauo
ap ojuauioin un BqBpuas 'bja pj ua osBd Bpsa 'uaiq ^ "saiuaS sbjj
-anbB ap Binp p A ajuaiu v^ ua odiana opusuio} Bqi 'oduiaij oiustui
[B 'pna p 'oja^duioa uapio un ii^ins anb OAnj ojunfuoa o^na ap
sauopBaijiuosiad SBiapBpiaA iiuipp Bjssq 'SBjaiauoa A SBAisaidxa sbui
sbuiioj b uoiBSBd 'a^uaidpui a oosoi aiiB pnbs ap o^aiq 'sBapi o soj
-uaiiui)uas sap^ b ajqiliue^ buiioj isp uoiaismb anb 'sopiqsp sodniS
ai}ua opuBiuioj ueqi as anb SBapi a soiuaimijuas b uoijobjsijbs jsp
BiBd ouioa 'apjiuinq Biauem ap sopo; uBzuaiiuoa is 'sapna eo\ 'oubo
-iiaiuBopui p o 'oSaii^ p o 'opdi^a ajiB pp uoiaiiBdB b^ ipsiaAiun
o[ ua BtuiijB as opusna sa A BSBdaiqos oj anb oiiaisim oijo ^sq sand
'SBSoa SB^sa ap oiia^suu p ua uopasa laiuud un Bjias a^sa oia^
•B^p BiBd oiia^sim pp
Bjs^ -Baqdxa as ou (Biap^piaA bj) Bin^uid b^ anb saaaA uap oqaip aq
ojsa lod A 'apBzipuB sa ou ojsa opo} anb sa j^ -p aod aAp Bjsa A
aiiajBiu bj ua osaid oiuoa spanb qp BiaiiBiu p} ap sand 'Binjnid uoa
ti}iiidsa Bpzaiu 'ojuainoni asa ua 'bjsijib p anb assiiip :auopuaui
anb ojSvjiiu asa iBn^ auaii anb ijp sa 'ig -ozuaq p o BjqBj bj ap
Biupua Biia^Bin Bsa opuspdiuBiu buiioj as Biqo b^ anb 'eaaaA b 'sa A
'Bjioai pi b Bdsasa bjC laaaisd p 'soansB[d sapiia^Biu so^ b 'Biapd
bj b BiiBiiui ba anb 'bijo b^ o.iod uoisia ssa ias Biipod Bun :sapB}
-nu sop ua ouioa Bfqopsap as 'ojdiuafa lod 'Binjuid bj anb 'osbo p sa
o.ia,j -Bsoa B^ ou A (bumoj Bun) Bapi By aaouoa sand 'y^api ou^yd un
ua .'sand 'bii^is ag 'ojafqo ou nA A vund muuof sa uoiaBiuasaidai ns
'pupijnaj ouioo ojjanbv jas vpand anb oj vjuano ua uauat uis vA ouad
Bfduiajuoa anb oy laaouoa y^ 'ojsa lod A '3-tqij iiaap sa aaouoa anb
ojafns yap BpBdiauBina 'BAiiyasouSoa pBiynaBj By opusna 'iBSny Blip
-ua} toaiSoy ^nui oqaaq un Biias 'osoiia}siui ub} laaaiBd yB biobi^ ap
opB}sa asa :oyiBaqdxa opipua}aid Biy uainb 'oSiBqiua uis j(bjj
'oaiydxa oy am ou oiia}sim yB} anb 'iiaap anb o^ua} uaiquiB} oiad
'o}aiu aui ou SBinpuoq says} ug •8Baia}a sauoiaBiqiA SB}iaia iBjdBa
Bpond 'n}iiidsa ns ap ysiaadsa upiaBporaoaB Bun lod 'anb q 'B}si}ib
[B Biidsui anb By loiiadns pBpi}ua nun sa anb 'inbB lauodns laianb
b aoa ou 'saaaA b oppia aq oy issa anbuny BiBp oy as uain^)?
•ouio oj vuvp aj as anb jqB lod SBzinb sg *osa ua opBi}uaauoa 'buiioj
Bun opuBipn}sa 'loyoa ap souByd o sauaiunyoA opuaiaayqB}sa 'opus}
-aid o opuBjapoui 'opuBuapio -.oaisnd opuais uaiq sbui sg -otusiiu is

�pirados, y sean poetas, miisicos, arquitectos, o escultores; pintores o
geometras (constructores). Hemos dicho hombres inspirados, y es
cierto que lo fueron y aiin los hay. Pero ly la inspiracion (o vision)
que seria?
Trataremos de encontrarlo en la leccion proxima.
\.

Abril 24 de 1948.

LECCION IV
Quiero recordar ahora, aquella alegoria que Platon pone en su
Repiiblica y que dice asi: "Aquellos que fuera de la caverna, contemplaron el sol directamente y vieron las cosas como son, no pueden
ver en la caverna, porque sus ojos no estan acostumbrados a la oscuridad, por lo que no reconocen las sombras y en su desconcierto son
objeto de rechifla por parte de los otros que no salieron nunca de
la oscuridad de la cueva ni vieron otra cosa que sus fantasmas". Tales
cosas acontecieron aqui hace ya unos aiios, con respecto a las cosas
de arte. Todos pueden recordar cuanto se rieron al ver por primera
vez obras de arte moderno. Cosa que ahora, afortunadamente ya
no acontece; si bien es verdad que cierto grupo, sea por falta de capacidad, de impotencia o por sobra de interes material, no quiere
abandonar la cueva. Pero dejemoslos.
La gente de los deportes, ha sabido arreglarselas muy bien para
clasificar y fijar categorias entre sus campeones y asi determina la
altura a que se ha llegado en diferentes deportes que se practican.
Al milfmetro o cronometricamente, y sin que quepa duda, se sabe
entonces, donde se esta.
En arte no seria posible llegar a tal matematica precision; pero,
sea como sea, hay un nivel establecido. Y bien, por ser desconocido
aqui tal nivel, el arte no solo permanecia en lo mas bajo, sino que,
no pudiendo nadie superarse, todos creian estar bien, y esto determinaba la mas lamentable rutina. Ademas, habia una parte material que
no convenia tocar; intereses creados a los que nadie estaria dispuesto
a renunciar. Porque ^sin ideal verdadero, sin conocimiento del arte
verdadero, como hubiera podido ser esto?
Pues bien: en tales condiciones el fijar un nivel, y dar a conocer
las obras modernas no era para quien eso biciese cosa peligrosa?
Ademas, el nivel sube de continuo y, hoy como ayer, debe aiin fijarse;
y siempre y en lo futuro, tendra que ser asi.
Nadie piense, pues, que estamos parados; por el contrario marchamos; y en este nuevo aiio ya no somos lo que eramos en el pasado. Y esta exposicion lo dice bien elocuentemente. Pero l estamos
aun alii? No. Nuevas perspectivas ya nos marcan o sefialan nuevos
problemas; vemos que aiin debemos poner en claro muchas cosas;
deslindar, clasificar, depurar. Pero, mas que eso: salvor otra etapa
— 26 —

�— LZ —
q opBapjBiBBq 'BJBjnpjad 'pna p SaiJB pp ajqnma oiuauioni p sa
9nb oaj^ -otaafjad 'ojnd ioutstatfatqns ap sotqvsdJ. tits 'atuijqns 'ootj
-ojs9 ^aaauvdn anb ua nuuof / ap jusaaaiun A oinjosqv oj ijmpiuaaia
ap optiuas s iajjv jo$ ap poptajtafqo A pvpmauas vtoafuad vj tyv ap
:ajia sajuv anb vowojv vtoau^) nj ap aim ja aaamdn anb vismj ajuatu
•^auiuifap vstoaid A vftf 'autfap as ou 'ooiifisa ojdaauoo o optiuas un
'anb aiuaumpunioj. uatq asxpap apand 'otodtSa a^io wojS pa asaj
•oSarq somajaA omoa Psjjninsno^ai ^p^nd
B^89 'BnapB9 tb\ ap 89noqBp9 soinB^ opipj^d nBicq as 9nb ap JBsad
y "opBqcud osuai^ ,;BJoqB a%sa 9[B8 anb noo? :8apajsn ubjiq
'IIA IA lI8 laP BI 'BnSijuB 8Bin spa^-^ bj U9
'sajcn^aj ap sajuo ap vtaa^Q vj ua apsJBasnq Bjqap anb oSip BJoqB j^
•oioraaj sbui Bia uaSxio ojapBpj9A ns anb ojsand 'puoisBao BsnBa Bun
anb BBtn 'pspipa^ ua 'Bja on (orasiqna pp osbo p na ojdraafa jod)
ojfnqpiB a^ as anb bj anb bjC 'a^uajBdB Bsnsa nis oStq 'aNNVza^ ap
osBa p pi :a[opnapipBJiuoa 'orasim pp ouas pp ciiuap 'onisrnois
-ajdtni p SBisando sanopBa^a SBAanu sb{ noa ppaiuoaB pi :aiuaJBdB
Bsnsa uis oqaaq un aanpo^d as anb 'oinamoni un Jiod 'soraamSBuij
•Ol-IB OA3T1U 383
ap BpiiJBd ap oiund oraoa ^eftj ap souiBqBiBii anb o\ b bouiba A 'oea
souiafap ojaj "opBuioi BtqBq anb uopisod v\ jsaijiiaaj osinb atpBU
'oaqdxa as opuBna sandeap soub 'oisa jo^ 'opBipnisa me opBuapuoa
ap p 'opoi ajqos 'A BqBjBai as anb ap opuoj b iB^Bpui ap jbjbji ou
ua oAnisa put p oiad '.aiuatupoioi asuapuaudiuoo vtpod ou uno anb
oj jvzmjoaj. anb oqnq 'uozbj pi Jod 'A aiuauiBpiqap as.iBOijdxa opnd
'qp ap SBpiuaA sauopBaqqnd sbj jod ju Bdojng; ap sopiuaA so^ aod
m anb 'o^dos fiqap ubi inbB pSaq ops 'Bzaisui uoa oppap anb Arsq
'oisa opoi ap j^ •8BpBaijisB[a A SBpBaqdxa BJBd oaixaj oAanu un jbu
-iSpo ap oiund p EiSBq 'sopoi ap OjquiosB BJBd 'SBiauapuai SBpBiJBA
sbui sb[ ua paijisjaAip as ojsa.id '^ijb pna jg •oiuaraom pnbB BisBq
oiipaut aiuaraBia^duioa aiJB un puiuuaiap 'opifrs ojisanu ua aiuauiBA
-anu osjBjsajiuBiu p anb 'ojad ^BnSiiuB Anm BJa is ua anbunB 'amain
-pioi BAan^j; •uppBiuaiJO BAanu Bun osbuioi a anb oziq anb uaSuo ap
otnnd janbn Jaaouoa Bsajaiui sou sauaJi so[ ap sbia sb^ ua uauod as
anb soiAsap soj^ ap bjbubiu y ^SBuiap o^ opoi b puopipuoa anb A uop
-aajtp [Bi oajBiu anb Eqaap bj :b3ijbj BjauBiu Bun ap opiaap ^asd o
Ppuasa bj Bsajaim sou iBsajaiux sou ou oisa SojpjjBsap ns na
-aj opnd anb sap^pippoui o sajpiap ua JBJiua ap ou 'bijbibji ag
•p uoa upiaBpauiA auap anb
bj uoa ojisanu p ua jBp ap uij b aisa pui^po as anb ua soiuainsp
-unj o saua^iJo so\ JB^^pui anb 'sand 'somauaj^ "oauBJodinainoa oujap
-oiu aiJB pp oiuaicuiAoui ubjS p opoi b opipuaad o opsSq ba anb vA
'aiuauiBpBpp oiuaiuiponi ojisanu b jBjapisuoa a^qisod sa ou 'ojaj
'sotuaonq anb
oj ap anbuod ja aiuauiBiajauoa uaiq jaqss :sBjqBpd sbjio ua q "U8^
-ijo ns aiuauiBijap Jaqes :^oq ap asBq BJisanu a^niiisuoa anb o^ ap
aiJBd o opoi op uaSijo p jaApA anb soinauai 'OAanu ap jbzubab Bj^d
:^oq amjBdnao o^ainb oisa ap 'uaig -Biuasajd sou as aiuaniBaiSo[ anb

�hoy mismo. Pues bien, tal sentido de lo puro estetico, de inanera quizas instintiva presta ayuda en esa vuelta a la estructura, por la que
clamaba Cezanne, y que luego halla eco al aparecer el arte negro y
es base para el cubismo. Fue una virada en redondo: pasa el arte de
lo sensacionalista y subjetivo, a la construccion. Y con esto ya esta
explicada tambien nuestra base.v

No es ya Fidias un clasico; es un naturalista; y, por ende, un
clasico al servicio del oficialismo. Por esto pudo decir Bakres muy
justamente, que la razon universal de Palas Atenea mas bien fue una
razon de estado. Y pese a la grandeza y poderosa fuerza creativa de
Fidias. Pero, aqui tratamos de buscar la esencia de las cosas.

La experiencia moderna, de volver nuevamente a una forma clasica de arte •—una estructura— es decir, a un nuevo clasicismo, tuvo
que salir desfigurada o contrahecha a causa del ambiente y de los mismos artistas, muy mal preparados para tal empresa. Fue una mezcla
de las mas contradictorias esencias. Pero los fundamentos estaban
echados y esto fue lo importante: la depuracion y ajuste podria venir
luego, con anos; y tras renovadas experiencias y estudios... Pero asi
no lo quiso el destino, pues salio al paso la expresion romdntica superrealista. Entonces, entre el circulo de amigos, di yo la voz de alarma y, entre todos, fundamos "Cercle et Carre" a fin de que no pereciera la idea constructiva; porque con la entrega de Picasso, era ya
imposible detener lo que se venia encima. Y yo dije entonces, que
el bubiera podido desvirtuar tal movimiento, debido a su enorme prestigio, pero ^ por que no lo hizo? Pues, porque el era un super romdntico. Y que si antes enderezo hacia una forma de arte estructurada
fue porque tal idea flotaba en el ambiente (como atestiguaron Braque,
Duchamps, Rosemberg y otros que yo consulte) y el, como siempre,
queria estar en la linea de fuego.
Dejando de lado este episodio, volvamos a nuestra biisqueda. Por
que fue en Francia y no en otro centro cultural, que tuvo lugar esa
vuelta a un arte estructurado, o sea clasico? Pues, por la tradicion de
su cultura. Existe en Francia un sedimento de helenismo, y, aunque
fue mas literario, retorico y libresco (y podria decirse academico),
tal base, clima o ambiente, tenia que ser favorable a ese retorno a
un sentido estetico profundo, que por reaccion podia producirse en
cualquier momento, como asi fue; y que tras una labor empeiiada
se diera al fin con la esencia: fue el concepto de abstraccion, o sea
de los valores profundos y no ya literarios. El sentido estetico griego,
reaparecia, irreconocible si se quiere, pero autenticamente, dando al
traste con el pseudo helenismo literario.

— 28 —

�— 6^ —
ap zapilfra BjpnbB aaasod Bjqap on Bjqo Bun ^ qBaniBu buijoj Bun
ap bjbuioi as anb apfoui un oiuoa 'opsziuBApS 'Bzaid Bun ap A opiSu
op iuotaunf ii!s o^p ouioo (oiujisui jod [a b asasaaaaB UBipod ops
anb A) o^daauoa jvj ap outuap unqvjsa ou anb SBjqo sb[ b souiBp^
•jvsuaaiun uap^o un ua ouaq ap jbjiuo Baa ojsa
:vj.nionjisa ap ojdaauoo un :aiJB p vxed. oaBp A aiianj oidaauoa un
aaaajqsisa b 'ouiuiaai aaiuiad ua 'pAap sou psaaAiujq uozbjj

Bpuaiaduioa iui ap sa ou anb 'iqB osa asap
-anb OJa^ ut^qnasap a[qisodun Bjias ou anb B^aoBj BunSjB ^od asxe\
-nauiA uaqap ajuaiuB^ajaas 'Bun aaq^q apand o\q% sand 'sauozBi sop
asj^irapB uBijpod ou uaiq is j^ -Bpunjojd p^pjaA Bun ap sauotsaid
-xa ouioa 8B[opuBindai 'sbi^o[O}iui ap a^jans Epoi 'saoaA sb.ijo oqaip
aq vA oiuoa a 'uaiqius^ A (oiiBumq o[aquB A uoisaadxa omoa) SBJap
-BpjaA ouioa sauoi^qaj ap ajians epo^ apiiupB Bopod BJisanu B{ sand
i BAijanjjsuoa anb BJopa^ouiap sbui 'bj^o b[ isb o^^ -soijosou b souiiaios
opnd A soujapom so[ b oiajis 'OAi^anijsuoa o^aadsB ns ua 'o;sa jod A
iBjspjB pa JiAjas apand (ojqand pnb^ ap njxiidsa p las Jod 'i^b j^obu
opnd sand) o^aii^ aiuaiuBiau uaJipio ap 'psjaAiuQ uozb^j

•Bjsipuoia
-bj pp bj 'uopisod Ba^sanu 'oisa jod 'sa o^ 'vpnsuad ouioa vppuas
ojubj 'ojsa jod 'sa an^) •souiso^ p BiJBDJBqB anb A uopinjui Bun uaiq
sbui Biias 'psiaAiuj^ uoz^^ b^ anb :sbiu asjpap Bjjpod ojo^ "Iub^ ap
BJn^ upzBU b^ jod opBiujojui ^as opnd sBtUBf Bpajf) ap njiiidsa p anb
: sauopBnSiiaAB sbui ua iBjjua uis A 'uij u^ •BomBaain o^ jod bj;o b^ ap
ou A 'a^uaiAp sa sand 'B^p ap ofiq Jas apand orasiuBiunq p o;sa jo^
•BzipsiaAiun as anb bui[b ssa 'aiuamsspajd 'Bjias bjjo b^ anb os^d p
^Butp uis asjpap Bjjpod iBjaBijsqB boiSo^ Bun ap Bppnpap sa Jub^j ap
uozbjj Bsg -anb aod aaip A Sou anb jaaja b ouipui aui oiad 'o^ as
BPFM ^^UB^I 3P BJT1(I U9ZB^ BI 3nb Biusiui B^ sa 'op^ppq aq anb ap
[BSjaAiujq uozb}j Bsa? :aaip anb oisa ajqos 's^pnp ap auusaBs Biipod
SBZinb 'Biopd Bun soaio anb 'pBpiji^B A Bzaaisap Binsim bj uoa soidaa
-uoa so^ uEfauBtu anb sosa ap 'bijoso^ij ap aiusipnisa aambpn^
•sojiosou b oiaadsaj uoa omsim
o[ oqaip Bpanb uaiqiUBi 'Bujapom uoianjoAa b^ uaSiio omoi apupp
oisaijiuBUi ap oisand Bq as 'jpap ap soiuBqBOB anb oisa uoa ig
•zoj vj ap njjjidsa ja Baa anbaod 'isb aas
opnd onuijn oisa anb 'inbB apap anb .^Bq j^ #niijjdsa ns 'SBjSaa SBiqss
ee\ ou is 'aauaiuBui odns anb 'oAni pniaiA pi A SojpnbB ap oqaniu
BqBAjasuoa as nne oaa^ 'uoibjj A sbjoSbiij ap oduiaii p sofa[ 'sand
'Bis^ •atuajmdn oj ua vjsa 'otauauoa oj ua njsa ou nA :a}uauiBjB[a uaiq
BisaijiuBiu o^ 'uopBiiuii b[ b opuaipuadojd '^ o^Sis p ua 'aias ns '•A
Sou anb aiuappa s^ ^opqiuis un Baa ou b^ Bauaiy sBpj? ^
B{ Bp^anai anj 'sand 'Bpaa-^ ua? :asiBiun^aad anb

�muerte; dcbia constar de partes ordenadas; de formas y colores que
tuvieran concretamente una expresion por si mismas y no con relacion a otra cosa; y asi entonces la obra pasaba a un piano estetico.
Las formas, entonces, (y tal como puede verse en las esculturas griegas arcaicas) ya eran iluminadas por otra luz que no la del dia, pues
entraban en lo absoluto, podria haber dicho en la inmortalidad. Ya
no en el dia ni en la noche, ni en el tiempo; y esta es la perfecta
serenidad del arte griego y a la que hemos aspirado nosotros: es la
meta a alcanzar. En la medida en que se entra en el piano de la
forma, para dejar a segundo termino el objeto (pero sin perder su
substancia) se entra en el piano estetico; en el piano del arte verdadero, que es el de creacion y no de imitacion.

En todas las obras del arte antiguo y hasta el Renacimiento y
en este mismo, el hombre siempre ocupa el primer piano. Es solo
modernamente que se descubre el paisaje; y entonces, a la inversa,
el hombre ocupa el lugar secundario. Como seria muy largo el explicar
tal fenomeno, no lo trataremos aqui.
Es, pues, algo que nos pertenece, ese darse cuenta del paisaje
en si mismo, asi como tambien el fijarse en los objetos (lo que se ha
llamado naturaleza muerta) y que ocupaban un lugar accesorio en
los cuadros clasicos. Y es que el artista, de mas en mas, ha ido dejando
el tema, que siempre tiene que ser algo literario, para entrar en el
concepto puro de la pintura o la escultura. Sabe que estas se manifiestan mejor cuando se desentienden (podria decir no se comprometen) con algo ajeno a su propia esencia. Y es asi. Por esto, en nuestra
escuela (comprendida esa verdad) se han cultivado estos dos generos
con preferencia. Que es como decir que se ha atacado el problema en
su esencia. Y bien, hay que fijarse en la construccion de esas obras
en apariencia humildes; los problemas que se han resuelto; y como
estan en el piano estetico de que hablabamos. Hay que ver lo lejos
que se ha dejado el naturalismo imitativo para estar en lo concreto
de los elementos plasticos: el piano de color-y la linea.
Yo he dicho muchas veces, que donde no hay construccion no
hay arte. Y con tal comprension han sido hechas muchas de las obras
aqui expuestas. Trate, el que las mire, de entrar en esa intima estructura; sera la clave para bien comprenderlas. Porque el que no vea
eso, y vaya tras de lo pintoresco, la representation, o la expresion y
el halago del color, ese no vera lo mas interesante de ellas. Y claro
que ademas de eso tendra que ver algo que ya no es dable medir;
algo mas volatil o imponderable, como suele decirse, y que es lo per
sonal de cada uno. Pues aunque todos esten dentro de una escuela,
y con normas bien definidas, la personalidad de cada uno, es bien
manifiesta.
Todo mi trabajo ha consistido en que todos llegasen a esa cons
truccion y asi ya entrasen en el piano estetico.

— 30 —

�— is —
pp 'opBj 983 9p JIU9A 9p Btj 'jBp souiBpod anb apu^jS o^ 9nb
BJ9inb oinoa ^ -sonnnq B[ opueno an^is son A anSisjad bj as opu^na
a^nq anb 'Bjquios v\ otnoa sa 'ibb ^ •bhib^^ aj as opusna apnas on anb
'Bzap-mjBU pi ap sa sanj uaoajedeaj on BJBd apunq as 'oijbjjuoo
p jod 'anb onis 'opunjojd o\ ap aiuatuajqif aArvfj on vA A ouBjd oraij
-fn b BSBd aiuapsuoaui oj saauoiua A o^anC p BiaAaJiua uopuaA-iaiui
pi 'BpBuoisudB A Bpiaqnasap ap sauoisuaiajd uoa aiuapsuoa ofBq
-BJi p jiuaAjajnr p 'aiuapsnooui oSp opnais anbjod 'ajpH BI souam
anSisjad bj sbui anb p anb up ap 'a^BaijiSBpnx a JBp^nts oSp 'ajq
-isbui ^iaap soniBijpod anb oSp sa pnosaad o[ anb aj^nao omqa 'oaa^
•pBpipuo3jad ^\ jEisojiucra ap aqap Bjqo b^ anb 'sand 'asiBSan apand
o^ -Bjqo b^ nBjBjSa^ni anb sspnasa sa^qBjamnnni 'o^nnfuoa ns ua 'bo
-jBqB 'apnBjS A ajjonj sa p^pipnosjad b[ is 'ojaap na 'anbjco^ •BjanBtn
Bjjaio ap ojad 'Bjoqs opauajsos opand nns A 'osa opiua^sos aq omsim
o^ -Bjqo ^\ ua p^pxpnosjad B^CBq opoj ajnB 'anb sa 'oaqqnd p aSixa
anb asjiaap apand A 'bisijjb p anifrsjad anb o^ 'ajnaniBnjapoj\[
•osa opuapua o^ omoa jBaqdxa b Aoj^
•BzapuB.iS ns uoa oibiuiuoub asa jaA anb auap A Souiiuoub sa ^jjb p
opoj anb asjpap apand 'SBAijanjisuoa s^aoda sapuBjS sbj SBpoj ng[

•bisbjubj Bspj Bnn b opnA p opuBj^oa
'opoj b aSu Bpipam Bujq *sospj jas anb uanap ajdniais anb sonisp
•aap A pBpipiua^ Bspj ap sapjBp nis A op^saadxa ajuauiBi.iqos 'p
-Baa bj ap oppnas aijanj un oapsiqd oj uoa odiana buuoj 'oiJ
p jod 'anb ouis 'pBpipai B[ ap oppdsaj p Bjpj ssniBf SB^p na anb
naiqniBi asja^ Bjpod 'BBjqo sb[ ap oinnfnoa p ojaadsaj uoa A 'ajnani
-sojsandxa sofnqip sosjaAip so[ ap soqantn na asjaA Bjpod ojsa
qj^ •auiauiepcsaaajuisop A BjuajB ajdiua^uoa B[ namb j^a B.ipod
o^sa opoj^ uopa p ua ou A ouoi p na asjBSBq jod 'bjjo bj uod as^punj
-uoa ap aqap oaodmBj^ •vpirujsuoj mnjuid vun sa 'bijoXbhi ns ua sand
'aa^q as inbB anb bjjo b^ Bpoj onioa Bjnjuid Bjsa asjBJim aqap o^

•uoiajod
-ojd ^\ 3Aap[ son anb b oupu un ap ojjuap 'oaijajsa oj ap ouB^d p na
'ojnd o^ ap oj^uap opas apand oaad 'ssjqo SBJ^sanu ua asjsfa^aj anb
auap osa opo^ 'sopBzjoj soraaA sou anb b jiaia p '^oq ap ajquioq pp
pBpip^uani B[ 'sajqum^soa sbj ^so^ai.i3 so^ jod opBuos jas opnd iu anb
pnjaB opuntu ^^ 'ajjB ap noisajdxa ajuBfauias b sou^pnpuoa apand
Bapoj sou anb oj; ap Bpnu anbjo^ 'opBiuajin p ions 3abjS un spas
A 'anj anb p sbiub^ aas anb Bjpua^ ou pna p 'ajjcs pj b jpnpuoa
apand anb ouruiBa pp BpBj^ua b^ ua 'ajamb as is 'o ousppd jaraud p
ua anb sbiu soniBjsa on 'sBraapy *opBidBa BJBd buij ^nui uppdaajad
Bun Biisaaau as sand 'oSip ouioa isb Bas ojsa anb usaaaja soood Xnm
ojsa jo,j "souiB^sa anb ua ojis p auodrai sou anb uopBuwopp b^ uoa
anbuns 'sojjosou jod opiuajuBiu jioq sa 'oSauS a^jB p Bza^nd A pepiu
-ajas ns oraoj apuop ap 'oaijajsa oj ap oidaauoa pnbB 'sapn^ispiA ji
.iod so[Sis so[ ap saABxi b opuBSsd A BauBjjaiqns BjauBiu Bun a

�el paso nuestra parte consciente, asi nos privamos de algo que esta
por encima de lo voluntario y personal que vendrfa de nuestro intelecto. Casi Jlamamos nuestro, solamente a lo logrado con trabajo y
pena, a lo elaborado en el telar, como Uaman, de la inteligencia.
Porque en efecto, lo hemos hecho nosotros, lo queremos porque nos
ha costado, mientras que lo otro, que ni sabemos ni de xlonde ni
como vino (que nos lo dieron como regalado), con eso no contamos
ni sentimos que sea nuestro. Y es, sin embargo, lo que es mas nuestro;
pero, lo que hay ademas, es que es mas independiente, mas univer
sal (y por esto mas grande) y ya no va ligado a nuestra vida cons
ciente en los trajines del mundo. Seria como un intruso que apareciera de golpe.
Bien: si el artista anonimo, en otro tiempo, no penso tanto en
su yo, en lo que representaba este yo con respecto al resto; y, si ade
mas, atento a ciertas normas y reglas, descuidaba esa voluntad cons
ciente que quiere llevar al artista a un objeto determinado, se tiene
que deducir facilmente, que lo inconsciente, no dificultado por esa
parte voluntaria y consciente, fluyera libremente. La personalidad,
asi se trueca en otra cosa de la que comunmente se cree.
Mientras en esas epocas constructivas el arte se mantuvo dentro
de un canon, y el artista estuvo solo atento a esto, se produjo el arte
mayor; pero que cuando se destacan personalidades (y que, por un
lamentable error, es en las epocas que Uaman de apogeo de un arte
y yo llamo de decadencia) el arte pasa de lo concreto a lo representativo o aparente; va dejando el piano estetico de lo puro para entrar en
una expresion real. Comparese la escultura de la antigua Grecia de
los siglos VI y VII A. C. con la posterior, ya imitativa, a partir del
siglo V.
Pues bien, a un observador atento, no le escaparia este hecho,
que puede hallarse confrontando las obras expuestas: donde esta la
voluntad dirigiendo el pincel o donde esta lo inedito que parecio
que se hiciera solo.
A todos, yo, con infinita paciencia y constancia he querido llevarlos ahi pero no con todos lo he conseguido, porque a veces, una
voluntad porfiada ha contrarrestado mi esfuerzo; y esto no como acto
de rebeldia, sino mas bien quizas, por falta de atencion al comenzar la obra.
Muchos han querido explicar la perfecta serenidad del arte griego
y su luminosidad, como reflejo del paisaje luminoso y sereno de Gre
cia. Sin negar que puede influir eso en algo, digo que no viene de
ahi, sino de que ni aqueUa serenidad ni aquella luminosidad vienen
del mundo fisico, sino de ese bagaje de eternidad que posee el homhre y del que a veces tiene un vislumbre.
"En una noche oscura
Con ansias en amores inflamada
Oh dichosa ventura!
. Sali sin ser notada
Estando ya mi casa sosegada".
— 32 —

�—

—

•osjbj na os^d jBp on op uij b A (xinaA aqap A) 'jinaA
apand anb oj ap bjsia ua 'opsisdajd iBjsa anaiAnoa anb ua ojnam
-Ota nn 'ajsa 'sa -anb bjC 'o^Bja laA Bi^d 'ainaiqniB asa ap ^ijbs auaiA
-noa anbjod 'osa opoj^ 'ofanbB aj Bianajop ap ojaua anb A i (SEjoraai
opBisBiuap SBsnsa iBasnq ja^anb uis) osa ouia anb jod ap A i (bj^a
as o^anj anb oj aod 'soraaisa oj anb auaiAuoa oqanni A) 'o^sa ap sop
-ipcnsjad naiq jB^sa soraaqaQ -Btnaajua ajJB ja '0061 aP JtJl-^^^ y

A M0I3D31
L ojsoSy
•ttBjjap v\ A pspmajas
B[ jBjadnaaj unB somajpod 'Bsoip eon ap osaoj p o o^draai nn ap Bn
-ninjoa B[ aid na apanb SBjjuaxui,, :sBjqBpd SBjsa noa Bqeuiuwai pna
ja 'ajJB ap ojqq janiud tin anbqqnd '^61 U3 'SPB soqontn

•souiB^sa osa ua j^ "OAiiBjinn onisqBanjBU pp
-.req oj Bajuoa oottfis^ o\ ap ousjd jb soujBAajj uasaxpnd anb SBjSa^ sbj
uoa A 'Epm-qsnoa Bjnjnid Bun uoa Bas 'oAijanajsuo[) jBsjaAiujq aj^y ja
uoa Bas 'sisd OJ^sann b osa ap o^jb jaBaj ap ajBJj 'inbB jiu^a jb 'o^ j^
•opuniu jsp OJ9TIOS3 bj J3S aqop A apand A 'naSiio ns jjjb OAnj -—Bdoj
-n^ asBSip— [Bjuapiaao Bjnjjna bj anb asjBSau Bjpod on ojad 'Bjainb
as anb oj 'sand '^sbSiq jznj jbj 91A on anb ojqand ja opBiaBJtSsap!
lA 'oijqqinba ja opunra jb o^bjj anb asjpap Bjjpod 'uozbj jbj jo^
*pBpinaias bj na anaijuBtn as 'o^apS ja na ooiSbji oj
unB san^ -ojjo n opoin un ap Biunds 'ooiSbjii oj 'ajuaijop oj 'sfanb
bj :sbui s^ "ouisjuii^do A znj 'pBpiuajas ns ap A BjjanbB ap opqij
-inba jap uaaa^sa anb jaA sdniapod '0A^ oipaj^; jap bj o BiadiSa Bjnjjna
nsiS bj somsSuod 'bS^ijS bj uoa SBjnjjna sbijo UBjuoajuoa as ig
•Baisnui
bj ua uaiqinBj A Bjsaod A Bjn^BJajij na omsiui oj j^ -oainpiaajtnbjtB
ojnamaja aainbjsna ua o sajBiuauiBuio sajpjap na 'jbjo^ BJanBin ap
ou is A 'sajuBjiodiui SBtn sojnatunuom A soiaijipa soj na jaaaj^ds
aA aj as 'B^nijna hbjS BjjanbB b sauijB souain asaiasp Bjipod A sop^ia
-nBjstp spin sasisd soj ugj •opunm ja opo^ jod as^iaap apand oipBjji as
omoa ap A sojSis soj ap saAB^j b uoia^^npaad ns ua asjc^fij BjjB^SBq
'onBuinq oijqijinba ojaajjod sbui jb pajj ouipa ap A oSajj a^iB jap
pBpijBsaaAiun bj jBqoid Band 'BjapajBA sbiu uozbj asaiqnq on ig

•onjaja
oj ua o jBiodmai oj na asiBjsa sqap q *aj ns ap o^iuap A Bjansm ns
b 'sa oj oqaaq ap j^ -osoiSijaj nn omoa 'opnnm jb Bpjsdsa bj ^^ajoa
'B}SI}jb ja 'aqaQ "opiinas oijb un na Baq^jBd B^sa ooioj A 'npisajo^d
Bnn sa ajJB ja o;sa jo^ -oijas A opunjojd ap Bp^u ^aasq ajqisod sa
ou 'noiaBi^uaauoa n^a^ Bnn nis A 'a^jB jb B^njosq^ uoiaBaipap Bun uis
:saaaA sbjjo opsaijdxa aq oqj •ajuaiasuoo BpiA bj : opunm jap sajomnj
soj ubS^jj ou b^ Bjja b opu^na o^ad 'BrajB jap auaiA znj jbj 'ig

�Log impresionistas fueron gente Sana y equilibrada. Superficiales, si se quiere, pero... hicieron pintura (y la hicieron de verdad).
^Puede decirse otra cosa? No; de ninguna manera.
Dejemos eso: hubo equilibrio y salnd en ellos. Y esto es lo linieo
que ahora deseo que se admita.
Vino Cezanne, y, a pesar de traer todo un mundo nueyo, no perdio el equilibrio. Su arte se mantuvo sano. ,jPor que? Hay que ver
como recomienda, sobre todo en una de sus cartas (fecliada en Aix
26 de Mayo de 1904) en la que dice: "No se es ni demasiado escrupuloso, ni demasiado sincero, ni demasiado sumiso a la naturaleza;
pero se es mas o menos, dueno del modelo, y sobre todo de los medios de expresion: penetrar aquello que tenemos delante, y perseverar en expresarlo lo mas logicamente posible". Segiin el, este es el
linico trabajo que puede hacernos realizar un progreso. Cortas palabras, pero que van al fondo de la cuestion: se tiene a la naturaleza
delante y tratamos de realizar o resolver el problema que nos plantea. Yo creo que no hay otro camino, y que, abandonado este, lo demas conduce al abismo.
Pues bien, por faltar a esto, el arte enfermo.
Los impresionistas no se preocuparon de ir en profundidad, pero
se mantuvieron dentro del equilibrio: la naturaleza y el artista. Despues, ya bajando desde 1900 se abandono eso.
Por ejemplo: si contemplamos una linea vertical, como que tene
mos, diriamos en- si, el sentido de la verticalidad, presto nos daremos
cuenta de si, la tal linea, se inclina a la derecha o a la izquierda.
Asi podemos encontrar siempre el equilibrio. Pero, el artista que da
un corte a la naturaleza (es decir, que la quiere olvidar) ya no posee
mas el sentido de la verdad de las cosas.
Los impresionistas fueron superficiales (no lo fueron en el mal
sentido; pero pasemos eso), no llegaron a lo abstracto. Bien; pero ly
los griegos o los egipcios? Fueron abstractos, profundos, todo lo que
se quiera, pero frente a la naturaleza. El mismo hecho (siempre, y
siempre para los siglos) pero en diferente grado. A ningiin precio,
pues, debe de abandonarse tal manera de abordar el arte.
En realidad, tal proceder de resolver asi todo problema frente a
la naturaleza, por su objetividad, puede decirse que es el sistema clasico. Grito es, pues, del romantico, ese yo que se yergue altanero proclamdndose centro del universo; donde todo hara como demiurgo, a
su antojo, cortando con el resto. Es el grito del diablo. El cual grito,
al fin, se trocara en grito de desesperacion.
Bien: estamos en eso. Toda la produccion de los modernos, revela
dolor, exasperacion, desesperacion. Contemplan los modelos antiguos,
quisieran llegar a tal altura, y ante la impotencia, y siempre por inspiracion del diablo, se cae en brazos de la extravagancia. Ya no hay
ni paz ni salud en el arte; ya no hay en nadie la serenidad para la
contemplacion; todos estan con tal virus en la sangre; y hay morbo,
enfermedad; y, lo peor, enfermedad en la psiquis.
Yo seiiale el camino de la salvacion: construir, pero, sin olvidar
— 34 —

�— ss —
ojps A) Baijaury anb Bias 'iBSBd apand a^uatnfBjBj anb oj 'uaiq sbjub
• • • oja^ -BJBjBuas iHaiy^ an^ [ ^Bssap if xaaxa 'jioap sa : Bauaray
na BzuBjadsa Bjjsanu xauod soniaqap 'oaod nn souiBfij sou ig
^asiauoa b ba opBj anb Biasq 'saauo^ua? ojad Sosa BJiqiuiad on
oiiqijinba ap ajuBjsuoa ifaj bj :ased anb ajqisod sa ou 'bsoo
bj B.ijuoa jbpbjjba un sa 'umaBzijiAia bjjb Bun 'anb ^A 'opunm ja
BiJBpBjSoJiaj isouBuinq saio^BA sojp sbui soj ap oiSBijnBu p 'ojajua
opunui [a BJcsd bij^s 'B^n^na opjBpiuiJoj ^bj asjvzvjds^p ou ap ]^ 'SBSoa
sbj SBpoj b aSu anb ^aj; v\ uoa Ji[drana UBjaqap 'so[[a jsb 'so^qand
sojjo ouioa 'anb bA 'ajuomBAOnn asjBjuBA3[ ap uejbibjj ouba ua A
iouoif ns pSajj saj anb ap SBaoAjnbaui sa^uas opu^p uba UBqeioaiui v\
anb sojqand so^ 'oxjo sbj^ oun rajuapiooQ 8P uppBzi^Ata Bsojuajxod
^\ 'pEpianpsa ap sajcuas BJOqB bq -sojjo b sojqand soun ap UBSBd
uppBzijiAia ap soaoj soj ouioa asxaA ap3nd sojSis soj ap saABJi y

^souiBisa? soxjosou oxa^ "(ofip oj) ojans
-uoa ojja ap oiqioa^ jBZUBiadsa Bsa OAnj^! 'ajjo^j; jap bj b oixijax as
ou anb o^nSas oxad 'BaixauiB-ouijBj is ofxp ou j^ "Batjauiy :BzuBjadsa
Bun Biua^ anb oxad iasxapxad b sqi opuniu jap B^njjna bj anb iaq
-uinjjap asa BiaA anb Biaap ^ •SBjxiqiiasuBxi japod on ojuatg •ojuatu
-B^sa^ un ouioa uBixas anb A (ajianiu ns ap sajuB SBUBiuas s^aod SB]
-ixasa) xaa^V^ aav^ ap SBjqBjsd SBun ap 'oqantu aaEq ou 'ajqejj
*osa na souiB}9a
B^ BxoqB oxa^ 'SBaijijod sbjubj sbj ap Bun 'upiaaipaxd jb^ Bixas anb
osuad ag 'UBixaaja oj soaod naiq anb oaxa if jaxa oj Baunu oy -jBjuap
-jaao opunm jap BpiBa bj ofipaxd as anb soub sa^uBissq Bit aaBjj

^X^ "^juaraajqisiraajJi BqBaB
as oSjb ^aianm oSjb anb sg 'upiasiadsasap Anjj *xojop oqanj^j 'opaim
:pnjainbui apuBxS Bun if^q anb sa ojiaia ap XBq anb oj oxad 'a^iB jb
ojaadsai uoa SBSoa ap opBjsa jbj ouiixbui jb op^Sajj Bq is as ou oy
•SBjjimas saxoad
sbj ojiuj uoxaip :ojjo oj ap ajJBd Bia anbxod osa opoj oxadsox^
'otuuafua visa opuniu ja : otxaiauoasap
it upiaBjuaixosap jo^bui Bun ap oj^uap ajjejap un anb sbui 'ssuaid
as uaiq is 'sa ou ajJB jap oiposida asg -oioidoxd ouauaj
on b opBjpam uBxaiqnq ou isaxqmoq soj ap p^iunpoa vj xod
uoxanj 'Bxnaoj bj it BiauBBABJixa bj 'upiaBjjBxa bj oooduiBj iu ^bzb
ja xod sopiBJi ouioa 'sojos opiuaA UBq ou 'oxsja sa 'so^anf sajBy
jBixo^ajB amijqng! "ouisiqB jb sopBqdiaaxd uoxanj an^)
^sapjaqax saja^uB soj b osBd saj an^)? ^ojjnSxo jap o^nxj un anb sbui
ojja opoj fxag? jpiuoiavsuas oj 'ou^apoiu oj 'ocianu oj! :anbsnq as
anb sbui xod ajsixa ou anb oSjb :oiira nn opuBasnq Bzaqsa bj b sbui
ajjBp ou y 'oixqijinba ja Bjsa 'osa ua ojos it 'osa ug •nzapoj.m vu vj

�me refiero a la del Sur) se ira sinticndo desvalida y como huerfana,
ya que, liasta el presente, todo lo ha esperado de Europa. Se ha vivido, y se vive aiin, esperandolo todo de alia, y, con tal mentalidad,
no es posible que se mueva para sostenerse con fuerzas propias. Y,
con referenda a la otra America, a la del Norte, esa, mas que levantarse autoctona, como algo virgen y nuevo, no ha hecho mas que
trasplantar lo de Europa a su suelo, viniendo a parar en una prolongacion de ella (con mayor pujanza) pero no en sus valores superiores, sino en los de orden puramente material; no en los valores que
constituyen una verdadera y autentica cultura, (que serian los del
espfritu) sino en los otros de orden practico. Han querido ser los-1
herederos de la civilizacion de los paises del norte —es decir, los
bdrbaros— y no de la civilizacion mediterranea.
Y bien: pese a nuestra indigencia, ese legado de los valores del
espirilu nos tocaria en tal reparto: latino-america, por el momento,
dehe ser la depositaria de tan sagrado tesoro.

Tal idea, de que los valores del espiritu, y por esto del arte, eran
patrimonio de los pueblos mediterraneos, no es en mi de ahora; fue
en mi, la idea de siempre. Ya esta en mi primer libro de arte, publicado en 1914 en Barcelona, y despues la he expuesto inuchas veces
en otros libros y en articulos de revistas. Y en 1906, cuando entro el
Impresionismo en Espafia, por las exposiciones de Barcelona, determinando una gran actividad en tal sentido, fui reacio a entrar en
esa escuela y comence a pintar mis primeros frescos. Pero seria largo,
y fatigoso para ustedes, el contar como a traves de todo, tal idea no
me abandono jamas: el sentido estetico; eso que yo no podria explicar, la eternidad de tal luz y forma, la perfecta serenidad, el ritmo,
el equilibrio, lo puro, lo perfecto; en fin, Grecia. Y que siempre vi que
a eso habria de volverse, y no para imitarlo, sino, estando en su
esencia, para que de nuevo volviese al mundo. Y que eso era lo nuestro.
No tengo que decir, que hoy, mas que nunca, me afirmo en tal
idea, y que veo que ese es el camino de la salud. Y el desplazamiento
de la cultura del espiritu, (que siempre tiene esa base) y se ha manifestado en tantos pueblos de Occidente, tiene que ser forzosamente
reiniciada aqui, en este Continente. Ademas, porque ya se espera que
esta parte de America al fin se levante y diga su palabra. Asi lo digo
en "Nueva Escuela de Arte del Uruguay". Pero nos encontramos
frente a un obstaculo: lo que se trasplanto de Europa; lo que se imito,
lo que se plagio, que ha echado raices muy profundas. Eso, ahora,
nos impide avanzar en un sentido universalista, que seria el verdadero camino. Pero se que es prematuro intentar colectivamente, otra
cosa. Y entonces, lo unico que puede hacerse, es prepararse.
Fue para mi, • fortuna, el que la Facultad de Humanidades me
confiara una catedra de arte; porque creo que es por ahi que hemos
de comenzar: trabajar las ideas, que ellas haran su camino.

— 36 —

�isb .iod 'X (sBiuajqoid sris idAjosai ouis 'iBjuaAui anb X^q on ajiB no
sand 'ouituBa iBin) ibjuoaui opBjsiBdsip nti 'jaoBq ooijauaij un 91a
-IUI 38 bX Il[B JO^ •BJ3U31STSUO0 UIS S3UOISIIJI SBUpBpUA OpBJ 3p OJJUBf
-ap oaijsBjd ajiB jap opunjoid oipnjsa un us asiB.fij uis 'soijo b JBas
-odiiBiu oziq 'pBpiuiapoiu ap ubjb ja 'aji^d bijo io^ -uoiaiAnjuBiu as
uiib iu uojBUopnpAa on anb 'omsiqn^ p ouioo sojuoiiuiaoui iqs 3q
•ojuijsui ap ojos anj opinijsuoa ajiB un Bpsq pipuaj ounSp is 'sboos
b saaojuid anb sbcu jas opuaiianb ou A sappqai ^isb anj on oia^
•BiauBij; ua opijsixa Bq aidmais anb omstuapq ap uiib A omsipsaaA
-tun ap 'omsiuBuinq ap uopipBi; Bun uoa ouoi b asiauod A asiBiojj
-auaq opipod uBiaiqnq 'ouisipniaapjui p sap^soq ubi opis uasaiqnq
ou A 'sapniaop^ui sodnaS so^iap uoa upiaspj ua sbui opBjsa uasaiq
-nq is A 'bwubj^ ua sjjb p aiuaiuBtujun anj oiuoa 'BjsiiBjnoiiiBd A
BisqBinjBu ajiB un ua jbiss ou ap 'sbjsijib soq; 'psjcaAiun A apuBi^
'us Biiaqap anb p oiquiBa ua sa ou 'ojib uanq sa is anb iA 'ooisv^o
oipaq m[ as 1//0 anb aun un ua jntsa ou uod 'bjio bijoio ua jofaui
X 'BiauBiu Bjaap ap 'osbo aoad ua souiBjsa 'inbB 'Bioqy uas anb op
-ina; Biaiqnq ouioo uppBisdaid bSjbj ap B^npsqB b^jbj jod 'oaod anj
oia^ 'upiaanjisuoa X Biiiauioa^ ap sbaiibiusi sbi^o X oiusiqna p iqB
ap 'X 'osa opoi ap ojqumjsiA as oSp 'orasiuoisaidiuj pp sandsa^j

ub^ jb jBiaunuai o • • • ounjd ap umquivo ap somaq
'sand 'bjsod Bpo^ y "psaaAiun aiquioq p biiuoo onpiAipui aiquioq jap
sqonj : sauoiaBZijBa^ sns ap 'saaaA b 'osodtuod oj b asad 'oqoajjsa a jib
un b X 'BjsijBiiajBiu Biauaia Bun b souopuaianpui ouiiubo ojaai ja 91A
-sap ojuaiiuiaBuajj ja 'saaaA uaia oqaip aq onioa 'sand (ooiSpjoanbiB ja
oaoduiBj) oiusiuajaq ja iu (oaijuajns ja ouis 'oiiBiajij X oaiipjai ja
ou) omsiuBuinq ja iu lapuaidtuoa somapod ou ojsa io^ -soj^is soj ap
upiaipBij ubiS bj ou X 'sBjanasa sajdijjniu ua 'BjsijuaaBuai
bj 'soijosou ua 'Bsa,j -sopBuoisiidB souiBjsa 'Bjuana souiBp
uis 'anb bj ua 'Buijni Bun uoa jaduioi 'p^junjoA Bauaj uoa 'X 'ajuam
-Bjajdiuoa souiaasqai souiaqaQ 'saiqiuoq soj uoa ib^ojbjp b sasoip soj
uoa iB^ojBip ap ba anb oj ap Bjuana Xop am 'oia^ "aqaou bj ua o Btp
ja ua iBjsa oiuoa jbj ivsoa VJ40 ua ibjss bX ap ouis (saaaA sBijaniu
oqaip aq oj osa) Bpiainbzi bj b o Bijoaiap bj b sbiu oaod un asu.ii
-oa ap upijsana sa o^j- ^zoa Bsa uoa oioa BiiBq uain^)? ,^bjos zoa Bun
jauaj apand Bzianj anb? oia^ jupisnji BjiBijaipsap Bun ua Bjsa as anb
i ajuamjijnui ozianjsa opuBjSB^ Bjsa as anb 'oaA oX ouuoa ubioia ig!
•osa iBj^aiiB Bipod oduiaij ja ojpg "sajsuosiad sasaiajui ap X sbi
-aiuinb ap ssijap ba X 110 aiainb aip^^ 'ojja ap zBd^a Bu^uinq Bzianj
Xsq o^[ ^jBiu apuBi^ ubj b oipauiai lauod Bjipod uain^)? -BjnbiBUB X
upiaBjuaiiosap ioXbui bj ua Bjsa BaiiauiBpng Bpoj ap ojib ja 'ojsa iod
X "ojuijsip Xnin uapio ap sbsos sbijo ua Bjsa ag -osa aqanasa as anb
•opnp 'oiad Biuajqoid ja ojjansai Bjsa ijjb anb 03.1^ •^o
ouisijBSiaAiujq,, ap oioBjaid ja ua 'ajuauiBiBja uaiq 'oSip o^
Bp^a ap zijbui ja iBjinb uts 'ajuauijuoa un opoj ap Binjjna bj iboij
-inn apand anb? oiad 'pspiun lauaj ap sq Binjjna Biap^piaA bujj

�alejarse de la verdad simple de la naturaleza, caer de mas en mas
en la extravagancia. En fin, que el arte cayo en enfermedad, en locura,
pero todo ello no fue mas que reflejo de una mayor decadencia: una
civilization que se apagaba.

A pesar de todo, hay que creer siempre en el hombre.
Lo sabemos: el mundo no esta regido por una Zey moral, sino por
una ley biologica. Pero, el hombre, algunos hombres, quisieran instaurarla; para eso tienen la Razon. Pero que entonces esta al servicio del alma; es el equilibrio que hasta aqui hemos buscado. La razon
debe ser un mero instrumento que nos sirve. Mi reloj me sirve, pero
no debe mandarine. Sin la razon todo seria desconcierto, pero hay
que mantenerla a raya. El barbaro (ya saben a los que aludo) usa
de la inteligencia y la razon para hacer mayores barbaridades cuando
quiere intervenir fuera de su campo material de accion; usa de un
arma muy peligrosa en sus manos. ha ley biologica y la razon, dan
ese fruto; en cambio, el equilibrio esta entre la razon y el alma. Y
esto si debiera de ser fundamento de todo, debe de serlo del arte.
Y esta debe ser nuestra posicion, y dejar tranquilamente al otro (al
barbaro) que invente mecanismos (en verdad maravillosos) ; que se
ocupe en tiejer nuestras ropas, en fabricar maquinas de lavar y coser,
de calcular y de escribir, y tambien de matar en grande escala. Pero
en este momento es el el que domina: es el seiior del mundo; que
es un gigante con pies de barro. Y sin salida a ningiin camino, el mismo se destruira. Y esto ya ha comenzado. ;Pobre el hombre de espiritu que se deje arrastrar por ese torbellino! Tal destruccion que
dec^a, y que ha comenzado, no le afecta aiin, porque su imperio aun
ha de engrandecerse; pues donde ha comenzado, es en los pueblos
que tuvieron que luchar con el y que estan arruinados; pero ellos
estan en pujanza, y ya echando en las redes a otros pueblos; los
cuales tambien caeran (y nosotros entre ellos, es cosa de siglos). Esto
explica la decadencia de Occidente; pero no aiin la de los barbaros;
por esto la magnitud de las guerras ira en crescendo.
Veo que me salgo de mi esfera. Como a toda cosa wo debemos
perder la fe en el hombre verdadero, aiin en las peores condiciones,
debemos de manifestarlo. Por esto, el arte de el y para el: que seria
en lo universal.
Bien; ahora otra cosa: nosotros heredamos de Europa, no el arte
universal sino el arte del Renacimiento. El cual horriblemente desfigurado, ha echado aqui hondas raices; es lo que todos creen que es
la pintura. Y seiiale ya, que este, aqui en America, era el obstaculo
para ir a un arte universal; que es el que aqui ahora debiera comenzar. Y un vislumbre de eso, es el Arte Constructive Piensese bien y se
vera que esto que digo es exacto. Aunque en esfera restringida, he
mos aqui puesto la primera piedra. Es el arte clasico que renace con
la figura que hoy ha de tener.
Agosto 22-1948.
— 38 —

�—6 —
-uid un anb jojoa ajdiuis on sa on ^ 'bsoo bijo b opipuaid ba 'otio^ [a
anbiod 'asiBaijdxa apand 'sonata o sbiu 'anb oaia 'osa ap ai^redy
•bjjb BJBd ouajstnt pp BiJBisa oisa
aidmais y *noiM.a^[ ap BnBzuBtn bj ap BptBO bj s^ gznj ap oabj tm
jBSBd Bfap X sojjo ap Euipua ojafnB un anod pspiprisBo bj 'opBp
oiund un ua SBpBJOjjad sbuuubj sop aajuo anb 'Bijip as ^uopdaaaad p^
aAnj anb 'ojuauioni pnb^ ua X im b anj anb jod sotnBtJBatfdxa on
'soraasBaijdxa osa is 'unB y gBpBu souiBorjdxa on 'Bjqspd Bsa uoa 'ojad
iBpnp uig ^npioBJidsut Bun Bsa anj o^? ,jopota pnb^ ap uoiatsnd
as souoi soj anb ^od X 'osa otjjnao am as tin b anb iod? uaiq ^
•osa ua opsp BtqBq ounSutu anb ja 'tg 'auuij souatu Bja
Bpepuimp jod ou anb 'popuouadns buii so^p ajqos Bq^p am 'bid
-ouoa anb sajoiutd SBiuop sof b ajuajj 'oiui oiajaas a^sa anb 'osatjuoa
^^ -uap-io un ap oujuap tnuod aiu anb Btjuas anbjcod 'BqBjSBq am ojad
'jBspajd japod uis 'saauo^ua o^sa oX Btniuj "tlojaiua jod somijuas X
souiB[diuaiuoa anb uapjo un b outs ' (sotUB^Bq uatqmBi ojsa anbuns
X) ojpsna pp sojio so[ b ouoi pnbB souiaisn[B anb sa on anb :Jioap
s^ *aistxa anb somaqBS 'somaA ou is 'anb 'uapio un opo; ap uaiqiuB)
aiJBd Btujoj anb outs 'opspp oSp sa ou anb 'ouoj p isb ^oja^d Bm^oj
pna b^ ap 'joXbui bsoo bjjo b opsjiq ba o^anbB anb somaqBS 'opsu
-iiUBxa p 'Buranpa eon ap ajsnj pp o 'Bjiippm ap 'pjidBa ap ozojj
on Bas 'oaiupjaaiinbjLB oiuaiuSBj} un omoa isb,, :Bioap a^ 'sauoz^j
situ Bq^p a^ 'opom iiu b 'X ^^puapuodsajjoa BiuaiuBiu anb p uoa oS
-iiUB un b opsjBamntuoa anb aAni anb 'BiiSap itu apu^j^ ubi an^
•o^p^na p opoj ua opuap
-a^qBjsa mf o\ 'oiuamoiu asa apsap '^ ;opBj;uoaua BjqBq o[! :ouot
p Bja anb oj^ ap 'saauojua 'Bjuana aiuaep anb aAnj anb 'sopsqEJi
uaiq ubj UBqspanb 'ajsnfB pi Bjq^q souoi oJiBna sosa aiiua 'X 'o^naso
uaiquiBi 'opBpzB si.i opp un ajqos BqBaBisap as 'sopijSauaj sojpqsa
X Buajoui zai ap 'Bzacpa BXna 'oubui Bun ua soinjj soun X oauB[q
ouBd un uoa ssuadB BiJaiqna jaftuu buii :sosa ap oun oX
•sapjniu SBjniuid ap soiaaoq soaapsp-iaA outs 'sojpBna
ou bX oX 'osa b sbisia uoa y "Bqaaq isb jas ap Biqap Bjniuid Bpoi anb
BqBuiBmi ant y •orasiuB^d p tpuadojd 'Bjniuid ua 'a^draais oy
•sotuaiaA omoa 'anj oj y -aiuss
-3J91UI sbui oj ap Bja 'osa Jiisisuoa Bipod anb ua aoasnq p X iuojoa
p X ouot ja :sbsoo sop BjqBq anb BiqBS soauojua oun bX :oioj oobs
ua oXbo ou 'jut Bi^d souaiu p 'Bsoa bj 'omsiuoaBj jbi ap issad y
•Bisa anb uop^aqd
-xa sbiu Bq^p as on y 'saiopta, o souoj so^ X sauojoo o svjup s^ :Bin^
-uiisip '8Bsoa sb^io ajlua 'Bjniuid bj ap JBjqBq p 'isb y "BqBisBq 'soS
-opiBa soj ap BiauBra bj b 'sBSoa sbj iBiaumua uoa :BsojqraosB pspp
-qduiis Bun ap uBia ssai^oai sasBp sbs^ 'aiJB ap Btioai 'Bjniui^ b[ X
ofnqip jap Baiiasjd bj ap ssuiapB 'BqBuasua sou as 'sous soijba
-np jisisb anb bj b 'BuojaajBg ap saijy sBjjag ap Bimapsay bj u

IA \tOIDD31

�tor trata de imitar de la realidad. La cosa esta dicha en pocas palabras: el tono o valor, pertenece a un orden ideal; cada tono esta visto
y sentido en lo universal, mientras que el color ni es pensado ni visto
en tal forma. El tono es construccion, no el color. Y es lo que yo he
deseado que comprendiesen y practicasen aquellos a quienes ensefio
pintura. Porque en el tono esta lo profundo de la pintura.
Hay quien podra vivir sin poesia; yo no. Hay quien se jugara
toda la poesia por la certitud matematica. Yo digo, que el saber demasiado fisiologia no predispone al amor. Y ya desde muchos anos,
escribi, que preferia pensar que era Apolo en su carro, quien traia
la luz al dia, que no lo que nos ha ensehado la astronomia, que quisiera desaprender. jQue infeliz ha hecho al hoinbre la ciencia fisica!
Yo no quiero saber, yo deseo ignorar; porque quiero estar del misterio para alia.
Para todo lo material del hombre, sirve la ciencia, pero, siempre que se haya salvado el hombre esencial, que hara que esa ciencia
tenga el mejor empleo. Me decia uno: Jque grandeza la del hombre
moderno, que ha Uegado a desintegrar el atomo! Cierto; pero ^ que
pretende hacer con eso? Y aun ^cual fue la musa que inspiro tamano invento?
El arte toma su raiz de la vida. No es copiando la realidad, que
se hace arte. Es siendo artista. Y este hecho nadie podra explicarlo.
Un hombre dotado para la arquitectura, en Grecia hara un templo
griego, en Francia una Catedral, y en el antiguo Peru una piramide.
Y si se quiere, tanto le importara hacer una u otra cosa: porque el,
solo hace arquitectura. Y en esa arquitectura que el hace, estaran
esas soluciones ineditas que el encontrara. De manera, que no se crea
que es en virtud de tales o cuales ideas dominantes que el hallara el
hecho artistico (que radica en eso y no en otra cosa) pues, combinando, midiendo las partes de su obra, entrando en la verdad intrinseca de los materiales; es decir, haciendo de obrero, el encontrara la
revelacion de algo maravilloso. Y el podra hallar eso y no otro. Por
esto el hecho arte tiene raices muy hondas y seria en vano querer ex
plicarlo. l Quien, delante de tales hechos, podra hablar de arte mo
derno o anticuado? Mala via el que se mete en esos laberintos intelectuales. Porque el artista que hemos dicho, esta fuera del tiempo
(en cierto modo; ya que es natural que se de cuenta de cuanto le
rodea) porque justamente, se ajusta al ritmo de lo que es de siempre.
Van diciendo que voy contra el arte moderno; no es cierto; si
digo: los valores concretos de la plastica y la construccion, como
puedo ir contra el arte moderno? Pero lo que hay, es que partiendo
de ahi, luego hicieron otra cosa, (y no solamente en pintura y escultura, sino tambien en arquitectura) y entonces, y olvidando lo firme de aquella base (el principio constructivo y los valores concretos),
Be hizo una simulacion. Y tal simulacion no podia admitirse ya como
una expresion moderna, pues carecia de su base esencial; pero es mas,
de ahi se paso a un expresionismo romantico (siempre dentro de una
— 40 —

�— It —
omoo Bjsa anb ua orasijopoauB ^ omsijEaj ja opoj ossd sB.mjan.ijsa
sbj ap saABjj b :jse anj on A. (Baoda Bjjsanu uoa opaonoB ap
ojaadss an aa uaiq is) sodraaij so.ijo ap Bjnjjna jBnjixidsa
A apiiBjS bj Bpoj BpsfajtBdE J3B.IJ anb Biuaj anb aaaxBd 'upiaanxjsuoa
ap sapi jbj anbxog qESxaArun 3jjb an b ^sji Bjqap anb 'xiaap sa :oqaip
Bq as on isb anb Ssojjosou soniaasq o[ ouioa bjbj3 Baausra Ban ap on
'pspjaA xiaap b 'uaiq is iojsiA Bq as apmj sboi oxad (omijjn ojsa sa
soqanoi Brnd uns A) oijbjjuoo oj opo^ aa oais 'oiuaaioui jampd \a ua
osa aa osaad as on anb 'ojb}[) -uoioipvjf uvuS b^ ap oojns [b ai^ p
j3A}oa anb 'soaaui spsa 'bj^ sand 'isb Jias anb Biuaj 'bjioi as uaiq is j^
•Biuisipunaaj jas anb OAnj (upjoonutsuoo ap Bapi :osa Bja ouiiqn jb
sand) v^pi Bjs^ -ji^nao Bipod anb jofam o} sa io^pvno ja ua aanpoujm
as oajjonutsuoo oidioutud un :biobi^ ap adjoS p BJBp anb p aMMVza[)
Bjas j^ 'sopoi b jB^snSsip b ba anb ouBJjxa o^p aa osBd aamijd un
ajsa Bjag •oaiibjiiui omsiuoisn}! p uoa jBqBOB anb auan anb 'BAanu
BDiuaaj Bun p ua uaanpojjui 'SBjsiuoisajduii so} 'b^ anb jbjou jaoBq
anb Anq ojad iojpsna p aa oaiuuai jamijd aa Bpjsui as anb 'af^spd
pp uopnpAa B} uoa Bjnjuid bj ap BiJojaaABij bj jin^as b Aoa. o^[
•adjoS aainijd ujq 'jvapt upta
-daauoo vun ua J^iua wind jvunjnu ojoadsv \ap otudiuivznjdsap ^iiaap
sa :-aia '^tanxs znvh^ 'Miaaaaajg oaaoNay '^oaag Noaiao 'saNMVA
-VH^ aa sung tsBisijaBjBaaaig s^uiap soj A ixxasog axMVQ :sBiouapuai
SBauaSoxaiaq sbiu sbj ap oiuoinora ja s^ -aoiasaxa ap opijuas an aa soa
-Bsua ap opojiad an 'a^uainoiqod anbuiiB 'oioiui as : ojjBjUBxqanb b
uoxa^nqixiuoa SBAijBiuaj 8Bqanj^[ ^oiuBaua jbj ouiouaj anb xog? #oiu
-sijnjnjvu :B.iqBjBd Bun na asjBzija^uis Bixpod Bzajjaq jbjl -Biaaxjo saj
as anb Bzajjaq BjjanbB ap ubcjeisiiS sa;uoS SBuanq sbj 'oijBsajqos uis
isb 'iC 'sopoj xod opijiiapB sxa tto^Bsuas5? ajxB jbj 'aiuaiujBjaua^
•opoi oqaip Bjsa BiraapBoy bj ap sozsjq ua Bqaa as anb xpap
uoa i oijBuipjobxjxa osaaasap an BaxBia a^jB ja 'vao-^) ap sandsajj
•ojJBpiAjo opixanb soinaq ou sojj
-osou oisa xog 'a^aB jap uoianjoAa Bai^pj bj jbSiij xaaai Bixpod ou ojja
uis anb osa Bxa ajuB^xoduii ubj sand ijBiuauiBpunj Bia anb oj ppiAjo
as 'ojaadsB ja JBiqurea jb anb opis Bq jbui ja ^ -jBuoiaBo: orasiJBiijiin
an :asBq bjjo auaij 'bsoo bijo iinm b^ sa 'BxoqB aaBq as anb bj 'sand
'ojaauioiu xainixd jap Baiqna BxnjaajinbiB bj omsiui oj Sja b o^jaiiA bij
as on A oaod Amu pxnp Baoda Bjauiixd bj ap omsiqnQ ja :uaig
•soxopo^-io SBiu oqanoi opis
soiuaq 'soxjosou 'inby -sopo^ ap BzaqBa bj ua asaiAn^sa Bapi jbj anb
'iiaap sa iuirujsuoo ap o^spdoud ja 'anj ojja opoj ap ouanq o^ -ofo b
opoj Biasq as jBxaua^ aa 'oxad '*aja 'upiaanxjsaoa ap 'spipaui ap oqa
-lira ojqBq as ajjre OAanu an ap sauoiaisodxa sop s^sa b oaxoj ug
'8T6I U3 sIJBg ua apiaisodxa
Biaraijd ns apsap bjjbjbu3S sorasijpod 'sauoiaipuoa SBinsira SBsa ua
'orastaxjsBjdoa^[ jap uoiaiXBdB bj '(opiuijap uaiq Bit ojJBaapisuoa soui
-axanb is) ^J6I B asjBjuoraa.i apand orasiqn^ jap upiaiJBdB bj ig
•OJJ3A B SOUI
-ba A SBia ^^q oxag •asuBinsuoa Biqap Bit ojsa it (Bujapora BiaaaiJBdB

�emhalsada la pintura; o mejor: el arte todo. Por esto yo he insistido
tanto en tal cosa, que se reduce a esto: en volver por los valores universales del espiritu (ya que creo que son los verdaderos valores huinanos) superando al materialismo moderno que hoy doniina nuestra
epoca.
Para mi, es una verdad innegable, la de que, detras de la apariencim de lo real, hay otra realidad que es la verdadera, y que no es
otra cosa que lo que llamamos espiritu. He venido repitiendo esto, a
traves de estas lecciones. Nuestra realidad, pues, es el espiritu.
Pues bien: ese espiritu es el que, a traves de la materia y a traves
de la idea, persigue el artista. Por esto, aparentemente, hace otra cosa,
pero, en realidad, busca de captar eso invisible. Y si tal espiritu ya
no es cosa, ni forma, ni color (es decir, que siendolo todo no es nada),
quiere decir, que esta fuera de lo temporal; o mejor dicho que es
eterno; y eso justamente es lo que sentimos al contemplar ciertas
obras: que el tiempo se ha detenido, que esta hablando el espiritu;
y que esto nos transfigura. Esto que se acaba de decir, nos coloca
en lo humano; que no es lo humano real. Porque al decir espiritu,
con esto se dice lo humano trascendido; es decir, el hombre emancipado de lo real, siendo y viviendo en el espiritu: en su posicion adecuada. Y si entonces reconoce que el espiritu es su realidad, tal rea
lidad, que reconoce como su mundo, al fin lo fija definitivamente,
ya entonces puede decir que es un hombre que ha vuelto a nacer.
No habra que pedir, pues, a tal hombre (si es pintor, poeta o
miisico) que baga un arte en lo humano, pues toda su vision del
mundo y del arte, estan en la posicion humana mas elevada. Tampoco habra que pedfrsele que haga un arte universal, pues esta en
eso. Pero... (y aqui viene lo que nos interesa sobre todo y en este
momento) esa realidad profunda, que esta mas alia de la apariencia
del mundo, y que hemos llamado espiritu, es lo mismo con respecto
al arte, que aquello que se define y fija en Grecia, que hemos llamado
estetico? Hay que decir bien claramente que no. El espiritu esta, podriamos decir, antes, lo estetico viene luego, y ya es algo intelectualizado en que interviene la idea; es decir, arquitectura, estructural
no aun definida ni aplicada a un objeto, pero ya en potencia de hacerlo; seria, pues, el modo, no aun la cosa. Y tal concepto, con res
pecto al espiritu, seria ya una categoria mas elevada.
Tempranamente, en Grecia, se entro en ese espiritu: fue en el
momento en que la actividad del arte dejo de tener un fin practico
para entrar en la belleza. Y tal sentido, que lentamente va despertandose y fijandose en tal forma, es el que podemos ver en las obras
mas arcaicas; podriamos decir casi prehistoricas, de la epoca de Creta
y Micenas: la Grecia primitiva. Y aqui, para mayor claridad puede
anadirse, que, si el sentido estetico, define de una vez por todas el
modo cldsico, el espiritu seria el modo romdntico y ya para siempre
tambien.

— 42 —

�^q! ^Bisa ap opuaiqBS bsoo bjjo ^aasq p b^ Bjsana ^ iatuauvdv o\ ua
ou ^ ojaicwoa o^ ua aj^y "ouajas 'opBjqijinba 'oidniq 'ojnd :oaitatsa
o[ na opBtnjqjB ajuauiBjaaj-iad BjjBjsa 'oaisBp ajjB oAana

•ojuaiuoui a^sa na ^bjbj} ajuapnad oaaa on anb
eauozBi SBqanui jod A SBanjul d Bjsa apu^a^ aja^ pnbB ap opipuaq
na afap as anb aaBfasuoaB on oA j^ •optnu^suoo ^A uaiq is 'vunjuid
8ohibhib^ anb o^ 'opoj aaqos 'soraaasq o;sa Jod :odniai) oqanni EJBd
SBztnb Bjas A soj^osou ajqos ssad Vfspusovu^u iipioipwjt ^ p
9WO nn jtB^uBAa^ ap eBiauaiiadxa SBjsa oqaaq soniB^Bq anbnny

•ppo^ anbJB^ pp oinamnnom p
A SIOg-JUIBg OTJOJBUBg pp 8B[ UBIJ9S Sa;UB).IoduiI 8BHI SB^ 'SB[p 3J)n3 A
'SBjqo J8B opBzipaj HBq as uaiqniBj A Bp^p Bjsa 'sand 'uoiaaaj B^
•ooiJi^utoaS 9%uauvoxnd ouisif.
-vjS p na o uojoo ap ouv^d p ua BSBq as o pna ^^ 'oaijonj^suoa
p sa :sbjoubiu SBSJSAip ap oqaaq soniaq o^ bA osa '[Bin o naig
•viujv [a A josjaciTun tipzvi B[
-idsa [a A Bjnian^isa a[dmis Bsg •snpwn^ojoT stn sanoiainjwi sb[ is oaad
'npiauajni Bun in ojnaaB un on :bui[b ns p ap uoianqxjjnoa b Bjjpnod
anb^od 'Bijas o[ ou vA wjsituv un opemo) p 'oijj jas Bj^pod s^zinb
anb 'a^jtB [bj^ •ajqisvdiui ^noianaiui tu ojuaaB ms 'oatjafqo ajuaniB)aaj
-jad :oaisB[a 3)jb oAanu un ivzuauioa Bjaiqap pBpiai[dtnis [b^ uo^)
•oatjsvjd oiuaiuimiapio nn onis 'afssiBd
nn jaoBq ap soiub)b.ij ou bA anb^od (sa[B)uauiBpnnj sa.io[oo so[ ap
uapao [ap oj)uap ouo) un) oiaBJjsqB jopa un ^auod somaqap '(odijj
-amoa^ uap^o p ua Bjsa anb aiaap sa) BjjjainoaS sa anb 'Binanbsa [a
opuBpnSi 'anb ouis 'pspqBaj B[ ap opBmoj ^o[oa un aauod b souiba
a[ ou 'ajuaiuBDijBiuanbsa bsbo Bun sotuBfnqip is anb 'asjapuajdmoa
aqap saauojua j^ •souiasaiaiq anb Bi^puaAuoa BJoqB anb o[ sa osg
'ojavuisqv
o[ ua as^auod BJBd p&gt;au ojauouoa o[ b uBqBdBasa 'isb o[jauod [B 'anb j^
•oiabu 'ajquioq 'esb^ 'paxaxia^ o[ b nypnopund o[ ap jBs^d :ojsa jB[[Bq
uojaidns sa[Bna so^ *sojoso[ij ap B[anasa ubj Bun BAijirai^d Eiaa^^)
B[ ua Jijsixa oiqap 'oaijsB[d ajjB ap sauoiaBjsajiuBiu sb[ anb sajuy
•psjaAiun
A ouaaja aasq o[ anb oiujij: un ap o^juap o^ad 'ajquioq p sa anb o[
opoj iuoiainjui 'pBjun[OA 'zn[ 'BpiA :ojcjuap ^od bui[b oaad 'Bjnjan^js^
ua opBanSijsuB^j ojuairaijuas [g •otutaiuoaS b[ uoa upisnj
ua ouviunq ospiduii ubjb [g -uozvj 'viupt :oijqi[tnba ojoaj
-aad ua BUBiunq uoiaisod B[ 'oaoAinba am ou o^ is 'Bjuasa^dag
•pjuauiBp
-unj o[ sa anb oa^a anbjcog •sapspiuBuin^ ap pBjpa^g B[ op^punj
jaqBq p sa 'spd o^jsanu ua 'inbB 'soj^aiaB sajro^Biu so[ ap oug

�euanta patina nos librariamos! Y de preocupaciones de escuelitas.
jEstar ya en el alba de un mundo que nace, y ya no mas en un
mundo caduco que se desmorona!

Puestos en esta via ya no tendriamos maestros que nos ensenaran
ni a quien, consciente o inconscientemente, plagiasemos. Pues estariamos de cara a lo por crear. Conviene que se reflexione mucho sobre esto

Todo esto esta muy bien, pero hay una cuestion que conviene
aclarar (y no mas que eso) pues no creo yo poder resolverla.

Hemos querido llevar el arte al piano estetico porque, en realidad, es el verdadero piano del arte. Es decir, dar la naturaleza por
valores pldsticos concretos y no imitativos.
Todo esto se ha hecho aqui, en este Taller, y hay que decir que
acercdndonos todo lo posible a la imagen normal. En cuanto a lo
que hemos llamado Pintura, el problema ha sido bien resuelto y el
resultado magnifico. Pero ahora se trata del Arte Universal, y es con
respecto a este que se plantea ese problema que he dicho, y contra
el cual todos mis esfuerzos por resolverlo han resultado imitiles. Voy
a decir en que sentido: de que no hemos podido resolver nuestras
composiciones sin deformar o mutilar la Forma; es decir, escapando
a la normalidad. A mi no me ha sido posible conservar la normalidad de la imagen y realizar una estructura. Es lo que acontecio con
el Cubismo.
Ahora bien: lo que desconcierta mas al piiblico es ver en las obras
de arte moderno esta falta de normalidad, y por esto a toda costa
hubiera sido necesario conseguirla. Pero, no ha sido posible hasta el
presenter o bien hemos tenido que encerrarnos en el esquema geometrico o en el fragmentarismo o en la dejormacion de la imagen.
Si esto ha desconcertado al piiblico, no menos ha desconcertado
a los artistas, el ver y considerar que los antiguos, sin apelar a estos
recursos y en perfecto piano estetico, han realizado siempre su arte.
^Que misterio hay aqui?
Planteado este hecho, quizas haya que dejar que el tiempo nos
traiga una solucioni satisfactoria. Y si fuesemos investigadores de mala
fe, aun podriamos encontrar un arte en que escudarnos para nuestra
defensa; una buena parte de arte indoamericano: la Puerta del Sol
de Tiahunacu podria justificarnos.
Ciertamente, el mejor arte preincaico, tanto en la pintura como
en la escultura, esta hecho a fragmentos; solo en la decadencia, en el
ya incaico y posterior a este, aparece la imagen normal.
_ 44 —

�jvj^o ouioa opeqnsaj jb^
on A B.x^^uBui
B-lOUBUI B.i;o ap jas anb B^uaj bsod bj anb ap jepnp oqap oA
\anb jod? -—oaijajsa oj— Bapi eaiun Bun ap opuaijJBd opianpojd Bq as
ojjojJBsap o uoianjoAa jbj is j^ 'jbuijou naBun bj b j^ajoa ap p^pijiq
-isodmi bj A oiqurea jbj ap anbiod ja opBaijdxa epanb ajjBcI ug
•jvsdaamn ouvjd up ua 'saauo^ua iA 'oananutsao^y ^uy ^p muoat
ltu JB^nnwoj apnd '6^6T -^ 8^6I ua J8a Jod "ojntoruis^ van jBjjuoa
-ua b 'pcpipaa ua 'a 'u^Sbuii b[ aauoduioasap b aouamoa fZ-^X Bjssq
9161 ^psap saauojna vA j^ 'ojajauoa sbui ^j^b ojjo ap p^pqiqisod b^
BJaA '^J^BJSIJB8 ani o^^ ijsb anupuoa ou o^ anb Jo^? qBiuaou ojaad
-sb pp asjups uis ajduiais j^ -psjaAiun 'spsnapjo 'BjsiuBjd :njiJidsa
ouisilu jap ojiuap o^ad asopuBjjojjBsap anj oSanj Bjn^uid jbj^ •sajmu
-jou 3tuaumiO3f^ad saua^Biui ua 'jiaap ajBA 'so^aii^ sosba soj ap sbj
-njuxd sbj ap sboisbj^ sbuijoj sbj ua BqBJidsui as Bjniuid jbj A 'oasajj
jb jcjuid b oA aauaiuoa 9061 u^ :-iBpjoaaj jijn oaaa anb 'B.xnjuid
;m b ojaadsaj uoa 'oSjb JBOijdxa ojainb 'jBuimjaj BJBd BJoqB j^

ja soujbdojoo aqap anb ua pupiuauas /
ojsa jod 'it otuqijmba \a jbjjbij ap uij b (ooijajsa ouvjd un ua o^ajd
-uioa aod) 'oaisvja oj ua JBJjua 'oiusiaijuBuioj oujaja jb Bpjedsa bj
opuaiAjoA jpap sa ^s^ainb as ouioa o oaiSBjj omsiuoisa^dxa opo^ 'ouisp
-jiafqns opoj opuBfap 'osa ua vA iA (aj.iB ja BJBd omoa sppv bj BJBd
ojubj o^sa it) jBSjaAiun oj ua jtBjjua 'omsiuBumq ap asjB^n}Bg 'sopoj ap
d j.od ozuanfsa uvjS an ajqBpuamoaaj bjjbs 'SB^auBtu supoj ^q

•jBuosaad upijsana sa Bjsa uaiquiBj ijvpioi^jvd aapjo un
ap ojjuap o '^sja^iwn uapj.o un ap ojjuap jas Bjpod 'a^sa oaad ioap
-onujsuoo &amp;ijj&gt; p asuaami aqap 'p&gt;miu vunjuid ap ajBj^ as anb a^dmais
oSanj apsap j^ qBuos^ad uoijsana sa ojsa 'vupiujj bj b asjBjimij usqap
A 'ojaaaBq UBqap ou anb SBjsijaB jcaq^q apand sand 'js^auaS ua BaoqB
ojqBjj •oananjtsnoj jnsuaafafj a%xy ja .taoeq ap soruaq SajajjBqBa ap
Bjnjuid souiBSBq anb B^s^q ou :ojio ojsa 'jBuiuuaj Bjsd 'Bjoqy
•souiaaBq anb oj it souiBjsa apuop ajuaiu
-bCij jaqss ap uij b 'ojbj^ ua ojsa opoj aauod BiuaAuoa ojaj •uoianjos
jofam a^uasajd sou as ou sBjjuaira 'ainSas anb itBq anb sa 'sand 'upisnja
-uoa ij\[ "souJBAajj apand apuops aaaAa^d apand aip^u it eido.id Bpuas
jod sasnq ajjB ajsa 'os^a opoj ug ^^^sq Bidojd ns ap jijbs opuau
-anb ou oumui is ua pnpiun vj JBj^uoaua b 'Bzaand Biajua ns jbaj^s
-uoa b BiOBi^ ua anj ou? jvjnivu pmnou ojoadsn ja it viuai ja ouiunja
is '^ -osndojd as anb pBpijBuij bj b bSbjj sand 'opijBA sa 'sand 'ajJB
o.i}san^ 'jBiauasa oj sa ojsa ioopajsa ouvjd un ua ^niis sou anb oaijsejd
ojuaiuiBuapjo un iionpoid b souiBSajj 'somauaj anb uopisodiuoa ap
SBj^aj sbj it sojnjosqs soaijSBjd s^jojea soj a^unipaiu 'opuBna 'Bjjuana
-ua as anb biuoiujb bj ua ouis (sopoi somaqBS oj ojsa) oapvtiiuj 0/ ua
bjjv ja Bjsa oj^j "upiaBjapisuoa bjjo as^aaBij Bjjpod BjABpoj o^ag

�En mi tiempo (hablo de alrededor de 1900) log artistas todos,
buenos y malos, soli'an hablar de sentimiento: yo siento eso; o yo
no lo siento; o esto es muy sentido.
Poco a poco, tal manera de expresarse se fue perdiendo y es que
se fue sustituyendo el sentir por el pensar. Y sobre la inteligencia
(el pensar) se quiso fundar todo. Por esto las cuentas no salieron; y
es la falta de humanidad que se encuentra en el arte.
Bien: el arte griego era sereno, pero no frio; era estetico, puro,
pero tenia humanidad. Y es porque si era pensado, era al misino
tiempo sentido. „
Pues bien: creo que ahora, en nuestro problema todo el nudo de
la cuestion esta ahi: seria justamente eso el equilibrio.
Pensar, combinar, estructurar, pero que todo eso (y basta lo basico del tema: el pretexto) fuera sentido.

Ahora yo mostrare algunas obras mias para ilustrar esa leccion:
se ve en ellas que yo parti de lo sentido (diria literario) y no de los
valores plasticos. Pero temo que si ahora lo hiciese, caeria donde estamos ahora. Porque, si huyo de lo humano, para entrar en lo concreto de los elementos plasticos, hare una buena obra, pero sin senti
miento. Y si parto de este, caigo en lo aparente de la representacion.
Lo aparente, pues, o lo concreto. Y es, que no puedo despertar el sen
timiento sin esa representacion. ^Como pues, hacian los griegos primitivos que representaban y, a la vez, eran bien concretos? Para la
pintura encontramos esta formula: hacer como cuando imitdbamos,
pero construyendo. Para el Arte Universal, tendremos que adoptar
la misma formula? Puede que si; yo no lo se. En este caso, tendriamos que estar con lo griego, a partir de Fidias, y no con lo griego
arcaico que tanto nos apasiona (1).
Agosto 31 de 1948.

LECCION VII
Continuemos en el estudio de una teoria de Arte Universal en
nuestro tiempo.
Tras la biisqueda de una forma absoluta de arte, modernamente
se han desechado formas de el, tradicionales, por estar en pugna con
lo que se buscaba y se iba encontrando. Arte concreto, cuyo tema se
quiso que fuese la misma estructura de la obra y esos elementos plas
ticos absolutos, eliminando toda representacion o bien supeditandola
siempre a ese ordenamiento. Tenia que resultar asi, un arte hermetico, ya que cortaba con lo humano y la naturaleza. Y estuvo bien que
se buscase en tal sentido, porque asi se did con lo que era fundamen
tal del arte plastico.
(1) Un ejemplo aproximado de tal pintura pnede verse en el Sanatorio del Dr. Rodriguez
Lopez, en Montevideo. n la leccion prdxima propondre aun otra formula, quizas mas
en el equilibrio que buecamos.
_ 46 —

�BiBq on ajsa 'o^aajinbjB jb A ojosojij jb 'Bjaod jb souiBjjuoaua
on bjsijjb p u^ is anb :saaaA sBijantu oqaip aq anb oj ojund b into
anaiA inbB j^ "BzajBjnjBU bj ap sajssjaAiun SBzjanj sbj ap A ouBinnq
ojuaimijuas ap oSp ^opuniu pp 'npiA bj ap oSjy -biujb ns 'otuqj ns
'Baisnui ns i (jojoa o ouoj p soiubiubjj anb oj jpap ojamb on) Bjqo
bj ap ouo% p : BpuBjJodnii jojCbui bj ap oSjb b 'BJoqB ojaijaj aj^;
•ojbjo ua ^auod auapuoa
anb 'Binajqojd ajsa b ojaadsaj uoa 'seiu oSp ^^q oja^ -pEpipa^ bj ap
opiiuas p oiuaraoui un in ap^aid ou 'buhjoj bj ap osaao^d p a^uam
-BjuajB an^is ejsj^jb p is 'anb 'Jiaap ajainb o^sa ^ 'Bjqo bj ua oiiqq
-inba p lip ap :ozBjqB opBjajdB ua 'sBjunf asBjjip usisa SBqtuB anb
vA buiioj A opuoj B^(Bq anb asapap apand inbB oaodtuBj anb 'jpap
sg[ -auipp B[ A BaB[aB b^ 'bumoj b^ Biajauoa 'zaA ns b 'bjs^ A 'Bapi b^
eqojJBsap A Bja^diuoa biujoj bj :sbui s^j -uapuodsauoa as anb soaa ap
aoas Bun ua ouioa 'onuijuoa ap uB^odB as ajnauiBanBjjnniis 'bcujoj A
Bapi 'ofsq^Ji p ug; "opoui ojjo ap sssoa sb^ 'jBSBd uaqap o 'ubsb^
•opaaBq ap
opsaaqipp ojispdo^d asaiqnq is osa bt^bjb^ -sBtuap o[ b BpaaajuB ajsa
anb ill Bin a^ un b bajis anb ojsa jpap ajainb ou 'jaaeq ap Bq anb
O[ ap bSea sonom o sbiu 'Bapi Bun ap Bj.iBd bjsi;jb p anbuny
•B^aw^ bjiij
-(nasa bj ua sotUBJiuipB anb oijqi[inba ^g 'oijqqmba un uojainSisuoa
soj^o soj iu soun soj i|^[ #SBiqo sns ap uoJBuiuiip b^ ajuatua^diuis o
tpBpipa^ b[ uo^Buuojap A uojBjnmn 'soja^ouoa s9m&gt;jvci A vtjj^iuoaS ap
Basnq ua isoj^o sog 'oiJEJajq o oaijb^iuii a oAijdi.iasap BjsipjnjBu a^JB
un uo^apiq sojauiwd sog -soiuapow soj 'sopun^as so{ isoojtuapnov soj
uBijas so.iaiui.id sog 'opuof ja sa viiuof nj sand owsiiu is t&gt; aauis as
ojos ajjv ja uaiq o imuaj un uicuas ap aqap ajjv ja :ofip as saauoj
-ua apsap ^ •^oq BisBq a^sisjad anb A o^aiq ouiSijio as anb opipuajua
jbiu p aqap as 'uopBJsdas pj b A (BapsBjd uopEzipaj ns Bas o) tu
-jo/ b[ ap (Biuaj p Bas o) opuo^ p 'Bjqo B[ ua uojBJBdas 'ajjB aaqos
uoJBjosopj anb so^ 'apjBj sbiu 'anb sa 'osa b opiqap :uaiq sang
•Bpnp ap 0SB[a buiiSuiu uis 'jsb .ias oiqap 'ig -bjsijjb p BjjjjjBd
anb ap sapi b^ jas piqap ouBinnq o\ 'Bjqo bj ap sisauaS bjt ua 'anb
BijaaajBd sou 'uaiq is ioppap souiBjjqBS ou 'biujoj bj ap o ouBinnq oj
ap is 'joqnasa ja oijied anb ap 'souiasBiunSajd sou is ^ •oijqqinba ns
'pBpiuajas B^aajjad ns 'ajjB pnbe ap ouaaia oj souiB.iiuipB :souiaqBS oj
M iuBUlnlI opi^uas p o 'biujoj bj BpBAajj anj anb b oaipjsa opijuas
ja 'saauojua soniBjimpB an^J? 'j^ ojSis jap sa^uB ap sa o^sa ^BAijiiujjd
bj ap SBjnjjnasa ap sajBjduiafa sojjaq sbiu soj ap 'sauoiaanp
sBuanq ua jBjdiua^uoa ap uoisboo soiupnj 'sBip soood
•OJJ3A B SOUIB^ "UOZBJ OAnj
sop sbj ap BimSuiu anb A 'opipuajua jbiu un ji^q 'upijsana Bjsa ap
opuoj ja ua anb jaA somapod ^oq ojps ojad Ssbsoo sbj isb uojang
•oixajaad
un omoa opBiuoj sa ojos oai^oiu ja A 'omsini ja sa Etna) ja 'ojajauoa
ja ua 'Biuaj un b ^ajis ajsa 'jBuopipBjj a^jB ja ua is anbjod 'ooij
osaaojd jap souiuuai soj uojaijjjAui as 'asaaA apand oiuo^

�de grande y universal. Y eso es lo que hallariamos en esas obras que
hemos adniirado. Y que hallariamos en la literatura y en la miisica,
en la arquitectura y en la pintura, cuando exceden el particularismo
de las obras chicas. Por tal razon, si el artista quiere estar en lo uni
versal, debe conocer la filosofia, la miisica y la poesia, que daran ex-'
tension a su pensamiento, levantaran su alma, y le haran entrar, en
profundidad y asi descubrir lo que no podrian ver sus ojos.
He dicho muchas veees, que lo profundo, en pintura, esta en el
tono (ahora me refiero al color). Y ahora pregunto: ^ese tono que
. encuentra la pintura, tiene que ver con ese otro tono o alma de la
obra, de que ahora mismo hablaba? Digo que si, y que uno no podria
darse sin el otro, pues fijan el piano estetico. Y obra que no llegue
a ese piano universal, poca cosa es. Por tal razon, el pintor ha de
tratar de dar con el tono.
El tono nos pone en lo eterno: detiene el tiempo, y en su luz, ya
no es de dia ni de noche. A tal concepto no llega la inteligencia,
puesto que no puede explicar tal misterio; solo la intuicion puede
ponernos en tal profundidad. Y se dira ahora: la escultura, que ya
no es color, como llega al tono? La escultura, no es solamente tectonica, cuenta con la luz, y la forma se evidencia por ella; y en tal
claroscuro tambien hay tono: un equilibrio. entre las masas claras y
ohscuras.

Todo esto que he leido hasta aqui, casi parece dar respuesta al
interrogante que nos haciamos el otro dia; pero dejemoslo todavia
en suspense Voy antes, a poner un ejemplo que puede ayudarnos.
Decia yo, que sin tener ante mi un escenario de que partir; algo
relativo a la naturaleza y a la vida; algo de humano, yo no experimentaba ninguna emocion; no sentia nada; que me era necesario imaginarme una realidad poetica: un paisaje sereno, unos cuerpos perfectos, unos gestos nobles. Algo, en fin, que partiendo de la realidad,
tendia a superar a esta, dentro de todo un orden. Y vaya el ejemplo
que voy a poner.
Muchos habran oido El Arte de la Fuga que hace pocos dias se
ejecuto en uno de nuestros teatros. Pues, completando dicha obra, los
musicos ejecutaron tres preludios de corales, tambien de Bach. iQue
podemos deducir, si confrontamos las obras? Pues, que, a la manera
perfecta, pero fria, del Arte de la Fuga, algo de mas profundo y bello
oiamos en los preludios.
Y bien: la desazon en que entran los modernos, al confrontar
sus obras con las de los antiguos, y ver que a pesar de que parece
que imitasen a la naturaleza; es decir, que no la desfiguraban o que
se ajustaban mas a ella, quedaban grandes y fuertes, viene de este
distinto resultado de que no partieron los modernos: de una realidad
vista dentro de un orden superior; de ese escenario que he dicho;
y si solo de un problema plastico que se apoya, casi por compromiso,
en una imagen de realidad que les sirve de pretexto. ^Debemos con— 48 —

�— 6f —
aSixa aj Bjsa ^ vjntanujsa mm jBzijBaj ap aqap 'opoj ajuB 'sand 'ajuas
-aadai anb oj ap Bpuapuadapui uoa 'vwsiiu is ua buuoj bj b jBjapis
-noa ap JBfap apand ou Svuuof vsa aviuasaidax vpand anb oj ua ou X
Hnujojj vj ap ojauouoa oj ua asjvsnq anb auayi sand 'Bjnqnasa bj
otnsiin oj sa oiad 'Bjnjuid bj ap osbd ja opBipnjsa souiaq inby

•ajqnjosui Bjjnsa.1 uopsana B[
'vjjo vj v ajuauimjvsaaau aXnjaxa nsoo vun outoo 'oja^ gouBainq o^
b A ojuaiinpnas p ijowuou ojaadsv p ^; 'jBuopnBqB anb souiajpna^
SBtnBf anb ojsa opoj opnBAJasuoa 'souiBJaistnb anbaod sanj ^somBpnp
'sand 'anb Jtoj? •oaisvp atso un ap ajqisod aiuauvopotsnt'o svut oj upta
-vzijvau vj A oduia^ oujsanu ap uaifajsa vj ap a^ummupia ojund \a sa
'upiaBjnasajdai B[ ajiuipn sand 'ouisiapsB^doa^[ p anb Bjaj^dmoa sbui sa
X orasiqn^ pp Bjp sbui oqanra ba anb 'ajjB ap uopdaauoa p^
•outqd uaiuiud
ua aiaijjadns ua Bjsa p na opo^ ^ 'I^PI 3 oauaouioq sa opoj 'a^uaj
-nds BpBu in 'SBjuxjsip pBpipa ap sojafqo ra 'soaanq XBq on bX 'sand
'ojpBna [a u^ "o^a 'pid 'saf^doj 'oxiaiq 'pd^d omoa 'soiafqo soj ap
sapvpipmo sb[ X sap&gt;aoj souot so\ sopBUiraip nos anb oms 'ojpBna p
na jvau znj vj BJiua ou bX ajuauiBps on 'ojsa jod X 'sauojoa ap svja
-zaui sbj SBpBnimip uepanb uaiquiBj^ 'ajuajudv o\ ua ou X ojauauoa
Oj ua souiBjsa sand 'sssoa sb[ b aAaip^ jsp souiB^isaaau ou anbjod
'omosojwp [a naiquiBj 'ojsa jod X 'umsuaui^p ouaa^aj vj opButunp Bq
ag •Biusi.id pp sojnpsqe souoj soj ^soand 'sojajua souoj ^ anb sbui
opBa^duia souiaq ou 'sbui s^ •so%a^auoa soapsBjd sajopA jod opoj jBp
X tunjcmj^sa Bjaapad Bun jBzipaa; :svsoa sop anb sviu opvasnq uwq
as ou anbjod iopuof in wsoa X^q ou :ojsa opButuiip Bpanb a^JB oj^
-sanu u^q 'Bjamb as anb oj o af^spd un uaiquiB} bus 'opuoj un aiqos
asopuBOBjsap 'BJamb as anb oj o sbjiiSij usas 'sojafqo soj 'sbsoo sbj
:ouisnn oj ajdiuais soiuaA 'Bas anb ojSis jap Bas 'Bjnjuid Bpoj u^
•ojsaj ja
opuBqaasap 'ojsa jod isouiisndiui sou anb sajiunj soj ap souopuaijBS
ou 'ajuaipuadapui 'oai^svjd ojunfuoa un Jttzijnaj 'san^ iopo^ ajuB 'op
-sasnq souiaq anb? :ajuaiuBjanosa uaiq Buiajqojd ja souiaajiiBjfj
•ojjaA b souib^ -puuou uaSvuii vj v Jan.
-jon. ajqisoduii sa sou X vjoqv anb 'sofaj ub^ #sojja anb sofaj sbui opi
souiaq 'opjtuas jm ua 'ojsa jo,j -ouBjd jauiijd ja uoiBdnao 'o^anf ua
jBijua uBjqap anb soia^ouoo sajojva soj A svjqo svj ap vjntanujsa vj
ap fBiuajqoJcd ja :oiibjjuo3 oj opss^d Bq sojjosou u^ •vzajnjnjvu vj ap
A ouvumq oj ap ojumvi^uas p uod :mujv jap ppvj ja jod uoJtBAaja
as sonSijuB soj 'Biojanijsuoa o Biop^uapjo uozbj bj jod anb sbj\[
•ajuauiBjanasa Buiajqojd OJjsanu
souiaajuBj^ •ajqisodiui sa anb asjvuiuifn apand tsva ^asaaaia Bwpod
ouioo 'jaa^q Jiobj ubj ap sa ou Jiaap ap BqBaB as anb ompjn ojs^
^ouBiunq oj b X Bzaj
-BxnjBU bj b (oajispjd oqoaq jap soujpapsap uis) j^ajoa o isb JBnup

�que opere solo con elementos esteticos: formas, pero no cosas, y aunque se haya pensado en ellas.

Bien; el llegar a tal solucion ha costado anos de trabajo y miles
de ensayos. Ahora, nos encontramos que hemos despedido al poeta y
que el alma no se levanta. Delante nuestro no tenemos el escenario
que nos muestre un cuadro completo de la vida. Y cuando nuestra
obra ha terminado, mas parece que tengamos ante nosotros una pared,
que no el espacio abierto. Y, a pesar de eso, vemos que, dada la evolucion que ha seguido el arte plastico, es lo que tiene que ser. Sabemos, que si rechazamos tal arte, para volver al que antes hicimos,
retrocedemos. Que ya no nos conoceriamos; que ya no seriamos noso
tros mismos. ^Podemos dejar de saber lo que sabemos? Hace muchos
anos (era en 1916) yo escribi esto: "el tiempo de la poesia ha pasado, el canto del arte es otro". ^Pero, la poesia, es la misma que la
de antes? ^El poeta, es el mismo de antes? &lt;;Un arte universal —clasico—- seria como el de antes?

Estamos haciendo el arte moderno y miramos a los antiguos. Por
que? ^Es eso atavismo? Es posible. Pues si es asi, debemos de lucbar
para liberarnos de tal influjo.
Las obras, por antiguas que sean se han hecho inmortales porque
estan bien. A pesar de perdurar, las operas italianas nos parece malas;
es que no son miisica. El concepto que tenemos de la miisica verdadera, hace que las desechemos. No es, pues, por el prestigio que pueda
dar la antigiiedad que admiramos a tantas obras antiguas; es porque
son perfectas. Y tal perfeccion esta fuera del tiempo. En ese punto
de eternidad es que debemos colocarnos. He ahi pues, otra base sobre
la que podriamos asentarnos firmemente.

Asi podemos preguntar: &lt;(esa serenidad del arte griego, viene de
la representation o de su perfection? Viene de su equilibrio estetico, o de su creation poetica? No nos enganemos: viene del espiritu
de sus creadores. Su perfeccion plastica, con todo y ser grande, en
la genesis del pensamiento pasaria a segundo termino. Decimos, tratandose de un ser humano: ^donde reside su alma? No la podriamos
localizar, porque esta en. todo el. Del mismo modo, ese equilibrio y
esa serenidad estan en toda la obra. Pero, en nuestras obras, tambien
hay un espiritu. En todo nuestro arte. Y ^por que no ha de ser bello?

Los creadores de la estatuaria griega o gotica ^fueron del todo
originales? ^N0 se apoyaron en otros que les antecedieron? Es indudable. Pero eso pasa con todo. ,^Nos pertenece el criterio que tene
mos de las cosas? De ninguna manera. Por esto, quierase o no, lo que
descubrimos en la realidad (salvo excepcion) es lo que nos enseiiaron
— 50 —

�— is —
A sbsoo sbj ap Bapi jBp A oanaod ouo% ja JBjjuooua 'soubuhuj sojuaim
-i^uas jqanpBjj 'B-nnanjjsa bj auodiui 3j anb sauoiaaij^saj sbj ap jBsad
b 'oAijaiujsno|^ ajjy [a apand? ^oq jBuiuua) Bi^d A 'a^uamjBuig

•ojos
js jod isBa B^tiaA opBjjnsaj ja anb opusjadsa 'b^sia ap sojund sajuaaaj
-tp Jiunaj ap ojbij ojps sand 'BjABpoj atujBpunuojd ms sajuBSojjajui
sojsa O^bjj -o^San p A oanB^q [a jod SBpsjcajp a}uamaAa[ sbjsb nne A
'8a[Bjn^Bu SBjjap ae^ aod 'voiuimb uptovuoqvja ap souvutud souoj saut
soj soraaiquiBa anb noa BiB^sBq iopaaBq soraapo^ ,^ouo^ p JBJadna
-aj sotnaqap anb s^? •siog-^niBg oiJOiBOBg pp b^ omoa 'puojB Bjnj
-utd Ban opaBa^a 'osa oqaaq somaq uaiquiBj so^josou 'Bjnjuid u^
'pnoje Baisnm b^ ^^aia A assq ssa ap as.iips opyjanb ubij (soa
-ipjpu ao\ opoj ajqos) soujapora soaisnin sonnSp 'jsb o^ -jmioi asvq
oj ap pips as (oaisnm Aos on anbjod 'oaoAinba am ts as ou) spin
-Bf 'sBaijsjjnndBJiuoa saaopisodmoa ens ua ojubj ouba anb 'qa^g
%ouot ja
Bja BJnjnid ua opunjojd sbui cq 'anb 'saaaA SBinisiqanui oqaip ajj

•osa ua souiB^sa uaiqniBj soiiosou ^ "p^pipaj b[ ua
ap oiund unSuiu BqBinoj ou 'oqaip aq anb ossa p ua 'anbjog "BJop
-Baja uppBuiSBun ns ap 'p ua oaupjuodsa 'oSanf pQ ^uppBJidsui b^
bjjbobs apupp ap? ^ -paisnui oajioui un ouis 'pspijEa^ Bun o^[ ,{oaij
-oiu oraoa aauaj piqap anb? ^opBjdiuai uaiq oipjoaiABj^ j^,, o tlB3&gt;nj
bj ap a^jy,, ja Jauoduioa piqap opu^na qa^g "oixaiaad un ojps Baa
o;sa ^Bjn^ij Bun o af^siBd un omoa 'jsaj oSjb ou A 'oaijspjd uapjo ap
oSjb Bja (oArjoni ja o Biuai ja) ftjoiu aj BqBiusjj 3MNVZ33 anb o^
,;upiaB3ja bj Ba^d n^jidsa oj^sonu b;uba3J anb isand
'Bxidsm sou anb? :asjBiun^ajd apand saauo^ua j^ "ouBjd opunSas b
jBSBd anb aua^ uoiaBjuasaadaj wj -sssoa sbj jba A jjiuas ap Bjausui
Bjsa opuaiaipBjjuoa jaa^q somasB;uaiui anb oj 'osjbj 'sand 'Bjjag 'oaii
-ajsa 'ojnd opijuas un ua ofsqBJi oj^sanu soiuBaoju^ •upioa%uasaidai
bj ap jp.red somapod ou vA (jojjnasa ja A Jojuid ja)

•auaxj oj aiuaruajqBpnpui
sand 'otusmmunq ns A visaod ns soiuaa ou unn spzin^) ^BAanu
-uam Bun soujinjjsuoa anb souif^uo^ anb -A oj^sanu osbo ja ajsa
ou ^? UBpnp jaanq anb auaij sou 'opB^ipajaB vA ajjB ja uoa Biau^d
-ajasip bj 'saaopijqnasap soj sojjosou jas ap jssad b 'uaiq sang
•opBZBqaa^ sa A Bp^iSssap 'oAanu oSjb
somiaqnasap o souibjjsoui opuBna 'isb j^ "Eppouoasap sa sou anb bjjo
anb sbui BjsnS sou BpipuajdB uoiauBa Bujg -opiqiaaj uaiq B.ias som
-sSBq o soiuB^ip ojusna anbiod 'upsBdBip asa ua asjauod opompa sa
'ojsa jog *unuioa ooajiia un biujoj as BptpuajdB bsoo jbj ap j^ -jaA b

�del universo? Sabemos que, aunque esquematicamente, puede darnos
todo eso; y todo eso sin menoscabo de su punto de vista estetico, que
es la finalidad que persigue, y que tiene que darnos lo mejor.
Me parece que con toda esa remocion de hechos, la respuesta esta
casi dada; el fruto cae de puro maduro.

Al mostrar nuestras obras, si al espectador se le da un cabo (una
representacion, y por esquematica que sea) presto se prende de el
y se da a imaginar algo de humano o real. Desde aquel momento,
como ya se ha salido del piano estetico, deja de considerar el hecho
puramente pldstico (que fue el motivo de la obra) y al faltarle verismo a la representacion, la considerara defectuosa. Quizas por esa
causa muchos artistas abandonaron la representacion e hicieron el
llamado arte abstracto. El espectador no tuvo entonces mas remedio
que permanecer en el piano estetico, pero, no conformandose, tuvo
que preguntar: que representa eso?
En cierta ocasion, un pintor muy naturalista, al hablarle yo de
un arte planista me dijo: "pero es que la naturaleza no es plana". Y
yo le respond!: "es que no trato de imitarla; ella solo me sirve para
encontrar ciertos motivos pictoricos".
Quizas por esta otra causa, el pintor, ya fastidiado de tanta incomprension, trata de acercarse a la normalidad y recuperar el objeto.
Pues bien: ante las obras de pasados siglos, el espectador no interroga, pues no ve nada anormal; y esto, como dije al principio, es
lo que desespera al artista moderno. ,jC6mo lograba tal fuerza y grandeza, tan grande equilibrio, esa eternidad en que se reposa el espiritu? Indudablemente debieron tomar otra via para llegar a tal logro.
Quizas estudiando el proceso del arte en Grecia, hallemos la clave de
este enigma. Pero, como no esta bien que yo les deje en suspenso
hasta la proxima leccion, y no emita juicio con respecto a ese pleito,
dire, que no tenemos que imitar a la mujer de Lot, y correr el riesgo,
de que, por mirar hacia atras nos convirtamos en estatua de sal. Voy
a decir muy en general, lo que pienso. Y digo que vamos bien por
donde vamos. Porque, el simple hecho de mirar hacia el pasado, es
abdicar de lo mucho que hemos alcanzado, dudando de ello y como si
no tuvieramos conciencia ni nada hubieramos comprendido. ^N0 tene
mos delante lo nuestro? ^No es problema resuelto? &lt;;No tiene su belleza propia? ^N0 es original, y, por lo tanto, no nos pertenece? En
consecuencia, debemos de trabajar sobre lo ya obtenido, someterlo a
nuevo estudio, ajustarlo, pero no confrontdndolo con cualquier otro
arte de otra epoca, sino dentro de nuestro propio arte. Y pensemos
que quizas no vemos aun la importancia que tiene, que yo creo que
es mucha. Y si el publico aun no entra en el, pensemos que es cuestion de tiempo y ayudemosle a comprender.
Digo esto de una manera general, pero despues lo trataremos por
partes.
— 52 —

�— es —
•sbsoo SBy ap yBuuou uoiany
-OA3 By BpBp 'jas Biqap TSB anbiod BJ3 'J88 Bips is 'a;sa sand 'Baoda
i:jjo jainbyBna ap [a oinoa ojobj bjjba anb jBsnad A iajjv ojfsami via
anb jBsnad ap sonreiqap 'ajJB jbi anb A SyBuuou ojaadss un noa BuSnd
na asaiAn^sa anbnnB 'Bjjsonu BApamisuoa uoianyos By Buanq onioa .ibj
-daaB soniBiqap 'Biananaasnoa na 'an) 'sbsoo s^quiB jBjunf jaianb ayqny
-osin uopsana Bja anbaod 'fowjjou oj^adsv un b jBiannnaj ap soniBiq
-ap 'soijouoo sauopya soj A uptoonujsuoo vj apua jod '•A 'ound ootjajss
oimjd oj}sann japjad on ap anbani} b 'anb 'optpna^na aq on ^iu is
'oqaip Bq sand iopnp t/ son ajuaumwiijn anb muajqoud jv ucncmjos
/ uoa uaiq BuiBdmoa as on 'esoa \v^ 'anb aaaJBd am 'san^—
"BJoqB oiujijB A auuijB osa ^ig—•
isb sa o^[? ojafqo ^ap ojuainiBjpnui
yap A uopBuuoyap By ap osjnaai ys jByad^ nis opoj ajqos iA 'yBniJon
ojaodsB ya opuBAjasuoa 'sotajauoa sajoyBA soy ap A uotaanjjsuoa By ap
'oaija^sa oy ap ou^yd ajsa b je^ayy op is Biaiqnq oiduny jB^nf ya 'anb
-jo^ 'Binayqojd ya opBajoniBasa UBjqBq anb ioidniiy opBSnf HBiqBq on
'(opoj ajqos SBjsiqna soy b pajsn Biaayai as) soujapom sbjsijjb soy anb
'snpBSBd sanoxaaay na paisn ofip :oydmafa jo^ "oyya b Aoa san^—
•Bip 'naiq Bjsa A ia% ^A 'ig—
K---pas ojBId
snainiB^^ apjanaaj oiad 'ayjiSojjoa Btni BipBso ubj sa anb ag—
I'''anb ua
A apnpp anuiaap aiamb? saanoiua 'ojtad 'ayqisod sa opo^—•opnaiaipEJ^uoa B^sa as anb ojbj nanq on ao^q b^ pajsn 'sauoia
-aay SBtuyiyn SBjsa ua anb 'oip ay is — ojjsaBin opiianb auopia^—

IIIA M0IDD31
"8^61 ^P 9
•odmaji aambyBna ap ya oinoo ojubj aysA anb A jaa^q somaqap anb
ya sa somaanq anb a%xe ya anb : Biauanaasuoa na 'jas anb auau anb oy
'BjoqB 'naiq Bjsa A 'any anb oy uaiq OAnjs ^ -odniaij japjad sa jBJBd
-inoD ya anb 'saonoina j^ "odmaij ojjo ua oziq as anb oy laocq iu laaia
apand on vA 'ojsa jod iA 'aqBS anb oy jaq^s A aas ap jrefap apand on
'jioq ap ajquioq y^ -apuodsauoa say anb pspiyBjuani Bnn uouoij oySis
o^isann ap sonpiAiput soy onioa jsb iajiB ns jauai ap Bq oySis Bp^a
anb :Bisa opis Bq upisnyanoa By ^ •uoianyos Bun jByyBiy ayqisod Bja ou
anb :biuiouihib Bnn b ainaiy soniBqBjsa anb sonjaanaAnoa anb opuiaj
somaq saauo^ug -stsajujs By b jBSayy opipod soniaq on 'opszjojsa som
-aq sou anb sem jod j^ qBSjaAinn ouBmnq oy 'ojajauoa oy 'BJnjan^jsa
By 'oaijajsa oy :Bsa Bja sisajpuB By j^ -ouBinnq oy b 'sbsoo ssy A opnnm
yap pBpiAijafqo By b 'p^piyBiujon By b laAyoA :ojsandoid soniayj
•sisa^uig •— sisaqiny •— sisa^
:buuoj B;sa na
'ayqisod ajnaniBjajauoa SBtn oy 'npijsana By opBajuByd somaq

(8Tq) IIA M0ID33T

�—Si, esta bien, siga.
—Pues bien, maestro, ,^no cree usted que en eso hay contradiccion, ya que al parecer, tampoco jugamos limpio?
•—Solo aparentemente...
—Permita aun, maestro, y ya termino. Ultimamente, dijo usted,
que habia que volver al sentido estetico griego; el cual babia realizado el milagro de dar la imagen normal dentro de los valores concretos
de la forma; y ademas sin cortar con lo humano y con la naturaleza;
que ante si, aquellos artistas, tuvieron un cuadro completo de la vida.
—Exactamente.
—,;Luego... ? ^No ve usted una contradiccion en todo eso?
—Si; ya he dicho, aparentemente. Voy a explicarme; solo que
para poder hacerlo tendre que dar un largo rodeo.
La pintura en el siglo XV, en Venecia, cambia de piano 0 de base:
pasa, de lo mental, a lo visual, de lo concreto a lo aparente; de lo
universal a lo temporal. Y aqui provisoriamente, dejemos aparte a la
representacidn.
Sigamos. Dura este nuevo ciclo unos 4 siglos; que es como decir
basta 1900. Por que, desde ese momento, se inicia una tendencia,
planista constructiva? No vamos ahora a buscar el por que, que seria
largo; constatemos eZ hecho. Y en 1910 el Cubismo ya ha cristalizado.
Desde ese momento, el arte a tres dimensiones parece que debe desaparecer. Pero no debe ser eso, puesto que existio y dejo obras grandiosas. No debe, pues, desaparecer, pero sufrira una deformacion que
le impone el nuevo arte que aparece: eZ arte a tres dimensiones debe
ser tambien construido, pues es lo que impone este otro tiempo. Y asi
Zo pintura perdura con todas sus cualidades, que son bien precisas.
Bien; la nueva pintura bidimensional, mental y no visual, se ejerce en pequenos cuadros de caballete; lo cual es una equivocacion, pues
su destino es la pintura mural. Esto vendra mas tarde: sera el Arte
Constructivo Universal.
Al desarrollarse este arte bidimensional, descompone la forma
para lograr una superficie plana; toma solo fragmentos de ella, e inventa un sistema de ensamblamiento de esas partes, para llegar a un
ordenamiento plastico independiente: es el Cubismo.
Unos siete siglos antes de Cristo, en la Grecia antigua, se fijo un
concepto estetico del arte: es la primera vez que, de una manera definida, aparece en las obras: la forma se hace absoluta y no descriptiva y representativa, o bien esto de una manera restringida; los escasos medios tecnicos quizas favorecieron en tal sentido. Es el concepto
mental sobre el visual. El momento ya mas aparente, y con una tecnica
mas desarrollada, aparecera luego en el siglo V con Fidias. Para ese
tiempo ya se va entrando en lo aparente.
Tal concepto mental de la forma, siete siglos o mas antes de Cris
to, es el que reaparecera a principios de nuestro siglo para dar origen
a un arte mental. Pero ya entonces (y debia ser asi) eon otra expresion, no ya la serenidad y equilibrio entre la naturaleza y la forma,
sino propendiendo decididamente a lo estetico y apartdndose de lo
— 54 —

�— ss —
opB3]duia UBq —soaod Xntu uos anb 'op^dnaoaad UBq as anb sbjsij
-as so]— osa aba^o] Ba^d 'uatq sang -js aajua ubabziuohiab SBtuBf abzb
aod tu 'saavjnapand sotuuof svpmjva svui st^ uoo 'sopoi sojafqo sog

•oattonutsuoa
o\ A ojaaauoa o] Btasi] at p aas aqap 'paauaS ua 'Biauapuaj b] anb
oaaa 'osa ap aBsad y •BaauBui b]os Bun ua souaBaaaaua Ba^d opaBjsqo
opts Bq ou ]Bna O] 'ssanjutd SBuanq opts UBq s^poj y 'saaaA ssqantu
opBaaptsuoa opts bij 'jmuaou ojaadsv pa 'ajuatnStsuoa ap A 'ojafqo
]ap uptaBaadnaaa Bun ap ojuajut ]g •sBaijBtuanbsa ajuatuBaiajatnoaS
A ojundBajuoa ua SBp^uapao 'sapaaat 'sajBuoisuatutptq 'sbajo A 'sauots
-uatutp saaj sbj ap oiasdsa ]a ua 'putaou BtauatasdB ap A BAtjafqo ajuBj
-SBq 'jvjuaw. Banjutd Bun aajua opBipaso ubi] ssjsa y -SBatuaaj o sbia
-oaj ap pnjtjpitu opcABSua sotuaq 'wppanajsuoa vj A oaviaisa ouvjd pa
bjsia ap aapaad uts 'soub soiaba ajusanp optaaoaaa oSabj un ug
•SBtuijjn SBjsa A SBpBSBd sauotaaa] ua oqatp o]
aajua uotaatpBajuoa b^bi] anb 'sand 'oaaa o^^; •soutBfBqBaj as^q
aaqos oatjajsa optjuas ]ap putaou u9tan]0Aa b] opts Bq anb A 'oft
onpaB ap sous q^ 3P ^1^m aP otasdsa un ua optutjap A opBajuooua
ajuatuBSouad o] 'aiaap sa SBtuaoj b] ap A ao]oa ]ap sojaaauoa saao]
-ba so] 'ojaBajsqB ojuattuBuapao ]a '^anjanajsa B] 'Bptpatu B] rooijajsa
O] BqBjatp sou ajuauiBStaaad anb O] optpaad souiBaatqnq 'sssoa sbj ap
[buiaou o jsanjBU ojaadsB un b aaA]oA optaanb aaq^q ap 'uatq sang
•SBpnasaqns sns A outstqng ]ap ajuatu^BoipBa BABdas sou bj( ops ojsa y
•pos^aamn oj ua :ataap sa SBzapanjBu B] b A ouButnq o] b ABptA]o uts
'otaqt]tnba un A uapao un ap oajuap outs 'Bjstuotsaadxa A osonajsuotu
o] ua aasa aaaanb uts oaad ' (pBptpjuaut Bajsanu uoa opaanaB ap)
sajBtuaoj ssanjanajsa SBAanu b opBAaj] Bq sou 'mupo ap sauoisaadxa
b souaBAaj] ap z3a ua 'ojsa y 'otnjosqv svui oqaaq sotuaq oj 'oatjajsa
o] ap ojdaauoa ]ap souat]BS uts '^oq ' ^Buaapotu Btauaia b] A Botsnui B]
'Btjoso]tj BAanu B] oajsanu saABaj b '•A 'so]Sts so] opss^d ubi] o3]b aod)
otusi^mjaa^ajui ua so^ataS son^tjuB so] anb sopBuotan]oAa sbj^;
•Banjanajsa Bun asopuatuodtut
'asABatjipout ptqap 'sauoisuauttp saaj b Banjutd Btusttu Bg ^ outsi]BanjBU
]B zaA bajo aaA]OA Baa ou? 'Btuaj ]B A paa Butaoj B] b aaA]OA ]g
•joxia otuisipuBaS un sa 'otusiqn^ ]a uoa o^tjanajsuo^ ajay oajsanu
atpunjuoa 'ojsa aog "oqaaq soinaq anb oaaa anb o] sa y 'mouasa ns
anb sviu avcuasuoa souivipod ou :ojutjstp Anm opunut un ua 'XX ]*&gt;!8
]a ua soutBqBjsa Son^tjuB ajaB ]anbs acpouiaa b a3a]oa sotuBipod ou
'oaag 'BzapaujBU B] A ouBtunq o] oaodtuBj ouioa isb ^bjsia ap sotutpaad
o] SBuref ^soajosou aod optSoaaa anj 'oSajuS oaitaisa opnuas ]g
•otpatu unSutu ajuB OAnjap as ou (Btaoutin Bun BABd ojab
un aas anb Bjapuaj anb ojsand 'baijbS^u BaauBtu Bun ap 'aaainb as ts)
asaauodtut BABg 'opBjB^ap aq o^ anb O] sa ojsa y •osonajsuotu o] ua
9jCbo 'buiaou Bpoj opuatdutoa 'ojsaad A (otnsipnjaapjut ]ap ouaaaaj ]a
'umauaaui B] Baa) snaanu sviuaof uojuanui ap pj^aj ouB]d asa ug
•buijb ]b ptauaA uozba Bg "uptainjut b] b A ojuatmtjuas ]b pututop
BtauaStpjut Bg •otaqtjtnba ]a 'sand 'ptpaag ••ozapoanvou vj ap A oumunq

�diversas tecnicas: colocarlos dentro de un orden, sea la medida armonica u otro; deformarlos, para que entraran en un ritmo; esquematizarlos geometricamente, etc.
En aquella escultura arcaica-griega, no'falta jamas aquella preocupacion ritmica ortogonal; y en esto puede verse, hasta mas que en
la forma, el sentido de lo estetico que poseian. En esto yo puedo vanagloriarme, porque en cualquier tiempo yo he estado por entero en eso.
Al intentar, pues, la recuperacion del objeto (es decir, su repre
senta^ion objetiva normal) he visto tal dificultad, si es que no se le
deformaba o se ponia en un orden geometrico. Debia reducirsele a
forma estetica, inmaterial (despojarlo de sus cualidades intrinsecas
a fin de que, por su homogeneidad con los demas, pudiese armonizar
en un conjunto) ; y por esto, mas que un objeto material (real), debia
de contemplarse la idea de un objeto, Como se comprendera, esto no
podia lograrse intelectualmente; es decir, sin sentir el objeto, sin
entrar en su alma: trabajo, por esto, de creacion del artista. Quiere
decir, recogido todo sentido de naturaleza y toda la forma Integra
del mismo; en una palabra: humanizado.
Como puede verse, tal proposito es bien distinto de aquel del
cubista, que desarticulaba el objeto para juntar sus fragmentos a otros
objetos o creaba formas monstruosas, penosas a la vista. Aqui, por el
contrario, se quiere que el objeto no solo perdure a traves de la deformacion, sino que de cualquier modo conserve Integra su esencia.
Es decir, que el objeto, integro y verdadero, no deja ni un momento
de preocupar al artista.
Pero, aunque el objeto tuviera que perecer en honor de lo este
tico: el ritmo y la estructura, seria licito hacerlo. Y hacer a la inversa,
o sacrificar esto ultimo a la objetividad del objeto, seria negar al arte
en su sentido mas profundo. No hay pues que oir la voz del vulgo,
que quisiera que se hiciese tal cosa.
Si los griegos partian del sentimiento y del alma, esta bien claro
que poseian tambien el sentido estetico mas profundo; podria decirse
un sentido innato, propio de aquella raza mediterranea; cosa que nunca podremos ver en las razas barbaras. Con todo, tal sentido estetico,
no se fijo sino tras una evolucion de algunos siglos. Existio en Grecia,
antes de su unificacion, un arte naturalista, muy tosco, el cual, sin
perder ese sentido, se convierte, en el periodo cretense y micenico
(en la edad de bronce) en un naturalismo ornamental, a base de motivos florales en arabescos formados por curvas entrelazadas. Dorios y
Jonios, en la Edad de Hierro, unifican la cultura griega, la Helade,
propiamente dicha. Pero, un siglo mas tarde, el Atica se impone definitivamente. Tal fundamentacion de Grecia, fue obra de los Jonios,
que extendieron su admirable cultura a lo largo del Mediterraneo.
El naturalismo de Creta, desde el periodo neolitico, (unos 3000
anos antes de Cristo) tiene su punto algido en 1700 A.C., en Micenas;
de manera que el sentido de lo abstracto podria fijarse entre los siglos
VI y VII antes de Cristo.
Cuando se comienza a estudiar de cerca los grandes centros de
— 56 —

�— is —
ao&lt;j 'asaiuijap opnd p^paaA Bpunjojd pi anb Bpaa-q ua ouis aas opnd
on j^ 'njsntoiunii pp JBapi uopBaids^ bj Biaas Bisa X :aas ouisim ns
ap p^piun bj b Biapuodsaj 'SBjqo sbj na pBpiun bj ^ "BpiA b[ ap oSibj.
O[ b 'oinsim ja aaqos of^qBii p na jaa ap Bq 'ssjqo sbj aiqos ofBqBii p
na anb sbj^^ 'uaovif v^vd jas :zaA bjio afip anb oj sa ioiuauioin opoi
ua A 'opoi ua opusniaB A opuaiAiA :ja opoi isn asopuapuis 'SBuaiy ap
ouBpspnp p jas anb auaii jBSjaAiun 'oiajdiuoa jop^aja jq -soniBasap
oinBi anb oj b jbS^jj somajpod anb aiuainBUBinaui^Bjj sa on anbjo,j
•ouiuiBa p souiBjja anb aaajBd am ojad 'Bdas oj oA anb sa o^
;oiaaisim p Bisa
apnop? soniBiun^ajd sou A sonSxiUB sojapom soj jbzijbub b soniaAjoA
j^ 'soniBin^asaad anb pBppijdmis BsoipuBJ^ enn uoa iu Bzjanj bj uoa
in 'soniBq^aadsa anb BpiA bj uoa souiBp in ^uajss on ssjuana sbj anb
souiaA j^ -so^Bsua soinaa^q A SBjjoai sotuBjnuuoj isb j^ -oaiuaai bisia ap
oiund un apsap 'jiaap oaain^) •ayu&amp;uipaiojmd 'aiJB ja ua 'souiBasng
•a.iquioij un opoi jap jas b opaSajj Bq ou 'j^api pBpnia jbi ap ou^p
-rpnio Bas ou uainb j^ -oujaia oSjb sa SBuaiy 'ojoqiuis un 'oawpisiq
oj ua pBpijsaa Bun anb saius soaiosou Ba^d aas anb auaii SBuaiy B^
•jiaia ja ua A aiaB ja ua omsijBaniBu oaasoa^ ja sa sisaqius BAna 'jbs
-aaAiun ousjd asa b isajaBAajj opiaanb aq oA ouBjd asa b ^uaiq \
'Bisaod bj b oiuoo SBaiifinaiBiu sbj b asaiaapa Bjpod oiubi anb 'ooijajsa
oppuas aapuaadiuoa A aiiuas jbi b ajsomaiuBjq 'oaiissjd aiaB ja A bis
-aod bj 'bijosojij bj odaana biuoi :uoiaBaaa BsoaqmosB sbui bj aiiiiuaad
onb Biapuai anb 'aiuaipuadapui 'oiajdmoa opunui un oraoo oaBisap as
anb aaaa^d ijjb 'soduiaii A saa^Snj soj sopoi ap soAiiiiuiad soj aaiua
BOBisap as oisaad anb 'Biaiaiuoa^ bj ap osnjuoa opiiuas j^ •vatjovud
uozvj bj ap 'psaaai-un upzoa bj oaBisap ag •ouistumuny A poppoaj ap
oppuas un ajuatuvja^uvd aiduiais opumpjmui opunui asa A iaiuarp
-uadapui opunui un ua 'oiujiu ja A viuuof nj 'ofotKiisqn oj :ojaquB oai
-sanu b apuodsaaaoa anb 'Biaaa^) ua piuijap as oSjb 'bbs oiuoa Bag
^oioajaadiui oj b oiaajaad oj A 'oisnf A
oiaaia oj b oiunf 1011a ja 'sBaqo sbiusiui sbj ua soiuaaaA ou? uoiansaaad
Bisa uoa 'unB ^ -oia 'sauaSoig 'aiuoaaa^uy 'oa^puj^ 'oaaiuojj 'sBipi^
'saiBaapg 'uoibj^ 'ssaoSBii^ :saaqiuoq sopBuituaaiap b ojos asaiaajaa
'oisnf sbiu Biaas 'oisa aoj -SBpBSBaaB sap^pnia SBqaniu A 'sopsoijiaaBS
uoaanj saiuauiiua saaqiuoq soqanm 'osa aod A ^Bzaandiui Bqanm uoa
opipunjuoa 'osa opoi '8^I^[ "Baiiy bj iszanbia loAviu 'apap sa 5Burns
nun :asaBaijiun jb oSanj piisisaad osa s^zinb ^^ "BaauBiu ns b opuaiA
-ia j^na BpBa oaad 'oiaaio sa 'uoaaiAiAuoa —apBjajj bj— sojqand ap
pniujniu Bsuauiuj 'BsoiaoqBj Xntu anj Biaaa^) ap upiOBOijiun Bq
•opoi anj
A iopnX^ ojps oisaa ja ^aiuBaiauad upisiA X BpuaSijaiui u^ag ap saaq
-uioq soiuBna soun ojos uoaaiisixa anbaod aiisixa opipod Bq 'sanqna
usaS Bun Bpoi 'saaaA y -opoi sa X 'osoioaad jBiacu ap soiuBaS soun^jB
Baqsq Biaoosa Bqanui aaiua iosBd b osb^ -opoi oqaip Bisa bX '"oia '^o
-sia^ oiaqqinba ja,, 'tiBx&gt;aia3 pBpiuaaas bj?, ttBipBaay,, o 4tBiaaaf)5, op
-uaiaip ua anb aoaaB^ "SBiaoai aBjnmaoj X jDzpvuaua^ sa anb osoaihjad
oj aA as 'uaaanj anb sooda bj ap X 'uBas anb a^Snj jap usas 'Banqna

�esto, el sentido estetico, es, para nosotros, un sentido universal, pues
todo lo incluye.
El valor que puedan tener las palabras desde un punto de vista
gramatical, poco puede importarsenos, si hemos fijado ciertos hechos
profundos en algunas palabras. Por ejemplo: la palabra abstracto.
Explicitamente casi no sabriamos decir lo que significa, pues, lo que
queremos significar siempre sera mayor que lo que expliquemos; pero
explicitamente todos, mas o menos, sabemos lo que queremos decir.
Ybien; hay que estar siempre en lo abstracto, que seria igual que
decir en lo estetico.
Los intelectuales, todo lo confian a su inteligencia y no a todo
su ser. Por esto, toda su actividad la fundan en la invencion. Inventar una pintura, una teoria, un estilo o una manera. Y con esto no
consiguen jamas hacer obra viva. Porque tal facultad de invencion
(de imaginacion) es necesaria para la creacion, pero vale cuando
forma como parte de un todo completo.
Trato con esto que voy diciendo de acercarme a un Arte Univer
sal, pero ya no hay que decir que vale igualmente para la Pintura.
Ymas cuando esta, tiene que ser como ya se dijo, construida.
El otro dia cuando yo comentaha algunas obras mias, retrospectivas, de 1913 o por alia, dije, que por tener ante mi, en imaginacion,
aquellas representaciones idilicas o heroicas, yo hahia pintado aquello
con el mayor amor y entusiasmo. Y esto no escapo a algiin oido finisimo y tuvo que subrayarlo. Y no menos, lo que yo ahadi a aquello:
de que ante una obra constructiva, me encontraba siempre, como ante
un problema que debia resolver; y que me era penoso, palabras imprudentes, si fuera imprudente decir la verdad.
El hecho es cierto, y, ^que debemos deducir? Quien tal oyo no
supo o no quiso formular juicio, pero yo debo decir que pudo haber
en el fondo de tal hecho. Hay dos cosas: es la primera, que en aque
llas composiciones tuve que apoyarme en imagenes ya sabidas y acreditadas (mediterraneas) y que venian del mundo clasico griego; y
es la segunda que copiar o describir graficamente una realidad o
esta vista en imaginacion, siempre es copiar o imitar. Pero, en una
obra abstracta, ya no se trata de copiar o imitar, sino de crear concretamente un ordenamiento plastico. En resumen; que siempre nos
encontramos con lo mismo, que, cuando copiamos una forma real,
el camino es llano, y cuando queremos dar aquella realidad, sin imitarla, el camino esta lleno de dificultades. Y esta es la tragedia del
artista de hoy.
Se diria que hemos comido del fruto prohibido y ya no podemos
volver a la inocencia. Y es asi. Nadie nos hara dejar nuestra posicion
por nada del mundo; sabemos que nuestro sitio es eso. Y en tal contingencia queremos volver a la normalidad y al equilibrio; a la serenidad, si posible fuese. Pero, ya hemos visto, que de aquel sentido
estetico de Grecia, solo podemos conservar la esencia, como antes ya
dije. Y esta si que no tendriamos que perderla jamas, ya que para
— 58 —

�— 6S —

•ouiapoiu
jsijj /a 'ozianjsa ap soub uoa 'opBio/ Bq anb bhu/b b/ sa Bjs^
•sbsoo sb/
ap ouiaja o/ ua 'odraap ^ iBn/ ap Bianj '/BuopuaAuoa o/ ap Bian^
•/BSiaAiun o/ ua sotuBjsa sand 'soapsp/d so^uatuaja so/ ap otauauoa oj
A 'ouifiu ja 'oatj^awoaS oj 'soottuspa soiuauia^a so/ 'vcinonutsuoo voit
-s/d umsaidxa b/ '/osian/wn oumunq o/ 'omsiui o/ aas ^ ouB/d ouisiui
/a ua JBjsa jod 'ua^.iaAuoa 'ojovj.j sqv o/ ap BJni/B Bsa b so^san^

^Bjnjmd apuBiS bj o a^a/pqBa ap sojpBna soonp
so/ soiubSbij opusna BJBd Bas A 'auuij uaiq sa BuuojBjB^d

"uotonna-p sa 'ajuauiBoiJoSajBa uaiq oppap anb
'ojsa o^aj; *osa opoj ap sofa/ ^nui opBAaj/ Bq sou (ojaBJcjsqB o\ Bas
o) oaijajsa o^ 'BUBUinq uoisajdxa bj A ^eax BpuapBdB b/ jBAjasuoa
b ojuBna ua opip^ad souiaq 'ojn/osqB o/b b souopuBajaaB 'ojajauoa
opiiuas 38a ua opBUBS souiaq is 'anb 'apiiupB anb 'sand 'soiuauaj^
•bui/b A ^pp uBpunjui a/ anb sbj
-spJB jod opBiuoi Bas aiJB o^sanu anb ajduiais :pBpaA/BS buii jao^q
anb ^bi/ oja,j guopn/OAa b/ ua oscd un bjjbdjbui 'onSpuB /b o^aad
-saj uoo 'ajjB o.ijsanu : ajuouioAa.iq opiaap BJBd 'j^ •BapsB/d BpajBiu b/
sa anb 'ajjodos /a ua p^p^aA joAbui A 'Bjnjanjjsa b/ ua joSia ^o^bj\[
•opipaons Bq anb o/ sa A 'B^njosqB sbui p^paaA Bun b 'ojajouoa o/ b
apuap anb v\ jas anb auap iupzsj B^sa jo^ •jBpB.iSo^joj Bpras iupp^j
-luit b/ jod Bzuaiuioo sand 'ij/b ap auap aiJB /a sand 'ajuaJBdB b/ jas
apand o^j ^jbzubab aqap jbiid? *_^_ 'sauoToisod sop SBisa ap Bpo n Bun
jbzubab anb auap o :bu.io^o jas apand ou 'uppisod /bj 'ojod 'usjq
-i/tnba as ojajouoa o\ A oiuojbiIb o/ anb ua oiuauioui un BSapq
•jBjjuoaua anb Au\\ anb o/ sa oisg; ,joppuas /bj ua Bsjnduii sou
an)? ,jainoABdB o/ ap oiamfjad ua oja^ouoa b/ b soiubui/dui sou A opq
-i/inba /bj souiBZBqaaj sojjosou anb ^o^? "ajuaxvdv o/ A oiaxouoo o/
ajjua opqqmba un OAniuBtn as (bdibojb Bpaj^ b/ ua) Bpaif) u^
•ojoadsB
OAanu un ap A B^npaniisa BAanu Bun ap p^pisaaau bso ap anb uod /a
jcaqss anb BjjqBq bjoi/b OJa^ •otonjtsqn o[ uoa 'opoiu oajo ap oqaip o
t/Bpuasa oatjatsa oppuas asa uoa joa anb Bpsu Bjpa^ ou a jib /bj b^
(Bjsi/BinjBu ajiB /ap osbd /a ua Biias oraoa) aoipBijuoa b/ is unB sbui
a 'spuasa Bsa ap B/nauiAsap as is oiad ^uojjba anb Bjioduii b/jbu
'Biauasa buisiui Bsa ua (oApannsuo^) ajiy /a ua A 'Bpjnijsuoa Binjuid
b/ ap osb3 /a ua sa ouioa) uaSiio ns ubuioi 'upisaidxa ns Bpoi 'up ua
A 'Biqo b/ ap Binjonijsa b/ is tapuadaQ ^/Biauasa 0/ b Bjioduii 'Biqo
b/ ap upisaidxa A ojaadsB /a i/Buuoj 0/ ^jiba anb /a? ^uaiq ^
•ajiB /a
omoa Bpp b/ BJBd ojubj A 'asBq Bijsanu .ias anb Bjpuaj aidiuois

�Se ha llegado a esta unification: el artista, entonces como un
instrumento bien templado, puede hacer lo que quiera.

Ha costado mucho poner en claro todo esto, y, ante solicitaciones imperiosas, marchar adelante, y dar solucion al problema satisfactoriamente. Ahora, pues, nuestra conducta tiene que ser bien afirmativa. El arte que debemos hacer, es este que bemos dicho, y no
hay que negarlo en ninguna forma, ni permitir que nadie pretenda
criticarlo o corregirlo, sugiriendo modificaciones o arreglos que no
consiente: el, pensemos, que es perfecto y bien definido. Por esto, no
debemos hacer concesiones de ningiin genero, y, si pintamos, sera
para hacer este arte y no otro. Sea la Pintura, sea el Arte Constructivo Universal, deben pasar a primer piano y mostrarse sin encogimiento; y, quien no lo entienda, que lo estudie, que ya sera bien triste
para el si debe estudiarlo. Oportunidades se nos presentaran para ha
cer obras definitivas, sean pinturas murales o vidrieras de colores,
esculturas en piedra y en madera, decoraciones graficas, etc.; y, en
ningiin caso debemos de ceder ni un punto: tendra que ser nuestro
arte o ninguno.
Setiembre 11, 1948.

LECCION IX
Cuando estuvimos en el punto medio entre ir hacia la forma o
aspecto normal, o hacia la abstraction, para mejor juzgar lo que debiamos hacer, nos pusimos aparte ya del arte y en un terreno puramente filosofico; y entonces, sin pasion ni ofuscamiento, tratamos de
ver que camino debiamos emprender. Hecho esto y echando cuentas,
pensamos: si vamos hacia el aspecto normal, y aunque sea en un
piano universal, forzosamente caeremos en el molde griego; o si no
en un academismo; del lado de la abstraccion, en cambio, con las
reglas, podemos hacer algo nuevo; entraremos en algo bien concreto
y bien nuestro.
De ir del lado clasico hubiesemos caido (como yo en otro tiempo)
en un arte a lo Puvis de Chavannes, o en un plagio del arte griego;
del otro lado, en cambio, se nos abria un camino de creacion. En
resumen: que el concepto estetico de origen griego mediterraneo no
solo nos brindaba la base de lo abstracto, (porque si la encontramos
fue porque partimos de aquel concepto) sino que, ademas, nos mandaba, por la fuerza de su misma esencia, a perseverar en el; que es
decir en lo abstracto; en. la estructura y en lo concreto de la forma
y de los valores pldsticos; y ya para siempre condenaba al naturalismo imitativo. Y he abi como, a mas de veintisiete siglos, tal concepto
no solo esta en vigencia, sino que ha determinado una nueva orientacion en el arte contemporaneo, abriendo un nuevo ciclo. Porque
bien podemos decir ahora, que comenzamos a comprender. jNada
— 60 —

�— 19 —
ap oSanf nn na 'oraju nn ua Bjsq -Bapi Bun Bfij Bipuaj 'ajuatuBUBfa[
'uppoiua [bj ap uaSoiBiu [B o^s A 'ajuamspuoq ajuais Supiaoiua ubjJ^
nun ap opiasod Bjsa 'Bfnqip o Bjuid 9Bijuaiui 'anb sa iiaap Bjpod anb
oamn oq -ozjanjsa uis ojsa jod A Bjuana asjsp uis o.i3&gt;B[iui [bj Bzipaj
'pBpaaA ap JOjuid sa anb [a ^ *asjBai[dxa apand ou ojsa jo^ "ouai
-siui [ap ojjuap 'asiiaap apand 'aonq as A B.mjuid B[ apuauduioo ag
•JB^iBjjBsap ap a[qisodmt issa opipuajua [bui nn jqB ^q -jBnjiqBq
[a ua anb ouB[d oijo ua asjBao[oa ap uaqap 'upiavjauduajui ns ouioa
'Bjnjuid B[ ap 'sand 'oiotauafa [g[ "B^niuid B[ ap BUBjjua B[ ua jbij
-ua [tajjip uBj sa 'oAi^in^ui ouis '[Bnjdaauoa Bp^u sa ou anb o^sa opoj
lod j^ •BBaiJjauioaS sauoiaBapi SBpipam uatq A SBjoijjsa sb[ ua oraoa
'jo[oa ap SBqauBui sb[ ua 'BAijanjjsuoa BjsxuB[d BJn^uid b[ ua ouioa
'sauoisuauiip sail b Bjnjuid B[ ua Boiji^a'A as oiubj 'Bsoiaaisiui uoiobj
-saS [Bi 'oj[nao osaaojd [bj^ 'oija^siui [bj ua soiuBjjua anb so[[a ap bja
b[ jod sa ou anb A 'sBuiap UBisa sojdaauoa so[ inbs anb A 'osaaojd
[bj jinSas sa anb noijip o[ 'axaap ap oqBOB anb ojsa jod '3a ag
'vjnuiid ajuaut
-^vau opuaiovti vjsa o aaoy aojuief ja anb '^iaap sa iaanpoud as sisajuis
Bsa anb Jtapuajduioa A Jijuas BjBd ouis 'nptaojsa^ ns ap otuaisiui ja
ua uvj$ua vund ou iasjBsuad anb oAnj sajus anb ojad Ssa anb o[ aaqna
-sap as 'B^opuaiasq anb A 'aovtf as 'vsuaid as ou 'Bjnjuid b[ anb 'sora
-aaapuajduioa saauojua ]^ •vj.ntwd nj sa anb oj ap ojdaouoo \a Bjaas
-od as anb 'jiaap sa ^Bjjoaj B[ uatq opipuajdmoa Bjqsq as sojub anb
'ojb[3 sa 'o^a^ "Oi^ns [Buos^ad Anui oS[B 'o^ipaui oSjv Bjas 'njtJtidsa
ns ua opBjsa^ Bjqeq as anb A 'bjsijjb [a opBzi[Ba^ Bjqsq anb sisatuis
vj 'anb :ajuBjJodnn sbxu BjABpoj sezuib 'Bsoa b^jo unB j^a souiajpod
saauojua j^ 'atuawajqij A upiaouia uoo uvjuid A 'Bj^oaj Bpoj 'ojund
ojjaia Bjs^q 'jBpiA[0 ap souiaq 'ojo[ [bj BJBd oja^ tunjmd B[ ap
ouBjd [a ua soiuBjsa anb jiaap somajpod saauojua \ *oaijsB[d ojuaui
-a[a ua 3A[onsaj as jsb 'ojdaauoa ousuinq opoj 'snuoaj sb[ sspoj 'p^p
-i[B3J B[ Bpoj^ ••D^njmd vj vfuns 'o^nfuoa un b opuaipuodsaj ouioa 'anb
Bi^d [aauid un jbuioj Bjs^q 'sand 'aanpoid as oiuoo aq^s as in 'pna
B^ •sisajujs Bsa b souiaiB^a[[ anb 'opoj ajuB" 'opuajtuis iiaap sa ivunt
•utd opuaiovy 'opuntuid 'oiJBijuoa [a Jtod 'sg •ajuaiuvoiupat A ajjBd ua
bsoo B[ souiBiJaAjosai o[os 'buiioj [bj ua aapaooid ap 'anbio^ 'B^njuid
ap Buiapjoid oijsanu souiajaA[osai anb (asjaasq Bqap ojsa anbuns A)
'opuozijnun A opuvsuad sa ou :ajuBjjodmi a op^aipp ^nui ojund
nn ibib[3B BjjpuaAUoa BioqB oja^ -pBpiaA [bj ua souiBiuiijBai soui
-apod 'upiaaiAuoa joabui uoa A soipnjsa soraij[n sojjsanu ap sandsap
'^ojj -oaijajsa ounjd \a ua asjauod 'jiaap oiuoa sa anb iupiaanujsuoo
[ A upiaovjisqn b[ :souiapoiu so[ uoiBijuoaua anb o[ assq jod jauaj
anb Bjipuaj aiduiais 'uoiaBjuapo Binjn} Bjjsanu asanj anb B[ asanj:
'anb saaaA sspijadaj afip 'saioi-iajuB sauoiaaa[ ua anb 'uapianaa^
•I^q ou ouiuiBa oijo anb ap A ojjaia oj ua soui
^jsa anb ap aiquinpijxao v^ 'opB[ ojjo jod Bp sou 'bia [bj ua A ajuas
-a.id [a BjsBq oqaaq oq •sop^juaiiosap ouioa A s^juaij b sbiu on ^A A 'aj
uoa jBfBqBjj souiapod 'sBzuBiadsa saaofaiu sb[ uoa 'anb 'sapspijiqis
-od sa[Bj Bijsaniu sou 'apuBiS ubj pspiaA ap oqsijB ajsa 'bj( oja,j jsbui

�valores, en una miisica que se produce, y que no es cosa alguna. Esta
dentro del campo de la pintura, y, sobre todo de la pintura como
nosotros la concebimos, que es decir en el piano absoluto de lo
estetico.
De todas esas menudas cosas esta formada la pintura, y parecera
imposible que el pintor pueda, simultaneamente, pensar en ellas. Y
es que no piensa (penso, si, pero cuando esta en la obra no piensa)
siente; y esto es lo que no comprenderan los pintores demasiado intelectuales. Les parece que todo es cuestion de inyencion y de cerebro; y esto es solo en parte. Casi podria decirse que la pintura es un
acto vital, y que la naturaleza tiene aqui su intervencion y que procede como en los demas; es decir, biologicamente. En resumen, pues,
que si el pintor ha de pensar y ensayar mucho, ha de pintar sin las
ataduras de las teorias y, en cambio, sintiendo mucho. Que, en el
fondo, el acto creador no difiere, en esencia, del acto genesico; hay
un evidente paralelismo. Pero, volvamos a nuestra base, que es el
sentido estetico.
Voy a apoyarme en una anecdota para reforzar la tesis que vengo
sosteniendo. El ultimo dia que estuve en Florencia, despues de una
estadia de mas de dos anos, no quise marcharme sin antes despedirme del Museo de los Uffici. Di un recorrido por sus salas, que son
muchas, y entonces solo busque de encontrar algo que para mi era
de primordial importancia, y que podria definirse en una sola palabra: ritmo; y que debo decir, que, en tantos cientos de cuadros no
halle. Pero, en un vestibulo que habia a la salida del Museo, y al
parecer puesto alii (ya casi al exterior) como algo secundario, habia
marmoles griegos, casi todos bastante mutilados; y entonces halle lo
que no habia encontrado dentro: geometria, ritmo, sentido abstracto
de la forma. Todo aquello estaba en el piano estetico. Y ya me fui
contento.
Ninguno de los tantos pintores, penso, ni un momento, en que,
si ponia una figura delante (por ejemplo) de un conjunto arquitectonico, la tal figura debia deformarse (tal como en la escultura arcaica griega) y entrar en las for mas primordiales de los solidos geometricos para armonizar con los elementos arquitectonicos; pues nada
tiene que ver un cuerpo humano con lo abstracto de la arquitectura.
Tal cosa, pues, es fundamental, y viene del sentido estetico y ya no
de un sentido real humano atento solo al verismo de las cosas. Ademas, tal sentido estetico quiere que en la obra se haya establecido el
ritmo ortogonal en las lineas de la composicion (tal como en el templo griego la hilera de columnas en vertical y los arquitrales y graderias en el horizontal) y una compensacion en las demas formas del
conjunto.
Tal cosa, para mi, ya en aquel tiempo, constituia el ABC del arte;
y a esto, es claro, se seguia el planismo en la pintura (pues ya no
estaba en piano naturalista, sino en el piano abstracto) de manera,
que la ley de frontalidad, tan respetada entre los griegos, y aiin en
la decadencia, fue siempre para mi de primordial importancia. Y
— 62 —

�•— 9 —
-uid op JBjduiofo nnSuru souiouoj on uoiq is A 'soiodiSo sooSodiq soj
no osjoa opond ojsg "BUBjd A BAijBiooop onj Binjuid bj Bpoj 'biooj-^)
no A ojdiSg no 'sonSijuB soduioij so[ no,, :ooip jsSnj ojjo ug
•^ssoa ap swapi uoiq sbui uos souo^buii sbj upiOBiooop no onb vA 'jvapi
jpop so 'baijbjooop ipop j^ 'BAijBiooop jos oqop 'jpop so- SuoSijo
ns b joajoa op Bq BJnjuid Bq,, :opBUB 'joooJBdBsap b opuoij A upionj
-oao ns Bpoj oqooq Bq vA orasijBinjBu p onb jpop op sondsop _j_
•MSBjsinoisoidnn soj no buiuijoj 'uoqss
sopoj onioo 'onb 'upioBiASop bj bzuoiuioo i\^ o^^is p no 'soubtdou
-oa soj noo onb BiSBq * • • ooiioS ojjb p no A 'sooinBtnoj jC sout^uBziq
sooiBSom so^ uo soniBJiuoono b^ ojnompnSi o 'Bino^[ op A Bpoj^) op
dS op 'oioojjod ^A ojjb p uo 'uopdnjjojni nis 'onSis Bpnopnoj
"bsod Bmsim bj uos uppsjooop A Bjnjnid 'onb '^pun^os b^ so A
siuotuv^osfj^d si&gt;uatlviui uoo sopBJOoop sojofqo :soaoj p
oqoip o isojofqo jBJOoop BJBd 'ojuoiu^siooid 'oajts no^Bini bso onb A
'upioBJooop vj v vprmoDpn 9ju9tuvtO9fuad •uaSvtui min :somouoj 'oSp op
ojuoiiupo^pquio o uopsjooop B[ b BpBoqdB so uo^Bmi pj o^on^ onb A
'ojofqo un op ouaij onb Bopi bj op upzBj Bp sou 'bojo jo onb uoSbiui
Bnn op oipom jod 'noiq sbui onb onis 'bjiuii ou ojqtuoq jo is 'onb 'bj
-omijd bj so :uninoo zibj Bun uouoij onb 'BJnjuid bj op ojnoiniBzuoni
-oo ojso op jionpop uopond os BiouopnoosBjj ubjS op sbsoo soq
•BAijiniijd Biouopuoj bj jBpnuBOJ op oqop ojuoniBnojd joobjsijbs op
ZBdso 'opnBj^ ojuoniBJopspjoA op ojb b Bpuoij onb Bjnjnid Bpoj 'sand
'ojjsonu ojdoouoo ug -oioba op oSjb bjos ojdmois 'Bp sou onb BpiA op
BiouoiJBdB bj op jBSod b 'svsoo svj sp jojnop^vd oio^dsv pp ucnoonp
-oud^u vj 'Jioop so 'oiusijboj jg -oubSuo ubj^ ubj uo jobo op souioq ou
ojod 'osojSojd un oiuoo opiuoj bij os omijjn ojso 'ojuouiBpBooAinbo
'onb ojjoio so jj_ 'BsnBO bjjo b ouis 'jvunivu vjouapuat vun v opjqap sa
OU 'BJIlJUld BJ Op OUIUIB3 OJOpBpJOA JOp BTASOp OS IS 'olUSIJBOJ JO UO
OBo 'sondsop sojSis is onb 'bjoubui oq -ojofqo un op boijbj^ ^opi op
bjoubiii b 'uoSbiui Bun 'uoiq sbui 'oonpojdoj 'vituii ou 'jBjnjBU biujoj
Bun Bzoqso ojquioq jo is 'ozuoiiuod ojso uo 'ojog -BiiBpunoos j^nin oid
-uiois 'jouoj opnd onb pBpijBuij bjjo op ojjsd^ 'BJnjuid bj 3p uoiobj
-sojiubui Bjoinud bj onj 'sojofqo soj A ouBiunq odiono jo jooojjoqmo
'jbjoooq -soo vuisttu A vjos vun uos uovmiooap A vnn%uidn :oju3in
-BojjpSojBO uoiq 'ooip (BJoqB ouijijojoj ojoinb ojos oso b A^ ojnjidBO
un ug "opBSBd Bq onb odinoij jb opijsisoJ u^q onb 'jioop sg -SBqoip
uojonj onb odiuoij jo uo Bsuoid os is jojba ns cjqop os oiod 'bioijb
Op SBJ Op 'SBJSOlldxO JO UO SBOpi SBJ 'UOJOIJip O^^ 'OpUBJBJJ SOtUBJSO
onb oj b ojoodsoj uoo opjom op oinoo ouoia onb 'ojnjidBO un jo no
^bjj #ojjb op ojqij jomjjd iiu pBpioijqnd b ip A iqijoso J6J ug
'sbjjb soub soiuisiqonui op ouis 'bjoijb op ouoia ou
'oqoip oq bj ouioo 'ojso j^ *ojjb jbj op jos op upzBj bj 'opotu ojjoio
uo 'nog •OAijonijsuog ojjy jo uo uo^u onb sbj uos jBSJOAiun ooijojso
opijuos oso op SBpionpop 'upioisoduioo op sbjSoj sbso iuoiq song
•biooj^ uo oiuijop os onb oopa%sa ojdoouoo jo
uo 'oujopotu ouisiAijonjjsuoo jop ojuoiuBpunj jo jbjjuoouo jojonb op
onbjod jo 'Bpuojdmoo os onb BjBd 'ojdmofo ojso inbs opisjj oq bjoijb

�tura mural griega, por la decoracion de los vasos podemos deducir
lo que debio ser, ya que much as de esas pinturas de vasos parece
que fueron inspiradas en las pinturas de los maestros".
Ydice en otro lugar: "una pintura decorativa, es una pintura
aplicada. Por esta razon, las formas naturales se han de transformer
en lineas y colores semej antes a las lineas arquitectonicas del edificio, el mueble o el vaso que se ha de decorar; y aiin dentro de su
espiritu".
Hay que recordar, que en la epoca en que se escribio esto, reinaba en todo el mundo el mas desenfrenado decorativismo: innumerables eran las revistas decorativas, y se celebraban certamenes internacionales de arte decorativo, ya en Munich, o en Paris, (rivales en
esto) o en Belgica u Holanda. Pero nada de esto tenia que ver con
lo decorativo de que yo hablaba. Este era simplemente el gran arte
universal. Y por esto, no basado en un arabesco ornamental (muy
nuevo, muy fin de siglo, que tuvo las pretensiones de querer emular
un estilo) sino, lo decorativo en la gran tradicion, ordenado y geometrico, y que era lo verdaderamente decorativo, ya que lo fue siempre el gran arte. Y tan metido estaba yo en esto, que crei, de buena
fe, que este era el solo arte, y que, saltando por encima de la chica
tradicion del Renacimiento, debia continuarse: es lo que yo llame
mas tarde Arte Constructivo.
Ybien; ahora, sin condenar a la Pintura, que es el arte del Re
nacimiento, estamos en esto; y las lecciones del presente ano son para
estudiar otra vez las reglas y ensayar de nuevo, lo que ya se ha dejado
de lado demasiado tiempo.

Al querer volver nosotros a la Gran Tradicion, tomando solo su
base esencial (lo estetico, o si se quiere lo abstracto) hemos visto la
posibilidad de expresar nuevas cosas y que jamas ni preocuparon ni
sonaron posibles los antiguos. Voy a tratar de poner bien en claro esto.
Ensenando aqui la pintura, he visto lo dificil que era, para todos,
el pasar, del piano naturalista, aparente, al piano abstracto, concrete.
Y esto significaba hacer o no hacer pintura. Por esto no hemos podido
nimca aceptar lo que hacen los otros pintores de aqui, pues nunca
han pensado en dar ese paso, y tampoco la inmensa mayoria de los
pintores de Europa y tambien de sus imitadores, en el resto del mun
do, que no supieron, por esto, aprovechar la leccion de Cezanne y
del Cubismo, ni ahora tampoco lo que voy explicando aqui (ya mas
definido) ni han podido, por la misma razon, interpretar el Arte
Constructivo.
Con el estudio del sentido estetico (o digase abstracto) del arte
griego, hemos podido darnos cuenta, mas firmemente que nunca, de
que todo el nudo de la cuestion estaba en eso. Estar en lo abstracto
o en lo aparente: eso es todo.
Bien; mientras se hace pintura a tres dimensiones, esto es importantisimo, pero, mayormente tratandose del arte universal. De todas
— 64 —

�~ S9 —
-aa anb 'aiaap sg -svaanu sapmiiuidsa sauoisaudxa ap ouioa vuqo nj ap
vunionuisa ns ua bibjso 'Banjuid Bjsa 'asuos opnd Baunu anb sap^piy
-iqisod 'saauojua tqaqnasap 'bja Bsa aod opuaj^ -sonSijuB sodraoij soy.
na anb BjnyosqB sbui BaauBiu Bun ap 'saauojua 'ojad isoaijajsa sauopia
soj ua ouayy ap pajua 'niuvpunaas nsoa otuoa upianiuasaudau^vj 'BjsijaB
ya 'opu^fap :ajuainis p sa sauoiaaay sBiuijyn SBjsa ap uaumsaa yg

•uoaaipuaadtuoa sbiubC anb sbjsijjb 8cq ap Bzapjjoj ojqopua B^ uos
'^ sajuaS s^y ap ojuBoua p ua^^n^psuoa anb sbsod sbjjo yim A 'oapop
-aauB oy 'ouisiyBjnjBu ya 'jsyndod yBuoyaipBjj oy 'ajoy^yyoj ya 'bjsisbjubj
OAijBJoaap oy 'jyaap ap souiBqBOB anb o^sa opoj ap a^uByap

'sayianodo somapod anb
oy ojsa opoj sa 'osbo opoj ua ^ -sonSpuB soy uoiBsuad on anb ua oSyB
JBp souiBipod anb afip opuBno 'Bjjajaj am ojsa b A 'odmayj ajsa ap aaq
-inoq yap oydo^d 'opsann sa anb asjBraiijB apand naiq ojsa opoj^
•Bzajnd jo^boi A 'Bjcqo By ua zBd
A p^piuaias jo^bui SojaBj^sqB o oapajsa oy ua p^pipunjo^d jo^bui A
ojaadsB yap ojuaiuiBfayB sbui tqB ap A 'a^uarajo^BUi B^Bjqns oy
oy) oiuaja oj ua visa vA anb jpuas asa A iouuaiui upuas
un n BjsnfB oy sbui 'BzayBjnjEu By ap a^uaipuadapui sbui ouoi ya nne
opuais 'sand oijo ajsa ap BjsxuByd a^iB ya aiatjxp uatqiuBj o^sa ug q
oy b BjiodsuB.ij sou 'bi^bhi ap a;iB jod omoa A 'oyias uis 'anb
zny By uoa uoiaByai yB^ X^q anb 'oiad 'aqaou ap tu Bip ap sa iu jyyB
A 'oian^isqv oj ua Bjsa ouoj ya sand 'Bip yap zny By aSoaai ou ^A anb
asuaid 'ouoi ya anSisuoa sauoisuamip saij b lojuid un opusng
•ajjB asa ap ojafqo ya opin^asuoa Bq ou
anb aiuana 'ojuatnoui yB asiaA A asipuas Bpand anb 'jyaap sa 'Biauap
-pa ua uajq uqiaisoduioa ns ap oiundBijuoai ya 'opoj ajuB 'auod A osa
b ajuaiuajianj apuaid as ou OAijanijsuoa lojuid ya is j^ *sajiBd sns
SBpoj ap oiusiyBuoiaunj A p^piun By ua 'vumonjisa ns ua BiBjsa 'Binjuid
Bjsa ap ajiany oy ^ 'sajuaipuadapui ajuauiyBjoj o 'pspiyBai By ap saj
-uaipuadapui sbui 'sound souoi Jas ap opijuas ya ua soiauouoo sbui uos
.loyoa ap sou^yd A s^auig •ojuaiiuipaaoid yB ojuBna ua is oiad 'ajuaui
-yBiouasa ou 'Bjsiu^yd ajiB ya ua upiaanpsuoa By 'Bjsa ap aaaijiyj
•sisaims mm sa 'oqaip aq
ouioa 'ojsa jod 'A Buaajui sa 'njyaidsa yap Biqo sa anb 'upiaanijsuoa
bjjo By oaag 'Buaajxa jC-yBiaajBiu ajuauiBind uoiaonajsuoa sa tsojaf
-qo soy b aAaiyaa ap opuBjop 'safBSBd aod opuBjuid 'sousyd b opuByap
-out SByaj sns aaoBiy ya amajsuoa uBtuByy SBjsiyBinjBU saiojutd sog
•jopBaaa
yap oidoid oy sa sisajuis By b JBayg •BiauaiiBdB By ap oCayyaa un
ou A swajuis u7i Bas anb 'aiaap sa ivaui] oj A ouoi p :ojaBijsqB oy ua
BSuod as anb ya 'b^s oy anb Basd BjBjsBq A 'Bpinajsuoa uaiquiBj aas
ap Bq sauoisuauiip saij b Banjuid By 'sapajsn uaqss ouioa 'SBjauBtu

�tomando el hilo de aquel sentido estetico antiguo (grarias a la exe
gesis mas apasionada que jamas se habia visto) se comprendio, que,
en tal piano, podrian realizarse las obras mas extraordinarias; que
podria adentrarse el hombre en terrenos inexplorados hasta entonces
y, lo que aiin fue mejor, siendo mas ortodoxo que en ningiin otro
tiempo y, por esto, mas cumpbdamente dentro del Arte. El problema
se desplazo: ya no intereso la representacion de cosas humanas anecdoticas, pues veia que entraba en otro terreno de lo humano mucho
mas profundo. Quitado el estorbo, diriamos, de lo humano, did rienda
suelta al sentido creativo dentro del espiritu y, entonces, fue viendo
ante sus ojos la perspectiva mas extraordinaria de un arte hasta el
presente completamente inedito: el hombre de hoy descubria una nueva consciencia artistica.
Veremos, en lecciones proximas, como para llegar a esto, tuvo que
sacrificar la forma natural (pues al fin, no podia o no debia cortar
con la naturaleza) pero que le importaba este sacrificio, si era para
lograr un fin mas alto? Y en esto puede verse como el fin evolutivo
se cumplia. I Debia detenerse? No se detuvo, y menosprecio lo que
pedia el vulgo, que era volver a la forma natural y a la representa
cion, a la imitacion y a lo descriptivo, al sometimiento de la plastica, a lo literario. No se detuvo, ni tampoco nosotros ahora debemos
detenernos. En tal sentido debemos de ser intransigentes y no hacer
la menor concesion.
Setiembre 20, 1948.

LECCION X
Como vimos en la leccion pasada, hemos llegado a soluciones
plasticas y metafisicas completamente ineditas. De ahi que queramos
olvidar cualquier forma de arte, por buena que sea, de otros tiempos:
es que sabemos que tenemos que decir algo nuevo. Asombrados quedarian los antiguos, como ante algo disparatado y sin sentido, si vieran lo que estamos haciendo; y sin embargo, si de algo carece nuestro arte, no es de logica. Lo que hay, es" que hoy debemos decir
otra cosa; la cual se nos ha ido mostrando, tanto por nuestro incesante deseo de depurar y escudriiiar, cuanto porque el mundo nos ha
traido otras perspectivas. La labor de conjunto, de proporciones gigantescas, que tantos miles de hombres cumplen en el mundo, lo ha
formado ya de otra manera y, por esto, nuestra mente al irse adaptando, ya es muy otra que la del hombre de antano. Vemos otras cosas
que jamas este pudo columbrar. Y si se quiere, a pesar de eso, nada
decimos de nuevo, pues en lo esencial no cabe cambio alguno; pero,
lo que bay, es que con las mismas notas, componemos otra cancion;
con las mismas letras nombramos a otras cosas. Es decir, que empleamos un nuevo lenguaje, en un orden nuevo, que es el que nos corresponde. Y para reforzar esto que digo, podria ir glosando las miles
de cosas de hoy, que han dejado a otras de otras epocas, y esto en
todos los terrenos; pero, sobre que esto lo puede hacer cualquiera
— 66 —

�— 19 —•
-tnba p sajiiE soutBqBasnq :oiafdutoa iod opBiqurea Bq ouBfd fg
•SO}3dOUOO SOJUOIUap
uoa 'iiaap ga ^aiuauiBaiisBfd Bpiqaauoa Bjp Bpoi A 'oAijafqns o[ opiiiBq.
'ouin-i ya ua viqo tntn ap n^ntorujsa vy ap o^%uap 'pai of 3p Bpuasa Bf
eonjBp Biaqap 'oiibiiuoo p jod 'anb ouis (BAiiafqns uoisaidxa Bun
'aidcuais 'S3 snb) 'osoniisuoui o\ ua jsbo uis 'oppap anb ^^q ou vA
'O^S3 A 'SBOqpqiHIS J38 UBIOqOp 'pBpiAIJsfqO tl8 EpOl UO3 Sap01 83138 A
8B8O3 sp uos on is 'sviuuof SBf 'anbio^ ^Bpuasa Bjumb BS3 ns 'ouBomq
oj natquiBi A iouB^d ojjo u BioqB BjiB^Bq snb sorasuai 'oSsii^ 3iiB
p Bitdsai 3nb pBpraisjs BS3 'Bzsind B[ A pcpiuoias Bq; "soraBSig
•UOpipBi^ UBJ-^) V\ U3 ^JIB p 'oAJlBlOOSp 3J1B O13pBpi3A
p Bliss snb 'oaponujsuo^ jvsjaam/j any p ouis 'vunjwj ^oareniBp
3nb oj b 310IJ01 3s ou oiss opoj 'opipuaidutoo BiqBq 38 vA orao^
'ojnd ooijatsa o\ 'sisinb ss
is o 'otav-itsqn o\ :iBpBq ap ojsoo ojubj anb o^ b ojpnA aq 'BpuainaqaA
BBiri uoa '83auoiu3 onb 'opis Bq 'opipaans Bq anb o[ 'oiad i (o^ssua ap
Bp jod aiduiois anbunB) BzanbBjj pj ap apioq p opBjsa aq 'o^ibssj
-uoa ap aq 'oj^ ^sbsoo sb[ ap puiiou oiaadsB A 'ojsaS p 'oiusiuiiaoiu
p opuappA 'ouvwm{ oj o umyoiaptsuoo aod 'BioqB soraaiapsooiiai?
'uopBuiuqno pj b opBSaq soiuaq is lA ajuappa uaiq sa oisa opo^
•Boisnui BAanu Bun
opiSins Bq 'ojuaiuiBZB^dsap pi ap pniip iod iA aiuauiBia^duioa op^z
-Bfdsap Bq as ajiB p 'afip ouio^ •uoioejuosaidoi b^ iiiaoiis Bpand anb
B[ ou A vopsvid v\ ap vpm vj sa 'soiiosou BiBd 'anb O[ 'saauoiua 'iqB
aq _j_ -oiundBiiuoa oiapBpiaA un ua (ouijii p) uppunj Bun u^^uai
soiuauiap sosa anb aiainb as 'popiun nun Biqo Bun uauodmoa anb
soiuamap sosiaAip so^ aijua 'iBzqBai ap jbibji p 'oiad ipipiouiiid
o^ 8a &lt;"Dxn%anit$a v\ 'Bisp ap oiund oaoiiu aisa ofBg •otu^u yap ojfuap
oatjsvyd aiuawvjajauoa oy 'sa 'oiafqo oiapspiaA ns sa anb of 'anbiod
iBiqo bj ap oixojaid otnoo 'ouituiai ouiiqn ua 'uBfnqip as 'sand 'ssoa
sq 'oapatsa omd oy v ;ounyd oujo v auv ya Jvzvydsap opvoayy my
sou otsa A 'uoisaidxa Bpoj ap A o^oCqo pp Bpuapuadapui uoa (js ua
buijoj Bf) viuiof Bf ap ouBfd p ua aiuatuEip'nsai iBiiua A 'omsijiouiod
-oijub asa ap souiBSqsap 'sbiu ua sbui ap 'opiianb souioq aojj -oiuaiiu
-pout p A uoisaidxa Bf 'oisa^ p uoa 'oaytnjnSif o\ uoa ojovujsqn o^
'unB 'uBjiiBduioa 'oiad luaAiis sou oisa iod anb A 'aidraais BiBd ipias
anb opiuai u^q anb aiiB ap SBfSai SBiapspiaA 'boijoso^ij as^q Bjfanbs
ap uoiafnpap 'ojiaaouoaai anb ^^q 'sbisjiib soqanby 'oinpsqB asa b
'ioSii sbui uoa iBajf ap souibibii BunSfB Bpnp uis soiiosou Aoiy 'ojospjij
UBii&gt; pp soauBioduiaiuoa sof ap aiiB p pssd oSanf anb A (osa jap
-uaidtnoa Bisd upiBj^ b iaa[ BisBq A) oaipisa of ap oppuas fa 'aiiBd
biio BunSuiu ua anb sbui 'oiuijap as 'oaia o^ unSas 'Biaai-^ ua ig
'sof^is soiio ap saiqiuoq sof uoianj A las soiu
-apod ou ^A anb of ap Bisdas sou A Btuiip sou anb Buiistpunjoid Bia
-uaiajip Bf afqisod Bas sou oiuoa aiuauiBiBfa A Bffpuas ubi 'souiafBuas
A 'aiiB ap ouBfd onsanu ua souianiis sou 'oiuatuoui laiutid fa apsap
bjC anb 'lofaui sa 'oiqutsa u^ -iBCBqEii ap sotuaq anb ouanai p ua
sa anb 'opunjoid ap BpBu biisbii sou ou 'oj anb lofaiu o uaiq ubi

�librio entre lo estetico y lo humano (entre la naturaleza y lo abstracto) pero aliora, el equilibrio lo buscamos solo en la obra misma. Lo
buscamos en el ritmo, entre los diferentes elementos pldsticos en contrapunto. Todo se juega, pues, encima de la tela, y lo demas, sin.
darnos cuenta casi, pasara a la obra: el sentido de la realidad, lo hu
mano, las cosas todas. Se da, todo esto, entonces, simbolicamente. Del
arreglo de los diferentes elementos en la proporcion de la medida,
contrapuntados y, por esto, dentro de una funcion, surgen espacios,
formas, las cuales, poco a poco, van acercandose a las formas naturales; es decir, siendo ante todo, formas dentro de un conjunto ordenado, y despues objetos. Si se quiere solo reminiscencia de objetos,
esquemas geometricos de cosas que, antes que cumplir con estas, cumplen con la estructura de la obra. En este sentido debe de vigilarse el
artista, porque si cede y nos quiere dar la forma completa de un
objeto (cosa facil para el) ya dejara el piano abstracto en que esta
y hara naturalismo, y aunque sea geometrizando y simplificando:
hara el mal arte decorativo.
Equilibrio y serenidad puede haber en nuestras obras; y tambien
humanidad y sentido de lo real. Porque lo que hacemos no es solo
idea, como puede pensarse; tiene su parte afectiva y su sentido real,
pero, en lo estetico, en lo abstracto. Es solo un nuevo lenguaje, que
hay que interpretar. Diverso es el lenguaje de las diferentes artes, y,
sin embargo vemos, que en llegando a cierto grado de elevacion,
dicen lo mismo en su lenguaje hermetico; y esto lo comprendemos
perfectamente. Asi, pues, tambien nuestro arte, con respecto al arte
figurativo y descriptivo.
Desdenosamente se ha hablado de nuestro Arte Constructive, diciendo que es un arte cerebral (no hay que confundirlo con el Neoplasticismo) un arte mental, un esteticismo. Hay, entre estos que asi
bablan, los que son unos perfectos ignorantes, pero hay otros ya mas
respetables, por poseer cualidades de pintor y de artista. Pero aun
asi, tal menosprecio no es justo. Naturalmente, estan del lado opuesto
al nuestro, y su lenguaje ha de corresponder a su intrinseca natura
leza. Quieren "arranque" en el arte, expresibn, dramatico movimiento
y hasta violencia. Dicen que el arte se hace, ante todo (me permitire
una frase que no me agrada) con los rinones; y cosas asi semejantes.
Pero ha de haber artistas asi, como hay lo bianco y lo negro. Los
eternamente opuestos: los cldsicos, y los romdnticos, Pero todos cabemos bajo el sol.
Creo que con estos estudios que ultimamente hemos hecho, el
Arte Constructive queda mucho mas definido: ahora sabemos lo que
hemos de hacer y lo que no hemos de hacer. Sabemos que la representacion queda supeditada a la estructura, y que esta la va dando
de una manera simbolica, apenas como un recuerdo y reminiscencia
de la realidad, y que, como se va generando a traves de formas abstractas, tiene que revestir aspectos completamente singulares; de ma
nera que el artista tiene que crear o inventor siempre y, asi, ni repetirse ni repetir lo que otros hagan. En una palabra: cada solucion
— 68 —

�- 69 —

•Booda Exjsimu ap sbjsijxb sof sopoi ap p '(sauoisuaunp saxj b bjtij
-uid Bf jBpiAjo uis) opias sxaiqap A 'ox^sanu BuiBjSojd p sa ais^
•oziq on ^ ouiapom ajxe p ^aoBq
Bjqap anb o[ aaosq ap iBiuajui 'jtaap s^ -oaajj sou anb t&gt; 'vuixof vj
&amp;p ovisijoquns ja A intxapotu nxnjanxtsa vj ^p oiuiu jap oxtuap oxad
:oqaip soinaq anb osa opoi ap Bapi Jt'p :sofp ouioo a^xe [a aBzipax ap
souiaq on anb souiaqBS BxoqB oxa^ -oaiib^iuii paa o\ ap ops^ifsap 'ooit
-ajsa oj ua 'ajiB [b A. ixoixadns osa b ouijai as onBuinq of axdniais A
(BiSojojira ns) papi ous^d un ua BzapjnjBu b^ b A ajqraoq \v osnd
:o^aij^ ajJB [a a[qisod oziq anb oj anj osa ajuaniBjsnC _j_ -psjaAinn o^ b
snmef jBSa^; opnd o^[ -asBjuomaj as ou anb iqB ap A 'ou^aponi ^^iv
[a opoj b oj[Bj anb o^ sa anb ^ *osa ap onosinn jb asxanoj *osa ua
jiBjsa anb ^bjj 'osa opoj b oiuaxajipui 'BpiA bj ap uppsspid boiui^tj
b[ 'saxqmoq so\ ap SBjndsip A SBjammb sv\ ap 'sopinx so^ ap oipaui
ua 'iC iosxna aiuaxsdB ns ua 'ps pp bamio b^ iopp pp BAxna ubj
bj 'jfsq 'sauifBjj sns A pBpnp b^ ap Bnipua jo^ 'soiuso^j ja :opoui
ojjo ap oqaip o SpsxaAiun osa Jijuas :osa anb sbui ^ qsaj o[ A o^obxi
-sqB o^ axiua a^sixa anb uoiorrpj. ssa ua a^uaraajuBisuoa jiaia 'xpap
sa i p ua jpp '.njsix^ -axquioq ouioa A bjst^jb onioa oisa A 'p)suaa
-tun ouvjd p ua JBjsa OAuanjjsuo^ ajxy fa XBzifBax Bjainb anb bisi^
-jb [a 'aqaQ 'orasiui is ap Bjnipa Bf ap ouioa 'jas oidoxd ns ap o^ubj
'apuadap fBna f^ 'vtsiuo jv jviuiwo oqap anb nnu-idsa ja ms Bjjonin
BJjaj Bijas ojsa opoi anbxod '-aja 'fBxaua^ ua a;iB fap ojjuap uop
-Bli^s ns A BinbjBjaf ns 'ua^ixo A uotoipBJ^ ns A aj.iB ajsa ap anb jod
p 'sBAijoniisuoo SBfSa^ ssf jaq^s p 'ajuBjjoduii souain Bf sBzinb A
'aij^d Bun anb sbui sa ou anb :sa ojsa ^soJoiiajuB sauopaaf ua afip
anb Of iBpxoaai auaiAuoa 'Aoq uod uvmiujaj BiBd A 'inbB BioqB ^
•Bidoxd znf ns ua ouis 'fBax znf Bf ap ouBfd fa ua vA ou 'SBapi SBf otuoa
'ouuaja oj ua 'fBapi otusraijBisa ns ua xaaauBiuxad ap aqap 'upisaidxa
Bf iu 'o^saS p in 'ojuatuiiAora p in 'Bas anb ouBiunq jod A 'ojafqo ns
opuats ou 'sbui s^ -jvsjannin oj ua ajuouiBuapI asiBtips aqap ajjB ajsg;
'SBsoa SBf ap fBiauasa oj b xi vxvd oaiuainouaj osa opoj ap asiapuaiua
-sap aqap OAijanxjsuo^ ajxy fa 'znj vj sa fBdiauixd o^afqo Oiina A 'sbsod
SBf ap zBSnj of ja^oaax ap Bq bjujuiiI Bf ig 'xas aqap soxntmd sntsa
ap vun vpvo anb oj sa A 'iBspaxd oxainb uns anb oSfB A^i\ oxa^
•oiafqo oijo n osba un 'afqanm un 'paxvd nun auqos
JBjuid anb souiB^uai anb Of ap ozumj un axqos JB;uid anb sotnajp
-uaj anb of aiuauiBjaajjad soiuaiinSuiisip ioaqnjij p A uoisnjuoa Bf
ap sofaf uaiq iBjsa soiuaipod ojsa U0^ "ountuid Bf ap sbiu ua sbiu ap
Eindas as 'jas aqap anb oj sbui opuais 'isb ^ -SBOoda sapuBjS SBf SBpoj
ua anj onioa 'opnoijdn ajso 'o^sa xod 'oapnuoaap a%xn ouapnpxaa ja sa
oaijdii.ijsuo[) ajiy p anb '.iapua.iduioa opipod souiaq uatquiBj^
•ounSfB jtofoa uis 'ouisij
-bjS afdmis un ouioa uaiq o 'xojoa ap ouvjd ja asBq xod opuBiuoj Biqo
Bun Bqiauoa as uaiq o 'anb 'sBfp aijua '•A op^p usq as ^A anb SBfSai
SBf supoi BAiasuoa 'ojsa ap a^i^dy -nAns xas anb Bipuai B.nuanoua anb

�Creo que Homero sintetiza era su totalidad lo que fue Grecia; no
la Grecia real y material; sino la Grecia ideal, estetica. Y si el (o
quien o quienes fuesen) lo resumieron todo., de el tambien parte todo
lo que ha sido para el mundo entero una cultura superior. Y otros'
poetas, en otras tierras y tiempos, hicieron lo mismo. Y esto puede
hacer pensar, que antes que el arte y la filosofia, debe de colocarse
a la poesia. Porque, en efecto, la poesia, es la primera que recoge lo
profundo huniano y lo revela. Hablo aqui del poeta maximo, del vidente, del vate, del creador. Y pese a Walt Whitman y otros grandes
poetas de hoy, creo que nos falta aiin el creador de simbolos universales, y, por esto, eternos. Y no hay que olvidar a los profetas.
Crearon, por encima del mundo real, otro dentro de la armonia;
siempre lo mismo: la realidad y lo abstracto. Tiene ante si, Homero,
al Kosmoe; y sin dejar de referirse a hechos muy particulares. Y lo
tiene ante si dentro de la miisica: todo se corresponde; todo, en cada
momento, y en cualquier dimension.
Pues bien: que mejor maestro? Puedo decir, que siempre fue
el mio.
El espiritu universal esta en Homero: el concierto del cosmos.
Cada cosa, en el, esta en la totalidad. La accion es simultanea entre
lo mas opuesto, y este es su tono. Pues bien ese tono es el que puede
ponernos de inmediato en eso universal. Mientras el hombre trabaja,
o canta, o juega, las nubes silenciosas pasan, el agua cae del caiio de
la fuente o se despeiia entre las rocas. Mientras contienden los hom
bres, la hierba secretamente crece, y, la batalla no corta el ritmo de
la naturaleza: el sol sale puntualmente y la luna y, a tiempo, la flor
abre su boton. Todo es simultaneo. Con indiferencia ante los humanos, el padre Jove envia el rayo y el granizo, el mar se agita furioso;
y viene la noche, y luego el dia, y asi sempiternamente. Y esto son
los dioses quienes lo ordenen, mas alia o por encima de las quimeras
de los hombres. Y a veces quieren mostrarse, majestuosamente, con
el brillo del astro de la noche, en su eternidad, o en el incendio de
la llama. Tal lugar sagrado, esta consagrado a Pan, o tal fuentecilla
a una ninfa. Y piadosamente el hombre les sacrifica. Lo que la humanidad debiera ser y no lo que es, es lo que nos muestra Homero;
y tanto en lo idilico como en lo tragico. Y tal realidad, que ha existido en todo tiempo, existe hoy; porque existio sin existir nunca;
solo el poeta la descubre. Esta equivocado, pues, cuanto se dice de
la influencia del medio, Apolo existe todavia en muchos hombres de
hoy, y Afrodita en muchas muieres. Todo depende del artista y del
poeta, que deben descubrirlos. Beethoven no imito a los cantores de
la selva, puesto que el era el cantor de la selva. Y estuvo tambien en
lo universal, porque llevaba el universo en su cabeza.
Descubierto el tono, todos van a . hallarlo, pero, entonces, hay
que olvidar otras cosas. Decidirse, de una vez por todas, a querer ser
artistas de verdad; y podria decir hombres.

— 70 —

�—u—
•8^61 ^LZ
•soajosou
-aad Baoqs anb oy ua assuad piqap 'oaijspyd ajaB ya aas Baaiqap anb oy.
na zaA BunSy^ ouos uojByj ig •odmaij oqanm unB paBpuBtuap ajaB yBj
ap upisuaadmoa By 'sand 'aiynmsa ya A Baimpaaa By 'sBanp SBaapsui s^y
'ojiuBa^ ya 'ojyssBq ya :sajuaisisaa Anva sayBiaajBm asaydma Baaiqap anb
oaa^ "upianyoAa By ua opBzuBAB spra oqanm op^aS un na 'BunSyB Bpnp
uis 'oaad 'upiasaidsB Bmsira Bsa auan oja^ajsqE ajaB ya :uaiq san^
•oiaajaad oy b asSayy anb upiaBaidsB Ba^o uoaapviij ou —ysaauaj^ ua—
so^aia^ SBiaod A SBisi^ay -saaqmoq A saaafnm ssun^yB ap szaidmiy A
BrayB ap pnjiiaaa By aBOBjsap Basd 'sajuBAaa^ ap SByaAOu SBy ap Byndpaa
sy Bpoj^ -ajofin) uoq ap Bzayqou A Bzaand By JBoeisop Basd anb spur
aAjis ou oqauBg *aas Baaiqap aaqmoq ya anb oy jbjubo uoaaiqap anb
osuai^ 'BjsiyBaniBU ou^yd un ua up^sa anb Baipui vA oisg ^pnb Band?
'uos say^na yBj aaqraoq ys A opunm yn an^uBa b uBansaads as sopoj^

B[ na
souaauod anb Bsoa bj^o oipaq somaq on anb 'ajqBpnpui sa anb^o^ |op
-iBaj soraaq anb SBjjimas ss^sa jBOijijanaj tnbB UBaaipnd ig! -soajsanu
uos anb -iioop soinapod Aoq A uoaBjBuitpB as o^an^ anb 'sBinB^d A sa[
-buiiub 'opunj\[ OAan|^ pp SBaaaij 8B}sa b uoaafBjj sanainb oqujj
'josjaaiun oj u^ vjsiuvui
-ntf ohIbouoo ja JBfjj BaBd 'B^sipaa omsmBinnq [a noa 'asaiaap apand
'Bjaoa anb ^A 'BAijBpaaoa aas aod 'ofsjuvtunif uoiod^ouoo v\ 'apua aod
'a vauvjuajip^tu umotpoj.% rtj ouiraaaj aamiad ua :ojsa uoa soniBAps
anb o[ soniBaA j^ g^oq ap opunm pp opasjaadsa p A p^pipiuam bji
-sann uoa opaanaB ap ajuaniBia^dmoa s^raaoj SBAanu aB^pq ap aBjBaj p
'Biauanaasnoa omoa lA so^omaa sodmap ua pqaaq BiqBq as anb o[ ap
-odaa ap p^pqiqisodmi bj ojsatjiuBm ap osnd oisa A 'uaifrao ns a^asnq
p outA ^ gosa ap Bjuana asa^p Basd oppuBipnjsa 'ajuaniBAanu ojaiu
-ijap p^SBq :a^uaiqraB asa ap oajuap BqB^sa vA oqaaq ap BpBanjanajsa
Baqo Bun anb b! 'ootj^tsa oj anaipuinpa b odBm b^ aod omoa pA3[[ sou
'oidaauoa pi 'snmapy -opBnjaiAsap Bq^panb 'bui^j ap asBq b 'oApBjimi
omsipanjBU p tbA irnqm^a a^aB pp ouB^d p 'osa ap pnjaiA aodj^ -oqa
-nm anj b^ osa 'oiaas ajan Am{ ou vunjonujsa uts anb oraaijB as ig
•BppaBd ap sojund soqanm opuaiaqB 'osopijauaq opis Bq vA
'o^ns ouaoj ua o^sa oppaj Bq anb o[ 'sopora sopoj ap 'oaa,j gosa Batpp
-ap odraap p[ 'Bpsa^snaj BAnu^ua^ ^nil ap opaanaaa oraoa aspanb ops
a Bjaanm Baui[ Bun ua aBuimaa^ uaiq o as.iBUiaip A aBsaaSoad Bapod
'nau^anajsa naanu vun ap '^snSnajq p ua mbB 'oajsanu o^ssua ais^
•aqo ns ad vfvqnjf 'oiusjiu is ap pnjiaidsa ojjojuvsap ja nuvd
vfnqvu^ anb ojsijjv pa 'anb 'o^sa opoj b uamnsaa omoa 'BaoqB ^
•onn^[B ajaB Buimaaiap ou ouoi
p SBanjpasa B^ o Banjuid By ua omoa Batsnra By ua o Bisaod By ua
aB^sa ap aqap oihbj 'saauo^ua j^ 'Bapt By ap ours 'oaiaoisiq oaissya oy
ap ou .'oaispp oy ap ouo^ ya sa ouoi as^ 'oajisByd BjsijaB ya aouoj ap
aqap anb uoisia By aaipBa^uoa ou 'ouoj asa ua asaiua aaaanb yg

�LECCION XI
Mas de ocho siglos antes de Cristo; es decir, hara unos mil aiios,
el poeta Hesiodo escribio estas memorables palabras: "la fe, el pudor,
la justicia, y la verdad, han dejado la tierra espaciosa por el Olimpo".
Estos mil aiios, de que han servido para el hombre, o para la Humanidad? Transformacion si podemos ver, pero no progreso en el sentido de mejorarse como hombres, que seria en el sentido de ser mas
hombres; es decir, dentro de lo universal y no ya mas robado por
entero a lo temporal. ^No sera una ilusion, el pensar que, con los si
glos, cambiara el hombre de condicion? Yo lo creo asi; pues la raiz
de la vida es el egoismo. Por millares de aiios que pasasen, el tigre
no alcanzaria la mansedumbre del cordero. Asi el hombre: que no
vivird jamas para los valores universales. Vivira siempre para el, para
esa unidad que es el; y vivird odiando al que se sale de esa esfera.
Y sinceramente y de buena fe, piensa que es loco el que se aparte de
tal camino. Entonces, ^ a que querer torcer el del mundo? Por esto,
&lt;a que querer imponer un arte universal, sea poesia, miisica, o pintura? No; si queremos edificar sobre terreno firme, tenemos que practicar el arte naturalista a base de tema.
No tiene bastante el hombre, con la ya demasiado larga vida que
vive, sino que aiin quisiera perpetuarla; para que? pues, para continuar haciendo las iniquidades que hace. Los grandes educadores o
instructores de la humanidad, quisieron dseviar al hombre de la bajeza y de la perversidad, pero fracasaron. Y es que echaron mal las
cuentas: partieron del postulado de que, del hombre animal, podia
nacer el hombre espiritual que juzgaban que existia en el. Hablaron
de la Edad de Oro, y de unos Paraisos ultraterrenos-como premio a
la virtud. Pero, pasado el primer momento, el fuego de aquellas pa
labras ya no tuvo eficacia: quedo la letra, pero su espiritu se evaporo;
y los paraisos se hicieron materiales; es decir, el hombre los hizo a
su medida.
De todos modos, creo que no es prudente afirmar nada en un
sentido unilateral, y por esto que debemos or^er todavia en el hombre;
no perder la fe en el; puesto que sabemos que los han habido (y los
hay) con una aspiracion de super or esa esfera animal. Y no seria
una vanidad por parte nuestra, si afirmasemos que estamos en tal ley;
o para decirlo, de manera mas modesta: que nos esforzamos por entrar
en tal ley. Y que, aunque no existiera mas que esa buena voluntad,
ya seria mucho.
Hace muchos anos que vengo diciendo que el componente humano no ha variado con los siglos y que, con tal experiencia, ya
puede afirmarse cual es: una mayoria abrumadora de egoistas y barbaros, sobre los justos y cultos. Y asi, es natural que estos ultimos se
vean aporreados y sean siempre vencidos; pero solo lo son materialmente; pues, en ultimo termino, quien vence definitivamente es el
espiritu. Y bien; ^que importa, entonces, que sea en la proporcion
de uno a mil?
— 72 —

�— 2L —
oraoo pspiAijaB ns ua A cqpxiBsap ns na ouiisppnin jqnjjui
onb auap 'jojuid pp uotaanpojd bj jC vaniuxd npmtitujatap mm bjbcI
opBJBdajd oaqqnd un aj^ua 'ztpj sonata o sbui 'mouapiouioo vj
•soipnjsa
sns ap jbui.tou osjna pp 'oqatp uaiq sbiu o touiuiBa ns ap a^uaui
-b3ue]uouioiu apsiAsap uapand ojjo jod 'sajnajBj sapspipna UBj^aid
-sap aj opB[ an ap is anb 'sajo^uid soijo ap Bpuanjjui bj 'omiqn jog
ap ns b opidoid souatn o sbui jas jod 'oipam p naiqniBj A
bj ap sojaadsB sa^dijjnta so^ b oiaadsaj uoa 'pspa b[ uaiqiuej
aj(n[juj •ojuainE.iadiuat ns an^as 'Bsijd b souaui o sbui 'v&amp;uij ns ua jvu
-manjooa 'soj^o b a^aaij 'Bjpo^ -asjBjqanb apand on p sand twjqamb
as ott vauij ns 'Bjn^ntd ns ap sapnjisppv sa[dtj[ntn sb^ ap soabjj b
'SBJ3A ap opas jod 'oja^ •Jiuaoap ua oSjn sa axdxuais 'jcojnid u^
•a^namBiaaiip
nauBjB son anb so]; ops soraajBipnisg; •sopBuopuatn jajanb p o^upiaq
-B[ ojapBpjaA un ua soujajam Btias anb 'oot^sjjjb a^uatquiB p ua uau
-aiAjaiui anb sajo^aBj so^ so^ubj uBuas unB oja^ •sajojmd sojoui soj n
•djjSvsuoo 'oja^ua opuntu p ua A 'uppdaoxa uts isb^ 'pna p 'ppxjo oj
-uauiap p auaiAjajut SBUiapy -BAniutd ap sassp saiuajajip uauoduii: as
ISB ^ 'sosp^ A so.iapcp.iaA sb^sijjb ^sBjsjiJB ap sodniS sopBuiuuajap b
'sBpuaiajaad sns un^as 'anSis A oauaSojajaq 'sa oaijqnd p iuaiq Bjoqy
uojuid pp '(ojbiu o ouanq Bas) apuajdB ajsa A ooijqnd p JBjuaj
-uoa ap bjbjj (jcojuid ptu sa is opoj aaqos) .lojutd ^^ -zoa b^ b soqiuy
^oai^nd p o sajo^uid so[ 'oaijsj^JB ajuaiqiuB p aaBq uain^)?
•souiBjsa anb
ua oausi^JB oipaiu pp oaod un sonrajBn anb uaiq aaaj^d am 'jojuid
oiusiui pp A sopoj ap uopBJjsnji jofaiu BjBd A 'ojsa b uoiaBpj no[)
•ojuaituBaauBiuB p ua jbbo on p A sauotaBJidsui saaofara ap oaijoui uos
'jojuid p uauoduii a^ anb sauoiaaiJjsaj SBmsini sbj 'saaaA b 'uaiquiBi
'oja^ 'Bjn^uid ^\ b apisod souaui oj opuBuoppaj anb ojBp ^sbjjbj
-bob anb jCbi[ ojund o^jap Bjs^q A 'sa^aj sns auodun pBpipaj E'q
•japuaadiuoa asjaa^q Bjsd 'uns iapaa ap Bq ^ 'a^jBd ua 'japaa ap Bq
joiuid p saaaA b 'ouisiui js b asjBSau uis 'anb 'jpap b o^sa uoa
•sajuaqBA A sopai sbui soj b aajani A Baj bjb^ auap p^pipaj B^
•sbui
op aqap a\ as on o^uaiuoiu p joj -Ban^uid pna o pj ua ajsa anb p
ouinuaj opunSas ua opuBjsa 'jLojutd vas anb 'sand 'msvg "njijidsa p ua
uaAiA anb saaqiuoq so^ u^sa anb ua opB]^ pp u^aopa o^ 'sapni^iA sbjjo
SBpBfa^BdB J3BJ1 jod 'anb A ip jod opBa.iBiu isb auaiA anb 'Bpuanaas
-uoa ug -ounsap jap pnjunjoa jod o^aaif is auam anb 'aamf as ou uoj
•utd \a 'anb ^aA opipod souiaq 'oqaaq soiuaq anb soipnjsa so[ ug
•sa^ojuid sopiu soj BJBd oqaaq B^sa
opuniu [a anbaoj -opuniu p ua ajuaiuBporapa asjanqs Bjpod SBiuBf
anb 'jpap sg •jij.ibiu un Baas j^na p 'juaiq jtntu! '/iiu autua oufj
'a%uaxuna-i%ua%nv uos oj is v%snq osa anb A Ssbiu Bp^u 'ssaas b saaojuid
ojos o^ip 'inbB 'Bjoip y -sajto;uid ubbs anb Bjs^q y -soaio soj b o^aad
-saj sajoiuid so.iapBp.iaA soj uajsixa 'uaiqiuB; 'uppjodojd pi ug

�Bien; apliquemos alguna de estas generalidades a la realidad de
nuestro medio con respecto a nosotros.
Dos corrientes paralelas, aunque distintas, se producen entre el
artista y el piiblico. Una, siempre en el sentido de ahogarlo, otra independiente y sin proposito. Esta ultima es la del buen pintor.
Siempre, cualquier medio artistico, esta dominado por determinadas tendencias, aparte del enorme porcentaje que va tras la mala
pintura. Y el que ciertas tendencias de verdadero arte encuentren
cauce para su buena acogida, depende del grado de culture de aquel
medio en que se produzca. Pero el buen pintor, pese a lo adverso del
medio, no tiene otra alternativa que seguir su propio talento. En cambio, el mal pintor tratara de adaptarse. Pero, la mas feliz coincidencia
es cuando el pintor se encuentra ser tan vulgo como el publico.
Bien; que ha podido pasar entre nosotros en estos diez o doce
aiios liltimos? Aqui podemos ver, de primera impresion, que algo se
movio y que algo ha quedado inmovil.
El medio, en cuanto a la pintura, era bajo. Lo que se movio, pues
fue porque trato de elevar su nivel a la altura que se senalo. Y, posiblemente, de no seiialarse ese nivel, hubiera quedado interte como el
resto. Se senalo un nivel para dos posibles pinturas, una constructive
universalista, plana y esquemdtica, otra particularista, a tres dimensiones, de aspecto naturalista. Fue una prueba de fuego para nuestro
medio. Porque, hablando en general, la pintura que aqui se hacia
era muy poco mas que una pintura de aficionados. ;Y, de golpe, tener
que enfrentarse con una pintura ya muy evolucionada, de valores
abstractos, y en cierto modo construida; o con una pintura universal,
dentro de una ordenacion! Era demasiado. Esta segunda se rechazo
de piano despertando la hilaridad; en cambio la primera, ya fue considerada, si bien con ciertos reparos.
Tales pinturas despertaron mucha controversia y, mas tarde, cierta marcada actividad, si bien, la pintura naturalista tuvo mayor numero de cultivadores. Y, pasado un cierto tiempo, y hasta hoy mismo,
se ve a las claras que es la que tendra que prevalecer.
Tratemos, pues, solo de Pintura, y dejemos al Arte Constructive
como una posibilidad remota. Hay que reconocer, que no es este su
momento; y esto por muchas razones. Y que ademas, si algiin artista
sueha con hacerlo, ahi esta la realidad que no se lo permitira. En
touo caso tendra que hacer, si quiere ser aceptado, algo hibrido, semi
abstracto, semi naturalista.
Vamos a la otra pintura. Esta, desde el primer momento se impuso, como tengo dicho, y tuvo muchos imitadores. Se vio que no
tendria dificultad para imponerse. Con todo, en la forma que se presento, con ciertas reminiscencias cezannianas, los subrayados, y el
empleo del negro y los grises sombrios, fue motivo de critica. Pero
era una pintura objetiva y pintada con valentia. Se mantuvo cierto
tiempo estacionada en esta su primera manera; solo se busco un
mayor ajuste en el dibujo y en los tonos. Hoy ya todos saben que es
una fuerte pintura muy sintetica y construida. Aqui, en nuestro pais,
— 74 —

�— sz, —
-as ap oqap oA anb sa ossa ja oiad 'BpBuiuuajap ^anjuid Bun
anb b jozjiof apand saj as ou sojsa y •sauotmd soj bjjo ^ svjnjuid ss
-jamp svj A SBiioaj sbj aos Bsoa ran anb 'saoaA SBi{onra oqaip ajj
•BisiuBiunq ajie ja euas 'pepijBSJdAiun ns aod OAiianxisuog any ja
ops anb A 'j(oq Bjsa anb p ua vjsuimsod oiusijoau p BpBq JBzaaap
-na Bi^d osa opoj ap oipua^uasap as apiB} sbui 'oawxujappaui otustots
opt pp oqanru oraoi A saposj. an.iun soidiouijd eo\ oAnjuBui joqp ns ua
uaiq is '^^ ojihs p ua bioiui as anb BjsqBinjBu ajjB a^sa anb 'sapp
-ap anb Auq 'sapBpiuBiun^j ap pBqnae^j B[ ap sajuBipnjsa so[ y

•asiBanpaao; o asisanpa A osa ap asiip
-Bnsjad Bjaiqap ooqqnd p j^ •sauojirfd wos m Dunjujd sa anb o\ naqvs
tu 'vawj sa ap vjanf timsa anb sajo^uid so[ anb A So^q p oip^ad as
on 'sa^BiBAB sojuBj ap saABi) y "njnymd viapopuaa A votun vj sa 'Aoq
ap vj A vnSftim nj 'vuniuid usa vpoi anb. ja :ojund un ua Bnjdaaxo as
is 'ajuauiBin[osqB Bp^u pBpaaA u^ ^^oq ap orasipinjBU p uoa unui
-oo ap uauaji anb? puBdsa A ouspauaA omsipanjBU p Suaiq j^
•Bdoin^ ap sojuaiiuiAOUi soqaipaiuB
so^ b asiBuins apand 'soia^ouoa sojuaraap ap oi^uap A oAiionijsuoa
opiiuas un na asjB^uapo aaai^d uaiq is '(BJisanu bj) aacq as inbB
anb Bjnjuid B| b oju^na ug 'uaSiio pip sa^ anb Binjuid B{ ap oqanui
UBAiasuoa 'sbiu vA uBii^dE as uaiq is 'H30f) KV^ A omsiiu aMMVza^
•ouisiuoisajdmj pp 'onisipanj^u b o^uBna ua 'uai3ijip ou Bpuasa na
owswnvf \a A ouisiuoisajdnii jsod p 'uaiq sang 'ouisiuoisajduij p
uoa siibj ua bzijbuij A Btredsg ua anSis '^paua^ ua aaBu anb uaq^s
sapaisn sopoi 'pna p 'uaSpo ns apsap orasipmiBu p Bpeafo Bptd
-bi Anm Bun '^^nSni^ pp B^niuid B^sa jBn^s jofatu B^Bd 'Bioqy
^sapBqaojdai anb Biaqsq anb? 'pspjaA ap Ban^uid
uaaBq is anb 'ssinapB 'asasuaid j^ #osa Jcjadsai anb Avv[ A o^uatuoiu
asa ua wpjs^^ •pi^sap anb Awq ou 'oiamf ini b 'Biauapuai p^
•oqaaq unq o^ vA A ioAijanjjsuo^
ajiy p jaa^q Bi^d sojdB uos 'souaui o sbui- 'sopoj sand 'nauptuodsa
vpuapuai Bun b ops aiuopuaiiijai 'saiojuid sosa ap 'isb o^qBjj
•uopaB.nsqB bj ap opij
-uas p na osuaasap un opuBajBiu oiad 'a^uaiuBauBij A B^jansaj sa oj
Banna sand 'ajainb as is BAunp'jj •uppvfjiui vj v 'oaod b oaod 'uapaa
'uoioanujsuoo vj A upioonujsqv vj viovq viouapuai npvojnui mm ap opop
-ad o^ioa un sbjj 'anb opBinS aq o^ sauamb b sbisi^^b sauaAp^ soj ap
soqantu ua 'aBjBjsuoa opipod aq oA ispin sg 'uajanj anb SBsnsa sbj jod
Bas A 'sopoj ap OApnjoAa op^i^ p apuodsoxioa anb 'sand 'EijaaaiBg
•111/ po 'otustjnunivu oiad ^soijo soj ap ajisd jod 'opinjjsuoa A ojaiauoa
'oaijajuis 'soun ap ajiBd jod ospj A OAijBioaap 'jBp^ 'oiustjvjnjvu
p&gt; aiuauvopvpioap uapuadoid svjspuv A oojjqnd anb sang ^^BnSnig p
ua Ban^uid bj ap uauiBxa opidBj a^sa ap Jianpap apand as an)?
•opunui jap
B^niuid jainbj^na b ^BijBsap apand anb A pBpijBuiSiJO Bqanui auaij
anb A oiiaijja uoa sqaaq Binjuid Bun uij jy "ouBjd aamiad ja sdnao

�halar en que sentido marca la flecha; lo que tendria que hacerse. A
pesar, pnes, que quizas no es el momento del Arte Construetivo, yo
debo de explicarlo, pues es el que creo que corresponde hacer.
Pues bien; para practicarlo el artista se encontrara con una enorine dificultad, y es ella, que no basta eonocer su tecnica ni su teorfa,
que ha menester vivir en su mundo, poseer una regular erudicion que
solo con tiempo se adquiere, y entrar en la universalidad de la poesia,
la literatura, la miisica y la arquitectura; en fin, abarcar el conjunto
de los conocimientos humanos, siempre en un piano superior, estetico; es decir, mirando al espfritu, y, adeinas acomodando su vida a
todo ello. Por eso dije, no bace mucho, que trabajando sobre si mismo en ese sentido, ya se trabajaba para la futura obra.
Si todo eso es dificil de comprender y practicar por parte del
artista, ma.y ormente lo es para el piiblico y esto por ser escasos los
individuos asi preparados. Los futuros humanistas, que ahora se fornian podrian serlo de verdad. Pero, para tal logro, y a mi juicio, deben enderezar sus estudios, no en el sentido de una vana erudicion,
ni en el sentido practico de adquirir conocimientos a fin de sacar un
beneficio material, sino, dentro de ese piano de luz, ultrahumano,
donde todo es ciencia del hombre, en el que todo es belleza y arte,
y que yo denominare piano estetico; el cual toma su origen en Grecia:
la gran cultura mediterrdnea que no sera jamas suficientemente penetrada y estudiada. Y yo puedo dar fe de eso, porque a ella le debo
lo que soy, y no digo lo que se. Y, aunque no sea mucho, tengo que
decir que me mejoro en lo poco o nada que era. Y por esto ahora
puedo ensenar algo a ustedes.
Me parece bien, mencionar aquf un concepto que se tuvo de una
ciencia unica. Concepto diametralmente opuesto al de las ciencias
especializadas de hoy. Quiso ser una sintesis, y lo fue en realidad,
abrazandose, hasta formar una unidad: todo el humano saber; y asi,
en el conocimiento, tambien en el espiritu. Pues bien, a modo de cien
cia, quiso ser el Arte Construetivo. Por esto, creo que para cualquier
artista es la mejor disciplina. Presto se ve en las obras del que ha
practicado el Arte Construetivo una mas apretada estructura, mayor
rigor en el tono y mayor ajuste y seguridad en el dibujo; esto aparte
del tono moral que habra adquirido el artista y el sentido universal
de sus conocimientos. Por esto, aunque no se practique o se practique poco, debe de quedar como fundamento o base, a la que nos
podamos referir siempre.
El Arte Construetivo es una sintesis, y no de las peores que se
hayan hecho. Dentro de la geometria y la proporcion, engarza los
mas altos valores humanos por su universalidad. Mas, por sacar en
cierto modo al espectador de lo temporal o cotidiano, por quererle
forzar a que acomode su vivir a un orden, le suele ser molesto, y de
ahi su rechazo. Y esto en el mejor de los casos, cuando se ha detenido un minuto en considerarlo; porque las mas de las veces, no obtiene de el mas que indiferencia. Esto delata el mayor desacuerdo
entre el hombre de hoy, practico y materialista, y ese arte en una
— 76 —

�— II —
ajqisod sa ou 'souimiai sojiap ap ajqiianpaui oj b opiqap anb
:uc)isnjauoa na oisa odbs 'Binajqoid p iBaijijdmis ap opuBisii aiduiais
'y -EiaiAiis sou anb upisnjauoa BunSjB b ib^ojj lapod BJBd 'soiubiso
anb ua oipaiu p X bisiiib jb 'aiiB p oiaadsai uoa sapBpiiBjnaiiiBd
ojsandxa aq Bpssad X Bpisoasap Xnui B.iauem Bun ^q

•lofaiu oj opipuaiduioa Biq^q as ou 'ojuaiui
-tjuas pp bia lod apuajdraoa bj as ou is 'pAiu oiiap b Biqo Bun ap
bjbij as opuBno anb X iupuas BiBd ouis ixaa\ BiBd sa ou aiiB p sand
'Bjiapuaidmoa ap oipam ooiun p sa asa anb 'jpap anb Xsq y -Bjp
ap opunjoad o^ b babS^j^ 'Bjp un 'uij p 'anb OAiSBd Bas 'ajqBq B^qo
b^ anb ajadsg •opidiasip pp b^ iu aopBjaadsa pp pnjijaB b^ Bsa aas
aqap ou 5o^ uiiBqaj anb uozbj Bun lonaj B^adsa ops X 'apuaidmoa
ou anb o[ jod opBjojiap sbuibj" jas ajamb ou ^opsjaadsa p anb sa j^
•ajuaS^n X ajuBj^odiui Xnui o8p B^aipuadap B^a ap is otnoa 'BiBipaui
-ui umsuajcduioo b^ a^ainb as ajuaui[B.iaua^ 'oiaj uapuajduioa b^bij
as uij p X BiB^qBq p anb 'tip apsafap X 'oipsna p asanSpna : ssp
-EqojaB sapj as^i^ixa uaqap on 'ajjB na 'oja^ -oapaisa &lt;q b puajBiu o[
ap 'psiaAiun o\ b pa.i o\ ap 'pjauaS oj b jB[napiBd oj ap ABSBd :ouB[d
ap oiqiuBa un 'adpS ap isb 'aSixa aj as 'saauo;ua anbioj -ajiB pi
ap Bpuasa B[ ua 'opdiasip p Bas 'jopBiaadsa p Bas 'jmotut ua Bisa
pBipaijrp joXbiu bj 'oiqiuBa ua 'oia^ "n3?J ^^in oqanin sa 'ooiujaui
-oaS vuianbsa ja 'natuoiujn vpipaui vj 'jvwouf Xaj vj SBAiianxjsuoa sbjS
-aj sb^ jBoqdxa oiaj qiaijip aiuauiaiuaoua bsod sa 'Bjniuid bj; ap sap
-BpiJBjnaiiJBd sbjio X 'sapnpijva sb^ 'sauojva so^ 'ouot p sa anb oj jbo
-i^dx^ -opBuasua X opBaijdxa ^iaBj sbiu sa oisa jo^ •Biniuid bj ua anb
pBpipqisuas bj b souaiu JBjads anb Xbij 'oAiianiisuo^ ai^y ja ug
•Bijaia pBpjaA Bun sa :oinsiui oj sa osbo ja BiBd oiad
'bjiu uqiaaij Bun las o 'oijaia oisa las apan^ 'aisa ouis oiisna iui na
ojpsno oaio a^BSjoa o^[ -uaiq aaBq aiu ofnjjui ns anb oiuais oiad 'op
-uaiiua oj in aiJB aisa ap BiABpoi oisn ou :ofip aiu j^no ja ioApan^i
-suoa 'ojiu o.ipBno un ap ouanp oziq as uamSp 'upiSBao Bi^aia ug
•sofaj Xniu aAajj am 'upisnji Bun ap sod ua SBzinb
'bisbiubj bj anb 'oiuai anbiod 'oiioa inbB bjoijb ^ ^soipnisa ap Bpjaa
ns ua ^ipisa^d ap bij aiiB 0110 anb? (ajqiuoq jap smajdns Biauaia)
sapspiuBiunq ABipnisa boijiuSis anb oj ap sopB.nauad uaig 'ajuaipnisa
'SBisiuBiunq soaninj soj ^ •BJBpnBipp saj sbuibC anb 'sopBuiiUBiuoa on
X sojnd sbui sauaAof soj ja b asusfpaB ^ ^sa oj is oj.ipap ap aq ou
anb aod? oaad 'jBUjaisd BzanbBjj Bisa auopiad am as an^) jOAiianii
-suog aiJy ja sa ojjaq X apuB^S u^na y! 'oqaip aq anb p^piay bs.i
ua aaia anb oisnf jb Biuia^d as 'opunui ja ua 'anb uoa uppJBjBS ja sa
asa sand tojdmai un bsbo ns ap BS^^q X 'aiUBjap^ bSis 'aiuajpams as
ou 'ojag •as.iBziiBjnSuis a.iainb anb osopiuBA ap o 'oiBsuasui ap 'oaoj
ap opBpjji fiag -B^BUopjad aj as ssuiBf X 'spBuiiBsap cjaaaand 'bXiis
Bionpuoa jbi y -p^pjay bj B^Bd opBfBqBii B-iqBq 'ojSis aisa ua 'anb
soaod soj ap Bias bisjiib asa 'oiquiBa ua 'oiad ija uoa BiBipani bisiiib
unSuiu 'osa aod X iajqoja vtjnsau on 'upzBi jbi iog "uoiaBAaja ioXbiu

�a una sintesis, y que, entonces, tiene que admitirse, que excluyendo
Unas cosas de otras, tienen que quedar desvinculadas. Y esto se comprendera en seguida si se considera esto: que hay dos ordenes de
cosas en antagonismo. Unas, dentro de lo universal, otras de lo par
ticular o temporal; y, en uno y otro bando, artistas que tienen iguales
derechos que hay que respetar. Luego de esto, y considerandq el tiempo y el medio en que estamos, lo que tendriamos que hacer y, por
otro lado, lo que impone la realidad de las cosas; factores, ambos,
que no podemos escamotear.
Si dejamos lo superficial y tratamos de llegar a lo prof undo,
podremos ver, que lo que dividio al arte, en el siglo XV, esto es: el
naturalismo, es lo que ahora tambien nos divide y hace imposible
llegar a un acorde. Al Arte Constructive estorba la Pinlura, y, a
esta, el Arte Constructive Los de un lado veran idea de cosa, donde
los otros solo quieren ver a las cosas mismas.
Bien: la realidad y lo abstracto; al uno le gobierna sw. voluntad,
al otro la ley. En el uno todo es ordenacion, en el otro lihertad de
expresion. En el uno todo es tono, (relacion de valores), en el otro
sensualismo. Hace mas de cuatro siglos que ha dominado al hombre
de lo abstracto y de la mesura el hombre de la libertad y de la ex
presion.
Dejando aparte lo que este hecho supone fuera del campo del
arte, vayamos a lo que a este solo atane.
Durante estos cuatro siglos largos, se perfecciono la tecnica de la
pintura, pero solo en el sentido de la imitacion. El naturalismo trajo
eso, si bien con tecnicas muy diversas. Pero, tal repeticion unilateral,
marco surco profundo en las generaciones y, debido a esto, es que
hoy se piensa que el arte imitativo es el linico y verdadero arte. Si
no quiere el hombre leyes que rijan su conducta, si ya no respeta
nada en tal sentido, el artista, hombre como los demas, ,^podra soportar reglas de ninguna clase? Es lo que pasa: para el artista no existe
lo abstracto. Consciente o inconscientemente, va, como por un piano
inclinado, hacia la expresion real. Es decir, hacia lo sensual.
Todo esto, sin entrar en matices y como "idea general. Y hay que
decir que tal tendencia va al unisono con la marcha del mundo. Parece, pues, que lo logico y normal, es seguir asi. Pero, es que el
mundo va bien?
Esta tradicion hacia lo sensual, como hecho, ya desde su origen,
mostro la fisonomia que presentaria. Llamese Ticiano o Tintoretto,
Velazquez o el Greco, todos trabajan para los grandes, Reyes y Pa
pas; es decir: para la magnificencia. No es el arte para una fe, es
netamente un arte profano. Por tal razon, desligado de lo profundo,
fuera de la totalidad. Y tal arte ya no tiene que interesar al humanista.
Bien saben ustedes, como yo me he esforzado en marchar en
sentido inverse Esfuerzo, si se quiere, esteril, ya que es imposible
contrarrestar las poderosas fuerzas en sentido contrario. Pero hay que
dar constancia, y aunque fuese solo en nuestra consciencia. Ademas,
— 78 —

�— 61 —
"BIIOJOBJSIJBSj
-os Bun noa 'bjsia op sojund sojuoaojip ^nra op ojjboojuo op .resod b
'^s^p uis 'Btuojqojd p soooa nop ouiopuBojuBjd sip b Bip 'ojuoiussouod
-mo A 'sqonj ubjS no opBjso oq soonoiuo opsop _^ -opoj oqoip bjso vA
onb oo.to 'oujopom ojoodss jbj op uozbjoo p no oraoo ouojj op jbjjuo
op uij p uoo 'q-io^ baoii^^ b o[bia ira oaijoui bjjo onb jpop uo[) #sou
-opBdnooojd sojoabui sim op Bun 'ojjb jb o;oodsoj uoo A 'ira BiBd pnj
'161 apsap onb 'jpop op oqop 'Bjoodsojc jm b onb o\ no 'onbao^
•ouoij onb BiouBj.iodmi bj Bpoj opp
-nBp opBJopjsuoo ours 'opBj ns b opuBSsd 'opB^Cspos 'sond 'somoqop
M '[Bnnmoosop ubj oqooq ojub osjBuipui oub ji^q 'on o os^joinb '^
•bji3 opo^ pno pp jopopojp 'ofo p so onb op Bpnp ^^q o^ 'omirj A
sojqmnjsoo sns A opnnm pp zbj bj opBiquiBO Bq onb 'BUJopoui BpiA bj
uo aopoj oso 'odmoii ojaaro opsop 'opis Bq A so oiuBjjodnq nBj[
'Boodo Bjjsonu no omsminb
-em jb ijojoj oj\[ ubjeji somoqop onb 0}UB}^odmi ubj oso op 3}uoiubs
-toojd 'sbsoo sbj^o o.ijuo 'bijos onb A 'ojuasojd b^so uo bjjbjbji onb oj
op oSjb o^uBjopB 'oijoip oq onb noioooj Bmiqn bso jBuimJO} jy
•BJOiiEin bj;o op
oj^BJopisuoo somoqop A 'opinntmsip Bq BpnBjJodmi ns 'o^uomBmii
-jn Jionpojd onb opiuoi nsq os onb souoiooboj sbjjoto b opiqop 'ojod
Aoi{ op ooijsfjjv viu^jqoud jop Bjnpaui bj opjnjijsuoo BJiotqnq isbo
A 'ouBjd ^omijd b opss^d Bjoiqnq 'Bmojqojd jbj 'odraoii ojjo ng
•oqooq somospiqnq onb JBopi Bjnjanjjso bj Bpoj p^pijE^O^ ns no
jbjoijb A 'jbjia sbui oj uo jBjjauad opond 'ojopui ns jod 'onb b ojuBno
'BpuB^aodmi ns b opiqop ojubj 'op^j op own pfap os ojuojui op 'onb
-jod 'Bjojdmoo 'sond 'o^j 'pniiiBj ns Bpo^ no iswo sojso op uoioisodxo
Bun onj 'sBtuojqoid op nopnjos Bun onb sbui 'uppooj Braiqn Bg

IIX NOI^Dai
ojjb jb jbajbs onb bSuoj 'oj^sod bj b 'onb jo bos ou
'npioBijmi ns uo jobo uis 'uoiq osaopuojop oqss onbjod pBpijsoj bj b
oraoj ou onb (sboos b Jo^uid) ^ojuid ojso is oqns uoinb? '^ "pEpiun
bj b 'ojso jod iA upioonjjsuoo bj b upioBJodaooui Bun 'Bjnjui^ bj op
uotoBoipuiAioj Bun 'pnjijoB jbj 'Bjjog "ojsoi jo opuBpiAjo 'ajuatuoja^
-snn umm ojso Jod A (bjjo uoo osjBjunf jo) ooijsim opijuos un b isbo
jbaojj onb ouoij oj 'Bmjoj jbj uo A Bjnjuid bj op oAijjno jbj 'ofip omoo
j^ "ojnjosqB 'ojnd oSjb uo bjso SBmsira Bjnjuid bj so Bmoj jo jo BJBd
onbaod 'wuxoj ja uo stun bjC bjso ou 'wpionjitui vj uo sbui ^A bjso o^
•opBAjBS BjqBq os ojso jod A 'ooijojso oj uo bjso Bj 'ocnjsvjd oijaay jo
opBuiBjj oq onb oj b '^ioop so i ojuomsjoouis A 'opunjo^d oj b 'owoj jo
bojj os is 'Bjnjuid bj op bjojso bj op ojjuop 'onbjo^ •vjn%uid BjopBp
-joa BBq onb 'sboos b jojuid bos jojuid jo onb 'sojub ofip 'B

•ojj jot
anb Any :uomnsoj ug "SBJopiuoA souoiobj3uo3 sbj BJBd 'sbz
-inb 'ojjsBg #uoiqmBj oiuomijsoj^ -somBSBq onb Bjqo bj JBponb Bjpod

�Fue por esa epoca, que Whitman nos deslumbro: el hombre moderno, el hombre Kosmos (como el se apellidaba a si mismo) ; porque en efecto, era completo. Porque si de un lado cantaba lo que
habia traido el progreso (palabra magica entonces) no descuidaba
a la criatura humana y la naturaleza. Era el bardo, el poeta: igualmente para todo, desde las constelaciones hasta el detalle mas infimo
de la obra humana, en cualquier artefacto, grande o chico, donde su
fina percepcion se posaba. Pero, segiin nuestro sentir de entonces,
estaria siempre bajo el peso de una maldicion: olia a petroleo. Nos
traia el recuerdo del tropero, del rancho de latas, del aserradero mecanico levantando galpones, del alquitran, de los cacharros hechos en
serie, sin tradicion y de la febril actividad del hombre dado por com
pleto a un vivir vulgar (que a el no le asustaba) material y a ras
del suelo.
Hoy, para mi, lo digo francamente, es un recuerdo que detesto.
Diria ahora, que a todo aquello faltaba calidad. Faltaba, aquel sentido de lo estetico, de que hable al principio y que he Uamado, a
veces, aunque achicandolo mucho, lo abstracto. (Se que propendo demasiado a buscar, para mis demostraciones, anecdotas mias que pongo
como ejemplo, pero ^para que voy a comprar una botella de agua
mineral, si puedo beber agua de la fuente? En todo caso, pido que
se me excuse). Ya, en mi primera juventud, y por esto en nuestro pais,
pude darme cuenta, pero sin rechazarlo, ese ambiente que se nos
colaba. Y solo llegue a comprender y a sentir eso, cuando me halle
en Europa: es decir, cuando conoci lo que era una verdadera cultura.
Y bien: ;ni que vivan millones de aiios la tendran la gente aquella!
Un nuevo hombre, si, por desgracia. No dire hombre de acero: u
bomb re maquina, o algo por el estilo. Seria definirlo mal: un ser
nuevo en la fauna humana, que tiene sus abuelos; nuevo y terrible,
vivo y real y que por ser nuevo, es decir, otra especie de hombre,
no es transformable. Habra que sufrirlo.
Quien esta en estos problemas de arte, y se encuentra con eso;
y con el aiin mas terrible aparato de la maquina y su obra va a considerar a eso, como una nueva cultura? Se nos quiere dar todo eso,
como lo moderno. No nos dejemos enganar. Lo es, porque es de ahora,
iruto de un progreso material en. la ciencia aplicada y la industria; y
se quiere que, entonces, y, a compas de eso, el arte y la ciencia hu
mana este tambien en eso moderno; y aqui esta el gran engaho. Por
que no cabe progreso ni moderniza^ion en lo espiritual, puesto que
esta en lo eterno.. Por tal razon, los que eso piden, es porque no estan
mas que en lo material de las cosas.
Que este un hombre en la rutina o en el progreso ^que puede
importar, si tiene un alma? En cambio, que este muy planchado y
a la moda, lucio y gordo que valdra si dentro no hay espiritu? Y,
no vale a decir, que pueden coexistir las dos cosas, y que es mejor;
porque son cosas que se excluyen. Y quien tal diga es que no ha
entendido nada.
En eso esta lo que nos divide: lo que hace que conociendo lo
— 80 —

�— 18 —

s ua 'ajquiojj jap ai-iB ja 'p^piuBumq ai-re ja Bi-ias
ja anbio^ 'soaponuisuoo sojspjv soj uaiquiBi A owsiu
-nuimj jap ouimea uvAva anb soj oibjo oisa j^a anb uB^puai j^ 'uapxo'
[a ua ou A sono ja na ijontjjjdsa oj na on A jmaajoiu oj ua izvd vj ua
on A vjuanS bj na iouxaja oj ua ou A ouafvsvd oj ua iopirujsuoo a^m ja
na ou A oattmtuti a?j ja ua 'ojsnt oj ua ou A jmouvd oj ua ixaqap
ja ua ou A o^stoSa pvjunjoa bj ua ionpiaipui ja ua ouis 'pvpiuvumq
vj ua ou bjC iBiaua^ujiuoa bj ua outs 'uapxo ja ua on uA isosoa s^
ap jvjnajiJvd oj ua ouis jvsjaatun oj ua jbjso apand as on 'saauojua vA
j^ •oij.q pinba ja -ibijbj anb auou 'souinuaj sop so^sa ap ounlijB ajjsj
apuop ^ -BzajBjniBu bj A (a^quioq ja) upzBy; B-q •otovjfsqv o\ A ptax
of ajjua upiaBjaj bj :bj3ubut bjjo ap oqaip q #Biuajqojid jainbjBna
ap 'o^ oa^a '^abjo isoiusoo ja A auqutoq \a aujua upiovjax osa Bjjas
anb :opunjoid oj b opuaA ouis ^aja 'so^uaiuiTpaoojd 'BtaajBiu bj ap sbj
-ipaut sauoiaBOijdB 'sBAanu SBaiuaaj A SBi^oai 'sauoranjoAa sbtjbut^buh
'pspiujapoin ap o^unad un :pjioifjadns oj ua awopuvfjf vA ou 'atun
ap vuia\qoxd vui n upianjos Jbjjbtj ap ajBJ^ jsoub sounoje ap oiasd
-sa jod pjnpjad anb) a^qajj Bsa BpBSBd 'o^aj -oujapoui oj ap oubS
-ua ja ua 'sBtuap soj otuoa 'ibo 'b^sta ap omiijn oisa japjad uig
•jBiaaiBiu oj BjBd ou A 'ajqiuoq o^apspaaA ja sa anb
'njjjidsa ja bjb^ -BijnpiqBS bj ua 'jiaap sa iBjsBq A 'jos ja A znj bj uoa
opjanaB ap opuatAiA 'sopBzijiAia soiuBag ^ojinbuBi} a^iB ja asfap aofaiu
Bja oj^j? ^anb BJBd? ]^ 'BUBZBq ubjS Bun souiBSznf bj A 'jbjoi bjuoiu
-jb bj jBuaojsBJi sa anb 'ouiojb ja souiBJ^aiuisaQ -sojiiuiafa pui JBija
UBjjpod as ojsa ap A tsoj^osou bjjuoo BjaAjoA as opBiuaAui souiajq
-Bq anb buijb jbj toijijSBa ojsa ap souia^iqiaaj ajuaiuajqBpnpui a^JBdB
opuniu un 'ajuoiujBiaijriJB 'opu^aja 'vzajoxntou vj u uvxadns souiap
-uaja^d is (BiauBJtou^i Bajsanu ua 'aofam o) 'ojjnSao oijsanu ua 'o^sa
jo^ -ajjEdB as anb oj osonjjsuoui A osjbj A 'jofam oj Bjas 'sBjJijdiuna
ap opjjuas ja ua ajsiifB as sbiu anb oj 'uaiquiBj o^sa jod anb A ^ssjja
unSas jijduina ap soutaq oj opoj ^oisa nod 'anb A 'saAaj sns b asd
-Basa souiapod ou 'soiusoa jap atuvuSatui ajuud sopoi opuais 'anb :oiio
oisa ua soujb^ij souiapod une j^ 'oujaia oj iia 'niijidsa ja oiuoa 'Bisa
anb oj ua BzuBpniu aqsa ou san^ •uoisandxa jbi ap osouBSua oj oisia
souiaq j^ 'oujapoui oj sa 'SBiuajqojd soisa ap oun baijoui iuLb anb oj
'Bjoqy 'p^pan^iiuB ap opjiuas ja ua oioiuaj ioioiuaj A opunjo.id ^nui
ap o^jb ouis 'jBiaijjadns oj bjo ou 'souiiUBa soj BqejBdas p^pijEaj
ua anb oj 'Bpuas bj;o n sun ja^oasa ap Biuajip ja oiub opsjiuoaua
soiuaq sou anb zaA bjjbo 'anb ua 'sousouiafij :esoo bijo b souin^
^jBiaajBui osaj^oad asa
bib^? ^Jiaia anb souiBiipuai anb BJBd j^? "ajqBJOjdap aiJB un Jaa^q
anb opiuai UBq 'oaiiaisa oj ap opjiuas asa 'jBdiauiad aiuaipajSui ja
sajopuBijBj ojad 'uauap oj opoi anb soiua^ -souitvj ou sasi^d soj ua
aa^q as A oqaaq Bq as anb aiJB ja 'pBpijBniaB bj ua 'soraajij^;
•opunui jap opBuanpB
Bq as anb Bzjanj ssa ap aiuBjqmnjsap afeaiui jb asad 'BJisanu uora
-,)Ba^ Bisa iqB ap ^ -ojoj ap vloq ap upiovzijmjo opnasd vsa -tod njivo
•out 'oubSu^ jap sopBAajj 'soinepod 'uptouzijiaia vxapopxaa nj sa anb

�En ninguna parte del mundo el pueblo ha dejado de hacer su
poesia y su industria. Esto siempre es encantador, y uno viaja para
verlo. Pero, de pronto se introduce un monstruo: la maquina, y todo
perece; su industria manual y su poesia. Bien, obra de quien es esc
monstruo? Trae, tal respuesta, la consideracion de dos or denes de
cosas: el por que de tal diabolica invencion, y el de quienes fueron
sus inventores.
La primera parte de la pregunta, queda respondida con solo decir esto: que tal maquina, es simple y llanamente, una maquina de
hacer dinero: 0R0. No hay mas, en el fondo; y que, como el oro
es poder, la musa inspiradora ha sido la ambicion humana.
Bien ly la segunda parte? Aqui diria, lo que un personaje de
una muy huena novela, "Bartlebit", que a todo respondia sin dar la
cara de frente: "preferiria no hacerlo" o "preferiria no decirlo". Y
que es lo que yo diria ahora. Ademas ya lo dije antes, al hablar de
las razas del norte y de las razas mediterrdneas. Con todo no vale a
ser demasiado unilateral. Y pese a la supervivencia racial, a traves de
las generaciones, por el incesante cruce de los pueblos, esta se templa
y pierde su vigor nativo. Y por esto, el pueblo (que no es la seleccion que manda) por la convivencia con otros, se reajusta acercandose a un. tipo medio humano muy aceptahle. En los tiempos de
relativa paz del mundo, hemos podido ver eso.
Es por esta misma razon, que quien haya visitado diferentes paises, de razas las mas opuestas, sobre todo si se fija en las mil aldeas
que podra ver (y mas en las ciudades, donde domina el elemento
oficial) podra encontrar, siempre esa poesia y esa industria manual,
popular, donde aiin el hombre puede poner espiritu (alma) en lo
que hace.
^Para que se necesitan cosas grandes, en el mundo? Tal idea,
que encierra un mal proposito, trae mucho mal al hombre. De grande,
en los pueblecitos, no mas hay que los templos; y es lo linico que
tiene que ser grande. Y es lo hecho para juntar o hermanar a los
hombres; para manifestar su fe. Pero, fijarse bien, lo otro grande
que se hace es para su mal.
^Para que ir en un ritmo acelerado? Podriamos fijarnos bien lo
que hay en el fondo de eso, y encontrariamos lo mismo. ^Y el saber
tantas cosas del mundo, y a cada hora?
La complicacion se hace cada dia mayor; monstruosa. ^Y las
miles de redes internacionales, invisibles, a traves de las cuales ni
pasa un mosquito? ^Para que sirven?
No es obra esta de Dios, sino del otro. Y, a este paso, ^como
acabara el mundo? Ataduras lleva el hombre, y un peso enorme sobre
si, que le agobia. ^Y esto le hace feliz? jProgreso, confort, lo moderno! Que se siga.
Innegable es, que hay invenciones maravillosas, organizaciones
perfectas, que permiten salvar muchas vidas, pero, pongase en la
balanza eso, y se vera a que precio.
Digo, que la maquina del mundo es aun mas maravillosa.
— 82 —

�— 8—
-B9J ua 'oqnt[ anb og 'ajiB jb lesed apand 'osaxSoxd jap A oiuapoiu o^
ap oidaauoa asa anb 'asiesuad apand ompa 'eioqe laqes Biaisin^)
•sa^ianj asiaaeq Bjsd saaozBj sns uauaijsope^sa soj anb b^ 'iqe osa asapanb sej^[ •epipara bj ua pipaaxa ag
•BisijBiiadm; uopeu eun anj epai^ A 's^in osBd ug •sesoi^ijad sap
-BpqBAiJ uoieiiua A 'lajaeiea asa oipiad ^A 'seuajy ap BjuomaSaq. bj
lod 'asieaijiun jb 'oSang 'soaijqnd soiaijipa soi^o A sojduiaj soj jsb A
i (BiraouoinB uoa A) sBnanbad uBja ^iaax^y ap sap^pnia sbj SBpo^
•Bpipaxn ns
b 'sand 'ajjB ^g 'a^qBdpia p sa nainb A isomaqBS oj sopoj^ ,^opunni
p na 'oiJBijuoa o\ opB^uamoj Bq an^)? -BUBtanq ^ptpaj^; -ap o Bqioaj
ojuBna opo^ isb A 'spipam ns b bsbd b^ 'isb A inaiq nojafip 'upianajo ^
ap ojnppiu p jas Biq3p a^qiuoq p anb 'nojafip sonSijuB so\ ig
•[B^oj Binora
-jb ^\ ua JBJjug -own^ ns uoa opuanan ap opijnas p ua aapuajua itn
b ^pas ojqopinjj Bpuaiiuoaaj anb jaa^q p ^ "aaipB^uoa b^ o asjapaa
-xa a^ainb is 'piu ^niu ojad 'oiuju ns ap opjiuas ja ua \a uod v^^uo)
-oxd as is 'uaiq oaa^ •uoidbuiSbiui b^ A ojuaimiaouoa p 'npzBj B^ ajsa
auaij osa Bjnd anbao^ -v^uojoud as vzajnunjou nj 'ajqiuoq p jo^
^BppapBjjuoa aaainb ajqiuoq p anb Joj? •soppoui sns
jpadax ap bsubo as on ispiuBf aaipsap as ou 'osa ap a^j^dB ioiuisuoiu
un Bjpuo^iaa BzapmjBu b^ upiadaaxa aod opg 'Jinjisuoa 'otujiu ns
ua xnxiua 'jpap sg -ujja outoa xapaaoud Biqap e^siijb p anb ojad 'bz
-apjnjBU bj b jb^iiui anb Bjqsq ou anb 'ojqopmjj Bjaod p BiaaQ
•nanivu-nxjuoa sa anb.iod 'osa
opoj jBipndaj b BpiiBiu sou ajsa j^ -j(Bq ou aj.iou ojjo anb 'opot ap
oiuiia unuS ja ua souoiubSuo^ 'Bpipaiu Bj^sanu ua A a^uaiUBJaauis A aj
uoa 'sand 'souiafBqBj^ "Buaij b^ ap ps b^ uos :uBpanb sop[a A Bs^d
opoj j^ 'uojaiAiA oiuoa asBpA ojad 'sojp uoa sauop^u sbj uauSua ag
•sodmaij A sa^^ed sepoj ua oppeu ueq j^ "sauinbopB so^ A seaiia^ sep
sb^ aijua uaaaia 'opoi b asad 'anb 'sesa seqiaiq sbj ouioa uos 'opunm
p asad A 'opunin p ua opiq^q Bq anb sapu^iS saiqmoq so^

6IF
uoa souiBziJBpips b A osa jeiadsai b soiuba anb sa? 'opuntn p op
-uBiiiu 'oisa souioa is '^ •nitutdsa ja auapsos oj ou anbiod 'opp^qe Bias
aiueAa[ oiuena A 'ajuauiBauBiuaiuoiu Bjuniij \9S oieqiBq jg ^a^pi
ns ua 'aj uoa 'Bioqe^ 'opBiouSt bjsijib un 'aiiBqieq v\ ap lesad b
'jsb A ^pepiiouos ns Biqoaai 'aiiB pp Batsniu ubiS bj 'ouiiji ja tsaaipj
opoi pp uos A oiSnjai un u^asnq 'soiqiuoasa soj aijua 'e^a A p isaj
-oqiB soj ua uepiuB A soiefed soj uaAjanA A 'Binasaij A BpiA ns Biad
-naai 'aiisesap p sbij 'BAps bj Seqiaiq bj aaaia uaij jap sajaii soj an
-ua ssoqaaiap sns 'ojuaiuoiu opoj ua 'Biqoaai 'Buia^a sa anbiod 'ajqis
-Bdiui 'BzajBinjBu bj 'oueuinq 1011a uei^ asa ap lesad b oiag 'Bjiep
apand ou biio esa 'zed Bp 'opunm jap bjjiabibiu ej ap noiaBjdmajuoa
bj is 'ojsa iog 'saiaini oijnao A ajqinoq un lod Bianj ou is sepeaia
opis uBiaxqnq ou anb 'sbijo sesa bjjbj ueiaeq ou ojsa lod anb j^

�lidad fue esto: el Cubismo tambien fue algo nuevo, pero imposible
de armonizar con la maquina y el progreso; se quedo siendo arte y
en su espfritu; y mas que de todo eso tomo de los pueblos primitivos:
calidades, geometria, animismo, etc. Pero a los artistas nordicos, comenzando por el Neoplasticismo, les parecio bien hacer un arte casi
cientffico, que pudiese emparentar con todo aquello, y que serfa una
nueva estetica: lo moderno. Y tal nueva estetica fue la base de la moderna arquitectura e, interesando a los industriales, se desarrollo todo
un plan de estandardizacion y negocio. Esto, luego, afirmado en exquisitas publicaciones y apoyado por estudios, tecnicos y esteticos, se
afirmo por completo.
Aunque desvinculado de lo cosmico, hay que decir, que todo ese
movimiento, dentro de sus limites convencionales, tuvo su base. Fue
obra del intelecto, pero, al fin, algo muy bien estructurado. Si se
quiere, perfecto como una maquina funcionando a la perfeccion. Pero,
dentro de todo eso, el hombre (que es el alma) desaparecio.
Ya no se le ve ocupando el primer piano, como en todas las
obras clasicas del arte grander o esta ausente completamente, como en
el llamado arte abstracto; o sin mas importancia que un objeto cualquiera. De manera que, el hombre moderno, es como una pieza en
el engranaje de una fantastica y descomunal maquina.
Piezas, todos, que ocupan su lugar en una vida efimera. Y si se
mira al fondo de todo eso, se ve que es como un vivir ciego, en el
cual ya no es posible detenerse para considerarlo, ya que se es empujado de continuo y hay que seguir. Y la donde va, todo eso? No hay
meta, termino, ni objetivo alguno, porque todo se va determinando
a compas de las circunstancias del presente. Y esto en grande y en
pequena escala. jParece mentira que, detras de todo eso, subsista aiin,
el hombre de came y huesos!

Muchas veces he citado estas palabras de Schiller: "Se hijo de
tu siglo, pero no su hechura". Palabras prqfundas que conviene meditar, para sacarles lo que guardan en su entrana.
Para nosotros, artistas, corroboran las palabras de Huidobro:
"hacer como la naturaleza, pero no imitarla".
Si se me preguntase si hemos de entrar en esta estetica moderna,
diria rotundamente que no. Pero si se me preguntase si hemos de
tomar de las formas de este mundo de ahora (incluso de la maquina)
diria que si. Al contrario, hay muchas de esas formas del mundo de
hoy, que nos convienen por su expresion geometrica. En lo mas par
ticular de hoy, asi podemos entrar en lo universal: seria el arte geometrico que ya existia en la prehistoria. Es mas: creo que es precisamente por ahi que debemos comenzar. Y en este caso, entonces,
solo queriendo resolver un problema plastico, con independencia del
objeto mismo. Voy a poner un ejemplo: podriamos hacer un cuadro
que seria de un gran transatlanti^ sin que estuviese este representado, Y asi de una casa, de una calle, de un jardin, de una figura, etc.
— 84 —

�— S8 —
ja uoa ajnamajqB.iiinpB jBauoijua opnd 'a
stun soub zaip BiABpoj 'jBna B[ inaijnuoaap uptonzijnsa nun ap p
on 'oAanu jas oipuajaid anb oj 'opBj ojjo jap 'anb osed jb 'oiusiq .
-^ ja oip son sandsap soub soaod sand 'sojamijd so[ ap oj anj 'ajj
ap ojapnpjaa opjtuas un ua puoionjoaa A opaia oSanj A pajbs as oSjb
ojjanbB opoj ap is anb 'jpap anb Avv^ on ^A ^ 'ajjou pp sbzbj sb^
ap so[ A vBunijajipaui upvnpnii ap sasisd soj ajjna asiaoajqBjsa anb
Bjuaj BiiosiAip Bauij Bun 'aiuampjBj '_j_ "o^nij ^Bp ua jBpjrej usiqap ou
anb A sopBjuaiuBpunj sbui soijo ap 'sappijiiJB ajuaoiBjnd sotuaiiu
-pom asjBJBdas u^ijipod 'Bdojn^ ap sapjid^a sa^naiajip sb[ ua Bjanp
-ojd as anb o[ ap ojunfuoa p opua^ A sajpiap a^-isde opusfaQ
•aauBjj opoj b oiuaS jas anb BtqBjj #pBpipuosiad
Bidoid n\ JBipxa ap ajqBpBSui oasap un asBq jod Biuaj anb 'oj.on\
-nuns ouba 'oil p aaSnBS B{ asB^a^ anb uis 'osa opoi 'ainompinjBU
'oja,j "Bpnq A zaiBqaBjsap 'pBpijiap 'uopBJidsuoa asanj anb o[ opoj
BqB^pxa as A ^a^uBjpsui 'oaijsBajBS 'oiJBipuaaui 'jopapuiap 'ouBuoia
-npAai njiirdsa 'Bjp^so :sbui Bjjanb as :onaij uis pBjiaqq sun oaod
Ba3 'XX I^?S :oaijaBjd 'a^dmis 'oAanu 'puiSpo jas anb Bjuaj opoj
'B^n^aajinbJB 'sisaod 'Boisniu 'Bjnjmd 'B-mjBjajrj •pnpiuuapoui vj ap
aiqiuou ua Bsoa ^ambpna jBidaoB ap A 'ofaiA o[ uoa JBpinbq ap 'uop
-BAouaa ap soasap ap Bsopqnf uoiso[dxa Bun uoa '^x o[Sis pp
-ua b^ Bpspnps anj 'soiaBjaiq A soapsjliB soipam so[ sopoj u[

IIX M0I3D31 VI V
•8^61 3P 6
'psjaAiun 3jjb p Biias ais^j *soiusoa
p outs 'paa opunui [a BiB^duiaiuoa o^_ -napi v\ ap ouis 'pa^ oj ap op
ou : BpuapuaasBJi joAbiu ap A Bjuijsip Amu bsoo jaasq 'apand
'u^^uaAuoa a\ anb soiuamap %o\ Bjasjisqs anb sbj; ap 'u^apoa a\
anb sapaji sbuuoj sb^ ap assq B^ uoa 'jiaap sa ^pBpipa^ ^\ b bjbo ap
oqaip aq oraoa isb BAiianj^suoa Banjuid aaasq 'bjsijjb p 'apan^
•uotoBuapao Bun ap ojj
-nap JBjsa 'SBmapB '^ 'B^siUB^d a;uaiuBiaajiad jas aqap sand 'Bjqo ns ua
Bp sb^ ou vA ojad 'sauoisuamip sax^ b Bjn^uid aosq anb p 'ojio p
omoa [B3J opunui p biiui 'oAiianijsuoa bisijjb p 'inbB anb sa '^^q anb
oq; 'sauoisuamip sa^j b bmijui^ b[ b ou A 'oAi^anajsuo^ ajiy \v axai^
-ai as 'jbjbii ap oqBaB anb ojsa opo) anb 'opipuaidmoa BiqBq ag
•Bidoid zn^; ns uoa euinmp as Biqo
v\ 'pai znj B^ ua B^sa ou imouaiindn Bpoj ap jqi[ BiB^sa Biqo ns
'soja-iauoo sojuaraap uoa opuBfBqBj^ 'psiaAiun ouB^d [a ua 'oaijatsa
oj ua B^sa ja sand iajuais oj 'vsuaid oj ou bjsijjb ja 'ojsa opo^
•SBSoa
ap oiunfuoa un o Bsoa Bun 'pvpijna^ nun oijsanu ajuBjap opuoiua;
:opipuaiua ojsa ^ •uopaB.ijsqB bj ap opsj jap ajuauiBjjansaj la^a som
-asBfap sou (Bi^jamoaS bj A jojoa ap ouBjd ja Biias inbs anb)
-sqn oj A pnpijna^ bj aijua oipaiu ojund ja ua sojsand anb 'jtiaap

�Estas dos tendencias, empero, tenian algo de comiin: que ambas
enderezaban en un sentido abstracto y constructive. Mas animista y
sensitivo el Cubismo y mas frio y rfgido (lindando a lo cientifico) el
Neoplasticismo. Por esto, el primero quedo limitado a la pintura y
la escultura, y el segundo dio origen a la moderna arquitectura. Y
como era logico, este segundo movimiento se alio a la m&amp;quina; es
decir, al maquinismo y secundo el gran movimiento industrial basado
en el progreso. El otro, en cambio, influyo en la literatura y la poesia, en la danza y en el teatro. Y si bien el Cubismo, influyo en el
arte, mas profundamente, lo que al final se erigio como la genuina
expresion moderna, fue la segunda tendencia, que tomara su origen
en el neoplasticismo.
Lo moderno, pues, por su alianza con el maquinismo y la arqui
tectura (tan vinculada a la ingenierfa) es, finalmente, lo que se ha
impuesto. El Cubismo, en cambio, aliado al superrealismo ha querido
correr la aventura.

Si el Arte Constructivo no arrancara de la Prehistoria, como en
realidad es asi, no habria podido pasar en medio de esos dos grandes
movimientos de arte sin perder lo que es su esencia; es decir, su
espiritu; que estd antes que toda teoria estetica y realizacion pldstica.
Pero, tampoco puede decirse que, en muchos momentos, no haya to
rnado, como de paso, algunas de las realizaciones modernas. Y lo que
se quiere ahora, precisamente, es depurarlo; y entonces hay que volver de nuevo a su origen. Porque el peligro esta en caer en lo mo
derno, que como he hecho ver, es un engano. Hemos de seguir nuestra
lfnea. Lo cual equivale a decir, salvor el Arte del Hombre; el que
tendra que ser siempre y que fue el arte de los pueblos mediterraneos, en sus diversas expresiones. Salvar el Arte del Hombre: en esto
me he ocupado toda mi vida; y ahora, que mas peligra, exhorto a
todos para que trabajen con mas fe que nunca. Pero, no solo salvar al
Arte Universal, sino tambien a la Pintura verdadera; a la pintura
sintetica, tambien constructiva; es decir, y para decirlo en una palabra: {salvar al arte! Hay que pensar que el arte puede cambiar de
expresion, pero en su esencia no cambia; es decir que no puede ir
aliado a la idea de progreso. Pero hay mas, y conviene mucho aclarar: aceptar eso que llaman moderno es aceptar, sin darse cuenta, toda
una falsa civilizacion material, que solo puede satisfacer a paises no
dotados para el arte plastico. Es decir que, sofisticamente, tras la
palabra moderno, entraria subrepticiamente, algo en verdad horrible:
el enemigo del espiritu. Y entonces, para siempre, ya dejariamos de
ser lo que somos. Hay que poner mucha atencion en esto y no dejarse
enganar; al contrario, hay que exaltar nuestro espiritu y afirmar
nuestra fe.
El cerdo quisiera dar lecciones a Minerva, pero no hay que escucharle.
Octubre 18 de 1948.
— 86 —

�— 18 —
Bppa anb souatu uBjas? 'Bp^u ru aipcn uod sBzu^ipB aiuaisuoa on vm%
-ui^ Bp is 'anb sa y •Bisapoui sap (sbuijou sns uo Bjpns ifniu Bas
anb ap souam b) v^anasa b Bpuapi anb op opoi 'uozbj pBi joj "E
Aura p^pipuosiad Bun UBsnaB (uaaB^ as on if soqaaq isb uauaiA 'oqaip
aq saaaA uaia ouioa 'anb) 'saioiuid sojapspjaA so[ ap jiaap sa 'Bjnj
-ni,j Bp jod noissd BiapspiaA uaiuais anb sop ap ajj^d jOiCBin B^
•vzipniosiadsap 'ouisipoqiuis A sspSaj sns
ua ojaojsa ubj 'OAiian^isuo^ aj.iy pa anb :ajsa sa o^noBjsqo pj^
•auodo as
anb oijas Xnm opaBjsqo on j^^q 'ojaj •opBOijosad soniapod A osa
somanai BJoip ^ -opiiuas pi ua Bpanbsnq Bun ou A op^ipsaj on
'sand 'an^ "OAiianjisuo^ aiJB iui ooa Bjjoai pBi aaipaj o^ 'aiuaiquiB
pnb^ ap uij p ofiq ojad 'opuuauodoad uis 'oaiq san^ •sajotaui sbj
ap as^iaap apand A 'ooaaiaiq as isb SBjqo ap pnippm j^ •stozjanjsa
jouam pa uoa 'pBpisoaioi joAbiu Bp55 :sbjio aiiua Bijoai Bisa OAnisos
as 'Bdo^ng; ua 'sjib pap souiapoin soiuaiiupoui sop ap a^n^ pa u^
•pBpipBaa Bun Bas ouans p^i (ouni^odo
oiuaiuom ns Bipsaaau as opoi Bisd) Bip unSpB anb ap aj Bp opuaip.iad
ou 'njotuaj papijfqisod win outoo 'OAiionJisuo[) aijy ps 'Bip oaio pa
atip ouioa 'sand 'ofa^p -o^uod A oppa ua oisand aq anb omsBisniua pa
'uaiqtuBi uaq^s sopoi A Sosa Bsad am o^ 'Bjniuij Bp jsuasua b asnd
am 'ouans oppaq ubi aiJBd^ opusfap oraoa A Sosa ua asBDB-ij oiupa
sapaisn sopoi uaqss By uopjadns Bjnipna ap oppiuas un A oapis^pd aiJB
pa uoo opianaB ap A pBui^iao aiuauiBiapdmoo oAiisjooap
un ap siBd ojisanu b jBiop isb A 'asaiuiAuoa apuop uassuasua
op anb BJBd 'sajofam sop b jbioiui pa opsis^q Bjaiqnq anb A isojiosou
aiiua inb^ apq^iA jas Bijpod anb 'o^ aui^Biui aiu jsb y ^appsi ap 'jpaap
soinBijpod 'sBopiaBjd SBpSaj SBp uBqBis^q sap anb if 'orasipoqtuis opunj
-ojd ns ua sopBioiui UBqBisa (soapio^ o soupiUBZiq uasanj if) UBqBa
-piaBjd op anb sop sopoi ou 'oaiJiauioaS aiiB un BqBuiiuop anb ua sbo
-oda sbjio ua anb 'soiuaqBS y "opBipnsaj aolaui pa op^pi sq anb if 'baii
-tniui aiuauiB^nd bjoubui ap 'isb opBopiaBjd Bq as anb ap sopdmafa
soqanui soiuauai y -injndod 9jun un jas Bjip"od anb afip 'odiuapi ojio
ua 'upzBi pBi jo^ -pBiuauiapa aiuauiBso-iquiost? sa 'BOiuaai b oiusna
ua UBapiOBid ap pjasj sbiu pa 'oiqniBa ua Bjjas 'pBpipBSjaAiun ns
ap BsnBa b 'iBzuBopB ap ppajjip sbui pa sa OAiiaiuisuo^) aiay pa ig
•pBSjaAiun aiiB un b souiBiquiou 'ojio ou if asa ^as jod 'anb Bpuapiua
-a^qos as anb if ioai^^niisuo^y a%iy pB soiubooaui opuBna 'oasiuspa '01
-aadsB opun^as aisa b somBiijai sou anb 'souaapuaiua uaiq BJBd A Ep
-uapiua as anb BJBd 'oiJBsaaau sa 'sand 'isy -souisoa pa ouis 'BpiA Bp ap
sap^pipBaj ssp BqBpdiuaiuoa ou Bif anbiod 'jnsuaamfi oanoniisuo^ auy
as^Biuspp Bi.ipod opos anb pa pspipsaj ua 'sia 'oiaadsB opun^as aisa anb
ipps Bjia^ns as if 'opunSas pa jBaipdxa Bioqe booi iupioaap Bqaip ua
opBaipdxa opanb 'soioadsB sop sosa ap 'ojaiupjd p^ -api p ap ound oj
b ojio if 'pvptjvai Bp BiaBq opuBiiui oun :sotoadsv sop JBiuasaid Bpp
-od aisa anb 'pBSJaAiuj^ OAiianaisuo^) airy pap jLBpqsq pB 'raA saipj

IIIX NOI3D31

�los pintores? Es, por eso, este arte a base de personalidad; es decir,
de un hacer con absoluta independencia. Por esto, yo solo trato de
ensehar lo que es la pintura, dejando que cada cual tome la orientacion que le parezca.
Todos los discipulos de este Taller, han hecho, paralelamente,
Pintura y Arte Constructivo. Pero, si nos fijamos en las exposiciones
que han realizado ^cual de las dos pinturas ha vencido? Todos pueden responder a esto sin vacilacion: ha vencido la Pintura.
Y bien: que quiere decir esto? Mucho puede servirnos la consecuencia que se deduzca.
Como ellos, yo tambien en otro tiempo, fui y quise ser solo pintor. Pues es lo que soy •—ante todo. Pero con los anos he descubierto
en mi otras cosas. iQue tenia que hacer con ellas? Pero, antes de
hablar de eso, vamos a otra cosa.
Voy a decir algo, que puede parecer un poco raro: que, cuando
el Arte Constructivo entra de Ueno en su aspecto cosmico, deja de
eer pintura. Y casi podria decirse que deja de ser arte. Hablaremos
de esto luego.
Se ve, pues, a las claras, por que los que han sentido pasion
por la Pintura, dominados completamente por ella, por estar mas de
acuerdo con el ser del pintor, se hayan volcado apasionadamente
hacia ese arte. Han encontrado en ella una lihertad que les era necesaria, y, por otro lado, un medio de expresarse mucho mas directo y
personal que por otro arte. Y tal pasion, les ha llevado a hallazgos
de muy elevada categoria, por dar en la entrana de ella misma. ;Y
conste, que dar al fin con la verdadera pintura, aqui, en estas tierras,
era cosa que casi no se podia sonar! Y yo no hice mas que echar
lena a ese fuego, y soplar de tanto en tanto. jFeliz tierra esta, que
ya tiene pintores!
Decia, que, el Arte Constructivo, no solo ya no podia considerarsele pintura, sino que ni aun arte. Pero, si lo practica un pintor
^podra dejar de ser pintura? Hemos visto todos que es asi; pero me
convenia deslindar su esencia, que debe quedar como algo fuera del
arte; es decir, de una realizacion cualquiera. Y digo, tambien, que
una obra de Arte Constructiva, sin las calidades que le presta el arte,
seria menos que una obra inferior cualquiera. Y pareceria que hay
contradiccion, pero no es asi; y solo quiere decir esto: que entrando
por el arte, tiene que llegarse a algo que ya no lo es, y que, por ser
eso universal (lo absoluto, lo puro) ni al arte mismo puede referirse.
Y por esto, lo que vieramos en aquel momento, ante la obra ya no
seria solamente una realizacion, sino mas bien un simulacro de algo
invisible que le supondriamos detrds de la imagen. Pero, por otra
parte, algo bien concreto: una escritura. Podriamos ver, asi como un
astrologo en su vidrio traslucido, las esquematicas imagenes del plan
cosmico; es decir, lo que es el mismo: un microcosmos. Y esto es lo
que es en esencia, el Arte Constructivo. Desborda pues, el arte. Por
esto yo lo llamaria acto humano. No es, pues, un arte, para que un
artista lo realice, asi como la Pintura, a cada momento; ni es para que
— 88 —

�— 68 —
uaiq 'sajqisiA so^uatuap soun o.ijua aaa[qBjsa as anb upiavjaj vun ap
pijpuaA anb Botsnra o uoisajdxa Biiaia Bun b ojusna na ouis (bsoo
[bj ^apna^ajd opioipu Bjjas A) amqqns o[nai?iaadsa an b soujbaoji
b oiusna ua 'o^[ •OAijanjjsuoa ajjB ap Biqo B^sandmoa uaiq eiin ajus
'sonjBSBd anb auaij isb oS[b 'uaiq sang •soiuvutSviui anb o[ uaiq sbui
ouis 'sjuBtuvjauouoo soraaA anb o[ o^ 'O[[a opoj b aAjonAua anb oijaj
-siui [a A 'sBiauBjsip sauuoua bb^ 'BBjiqjo sbj; 'osa opoj ^p jojot uapuo
[a ouis 'job [a o 'SB[[ajjsa sbjiuijui sb[ A Bun[ B[ ojubi S3 on 'BjqmosB
sou anb o[ 'Bip ap o aqaou ap Bas 'o[aia [a souiB[dinajuoa opuBn[)

'asjap^ad sa japaa 'o;sa u^ 'B^ja[B A auuij as^auajuBtn ajuB^.iodmi
Anui s^ 'soinaiB}uauiB[ oSan[ anb A opBZi[Baj aaq^q soniBiqap anb
o[ jbzi[B3j ap somaTap A Bjqo b[ ap us[d [a jbijba aoBq sou is :o[d
-raafa jod 'oabjS Anui jas apand Biouaiqjui [bj j^ -Biqo B[ aiqos B^iqj
-ui a Biuana somap sou anb uis isb^ sojjosou b B^a[[ Joiaaixa [ap oS[B
ajuauiBauEjjajqns oiuoa 'anb asBijip 'sauoiaaiAuoa SBj^sanu ua soinBSuaj
-UBiu sou a[qisod o[ ua anbunB 'isb j^ -sojiosou ajqos aajafa ajuaiquiB
[a anb sauoisajd sb[ ap opoj [ap soujBjaqq 'a[qisod sa sou o^

'Biauaiiadxa B[ ua opspunj
Bjsa ofasuoa [Bj anb aiaap ap aq a^a^d bjjo jo^ "opBipnjsa soiuaq
anb O[ uoa Bjainb anb O[ BBq [Bna BpBa anb uaiq BjB^sa A 'ofasuoa
a[diuis un sa ajsa anb 'jiaap anb oSuai ou vA j^ -j[O[oa [ap oja[dtuoa
jod opuaipuiasajd A 'otus^fvj^ ap as^q b 'oAijanjjsoa ajjB [a ojjo [ap
j^ *oaijs/d otpai{ ja 'sisajtiis vj opuBzqBai 'jiaap sa iBpjnj^snoa 'ojad
'[buuou a BAijafqo 'sauoisuauiip sajj b Bjniuid b[ :sBpB3Bisap uaiq sbj
-n;uid sop SBisa anb sbui opusfap ou 'BiJBaiji[drais oA 'jsb j^ UBpanb
ap aqap anb o[ a^uamBjau jsfap A so[^Buimi[a .lofaiu oqaniu sa anb
oaj^) -so[j[BAjasuoa [a ssiuap Bjsa anb oaja Aot^ ojad 'ouitsiqanui uoJtaiA
-jis sou 'saiuand sa^j^ •SBipauija^ui sasBj jod opssBd jaqsq uis 'oaij
-an^jsuoa 8}^b ap o Bjnjuid ap asanj 'BpBOBjsop uaiq uoiaBzqBai Bun
b sbiub^ opBSa[[ souiaq ou 'Bjuana opsp ubi[ as Bpnp uis ouio^

oatjarujsuo^) any ap ajqiuou
[a .iba3[[ Biaiqap o[os anb [a 'afip ^A oiuoa 'sa anb 'o^aadsB opunS
-as ajsa b aiuauiB[os opiiajaj aq aui B.toqB anb .iioap anb oSnaj ojsj;
•soiusoa \a iuapi tq b oj;o 'opunin [ap sap^pq^aj sb[ b opnB.iim oun
:so;aadsB sop Biua; OAijanjisuo^ ^iJy [a anb 'jBzuauioa [b afig
'oiJBsaaauui sa a[ io[oa [a toj^au A oauB[q ajtduiais j^ 'op
-ifa^ o BjopBiu o Bipaid ajqos opB[[Bi 'opBjuid jas apan^ •oiusifoj8 ja
anb 'oAijanjjsuo^ ajjy TB opBnaapB sbiu epeu 'ja^aBJBa ns op^g
'asjBiadsaj aqap anb 'bsoioijoj BiouapuoosBjj Bun
[a lod 'auaij^ "oiafqo n pajsd [Bna o [bj ua anSipojd as

�concretos (los esquemas geometricos) y un mundo espiritual invisible
que intuiinos. Sabemos, entonces, que tal mundo espiritual existe, infinito; y, tal vision, es la que nos eleva a un piano superior.
No es mi proposito, pretender Uevar al arte camino del animismo, ni aitn a una contemplacion mistica. Todo lo contrario; estoy
en el piano de lo estetico y de ahi no quiero moverme. Que quiere
decir en lo puro de la forma; en lo absolutamente objetivo; en la
eternidad de una luz que no copia ni de lo interno ni de lo externo;
en la idea, y al mismo tiempo en lo concreto de la materia. Y asi
debe de ser hecha la obra constructiva: bien establecida la medida,
los esquemas geoinetricos bien resueltos, y el ritmo ortogonal bien
establecido, la armonia en las lineas, los espacios bien equilibrados, y
el equilibrio de todo, funcional, pero perfectamente contrabalanceado.
La materia empleada que muestre su verdad intrinseca, que exista por
ella misma. Pero, a pesar de querer ser tan ortodoxos en cuanto a
esos valores plasticos, algo en nosotros trasciende ese piano (y es 16gico que asi sea) ya que el punto de partida fue el universo (lo que
cada uno lleva en si mismo: el microcosmos) y que, al buscar las
relaciones plasticas, por una suerte de copula misteriosa, tomo la forma
simbolica y esquematica de una cosa. Y es asi como se gesta la forma
en el arte constructivo. Y esa multitud de cosas, en esas representaciones simbolicas y esquematicas, vienen a ser alii como puntos de
partida, de lo mas heterogeneo, y en importancia igual, dentro de la
totalidad del orden, y entonces, no podemos dejar de sentir su reladon dentro del simultaneismo del mundo. Tenemos que sentir enton
ces, tambien, y por eso, que a la base de todo, existe una unidad fun
damental. Por esto, si el punto de partida del arte constructivo fue
la unidad, lo es tambien el de retorno.

Pues bien; si el artista es consciente de todo eso, no ha de extraiiar que yo diga, que el realizar una obra constructiva es un acto.
Sobrepasa como dije, el fundamental hecho pldstico, pero por el, y
sin que la unidad sea rota, llegamos a un piano de orden espiritual.
Y entonces tambien comprenderiamos esto: que si por el hombre, el
Universo se hace consciente, el arte constructivo seria un testimonio.

Y bien; por tales razones, el Arte Constructivo, es, siempre, para
la colectividad: habla a todos.
Se dira, que cualquier otro arte, esta en las mismas condiciones:
que tambien habla a todos, sea un retrato a un paisaje, o un episodio
cualquiera. Podra decirse eso (porque todos sabemos que el arte plastico es un lenguaje universal) podra decirse eso, pero no es cierto
en la forma que yo quiero expresarlo.
Digo que habla a todos, por esta razon: por estar apartado de
todo particularismo: babla a hombre de cualquier tiempo o lugar. Y
esto, porque quiere ponerse fuera del tiempo, en lo puro, y que po— 90 —

�— T6 —
-ijoiujeuoo Bjqo Bun 'sand 'aBjdraaiuoa jy -oaipjsa ouBjd [a na
-uoa as anb 'odmaii orasiin jb iA uoisaadxa biuixbui ns aAaasuoa anb
iqB ajj •upiatsoduioa oj aP oiunfuoa po aaujs (bso^ sun ap Baipuianb
-sa uopBjuasaadaa bj) oaiapuioa^ Btnanbsa jb aiAaas anb sajuB anb
-aod 'aiuaipuadapui sa Bauij bj OAijanajsuoa a^aB ja ua iuaiq sang
•on o aiuaipuadapui sa uppunj ns is ua souaBfij
anb souianai aiuaunqos 'ooijajsa oiuauiapa ouioo Uopna ns ap uv^znf
vjmd j^ •umaviuasaudaa nun ap oiatciaas po jBjsa o musiiu is ua jojvci
un jauai apand anb 'oisa aiaap aaain^) -Bidojd A ajqq upiaunj ns
oipiad ioAijdijasop bA uij un Baud oiajis 'oSaiaS p A opdi^a ai-ie p ua
'o^an^ oaad 'soAtjBJoaap souijij JBaaa BjBd soAijiuitid so^ aj^ua 'oppjias
bjj -sBSjaAip jCntu sauopunj opiuaj Bq 'ajjB pp sbabjij b 'B3ui[ wj
•[Bnjoidsa oSp sa b^ BiJiauioa
pj 'saauojug -boiSbui bziuiij ajambps anb asipap apand A 'ocim nawj
ua 'saauoiua '3^aaiAuoa ag #oiajdiuoa opunui un opoj sa anb ouB^d un
ua auod sou 'sbjii^ij jbuiioj A Bpipaui b^" ua asiinjisuoa p 'anb Baui[
Bsa ap aaBU OApana^suoa s^jb p anb o^ap uaiq sa iuaiq san^
•pBpuuap B[ ua soidaauoa Jefij Bj^d sa anb
asBijiQ "B^nipasa bj ap sopiji^JB soj sopoi b aauaA 'pBppi^diuis ns uoa
anb A 'p ap Bza^np o Bzjanj v\ ajambps 'o;iubj p ua Bp^qBaS aas p
'anb Baujj Bsa 'oauif a^drais bj ap aaB^ "SBjn^ij; ap BjnjoajmbjB o vunt
-onjfsa b ojuBna ua ouis 'BoijBuia^Biu uopBuiqiuoa o opopo b ojusna
ua on ojad 'Btup ns sa Biiiauioa^ Bg 'visvuiouoiuv Jod
aim pa sa oananjisuoj auy pa anb :o;sa jpap b oa3jjb ant

•sBjpaid SBsa ap Bun ouBjips xe%\\\ Jambpna ua somajjaiua
'Biadsa as anb ajoxtsBjBa joAbui tr[ ap uoistAajd ua j^ 'soiuaaja pna
p ua oi.iajsuu p 'soubiu SBajsanu ua A 'solo soaisanu ajue ajusuiaj
-UBjsuoa jauaj eacd 'a[qanui un o sojafqo sojjsanu souiajoaaQ "BjsBq
osg 'sajqiuoq ap aj Bj^sanu somaqBj^ 'BJap^ui ap o ouaiq ap ozoj}
un ua 'Bjpaid Bun ua 'o^wpB^ un ua sas anbuny pijodrai o^j!
•sa;uBjap^ui a sooijbubj 'sapuosaad SBiua[qoid
sns b soiuaiB ops 'soAixapajji 'pwajBiu jpp un b sopB^ajjua sajqinoq
soj uog ^sa anb? p^pips^ bj j^ "o^aA ns auod sou anb p^pipaj b^ Bjsa
iqB ^ ^paasd sp ozuaij un ajaB pj uoa somaaoaap anb Bjijiuwad sou
aipBu is BaiAjas sou anb ap? oaad 'oaBp oidaauoa pi b jB^ap opBjsoa
Bq oqanui j^ -poaj. oumuni{ oj ua on ^A A 'msiumunn oumuni{ o\ ua
'sand 'souiBisg "OiaBJisqB o^ sa anb A ajjB pp afsnSuaj oiapBpaaA p sa
anb 'jvsuaaiun oj ua 'oaad 'apisod opis Bq anb soiuaA j^ -oumunii oj
jaApA a^qisod Baa ou (Biopaaus bj b 'oiposida p) Buiai p A 'ooissp
ouisijaouiodoaiuB p 'puiaou uo^biui b^ b aaApA uis 'anb 'Bi

•Baas A 'sa 'anj
anb oj ap 'aiaap sa SsojSis soj ap afBnSuoj ja ua aaquioq jb a^jqBq
ap Bq as 'sajsna soj ua A 'sopoj ap uos anb saa^Snj Ba^d 'sojuiaaa
soj Ba^d a^aB ja 'sand 'aiuauiBuinuaS sg -ouaoja aBiUBjj souiap

�va, ante todo nos daremos cuenta del ritmo de la composicion (que
es lo que habia que salvar) y despues de las figuras. Estas entonces,
aparecen dentro de un campo ideal, formando parte del conjunto.
Estan todas como alejadas de lo real, en un presente eterno. No son
cosas, ni aiin representaciones de cosas; solo simbolicamente las representan, y siempre dentro del ritmo de la obra; y si el espacio
ba sido eliminado y tambien el tiempo ^que es lo que queda? una
idea de cosa, dentro de los elementos plasticos, bien concretos. Quiere
decir, que la geometria ha recogido una idea sin salirse de su propio
campo, permaneciendo intacta en su pura esencia. No exageraba, pues,
al hacer la afirmacion que hice con respecto al arte constructivo como
arte geometrico.

Para juzgar de la bondad de una obra, aiin despues de haberla
estudiado y considerado mucho, acostumbro a confrontarla con alguna
otra de un genero distinto, y sin preocuparme mas, las voy mirando
asi al descuido algunos dias. Y al fin, una de ellas me aburre un
poco y tengo que ponerla de cara a la pared. La experiencia esta
hecha.
Pues bien; esta confrontacion la he hecho muchas veces, entre
una obra constructiva y otra naturalista, y, sin tardar mucho tiempo,
he podido darme cuenta de que la obra constructiva resistia mucho mas.
Las obras, pues, constructivas no se gastan tan prontamente, y
aun las de poca figuracion (las que son mas bien simbolicas, con esquemas a manera de signos) puede decirse que su interes, no solo
no decrece, sino que aumenta con el tiempo.
Tal observacion se prestaria a hacer muchos comentarios, pero
yo no los hare, pues la experiencia es concluyente. Ahora lo que hay,
es que el interes que puede despertar una obra depende mucho de
la sensibilidad del espectador: de las relaciones que pueda establecer
este, frente a la obra, con lo que posea. Porque en realidad, lo que
ve coda uno, es segiin su especial sensibilidad, y el grado de cultura
en que este. Pero aiin hay otro aspecto a conslderar: que lo que excita
sensualmente (colores explosivos y formas violentas) fatiga mucho
mas que los tonos bajos y las formas menos acentuadas por el claroscuro. Pero, hay sujetos que necesitan una descarga muy violenta para
ser impresionados, asi como otros necesitan algo que les ponga en la
realidad, etc. Y ahora otra cosa, que parecera una paradoja: que el
cuadro mejor, suele ser el que menos nos impresiona asi de golpe.
Octubre 14 - 948.

APENDICE A LA LECCION XIII
Hay que suponer, que, todo aquel que escribe, es para exponer
ideas suyas y, hasta cuando cita algiin texto, es generalmente, para
corroborar esas ideas o para manifestar el criterio que tal texto le
merece. Y entonces por que no habla en primera persona y no dice
— 92 —

�— €6 —
-uiajuoa ^ne jap BraBJoued jb souiBJiiu is 'Bajsanu Bpsa^sap bjb^
•3jjb jb jsb apiAip 'opo^ ap opnoj p uq Bjsa anb
'p^pijBnp [bj^ -ojqBiQ ye auaij orasiAi;afqns ap asBq b 'oaiiUBiuoa a^aB
p 'soiq b ouSis oiuoa auaij 'oAtjafqo ajaB p S3 anb 'ooistqa 3jjb p
is 'anb oaaa 'apap ap oqsaB anb oisa noa opaanaB ap A 'sand 'isy
-afqns ap uaSBuu spoj b aBidunj ap 'uij ua A (opBjBij Baas oiuoad
jBna oj) ojafqo p a^aadnaaa ap A (Bpuasa B[ ap ouis BiaaaiasdB bj op
oSip on) paa pBpaaA B^ b os.iboi'oob ap ossap ubjS p 'iqs ap j^ -pBp
-J3A Bjsa asmaijuoa soiaapod 'ajuosaid pp sjjb ye aBaapisnoa somaaanb
is '^oq ^ "soi^ v upji&gt;a oanafqns of ap opvaad pp saaqi^ uaisa anb soj
ojps 'anb 'Bip an iqiaoss anb sa 'apap ap oqBaB anb ojsa opoj jo^
-8003 a^ay p BjBjsa o^ a;uouiJoABiu 'soiq ap opB[ pp Bjsa anb asaia
-ap apand Ban^uid Bjsa ap is j^ 'BpEaqqinba A ajaanj Baqo Ba^q 'aArui
-suoa A soattafqo svajtsnjd saAaj ua vsvq as is ' (paa o[ BppaBd ap ojund
aod opuBiuoj aadmais) 'oijbjjuoo p .10d anb A 'paa oj ap souopBjoad
-aajui SBpBaiquiB[B sb[ ua A nopsmaojap b[ ua 'omsiuoisaadxa p ua a
[Bnsuas aiuauiBjnd o[ ua asa 'oA^afqns o[ b Bqans spuaia Bp a^uoui
-bjos 'Bonjuij b^ is j^ •ocinaLqns oj ua Bssq as anb ajaB p A oajtafqo oj
ua BSBq as anb ajaB p So^qBiQ pp bjjb p A 'soiq ap bijb p ^Bq anb
o^ aaip 'Biao^ap Bsa ap ouoi pp oaiuap opuam^is ^uaig
•ospj ouaaaai
aaqos Baijipa sand 'apaaid as 'aaqtuoq p 'o^nSao ns SBaj^ 'oSijsBa ns
auaii aiuauiBaijfuiojnB 'opsaad pj 'oaad isojp omoa Baad 'oapafqns
oj ua 3B3 aaqiuoq p anb aadtuais j^ *ojnaj pp oipaom n^py A 'ba[j
b uaiq oiaaasd aq -aipBU b iu BpBU b asaaiamos anb Biqsq ou anb A
'sasoip uaiquiBj uBaa soqa uij ye sand ioA ns b uas^qanasa A 'msnl A
Diuata sa anb 'vapafqo Aaj vj u^aapapaqosap anb 'apap sq -oisn^ asaip
saj ojusna uasapiq anb A 'p^iunpA A oasap ns b anb sbiu uas^qanasa
ou 'soiq ap Aa\ v\ ^aiuoa 'anb :oisa anj 'opuBpaaqs A opom oajo ap
oqaip 'pna oq "opiqiqoad ojnaj pp uasaimoa anb b sojp b ofnpui
'adaais s\ ap oipain aod 'pna p 'o^qBip oaBoid pp Baq^pd b^ uoasqana
-sa 'sanSij as iqb anb o\ opoi oraoa 'saiuaaoui 'sa[Bna soq -upp^aaq
B[ ap souEiunq soaamiad so[ ap A opiqiqoad pqas pp 'adaais bj ap
'osjBaBj pp BjaoSap BsoipuBaS A Buaa^a bj ap 'japua^duioo auuaamj
vuod vsauajui aw. anb vun 'sBjaaBj SBqanui sns ua 'asaiuoaua ap aaBi
-Ba^ 'B^uana ini aod A 'Baoqs o^ anbaod 'oisa oiq "opi^uas un ap sbui
uaua^ anb 'uns A iajuawooijpqiuts ouis 'v^jaj vj ap aid jv asaBinoi
uaqap ou 3nb sa 'Xbij anb oq -pBpaaA bj ap ajaodos ja uBaapnj ou
is sapusa^ usjaas ou 'ooijsiui un ap 'B^ajoad un ap 'B^aod ubjS un ap
'aopsao un ap upisaadxa Bq "Biaojsiq bj buSisuoo anb oj anb pp
sbiu usaaaiaua 'sojiui A sspua^aj sbj anb 'aaduiais opmajsos ojj
'amaBsaadxa osuaid omoa sa anbaod
'ojsa Baoqs oSiq ^Bisaaaodiq Band uos anb isb sBsoa A Ku9juido ap
-jiiunq iium :oiaap anb BaBd? j^ ^ojdiuafa ouioo omsim ja asaauod ou
'ouBm b auap aj is 'anb aod? A luoSiy^ 'on A usoraiaap,, :aiaap anb
d ^? *aja 'MBajo jbi oSip oA^ '^Bsoa jbj oaaa oAn :ajuauiBUBjj A bsij

�poraneo, podemos ver que el Diablo lleva la mejor parte. Despues
de los Impresionistas tan objetivos, y de Cezanne y el Cubismo abriendo la era del arte construido, surgio de golpe la expresion romantica:
el superrealismo. Y, como si fuera una consigna, todos se abalanzaron
a el. Artistas fuertes, como Lipehitz, Picasso o Chirico, dieron el ejemplo y, tras ellos, una multitud de artistas secundarios. Olvido completo de toda norma de arte, deformacion de la realidad, decorativismo, extravagancia, animismo, han sido el fruto de tamafia desorientacion. Y yo puedo anadir, que por mi parte, todo eso no hace mas
que animarme a respetar la naturaleza, a permanecer fiel a las reglas,
a mantenerme en lo estetico, a ser sencillo y humilde, tanto como
puedo. Porque la sinceridad es la fidelidad a todo eso, y hay que
ser sincere

LECCION XIV
Al hablar, en lecciones anteriores, de la recuperacion del objeto;
esto es de volver a la realidad despues de los "ismos"; de volver,
podriamos decir tambien, a la normalidad, por que tendriamos que
hacer eso y como podriamos hacerlo?
Ahora otra cosa: es que podra existir un arte cualquiera, sin
objeto en que ejercerse? No, porque lo que lo determina es el objeto
que lo motiva. Bien: que determina el arte de la pintura? El reproducir las imdgenes del mundo real. Que es como comienza todo artista. Y bien: por que no persiste en ese primer intento? por que
luego tuerce el camino, y va tras de otras cosas? Es porque no puede
permanecer pasivo; tiene que decir algo propio. Interviene entonces
lo subjetivo. Pero esto, en este momento, no nos interesa, ni lo que
pueda suceder despues. Ahora solo nos interesa destacar esto: que el
primer momento del artista es la aprehension de la realidad.
Llegara un momento en que el artista se dara cuenta de que el
arte no es la mera copia de la realidad, pero, al abandonar la tecnica
que habra empleado hasta entonces con aquel fin y adoptar otras que
correspondan a nuevos fines, si tras estos pierde el sentido de la rea
lidad esta perdido. Pero, si por el contrario, a pesar de los cambios
que realice en sus nuevas visiones de arte y sus tecnicas, no pierde el
sentido de lo real, habra logrado lo que debe proponerse el arte; esto
es: encontrar un equilibrio entre lo real y lo abstracto.
La recuperacion del objeto, no quiere decir, pues, el volver a
imitarlo, sino mas bien, el no perder el sentido de su realidad. Ese
sentido debe poseerlo el artista superabundantemente. Y entonces,
haga lo que quiera: deforme, simplifique, esquematice, que siempre,
en lo que baga, estara la vida. De manera que, ese sentido de lo real,
tendrd que ser siempre la base de su arte. Y, en cambio, todo artificio, por grande que sea, jamas podra suplir esa indispensable cualidad. El artista padre, el creador, se reconoce en eso. Y podra ser
creador en grande o pequena escala, pero eso es ya otra cosa. De
— 94 —

�— S6 —
•B^puaA anb pp uanuaS ua ^A auatj 'osBd anb
pp auau is 'oisa joj •soip-ajqiuoij p BJBiuBpojd apjBi sbih anb 'bu
-Btunq uoiDBjpxa ap oppuas nti ua 'jBijadsap aAaf on anb sbui aj.iar,\
-pB as on BiABpoj^ -panjBnajqos of A ojSi^uu p na Biauaajo ns 'bsoiS
-ipj aj Bf oiuauiotu un in efap on 'pBiiaqif ap nimdsa un ap '00^1
pp ajjB p opmqiui By *bj^o b ji BJBd aiuaniBasnjq bsoo Bun Bfap
as on anb 'jpap sa SoiaadsB o^o b onn ap Bssd as 'aiJB p apuod
-sajjoa pna 'ojps uis A aiuainaABng •oiuaiuiiavuaji pp soj v
soapituiud svjspjv soj ap va 9nb oj naiq aaaappjsa auaiAuoa
ojad 'saaaA SBppadaj ojsandxa aq sbj oiqniBa pj ap sbsiib^
•boiisijjb bio
-napsnoa BAann eun asopnamipp ba 'sBAisaans SBdc;a jod 'anb .naap
s^ •ojnairaioBna^ opunSas A oiain^id pp a^js p Bjas :onStinB a^^B
fa Bjas :on^ijuB bj^b p noa jo^bui Bjnidna Bun BiaBq ji BjBd 'ajuand
oinoa Ofps B^as 'oqunu ojjo buioj a^^B fa is 'odmap asa na anb 'uaiq
-uibi 'asjia3p apand j^ "00^1 I8P -lUJed b [Bjodinaj o oaippaauB sbiu ^A
A ^psjaAiun sbih p ouioa 'Bipaj^f p^p^ A pBpan8ijnB Bf ap a^aB p
'BioqB apsap 'jbCij vA 'opiiuas pi ua _^_ "jqo vj ap pnppvs^aamn uou
-aui o uoAmu vj 'ouiuiaai aamiad ua 'JBDBisap souiapod anb oai^)
•aiJB p aanai spand anb sapnppmiif
svjfo uoa aofain nafduina sofiisa A ssaoda anb 'jBuiniBxa soiuapod
BaoqB 'oisa jo^ •[Bdiouiad A oaamiad oqaaq aisa ap Baanj Bisa 'BiBqap
as anb oipfd aainbpna 'anb 'oisa aod A 'BJ3inb as anb ojfisa A Baoda
Bf ap aas apand anb 'apap anb ^nq ou ^A 'oisa opipuaiua 'uoig
•aiaB ap Bjqo Bpoi ap 'wow n6 aww p^pif^na Bun sa Bis^f
•fBaj opnnin pp BpBu aidoa on anb bhijoj afduiis Bun ua omoa baii
-Bjn^ij Bjqo Bun ua oiubi BfjBp apand 'vjja ua vpto, vj jwjiasws ap 'aof
-am o SBijaiBiu Bf b Bpp jpajuoa ap uop p auaji anb bisiijb fg;

Bjjcas pBpuaauis noa
Bqaaq asanj is anb 'uoiaBiiiui j^SfnA Bf jBfap bu p BjBd Bj^as 3f jofaiu
if 'oisia soinaq anb sbiubi oinoa 'afcpiuatuBf Baas Bjqo ng •auodoid
as anb of ua Biauaiodmi ns anb sbiu Biisanm ou 'upiaviuuofap vj uod
upisaidxa vj v o sisaiuis Bf b j^Saff opuaiaanb 'anb joiuid p '—bsbo
-bjj anb sotuaA anbaod— 'Buad BJBp sou oisa jo^ 'pvpipma vjjanbv
aasod is vpm vj vuvp sou :svsoa ap souSis o sviuanbsa ap aauts as
ojps anb 'oaponuisuoa uojuid ja na orasira of uoa somajBJiuoaua sou
"OAiiBiiini ^oiuid p anb Bfp b sbiu BiBiJodsuBii sou 'p^pifBaa Bf b
^Biirai ap p^pisaaau nis 'anb JtaA souiBiapod 'oiJBJiuoa fy -pEpifBaj Bf
ap opiiuas asa isasod p o.tio un^uiu b anb oiiBsaaau sbiu sa af 'saiuaj
•namba sauojna jod o opnaifpdiuis Anm. o 'opoi Bisp anb omoo 'nopai
-uis vunjuid nun jaaeq b JsSaff ajainb anb joiuid p Bj^d ^uaig
•BpiA Bf soraajin^asuoo osa jod ou
'fBaj uaSBiui Bf b opuaiAfOA 'anb ^ 'oiuiifn aisa ouis 'fBaj of ap opii
-uas asa opip.iad somaq anb sa is 'jB^adnaaj somaqap anb Of mouau
-ndv vj sa ou anb aiuauiBjBp uaiq auodxa as 'B^oqB 'inbB anb BiauBiu

�Fue el arte del 1400, tin despertar al episodio humano (casi siempre religioso) y a la naturaleza; y como ya lo han sehalado muchos,
Francisco de Asis tuvo mucho que ver en ello: hizo real lo que hubiese podido ser una leyenda, y con ello establecio el surco por el
que, el primero, debia partir Giotto. En esto, tal arte, siguio la tradicion del medioevo: ser uri libro para el pueblo; pero para expresarse, tomo sus elementos de la realidad con todo su anecdotismo.
Liberado del hieratismo del arte bizantino, queriendo olvidar toda
norma, procedid con entera libertad, hasta el punto de establecer
las bases de la perspectiva; es decir de dar ya, de manera incipientc,
profundidad a la obra, o sea de dotarla de una tercera dimension.
Por esto, si en parte estuvo en la tradicion en cuanto a contenido
espiritual, por otro lado repudid las mas antiguas reglas de arte que
por muchos siglos se habian mantenido. Y este es el primer signo de
una total rebelidn que vendra luego: el Renacimiento.
Tal cambio, como puede suponerse, obedecid a causas muy profundas, pero puede decirse, en sintesis, que fue solo tin cambio de
consciencia: pasd el hombre de lo universal a lo particular, lo cual
significa esto otro: que ya para el hombre, no existe un mundo supe
rior de verdades eternas, sino simplemente la tierra que le sustenta
en lo cual el sera un dios; y que ya no le gobierna ninguna ley, pues
solo lo es su propia voluntad.
Bien; aqui se repite la leyenda del Paraiso: no acatando ya la
ley objetiva, cae en lo subjetivo, que es su propio yo. El romanticismo, pues, comienza en el Renacimiento.
Cierto que se disfraza con las formas paganas, pero esto es externo; su espiritu es bien otro que el de Grecia. Y, de mas en mas
ira dejando esos moldes, para dar rienda suelta a una expresion libre:
Miguel Angel es el mas desaforado barroco y, mas tarde, Tintoretto,
por el color, dara entrada a la luz real en el cuadro, que es el pri
mer paso hacia el materialismo. La nueva via ya esta trazada; el
Diablo se salio con la suya.

Desde ese tiempo que acaba de senalarse, el mundo ya no ha
recobrado su centro de gravedad; es decir, el equilibrio entre la razon
universal y la vida o sea la naturaleza. Pero de esto he hablado machas veces y no voy a repetirme aqui. Solo aiiadire que creo que el
hombre ha de regirse por la ley objetiva.

Bien; con esto ultimo se proclama que es el arte cldsico, el que
debe prevalecer. Por esto repetire una y mil veces, que un arte que
no sea construido no es nada. Y no lo es por lo que ahora dire. Debe
descubrirse ahora, un nuevo enfoque del arte en general, y por esto
de cualquier lugar y tiempo, lo cual podra sustentar esto que he afirmado: que, si el arte no esta en el ritmo, que es a lo supremo que ha
de llegar, no esta en su verdadero piano. Y lo estuvo desde su bal— 96 —

�— Z.6 —.
•opunui jap pvpijniiuou Bjsa jbj
-adnaai ^i^d iBipn[ ap aqap as anb oaja :uaiq j^ -orasiaisBp ap so[8is
Ejuanauia ap sbui uod BpBjBduioa 'boijubuioi Bja BAann Bjsa ap so^
-is oama uauodns oaod 'pspipai ua 'anb j3a sotuaipod 'ajuatuBAijaad
-soijai 'ajiB [ap Bi.iojaaXB.ii B[ 'sand 'soiubjiui ig -vaijafqo Aaj B[ iod
91S1J as 'sopoj ap Biauaiasuoa B[ ua Bq^jsa anb^od 'ajuauiBauBjuodsa X
[BinjBn 'bjsijib [a anb 'opotn ojjo ap oqaip 'o SajiB [b puiuiop naisvjo
upiadaauoa B[ anb 'oisa iiaap aiainb ^ "oaisij X [Biodmaj loiiajui op
-unin nn X 'svuiaja sapnpuaa ap uoiiadns opunui un aijua upionjai nun
sb[[8 ua pijsixa aidtuais anb.iod 'sBAijamjsuoa sBaoda uoianj anb asiia
-ap apand 'AIX I^!S P BJSBq '^jjb [ap SBooda sapu^iS sb[ SBpoj^
•OAijafqns o[ ua 'Jiaap sa 5 omsiuoisaidxa p ua opBp^oqsap bi[
'Bidojd upisaidxa o afBnua[ ns ap oj[bj 'X ajuaiBdB o[ ap sod ua ba
ojjb p 'ojsa jod X 'sB[2aa sa[Bj ap u^panb soiSijsaA in 'bX Xojj
•BJnjuid B[ b uoisuauiip Biaaiaj ap pjop X 'as^q ns aaqos
Binjpasa B[ b ivxtfH oziq :oaijuBiuoj p jod BpBjnBjqanb uaiquiBj anj
'Xa[ [Bj 'oaaj; -BiauapBaap B[ ua BjsBq ojadsaj B[ anb 'o^aiaS ajiB p ua
sandsap anSis 'assq ns oXnjijsuoa 'Bpipam B[ uoa ajnaiuBjunfuoa anb
X 'oiadi^a ajJB p ua Bjjuanaua as bX anb 'Xa[ [bj^ •pnpijoiuouf ap Aaj
B[ Bjsa 'Bpipom B[ uoa odaana opusmioj ouioa X 'so[[a aijna X 'ora
-jtj pp sojuaina[a sojjo opsfaiBdB aBij 'ojisodoid [Bj 'anb ap Bjuana
BJBp as ojsaid 'imiisuoa Basap bjsijjb un anb ojnaraoui p apsaQ
•ouifii ja :a%xo jap asnq ntusiui vj sa anb oj ua
njsa ou sand 'npnu sa ou 'oj^initsuoo sa ou anb atun un anb :oidiaujjd
[B afip anb o[ ajijadaj 'sBpnp ap oiaua^ unSuiu uis X 'sand 'oj^
•[aid ns ba[bs is [Bin souam X isBsnj^; sb[ jod
opsuapuoa jas anb Bjpuaj 'bjsijjb oiap^piaA p ajnaij 'saauojua 'sbis
-^bj\[ oAan^ 'jopsjaadsa p ua uoiaoma Bun jBjjadsap ap uij b 'soipam
soijo jod asjBjUBA3[ ap Bjsasnq anb 'ajJB ap opauioi un Bias :Bias
o[ ou Jo^^ iooi%a%sa ouis 'oaisi/ bX ou 'ouB[d un ua 'ojuaiureuapio
'uoiaanijsuoa 'ojuaiuiB[qiuBsua anbijiuSis anb o[ opoj b '[Biauasa sa
anb O[ b iBSa[[ opipod BiqBq ou sand 'ajiB Biainbis iu oiad 'ojaajiad
ajiB un bX oSip ou 'oXns p 'Bias? 'pnpiun B[ ua asiBSBq anb auaij
anb 'jvjot njuoiuin vj n JBSa[[ sa 'ajuauiBsiaaid 'ajiB p is 'oia^ -pBj
-iaqi[ BjnpsqB sbui b[ aiainb iasB[a BunSuiu ap Xa[ BjdaaB ou odijubui
-01 njiiidsa [a oia^ ^Biqo ns ap sauopiodoid sb[ Bpand anb 0[ ua
ajsnfB 'ojuijsui ap 'bjsijib p anbuns 'iimjsuoa sa osa anb asiiaap Bip
-od? ^ ^oa: ^C[^ec| ap iinijsuoa sa ou? naiupium vpipatu b[ ap asBq
Bsa uts 'sand 'iinijsuo^) •umaanijsuoo jbuib[[ soraa[os anb o[ 'iiaap so
fopot un n oiaadsai uoo sajund svun ap naiupiuuo upiavjai nj 'iiaap sa
'vpipaui BaijiuSis BiqB[Bd [bj^ -anbi[dxa o[ anb auaiAuoa 'oiujii -tod
pbB oX opuaijua anb opipuaiduioa uBiqBq sopoj bX anbunB 'BioqB
A 'PBPTJBP Bjaajiad uoa aaai^dB ojs^ ^ojuijsui ap oipaq Bq as ops
X Xa[ Bun^uiu buiiijb a[ ou anb oiad 'opBuoion[OAa stun bX 'ajiB p o
'sbsoo sb[ ap BiauaiiBdB B[ ibjiuii apuajaid o[ps anb [a 'ajiB las 'sand
'apand orao^? '^puasa ns sa :ouisiui ajiB [a sa ouipi [^ •pjuauiBnio
ajuama[duiis sa opuBna o OAijBinSij sa opuBna Bjsa o[ on X Ssouiu
so[ ap [a ua Bjsa o[ bjsbi[ X oAijimiid a'jiB opoj ua Bjsa o[ X 'oaanq

�Sabeinos, empero, que tal lucha entre esos dos bandos, no terminara jamas, porque esta en la esencialidad del cosmos. Siempre el
hombre tendra que luchar entre la ley universal y su propio yo: de
ahi un arte universal, clasico, y un arte particularista basado en lo
subjetivo. Porque, si nos es forzoso admitir una unidad fundamental,
sabemos que esta no puede existir sin lo multiple, que es lo opuesto.
Yque, si de esa oposicion viene la lucha, tambien viene fa vida. Es
decir, que, por ley necesaria, la unidad determina lo multiple; es
decir, que siendo la unidad lo positivo, lo que es, engendra lo nega
tive Por esto, el arte clasico tendra, al fin, que prevalecer.
De todo lo dicho, hemos de deducir que el arte ha de estar en
lo universal. Pero, no sabria existir sin referirse a la vida, que es lo
particular; quierase o no y de un modo u otro, tiene que partir de
ella. Quiere decir entonces, que el artista, si toma por punto de partida a la naturaleza, es para Uevarla al orden, que es la esencia del
verdadero arte o, como antes dijimos, el ritmo. Y asi, pues, si no es
para afirmar lo que la naturaleza quiere, que es afirmar la ley profunda, el artista la contradice. Es la actitud del romantico. Su yo, en
tonces, es ley. Y querer, como el quiere, una absoluta libertad, es
mostrarse disconforme con toda ley, es repudiarlas a todas. Pero, si
por naturaleza, esa es su posicion, no puede hacer otra cosa, es una
unidad separada, y por esto ya no esta en la armonia universal. E
imbuido por tal naturaleza, esta en lo que separa y no en lo que
junta; tiene que ser, por esto, antirreligioso. Concentrado en su yo,
sin ley que lo rija, dara rienda suelta al instinto, el cual, forzosamente
ha de llevarle a dar forma monstruosa a sus realizaciones de arte.
Siempre he dicho, que el firme pilar que sostiene al arte, es el
artista. Por esto, la obra del romantico, al basarse sobre el, nos ha
de dar un arte correspondiente. Reflejara, pues, su orgullo, su genio
arrebatado, su humor mudable. Sera un arte de contrastes, de sacudidas de extravagancias, complicado y abstruso, por afan de genial originalidad, ya que el no soporta que nadie lo inferiorice. Es decir, lo
opuesto al artista clasico, que pena y lucha para dominar a su yo,
que pena y lucba para rechazar a lo subjetivo, en gracia del equilibrio y, por esto, de lo puro, o ,dicbo de otra manera: de lo universal.
Tal es como yo veo estos dos caminos del arte, y, de tal confrontacidn, saco en consecuencia que quien sienta la posicion clasica debe
pelear para que prevalezca sobre la otra. Porque, sin que el arte tenga
una finalidad social, como muchos pretenden que debe ser, la tiene,
y tanto por arrancar de la vida como por la fuerza de su expresion.
No es, pues, indiferente que prevalezca una u otra de las dos posiciones. Trabajar, pues, para que domine, en la sociedad, la posicion
del clasico, es trabajar religiosamente para que domine la armonia.
Ytodavia dicho mas claramente: para que lo universal se imponga
sobre todo.
Yo sostengo una bandera, en la cual esta escrito: "Universalismo Constructivo". Y ya que se habla tanto de mensajes, ese es el mio.
Un mebsaje para toda la America del Sur.
— 98 —

�— 66 —
•BiouapBaap B[ b ji anb auaij 'oAijafqns o[ ua 'oA p ua opBpunj
[a anb ap :uopaa[ Buanq Bun Bp sou oisa opoi y -ojsia sbiub^
o[ 'pBpiJB[nSuis 'pBpi[Buosjad 'opoi ajuB 'apid ag ^aiJB ua 'Aoq apid
as anb? y 'uvS-ij-aj 'jBjunf boijiuSis uoiSipj ojuBna jod 'oaijuBiuoj
p ua p^pisoiSipj a[qisod A^q ou anb 'osa jod asjaA apang gEpEiBdas
pBpiun Bun 'soip-ajqraoq p 'osxaAiun [ap ojiuaa [a 'p jas ajainb :upq
-aqaj b[ sa ooiiubiuoj [ap B[ 'osjoaiuii pp Biauasa Binpui B[ uoa ouos
-ran [B JB^sa sa 'oaiSBp [ap uoiaisod B[ is y "oqaaq pi ap pBpaABiS
B[ 'uaiquiBi 'iqB aq y -pBpinn Bsa ap BJanj Bisa oaiiuBraoJ [a :uaiq
sang goqaaq [Bi ap piid^a EiauBiJodrai B[ iqB ajj 'osuaaiun jap oiu%u
79 u9 'oqaaq aisa jod 'Bisa Bjnianj]sa Bun Ezqeai anb aiJB ujq
•opunra
pp pBpiUBA B[ buijb as isy ^odmaiiBSBd un anb stun 'osa jas apang?
^[Biauasa o[ soraaaouoa ou A sopiBJisip oraoa soraBisa is 'svsoo ap oxq
-ajaa pp soiuairaiiJBdraoa so[ JBuag jb soraaj^q an)? osa opoi Bisa
ou as^q B[ b is 'aixanj aiJB un jaaBq jaxanb ap 'soraajBq an^)?
•zaA Bun
ap sajqraoq soraBag gpBpi[OAijj B[ BJBd jiaia A 'orasim oun ua asjBJi
-uapB ou 'y gaaajBd oraoa aiuaaoui ubi sa o^[ gpra 3bji osa anb 'sap^p
-iuba sbji bAba A opunra p jod jBiBqau^ afap as ojj^ g[BiiiiJidsa o[ sa
anb 'a[qiidnjjoaui o[ ua 'aiuauiBjaisnB 'osa uoa opjauas ap bA baia y
^jaa^q apand Bsoa jofara an^)? gBpand anb o[ oun Bp^a BBq an) gBas
osa anb BJBd JBfBqBJi ap aqap •—oaja o[ oA oraoa— b^jo oisa uamb
1^ -BjjnpiqBs B[ b j3a[oa ap Bq opunra p :saaaA SBqanra oqaip ajj
•UBSBd SBSoa sb[ anb soraaqBS j^ gsBsoa sb[ ua ou anb opunui pp oraiw
p ua sbui uBqBisg gsoAp aiuara^ujaia ubj^s oisa jog -pspiun ap Aa[
Eiusira B[ is aiUB uBiuai 'soiiSiiub sa[qBiadsaj soisa sopoi ^uaig

•ojm p s
-sijvsuaaiv
BSuodrai
npioisod b
•isod sop
•uoisaxdxa
'auaij B[ '

S
aqap
-uoxjuoa
-i[inba [ap
'o^ ns b j
o[ 'jiaap Sg
-wo [BiuaS ,
-ipnaBS ap
S ns 'o
sou 'p
S3 '
ap sa
aiuatuBsozjo
'oA ns ua o
anb o[

•aaafaAua ou oiwaia o[ ua Bisa anb o[ sang
sa 'bsoo
•BxoqB ap pspjaA Brasira B[ b UBajaas
•BJOip
UBaxaas sou 'sa[qBiadsaj
'sa[qBjadsax uos oisa
o^sa jod
aod tg tO3L9J
A 'sauijB[ so[ anb opg •sau;iB[ uoa ou o Bas A '[BsxaAiun sa anbxog 'g3 4pB:lj3 "SBp
•BisiuBranjj pp'
•BjsiuBranjj
[ap' ajjB
aiJB p sa 'oAiianjjsuo[)
'oAiianjisuo[) aixy p
[a ^oq
Aoq anb
anb afiQu'^
-ua
n •
-oxd
-uinbzara [ira ap Bjaqq sou oisa y gouja}a 9a anbxod 'oAanu A uaAof sa ou i '
ajdraais ot ua jiaia sa OAiiafqo ot ua jiaia ojad 5ojio n oun aanq anb tark „'
. i. .•? -n i. •u[ap Biauasa b
o[ jod opBdnaoajg g[Bao[ o[ ua jiaia sa 'orasiAiiatqns [a ua JiAiy
.IBg g
gouisiaisB[a oJisanu Ja
BJBd orasiAiiafqns [ap BJBjaqi[ sou anb 'BAiiafqo Aa^ B[ Bisa iqy}.^ t
•Badojna Buiinj B[ ap „,.P
•
i r iia jBisa an b
A 'aiJB [ap Euiinj b[ ap ojiuap BjqQ -[Buosjad A Baiqa Bjqo ^oiiisr
un^uiu ap auam tu 'na ou anb Bjqo 'opoi ap sozbioj uoa 'aiuaraBsouad a-laaa
SBpBJoqB[a 'sBsoa sssa ou A 'oiiubjS ap anbofq oraoa oSp 'sbsod sb[ " (
I
ap pBpi[Baj Bpunjojd B[ ua opBAE[aua oSp bjbs '033 ua aiuara^punj
' ' ^I
as A BBq as anb Bsoa jainb[Bna 'oxag gBSoo jambpna osa opoi sa okt "^ PjA BII
I sa
•BJnianjisg goAiianJisuo[) aixy ginbB oisa oft?Ji oA : omsqBSjaAiujq
•Bsoa jainb[Bna sa ou ;
'Bjapusq Bisa oSuaisos oisa jog gBjni[na BJisanu Jao^q ap soraaq ant^
jBSuad A saijam -las soraaqair ; Bna ua jauai bA soraapod SBzuBJadsa " '
o[dojd
tn u. 6 ntja a-idraaic gso
an^? -sopoi JBSuad usjaiqap isb i goijanra Bq ira BJBd Bdojnq-S&gt; su
' ^
rB) on 'sopuB

�es ]o que vemos en el momento actual. Y, lo que es mas triste, que
a este arte, corresponde la sociedad actual, o viceversa; y de ahi que
se hunda. El hombre universal esta a punto de ser vencido por el
hombre individuo.
Noviembre 1-1948.

LECCION XV
Otra vez tengo que pedir perdon por tener que referirme a ciertas cosasrelativas a mi mismo y a mi arte, que tiene que servirme
para lo que quiero explicar. Diran, al fin, ustedes, que estas lecciones, parecen mas bien un anecdotario de mi vida, que no las de un
profesor que se propone enseiiar; y es que, en el fondo, no soy ningiin profesor, y si solo un amigo que desea ayudarles con su experiencia.
En 1926, residiendo en Villefranche, que es un pueblecito en la
costa mediterranea de Francia, y despues de mis dos anos de estar en
el infierno de Nueva York, al volverme a encontrar frente a aquel
mar, deje todas mis ilusiones y preocupaciones de pintura, dentro del
dinamismo moderno, y volvi a mi clasicismo, que habia abandonado
desde 1917. Prepare asi unas treinta pinturas, en un procedimiento
que invente, muy parecido al fresco, y con ellas me fui a Paris, tanto
para ver que parecia alii aquello, como para estudiar el ambiente.
De esas obras mande dos al Salon de Otono, que fueron admitidas.
Hice, pues, mi exposicion, y era un encanto ver aquellas obras
todo armonia y reposo. Pero, en otro lugar de la galeria, expuse
varias telas al oleo con motivos de puertos, ferrocarriles y calles.
Bien; todas aquellas pinturas fueron juzgadas de muy distinta
manera: hubo personas, que ante aquel retorno al clasicismo se entusiasmaron hasta casi llorar de alegria, y otras, y tambien la critica
en general, de que aquello no era pintura sino fresco, pero que, en
cambio, los cuadros de vida moderna eran interesantes. En resumen
que, bien estudiada la cosa, valia la pena fijarse en Paris. Y asi lo
hice luego, y ya a fines de aiio estabamos instalados. Pero para que
he referido todo eso?
Coincidio mi llegada a Paris, con el auge de la pintura Fiera,
con lo que ellos llamaban "l'Art Vivant": una pintura truculenta,
cruel y feroz, con gran empaste; la pintura de Soutine, de Rouault,
de Vlaminck, de Matisse, de Fries y otros. Comprendi, entonces que
si no me ponia a ese diapason, estaba alii perdido. Y lo hice, y gusto
mucbo lo que hice. Pero yo al acercarme a aquello, segui a mi modo,
construyendo. Es lo que puede verse en las obras de aquel tiempo:
son frontales y geometricas. Y hace pocos dias, Castillo, escribiendo
sobre esa misma pintura, decia: "aun en esa epoca dionysiaca, TorresGarcia hace clasicismo, pues es un Dionysos metafisico, que se emborracha de pintura en un bosque de ideas y de musica".
. Creo yo, que cuando se llega al fondo del arte, se tiene que ser
clasico: eso es lo que pretendi demostrar, por otros caminos, en mi
ultima leccion. Por esto, podemos ver que grandes creadores, en los
— 100 —

�— ioi —
•opjaas 118 opaepjen^ 'BiJBiyyos 'jyys bjbjs^
^ Bjqo Buanq Bnn ajnaniBjapBpjaA S3 is 'Bjqo By A tuBUBna
as sojjo A soun ojad ijauaj Bpand anb uop^yaj Bjjap jod oyyanbs
opoj J3A ua nBjBZJOjsa as 'u^qanosa soy sauainb A ^ubuiSbuii 38 soyya
3nb oy 3p ouis 'Bjqo By 83 anb oy ap on 'jByq^iy nayans soaijjja A sbj
-sijjy -BopsB^d Bjqo By aiuauiBiajanoa sa anb A omsira is b Bjnasajdaj
38 anb A OS3 opoj is us 83 snb oy ap 'jpap ea Sbuijoj Ban uoo uop
-unj na JBJjua ap aqap 'ajuaunuajauoa uaiq 'oynSnB y^j o 'oj^o b ojnnf
ouoj nn JB183 ap aqap omoa na BaipBj sjjb p onioa ap UB^qBq sou
on 'npiaBuiBUii b[ ap eojiquiB so^ sopoj jod jbSbaip ap zaA na 'anb
o^ jod sa '(sbjsijjb bo]^ ^p p^pipjanaS B[ oaoduiBj in) osa uapuajdraoa
on anbjod j^ 'oaiiajsa oj japnajdraoa somapod 'paj ouB];d p Bfap as
opuBna ops anb 'apuaadraoa as on anb ea j^ 'oisnC A oi^ap sbhi Bp^n
'oSjBqma uie 'jC BfopBi^d Bim BjaaajBd 'jpap ap oqsaB anb ojsg^
•pinauiBpnnj o^ uoa isp uis a^.iB ap
naquasa soju^^ naiquiBi A 'oau^p p ua SBniBf JBp uis UB^undB soj^bj
'ojsa jod _^_ •oiajdmoa jod aaouoasap as isbo 'pipiorapd sa anb 'ojsg;
•/waj onB^d nn na ou A oon^is9 ouB^d nn na B^BqBJj^ •opBsajajni UBiq
-Bq 3^ anb sojafqo so[ ap uoisnpxa uoa 'pBpipaj b^ ap opBino^ BjqBq
BispiB p anb sojnamap nos anb.iod 'soiaBijsqB 'oSip 'sojnaraa^^
•uopBa.ia Bsa 'omju pp o^juap 'j^zipaj ap nij p noa 'so^ovji
-sqv sotuawaj^ JBpdinBin ap aiuaniBspajd auaiA 'nopsaja bj anbjo^
•no^Bjimi b^ soj)o anb na Binioj B^ o 'paa BpnaiJBdB B[ B^imi o :upp
-Ba^a Bun aaBq anb aa.ia is uoisnji Bun ua Bjsa 'spBjajq o BaijsB[d Bas
'ajjB ap Bjainbpno nppBiajdjajni Bun ap appni nn opuBnroi naiq o
fajuauipn^i jiqpasap sa pna o^ 'sojuusui o sauopoma sns b Bjpns Bp
-nap opnBp Bas uaiq o i ainauiBpBjaiq o ajuauiBaiisBjd Bas 'pspipaj B[
b ainauiBAiidiJosap opuBjiini op^panb n^q as A uaaouoa ou ojsa anb
soj anb A 'bjsi^jb opo^ ap uopnpAa o oniniBa p jas Bjaiqap 'nopanij
-suoa u\ BiaBq nopBApap Bsa anb jpap s^ #sojaa]inbiB so^ b A SBjaod
so^ b 'soaisnm soy b naiqniBj onis 'sajo^ynasa A so.ioiuid soy b oyos on
'ojsa oip A iOAyss ^as Bjpod 'ajuv \a mauasa ua 'sa osa anb aaouoa
-au A apuajdraoa ojsa is 'bisi^ib jainby^na 'hozbj ysj jo^ •oiuj^ \a ua
Bjsa 'o^o n opom un ap is 'jiaap sa ia^janj Biqo Bnn Jas Bjpod ^A
'oiajanbsa ns unumj] soutotjpod anb oj ua anb snut nas ou anbunv upio
-onjLisuoa vuanq nun auan 'BJOinb as anb upiaisod By na aisa 'Bjqo Bnn
is anb 'uaiq japua^ua anb XBiy ojsa jo,j 'ajjB yB omaimBOJaaB un oyps
Bijas uoiaxsod bj^o Bpo^ anb A 'orasim ajjB ya Jas jod 'jaaayBAajd Bjaiq
-ap ajdinais anb By sa (baijonj^uoa Jiaap sa) Baisfya upiaisod By anb
sa 'jaoonooaj anb jnbB ^sq anb oy anb 'BjauBiu aQ "SBjaod o soaisnm
'soapsByd na aanpojd as anb 'npiaisod bjjo b Bnn ap os^d ya :saaaA
SBiyanra aanpojd as anb oqaaq nn asBiJaiAps j^ -BaiSBya upiaisod buii b
uBJBSBd o^so.id uaAnj}suoa is 'B^siuoisajdxa opBJojBsap sbui ya iu 'Bjsyy
-BJnjBu ooubjj sbih ya ty^ -oaisBya yBSjaAiun ou^yd asa ua anod as vA
'nAnujsuoa bjsijjb ya anb oyos uoa j^ "ODipisa oy ap soiajouoa s^joyBA
soy b OAiidpasap oy ap 'y^sjaAiun oy b 'y^aoy oaippsida oy ap nBSBd
:nBqB^sa anb ua ouByd ya osa jod BiquiB^) -BaisBya noiaonj^suoa Bun
nBAijap oaod b oaod oSany 'oaijuBinoj niyjidsa nn BuiAipB as anb

�El falso artista plastico, aun con deformaciones y dislocaciones
expresionistas, trabaja en un piano real; tan real como el que solo
quiere imitar la realidad. Le acontece como a D. Quijote y a Sancho
que, caballeros sobre Clavileno, se imaginaban viajar por el espacio
y en realidad no se habian movido del sitio donde siempre estuvieron.
No despegaron de la tierra, como no suelen despegar la casi totalidad
de los artistas y criticos. Simulan, si, entrar en profundidad, y alii
su imaginacion e ingenio trabajan, pero en vano, porque no se trata
de eso. Porque el arte, no debe de hacerse para darnos algo magico,
sobrenatural, ni algo sublime que nos anonade, sino algo cierto y
verdadero, algo concreto en un perfecto ajuste, no dentro de lo heterogeneo del mundo, sino dentro de lo homogeneo de la idea; la linea
con su valor propio y el tono acordado, todo puesto en el orden estetico, que es decir, en lo puro. Y el elemento humano y las formas
de la vida, en su equivalencia pldstica; pues solo asi pueden entrar
en el ritmo, que es el objeto de la obra.
Todo el esfuerzo moderno puede decirse que ha consistido en
echar de lado al naturalismo, y seguir adelante para alcanzar la meta
que acabo de senalar. Y esto, ya no hay que decirlo, dentro del terreno de todas las artes.
Bien; todo el mundo condeno esta nueva actitud de los artistas
(y aun hoy casi seguimos en lo mismo) porque, sacar al piiblico de
la representation normal, para trocarsela por otra, a juicio de el, extravagante, fue algo casi como una burla. Porque si hay algo que no
consiente el espectador corriente, es que se le saque del piano real,
y de ahi la imposibilidad de que se interese por algo puramente estetico. Con lo cual se dice que jamas conocerd lo que es el arte, Y esto
tampoco no es ninguna paradoja.
Por esta razon se rechazo al Cubismo y a las demas tendencias
constructivas, pero &lt;^es que el artista debia detenerse si veia que po
dia llegar a algo mas puro y mas alto? Porque se lo mostraba o
revelaba el arte arcaico en su inocente pureza; el arte, podriamos
decir, antes del ppcado de la imitacion, que todavia permanecia en
un piano estetico. Eso y no otra cosa despertd a los artistas modernos,
y (^debian renunciar para caer en la apariencia fofa del naturalismo
imitativo? Hubiera sido idiota. Por esto persistieron y siguieron ade
lante. .. pero, vino la locura, y se frustro tan buen proposito. Ahora,
si nosotros retomamos todo eso, y, dandole nueva forma, pretendemos
ir por tal via, ^es que no haremos lo que debemos; como tambien
si rechazamos el naturalismo imitativo, y mas que eso, la vulgaridad
en que se mantiene?
Vino la locura, dije, que frustro el buen intento de aquellos ar
tistas: fue la expresion romantica que reaparecia bajo el camouflage
del Superrealismo. La expresion individual pasa a primer piano; todo
es permitido; anarquia completa, mezcla de las mas opuestas ten
dencias, todo es genial en siendo disparatado. Y no hay exageracion
en esto; al contrario. Y ^adonde puede ir todo eso? Porque ya no
se estudia, ya no se compulsa a nada con la realidad. Si la loca de
— 102 —

�— soi —
op oqBOB onb opioos oso souioijuoouo uij jb 'souoioiodoid A sboiij
-omoo^ SBniJoj opuBuiSBmi onb '(o^osuoob oA onb oj so ojso ^) unB
lofora q •ot^DJtsqv oj A otauouoa oj au^ua ap^oov oso somoijuoouo 'bjsia
ns b 'ouBtn bj op sbj^oi sbj uoo A p^pijBoi B[ ojub 'onb BiBd 'opip
-uo.rdB oj opoj opuBpiAjo iijisd iioop so onb 'ofip oraoo 'oioo opsop iij
-isd somoqop 'SBiqo SBijsonu ibzijboi B.iBd 'soijosou ouioo op 'lopuoid
-moo b JBp BJBd 'Bjoqs biiaios sou orasira ojso j^ -BipuoSuo os opuop
so onb 'orajii jo A BiijomooS bj op oind oj uo ojuouiBpnnj ns buioj
onb o.iod 'vuistui ts auqos vsvq as anb tnudof so bA onbjod 'jboi oj op
in oAijofqns oj op in BAijBjnosojdoi vA ou bui^oj ioapajsa opBuiBjj
somoq onb oj 'jnd vja^otioo muuof so anb oj bjso sopoj isbo u^ 'jbj
-noijJBd oso op soabjj b joa Bpond os onb ojqtsoduii so 'uvjnoiu^d oj
ap mutatia jod 'jvsjaaiun oj uo bjso os ou ts onb 'jioop so to job jo uo
sojqiuBO soj b ouiJiJtojo^ B^Bd 'ojso ^BOijdxo onb Biqsq onb ooj^
•ouisiabjb un oraoo
BpsSznf bios uoiodoouoo jbj 'odraoij jo uo^ *SBjojdraooni ios onb uou
-oij onb A pBpijBoi Bpnio bj ibjoa Bi^d opsioqEjo UBq os onb sbjsiibj
-noijiBd soXoj sbj opBj op BioqB ofop ^ -BiouBijj op j(oi un ofip oraoo
'Bzionj bj so oqooiop ira :soijo soj op bj ou o Boipnfiod is ioqBS ioi
-onb uis 'ojuoraoiqij osopuBzBjdsop Bu^ranq uoioob bj ojos ouis 'jvsuaa
-tun Aaj vj uod vpujduiai pojunjoa vj ou '^ouBtunq oj soouojuo so
on)? rapunra jo uo ouodrai os atuanf svtu jap otpaiap ja A 'sop^pnio
SBJ OpBAUI 'BqoUBSUO OS BAJOS BJ 'SOOUOJUO J^ "BIIOIJ BJ Op OJSOI JOp
soj onb ojuoSijojui sbui jsratuB un ojuouiBoiun so oiqraoq jo iosotSijoi
opijuos un iouoj op Bfop BpiA bj 'ojso ood '^ BoisijBjora upiooij bj op
opBZBiBqraosop Bq os oiqraoq jo ^ouBjd oso b BSBd 'oso lod 'opo^ 'jva^
ajqtuoq ja rosonq A ouibo op jBiiojBra oiqraoq jo onb sbiu ojsixo ou
ionbsnq bj os onb sbiu lod Bijuonouo bj os ou sond 'ojira un so 'biujb
jo tosiipora A osiBSod 'osibjuoo opond onb oj b onb SBin osisiopisuoo
oqop ou bjC iBoonq BiqBjsd Bun so 'jBiiojBm oj b ojuoraBjoiouoo oioij
-01 os on oraoo 'jboi opijuos ouoij on oraoo 'pBpio^ bj ijBoi opunra
jo onb SBm ojsixo ou 'jo BiBd 'bj^^ 'ojiBjiodrai uoqop onb sboiuii sbj
jo BiBd ubos onb oionib onb sapvpuaa svj op jo uo osiouod Bi^d pup
-•tayj vj op jBsiOAiun opunra jo iBipndoi 'iioop so ioA ns ua as^auod ua
'ojuoraojdrais A Bind 'ojsisuoo 'oqoip oq uoiqrasj vA oraoo 'onb soiuoa
'oso uo ojps souopuBfij iopvjvuas aq vA anb A 'aonpojd as 'odtuap
jap otuaiuoui un ua 'anb 'aiquioq ja ua ntouatouoo ap oiqtuno asa
ojos iBiira opuoiionb 'iioop so 'sbsoo sbj op pBptjBiouoso bj b opuo^
'jbiouoS opijuos un uo opuBjqBq A 'ojib jo ojibcIb opuBfop 'oioj
•ojoio
-uoo uoiq ios opiionb oq 'opBsod ios op oSsoii B onb so j^ "soiibiojij
sooiojj soj A sbiiooj sbsjbj sbj op Bionj 'so onb ioqBS oosop souora
JB O 'pBpiIOOUIS UOO OJIB JO IBOIJOBld OOSOp UOIllb B Bptl^B BSUOraUl
Bun ojiBjsoid uopond 's^piiB ubj 'opu^p Aoa onb souoioooj SBjs^
'oioo opsop
iBzuoraoo onb Av^ onb iBSuod A 5ojibiouSi so loo^q onb j(bij onb
ooiun oq 'oioaoijuo jbj BiBuiraioj oraoo ioqBS Bjiodrai in 'op^iira uoig
•biouos A buioi so bioijb 'osiioop ojons oraoo 'bisbjubj bj so bsbo bj

�senalar; es decir, ir de lo abstracto a lo concreto. ^Y lo humano?
Eso vendra sin que se le llame, porque, siendo un hombre quien labora, y ademas un artista, le sera dado por ahadidura.
Puede decirse, que esa fusion de Zo concreto y lo abstracto se
verifica, en el artista, simultaneamente, o sea, que mientras va contemplando los objetos, sea en la realidad o en su imaginacion, sin
darse cuenta, todo lo va geometrizando y proporcionando, y aun, y
por eso mismo, deberia anadirse, se ira despojando de lo singular para
convertirse en forma y color (lo que hemos llamado el hecho plastico), ya sin las calidades de lo material. Es decir: idea de cosa, intuicion.
Creo que es asi que hay que hablar de arte plastico, aunque resulte aburrido; entrar en Za tecnica, no solo del oficio, sino de la
vision misma; porque es en la conjuncion de todas estas cosas que
radica el arte. Y lo demas que se diga, sera andarse por las ramas;
a veces, en una falsa tecnica puramente de oficio.
Sueiia, a veces, el artista, y suenan los otros. Alrededor de la
obra, la imaginacion se excita, y se cae en la locura. Sobre todo en
el arte plastico, la pintura y la escultura, no cabe la agitacion ni el
ditirambo. Todo ha de ser paz en ellas (a menos que los mismos
artistas las agiten con sus expresiones) y entonces, que podemos de
cir luego de contemplarlas? Nada mas que esto: esta bien (si lo esta),
todo esta en su lugar, bien ajustado. Y nada mas.
Hay misterio en el arte, pero es eZ misterio de la verdad; como
en las cosas todas. Lo superficial, aqui, es lo profundo. Y el clasico
no debe de admitir mas que ese misterio. Para que trabajar para
crear el misterio en el arte? Esa es la obra del romantico.
Lo que Goethe llamo "el secreto manifiesto" es la belleza que
esta mostrandose a todos y pocos la ven. No es bien esto lo que yo
dije antes, pero esta en ese orden de ideas. Porque deja de admirarse
la maravilla que se nos ofrece en todo, y vamos en busca de una imaginaria cosa inexistente. Y en el arte, tambien se persigue lo mismo
y no se mira lo que realmente hay. Platon solo quiere ver la belleza
en la proporcion y en la forma. Pero entendamonos. No en la forma
de una cosa, no; para hacer comprender eso dire: en un fragmento
de una cosa ya sin relacion a ella; tal en un fragmento de una vasija
que se ha roto. La forma en si; la forma representandose a si misma,
ya que lo es con exclusion del objeto. Llegamos asi, a algo concreto.
Y esto es lo que podemos ver en algunas de las raras esculturas
arcaicas griegas; nos parecen hechas como ese fragmento de vasija,
y es entonces que contemplamos autenticamente la belleza. Esto seria
como lo humano humanista, con relacion a lo humano real. Ambas
cosas estan en el piano estetico de lo puro.
Suelen decir, que todo esto que uno explica asi, sencillamente,
son elucubraciones intelectualistas de las que sale un arte frio, deshumanizado; si, hay un arte asi, y esto lo sabemos todos. Pero no
esto, es esto otro: vociferan porque se les saca del piano real; quieren
anecdota, accion, algo que les mantenga en ese piano real. Ahi les
— 104 —

�— sot —
ns sand S omsiuBumjj ya ajsyxa 'sowaa^a sapvpiaa ap louadns opuntu
un aaqmoq p Bi^d Ejsixa ojubi na sand 'opnnra p oraoa ofaiA ubj
ibbo eaa omsiuBUinjj p anb 'zaA Bun ataaijB 's^pBSBd sauoiaaay ug
•osa Bjsd A os a ua
otaia 'aiaap sg "SBtp soy sopoj BJBd uoiaaay aas Bjaaqap anbaod 'aBjaoa
anb oyaauai ojuauiBy o^ A 'osana a^sa ap upiaaay Bmiqn By sa Bjsg
•soqaajsijBs jBjsa somapod anb oaaa A
opipod soniaq anb oy opoi oqaaq soinaq :sapajsn uaqBS oy vA sBinap
og 'apnBaS iCnui anj ozo im 'ajaB aaqos osana un jvp vied uoaBUiByi;
am opuBna j^ -souaBAyBS Biapod aiuarapniTaidsa 'osa anb asuad sapsp
-tuBninjj ap pBjynasg Bun Biaspunj as inbB anb aiaap to opusn^
•nqaidsa yap ssaqo s^y b o^uBna ua uoyaipBaj 'aap
-uajua anb Avi\ 'oaa^ 'uoiaipBaj sa Banjyna aofain By 'oisa ao^ "OAanu
uBd ya asaaasq apand ou 'bjoia A BiaB Bjs^d ap oaod un nig

IAX MOIDOai
'8^61 '9 ^qraapoj^
•Baiuy upyatpBa^ Bun ua 'oubui ua oubui ap opuBssd anj
anb 'B^aBaisqy ^y^^^H By ua aaduiais uoaapnjuBui as anb 'soats^ya soy
sopoi isb A SyssaaAiun BAi^ana^suoa Baqo B^aajaad Bun sa anb 'sayinby
ap opnasa ya ua BqBjuasaadaa as anb oy aqtaasap oaauiojj apuop o
iasaaauaAuoa Ba^d 'upag ap sing *ag ap KSBuiyBg b BpQ,5 By aaay anb
SBiu BiaqBq o^_ 'ajuanj Biusint By ap uauap ajuauiBnaaiui ouioa ojsia
souiayj "Baa^iy By b ^soa buitSuiu oqaip aq ou 'otnsiuBumq yB apuodsaaa
-oa anb ya sa 'oAijana^suoa a^aB ya anb 'zaA BunSyB oqaip aq o^ xg
•of^q jfnui
sa anb 'soyya ap yaAiu yB oyaBfsqaa sa uaaainb anb oy sand 'BsaaA
-ui By b sa BSBd anb og -oiainb ap a^aB yB jbobs 'o;sa ap 'uaaiQ
•^ay By sa anb 'upiaana^
-suoa oyos ouis a^uaa^dE osa souasp aaarnb ou 'oisa aod 'oAi^anajsuoa
BTSjiaB ya y -opunjoad 'ojau^uoo osa v ba as 'aiuaivdv oj ap opuayiaBd
'anb BaaA as 'sBaqo ssy uBaiui as uaiq is A SBisaod o BatjsByd 'Baisnm
Bas 'opmujsuoa a^in opoj aoBu anb sa assuad asa ap 'uaiq sang
••umoanijsuoo vj ua aiaB ya BaaajB as s^yya b y •uaaauBtuaad sajCay SBy
oyps SuBSBd '(oiaosnyx osa) sbsod SBy anbaog -sotuBaoAinba sou 'ysaa oy
UB3S anb souiaaanb 'iqB ap opuBSBd on vA '^ ssaqiuos sssa b sotubtuoi
is 'oaag 'ojxaiaad ap u^ajis ay oyos ojsa aod A 'upiaoij Bun sa anb
'osa B^sBq on anb aq^s 'BpiA By ap SBmaoj SBy aBjuasaadaa yB 'ojsa aod
y "Biauasa By b ba 'ouatupuaj ya uoa 'sand 'ajsa Bjuaiuoa as ou t
[a souasp aaainb uaiquiBj anb oy sa 'BaiSoy yBi A 'sbsoo SBy b
anb sa^ay SBy b souaiaajaa ap somaqap 'y^aa osa 'sand 'aBajuoaua
•BiauaiaBdB buba Bsa sa ou 'jvai o\ 'oSang -sopi^uas semap soy uoa
isb y -oaqaaaa oajsanu ua uoiDBjuasaadaa Bun Baaa anb 'suijaa Bajsanu
ua '^ a)uaB un aod Bpianpoad uoioBaqiA Bun anb sbiu sa on 'souiaA
anb zny ssa an^) •ot.iosiqi sa soinoA anb opunm a^sa anb somaq^g
q^aa ouBianq
oy ua oaad 'ajas ya ua pBpiuBiunq uaaain^) -uByyiqa osa aod A ayanp

�esencia consiste, en la relacion entre ese mundo superior, abstracto, y
el mundo real, concreto. La ley objetiva entonces se destaca, y el
hombre ya sabe a que ha de referirse para todo. Y no podra llamarsei
verdadera cultura, la que no se fundamente en tal postulado. De alii
la importancia de esta Facultad.
Este Taller, no podia ser mejor lugar para dictar el curso que
se dicta: sobre pintura. Porque en el, si se ensena tal arte, es de
acuerdo, en todas sus partes, con lo que es fundamento de la idea
humanista. Y en cuanto a ortodoxia, nadie podria adelantarnos.
Al finalizar este breve curso, me permitire algunas reflexiones
que, espero, tendra que servirnos. Porque quisiera destacar bien claramente nuestra situacion con respecto al medio en que estamos, y
asi tambien definirnos mejor.
La posicion humanista o universalista, la guardan bien pocos individuos en el mundo. Nadie se rige.por leyes abstractas, objetivas,
y si solo, dentro del mas perfecto realismo, por los simples dictados
de la voluntad de cada uno. Y, del conjunto de individualidades, surge
luego el tono o caracter social de cada pais. El nuestro, como puede
bien pensarse, tiene el suyo, y actualmente, no difiere del de otros
paises en cuanto a ese sentido realista, si bien difiere en otros aspectos; y dista mucho de acercarse a la ley objetiva abstracta. Y tal
cosa, no debe achacarse ni a los ciudadanos de nuestro pais ni a los
hombres que nos gobiernan, sino al espiritu de nuestra epoca, a lo
que es el mundo en la actualidad. Y de ahi, que puede decirse que,
tal clima, nos es adverso. Por tal razon, tenemos forzosamente que
quedar aislados, y entonces, el subsistir en tal forma, es doblemente
penoso. De ahi, pues, que nuestro arte se abra paso con dificultad.
Bien; pero el que subsista sin flaquear, despues de mas de doce
afios de que aqui se diera a conocer, y el que, durante ese tiempo,
se hayan hecho obras de importancia; y conjuntamente con ese arte
decorativo, planista y universal, la pintura a tres dimensiones (que
puede decirse que es ya una pintura construida) puede darnos la
esperanza de que se ha arraigado definitivamente. Ademas, como el
publico mas preparado ha respondido a nuestro esfuerzo y como milchos pedagogos ya lo tienen en cuenta para sus ensenanzas, y por
otra parte, los libros de arte constructivo son leidos en muchas partes
de America, y el interes de estudiantes extranjeros y de visitantes a
nuestro pais, que vienen atraidos tambien por nuestro arte, esto ha
de darnos mucha confianza. Todo esto pudiera parecer que debia
de contentarme y darme tranquilidad, y no es asi. Porque si hay ma
chos que estan junto a nosotros, hay quizas muchos mas que estan
en contra y descontentos. Y estos, no hay de dudarlo, no desaprovechan cualquier oportunidad para juntarse y arrastrar a otros con el
proposito de hacernos tambalear o derribarnos, si pueden; pues, como
dicen, el diablo no duerme. Y sahemos tambien, el cuento de Panurgo,
de que, si pasa un carnero, pasan ciento detras. Y viento puede venir
que, soplando empuje a los volubles o poco convencidos. Y entonces,
como dijo, creo, un prof eta: "Los que hoy te ensalzan manana te
— 106 —

�ajqos anb 'Jioap s^ -Biuana ns jod opuBara 'ojsa pajsn ap son 'cpuz
-ejeqmasap o ajqq ejauem Bun op 'saauojua 'ojsa opipuajduioa BXeq
pojsn zoa Bun anb 'X 'sanSaijd sosa ap BaiSoj bj uaiq aipnjsa anb
ouis 'aj.iB ns uoa ajiuij oj anb ajjp aj ou oX 'uaiq san^ ^BjnSij Bsa
ap oppsaA jap op^Sajd ja pajsn ay^? uaaBq apuaioad anb oj ajuoui
-BAtjafqo uatq ajjiu 'pBpaaA bj ap Baanj ajjBAajj Bjipod anb A 'jauaj
Bpand anb bjsbjubj bj op^j ap opuBfap 'pajsn anb :oisa apsdnaoajd
anb auan 'oiqiUBO u^ -ssoa bjjo uo B^sa tjauai Bpand anb jo^ba p
osa ua Bjsa on sand 'oSip a[ 'ojsa adnaoajd 9\ o^— ^Bujapoui sa o
BAijaadsojjaJ sa? :BjnnSajd am Bjqo ns aiuopuBajsoui 'jo^uid u[^
•aiuajBdB o^ on
'opoj ap oja^auoa O[ upap s^ "Bjqo Bjjsanu jjnjjsnoa Bj^d A p^pipaa
B[ JBjajdjojui Ba^d souJTAjas ap Bq anb B[Saj b^ Bjsa ain^pp A Ssb^
•japuajdmoa 'SBSoa sbj na JBjjanad soraapod sapna sb^ jod 'sa^a^ ^^\
A sojoBjjsqB sojdaanoa so[ nBjsa a^n^[ap j^ ^aiuBpp nana^ anb oj na
nBjpod omoa? souisiiu sojja ap ojps uviqmi is tuatq san^
"oja^duioa ^od BdBasa saj 'sbsoo sbj ap
v\ 'apuBjS o[ X 'sBjjoisiq SBuanbad sns sonJBinoa 'opumu ns ua
b nBZjanj so^[ •OAi^afqns sa sojp ua opoj anbjod .'oiujjj /a
uoo opj.anon ap xmj^suoa o janodnioa sa anb 'jsaja on X aB^uui uub
so pna o\ isouisiiu is ap uvjqnif 'jpap sa i (oaisnm un ap o Bjaod
nn ap onistni o\ BiJip X) sanopoma sns ap 'so;uairaijnas sns ap
'ajjanj Bjnjuid Bnn jao^q p jojnid p apidnit an^)
•oatjnBuio.1 p a^n3niB^Bsuasui aaja oj jsb j^
sns ap nopnps b^ 'oaujdma oiuainnaouoa p na o ojui^sui p
ua BJBasnq 'Bjn-i Bsa opB^pq Bq ou anb p 'ouba u^ ^oiqBS sa anb O[
souia.iopua.idB apnpp? 'saono^ua j^ ^^[duioa jod aaajBdssap 'sBUjaja
sap^pjaA ap opuntn asa 'san^ ^saouojua soniajpuaj BunpiqBS xu Bra
-nap an^)? •njjodiui anb oj sa anb 'psjaniwn oj ua souiajcapnajdnioa
BpBu bX 'BAijafqo uppisod BJ^sanu soniapjad X 'Bju^ppB as oX ojj
-sanu is 'anbjod 'souisiui so.ijosou souios 'oSiuiaua joXbhi
•on anb jBqojd
•o^aBxa anb ubjtq *SB];q3iuTi ua ajdmais jBjsa o lapnajduioa b 'ntj
p 'jbSbjj ap X 'mpidsa p B^Bd a^aanui o ^pp ap Bjjip uoijsano sa
'jsb sa ou 'on iajuBfauias jcopA ap spaaja jod bsoo Bun jBfap o jbuioj
p oiuoa sa ou 'oajiuBinoj o oais^ja jas p anb j^a souiajpod 'soiu
-Bzipunjo^d is anb 'oaja 'sojjosou b ojaadsaj uoa iuaiq j^ -uBSaiu bj
anb soj X pspiun ap Xaj bj ua UBjsa anb soj 'sas o .' soaputnuoj A soo
•ispjo souiajBUiBjj soj 'ajjB jb ojaadsaj uoa X ajjB ap sounuaaj ua sou
-•rapuajua bjb^ -SBaiupSBiuB SBz^anj sop SBsa UBfBqBJj (ou o oj^b Bas
'oisa jod X) opoj ap s^abjj b 'anb souiasuaj "Bsaadjos Bun souiB^uaj
X sopBijuoo opBisBuiap souibAba ou anb BJBd osa opoj oqaip ajj
•opuaiatp X
opuap^q souiba anb oj ap pnjjiA bj jojba ap Bq sbui 'B^joduii on oja^
•opuBjnuunui jsb uba X osa oqaaq u^q bX sauainb ap as j^ 'soi^adn^p
opuBzuBj 'sopBijaadsap Bpjsdsa ns UBp 'usqBSuad anb oj sa ou anb
opuajA ua X 'oSjb uBJtiuanaua is jaA aod uaaioo anb soj sbij ba anb
'BpBuoiouaiut jBiu X BOBjjaq aiuaS X^q anb^o^ '^sBjpaid ubibj"ojj[b

�una verdad, puede bordar luego la fantasia. Quiere decir que usted
siempre debe de proceder objetivamente. Porque el que dibuja o
pinta, llevado del arranque de querer dar una expresion dada a lo
que hace, cree dibujar lo que tiene ante si, y en realidad solo dibuja
lo que imagine... Y lo mismo un paisajista, el cual, en vez de fijarse
realmente en la realidad, sin dorse cuenta estd pintando un cuadro
segun una manera determinada. Ha pintado un cuadro falso, y no
mas, minimamente, habra dado la verdad de lo que contemplo. Y
siempre tendra que fracasar por igual pecado: por haber dejado adelantar su yo, que le ha ocultado la vision. En vez de escuchar, ha
querido hablar.
Pues bien: el pintor clasico, es el que escucha en vez de hablar.
Y todo habla, en el mundo, pero el solo se quiere oir su propia voz.
El romantieo, frente a una obra clasica se ve derrotado, porque
no sabe desentranar un misterio que hay en ella. La contempla; y
considera su simplicidad; parece que fuera copiada de la realidad,
pero sabe que alii no hay imitacion; de que viene, pues, su fuerza?
Hay un misterio. Es que el clasico esta en otro piano. Pongamos que
sea un egipcio o un griego. Obedece a unas normas establecidas para
su arte; ademas, suele ser un anonimo o poco mas; vive mas colectivamente, que individualmente; y, finalmente, por encima de su individualidad hay un mundo superior. Su yo, pues, queda inhibido,
y por esto ve las cosas objetivamente. Sujeto a reglas de arte, no
fuerza a la materia para que de forma a sus fantasias.
Hara ya unos cincuenta ahos, yo leia Platon; fue en mi epoca
filosofica. Y despues de ese tiempo no he vuelto a leerle. Pero, lo
que vi y descuhri entonces me ha guiado y sigue guiandome hasta hoy.
Fedro y El Banquete fueron mis obras preferidas. Y recuerdo,
creo que en la primera de estas obras, hay una hermosa alegoria,
que los que la conozcan la recordaran en seguida. El caballo bianco,
docil a su condvictor, que quiere seguir la cohorte de los dioses, (podriamos decir el caballo clasico) y el caballo negro, rebelde, (el
caballo romantieo) que no quiere obedecer a su conductor. El alma
(el conductor) quiere remontarse para descubrir las esencias de las
cosas, pero el caballo negro trata de impedirselo furiosamente. Llama
Platon a esas esencias de las cosas, ideas; podriamos Uamarlas el
arquetipo de las cosas, y estas entonces, son como figuras de ellas,
que tratan de Uevarlas a la perfeccion. Antes, pues, de que fuese el
primer hombre, hubo pre-figuras de el, y este, a traves del tiempo
trata de llegar a la perfeccion de si mismo. Pero ahi esta el caballo
negro que trata de impedirselo: quiere, el hombre, regirse por
leyes abstractas, recuerdo o reminiscencia de cuando siguio a la teoria
de los dioses, pero junto a si tiene siempre a su contrario. Y si rueda
de ese lado, ya esta perdido, que es lo que acontece a la mayor parte
de los nacidos. Excuso decir, que el artista que rueda de ese lado,
tambien lo esta; es decir, que esta en lo subjetivo.
Dicen que el hombre es el modulo de la Creadon; resumen,
pues, y compendio de todo; pero entonces, considerado integramente.
— 108 —

�— 601 —
ja X buijoj bj 'ajje jap upiaBziuBumqsap Bjsandiis b[ A 'aiuajsdB oj
ajqos oiajauoa oj ap Bosnq bj 'oAijB.in^rj ou oiaBJisqB aiJB ja 'pspqsaj
bj ap UOISBA3 bj 'Biuaj jap ouopuBqB p ^bjuSos Bisid aiqos op^m^
Bq soj 'soujapoui soj ap ojupsm p ouioa Bjapuaiduioa as Bjoqy
•BiauaiJBdB bj ap SB.ijap Bjsa anb oj
ua 'Jiaap sa ipopijnauqns B[ na ouis pcpquaj bj ua ou Soujaiui ouis
'oujaixa pjoj oj ua ou A 'pspqBioi bj ua jbjs^ sa anbjod 'ouijij ja ua
jBjsa sa 'opoi BJBd A aiuBiJodun oj anb 'saauoiua 'jiaap souiapoj
•sajojutd sojjo soj ua Bsuaid 3s
opuBna 'ajuozpoq ja auod as a^sjJi A oaj anb uajiui ^ -jiu^a anb anai}
boiSoj Jod 'sBuiap oj sand 'opBAjBS B^sa vA 'osa Bjqnasap anb bjsij.ib
un 'aiuauijBaj j^ -opoj ap Biupua jod 'sofBqBjj sns ua 'osa opiSixa
aq o^ ouioa 'op^j iui b UBjuid A uB_Cnqip anb soj uaq^s ba j^
•BpBU Avi[ ou 'BJnjanjjsa jsq ou
apuop 'anb 'Bip ojjo ja afip ouioa 'jiaap opand 'sous sojubi ap sand
-sap '^oq 'o)sa jo^ -bj3ijba anb Bpcu ua jBjsa ou oinoo Bja 'osa opoj
ua BqBjsa as ou is anb 'uij jod :uaiq ^ -pspiun bj ua opoj ap a^uaiA
-ia biuouijb jod BionpB.ij oa anb 'niJiaiuA^ B^auS Bjq^jed bj 'saauoi
-na 'ipuajdiuo3 -aiuBa bj ou A o;ajanbsa j^api asa BJa ai^onj oj anb
A ioiajanbsa jbj ap aujBa bj o ouojjoj ja ouioa Bja ssmap oj anb A
'BJnjanjjsa 'Bpipaui 'ouoj 'BijjauioaS :aoiaadns ajqraoq jap upiaaaAojd
bj 'ouisitn is ua 'Bja anb A ij(Bj).ia^ bj ouioa 'jesjaAiun oj Bia oiobj]
•sqB oj anb 'aapuaiduioa piaaaBd am odiuaij ja uoa 'oaod b oao^
•oj^nutsqn oj
:jpqnasap osiaajd Bia anb opunjojd Amu ap oSjb Biqsq anb Bipuaid
-moo saouo^ua 'sa^uaasajops soj ap sodaano sojjaq soj ua asjBjuBauo ap
stuu vA Buefap 'bjiijoscje Bzajjaq bj asaiaouoa opusna 'anb ap 'sa^Bja
-og b pjaAai BiuiiioiQ BuBsa^joa bj anb ojjanbB 'ajanbuBg jap Jbuij
jb oaia Biaj opu^na ^ -oaafBSBd oj ua UBqs^sa sojio soj A 'ojnjosqB
'ouia^a 'ofij oSjb Bia^ •sajojuid soj sopoj uoa opjanassap oiajdmoa
a^ saauoiua ojad io^auiiid oj ua BqBisa 01C j^ -aiu^undv oj A oiauouoa
oj 'sa ioq anb 'popqoaj A pvpjan :oisa anb sbui BiqBq ou Bzaq^a im
na odiuaii un ^jubjiiq uBaijdxa bhjbs am ou anb oaad bjiijui oX anb
'opoi ap Bia^auoa pBpijBaj bj X 'SBpoi SBSoa sbj ap oiiaisim ja iB.mi
-anjisa ns 'opoi ap ap^oauoa upioBjaa bj 'jbioi uap^o j^ "soub soqanui
aiuBjnp oiuauijoi iui uoianj anb X uojsiuasajd as o^anj anb SBiuajq
-ojd lAajiua 'Bsnjuoa BjauBiu ajj 'bisiijb Eia oX anbaod anj 'BinS ap
aaduiais BJBd bX oiajis am sandsap is X 'uoiBj^ b ajjajB aui oX ig
"vjaui vsa v jvSajj ap soasap uoa iioiaisod vsa opiSoasa soui
-aq anb ou is 's^ra Jiaap ajainb ou oisa j^ 'someA apuop BiaBq X sora
-Bisa apuop 'sand 'souiaqBg •otajdiuoa aod auifap sou odmaii ouisiui
jb X 'ucnavnjts BJisanu sa jsna aopua.tduioa soujaasq apand bX oisa
'aiuaijjoa Bsa b Btsando sa 'soaisBja ap uoiaisod BJisanu ouio^
•OUIUIB3 JBl jod BA OU
opunm ja anb somaA uaiq ^ "oaisij oj ap 'sand 'bjjb sbj^[ "nipidsa ja na
'Jiiaap sa iaopadns oj ua ouis '^oijajui oj ua BJBasnq bj ou anb uaiq
-uiBi jiaap ajainb 'upiaaafaad ns Basnq is 'saauoiugj -jbuiiub Bjajsa bj
opipuaasB.il Bq anb o 'bjjb BJBd pBpqBiuiuB bj ap 'jiaap ajainb an^)

�color considerados en si, el sintetismo; es decir, sacar al arte de lo
subjetivo. Todo, pues, se iba estableciendo en un piano magnifico
jglorioso momento! pero, el romanticismo, otra vez, desbaratarfa tan
grande esfuerzo: bajo una nueva forma, el movimiento superrealista,
hizo su aparicion ruidosamente, fundando una galeria importante y
editando diversas publicaciones. Fue entonces, y en vista de tal peligro, que yo funde Cercle et Carre, no con pretensiones de querer detener lo que se nos venia encima, sino en son de protesta y de afirinacion de nuestras teorias: hicimos tambien una exposieion, con mas
de 80 firmas internacionales. Esto tuvo lugar, mas o menos, en el
aiio 1926.
Ahora bien; si esta posicion nuestra logra aqui afianzarse y prevalecer, podra augurarse para el porvenir un arte equilibrado y fuerte,
lo mismo con respecto al Humanismo, ya que clasicismo y humanismo son sinonimos; la posicion romantica seria lo opuesto; y no se
concibe una Facultad de Humanidades con una base romantica.
Ahora, al finalizar este curso sobre pintura, y despues de haber
analizado y estudiado tantos aspectos de ella, me parece que yo tendria que hacer la sintesis. Pero me cuesta aventurarme a ello, y no
lo hare sin cierto temor, porque temo contradecirme, y al mismo
tiempo tampoco quisiera desdecirme de nada de lo que he dicho. Y
es que, cualquier afirmacion que haga, puede ser justa desde un punto
de vista y no serlo desde otro; y entonces, puede parecer que hay
contradiccion con respecto a otras afirmaciones que he hecho anteriormente. Por ejemplo: si se me pregunta que prefiero, si Mondrian
o Cezanne, yo dire que prefiero a este ultimo. Pero si luego digo:
esta vez, los artistas del norte se han acercado mas al ideal platonico que no los mediterraneos; me diran que tal afirmacion esta en
contradiccion con lo afirmado basta aqui. Ademas, esto otro. Sabemos, que si un artista corta con la realidad, que le rodea, hara obra
muerta. Aun para hacer un arte no figurativo, tiene que vibrar al
unisono de la realidad que lo envuelve. Por esto es desacertado que
rer resucitar un tiempo y un arte que ya paso. Pues bien; no queriendo despreciar factor tan importante, podemos preguntar: ^Que
arte estara mas de acuerdo con la vibracion del presente, el arte de
los artistas del norte o los mediterraneos? Indudablemente estos liltimos, incluida la arquitectura. Entonces?
La sintesis seria poder hallar una formula que unificara esos tres
factores tan importantes,. y que se resolviesen en unidad.
No podemos dejar el ideal platonico, pues quisieramos un arte
sereno y equilibrado; no podemos desechar la tradicion renacentista,
pues es la pintura misma; y no podemos desconocer la realidad en
que vivimos. Pero jcomo juntar factores tan dispares y encontrar
una armonia entre ellos? Este fue el problema que, durante mas de
cuarenta ahos, y en cada dia de ellos, tuve ante mi sin poder resolverlo satisfactoriamente. Yo, facilmente podia realizar cualquiera de
esos tres aspectos por separado, pero, unificarlos, jimposible!
Pues bien; ahora, cuando digo, cual es para mi la sintesis, creo
— 110 —

�— Til —
'ooistf opuntu tin ua 'sboi na sbih ap 'jiaia Bi^d jousdns
qn optima an ap asjapuaiaasap ja anj ^ tXotj Bi9Bq uaiquiBi X
'opnnm p ua oiqinsa opoi ainaiujBnSi 'joXbui zba BpBD noisajSojd na
A 'osa ap SBdmoa b 'aia^ •Biauapnai pi 'Xoq BiSBq A 'ojSis sbji ojSis
'osBd 'oiustpdnnni p na iBJiua BiBd ojoodjsqn oj ap ouBjd p jEuop
-n^qB p anj anb 'anavwi^ ouqe anb Bqaajq Bsa jod Snaiq san^
•noiaxp
-BJi aod UBjn3as anb BMBuipJo A bjoso.iS 'Bjausni BiadsB rsBjninid sbj^
ua A soaiBsom soj na sajipad A SBanij noa 'soSawS sopBnoionani so[
ap BJtasoj^ BjauBui b^ ap on A 'sopiqjpm A sapjniBn 'soAp sbiu oSp
'sbsoo SBraap A sopiisaA soj 'souBd so^ ozrq 'SBjCns SB^qo SBjamud SBsa
ua bX anavwi^ anb 'iavsv^ ^iQ uapaao^d n^jqap onioa 'soiio so[ b
uBqaqasna soun anb oms 'otpmsa uod npv-u tmtovq ou 'anbjod 'jBjtofam
uBjpod ou sajoinid sapi anb 'Btaap sand ^oupaBziq bijb pp SB[Saj sbj
anb Bsoa bjio jas ap UBiqap on 'sapna ss^ •sBjpnSuuB sB^pnb^ SBpoi
noo oqBOB aaip isb X 'njjntttut b ozuamoa anb 'Jioap sa SBzapjniBU B[
ua nppBAjasqo ns jod opuopa X ofnqrp jofoui oaphua sand ipu^dns
so^ 'Jo^nB opuajaj p aaip nnSas anb 'oiund pi b 'X 'Bza^isap Bqanra
piJtnbpB oiuoad 'sappnBiinn a JBfBqEj:i sappuatA X SBianBiJodnn ap
SBjqo ^aaBq B^^d so^auS saioiuid sounSp Bpnajo[^; b sopBuiBjq uo.ianj
' (lavsvy^ appjt o\ isb X) anavivi^ uaAof nnB opuais 'anb aaajBj
'IIIX I^T8 IaP sopBipam b JBSnj oAnt ois^ •pojuoqi] t&gt;j b uapuo
•p p esed as anb 'sas o 'onB^d ap oiqui^a un bui^iio as saanoiua anb
'jtaap sa Saaavivi^) ua uaSpo ns bhioi '^ijb p na npianpAaj B^

IIAX MOID331
P 1
so[ sopoi b 'BioqB 'Bjiisisai on j^i *pqp p
asiaaBq X jaaoao na opBpjBi Bq soub aiupA ap Bajaa :naiq san^

•oiaina Jod op^nwoj apnd 'ajzznd pp SBzaid sbj SBpoi uoa
'opnBjosopj ops X 'osa opoi opuBfap anb 'saauoina anj j^
Biniuid bj 'g^6T [9P S3n^J 9P •ifl-t^d b 'ainanijBnij 'X 5bisii
-naaBuaj uoiaipBJi ap 'nunjutd Bjninid bj na soiubi sojcio isbo 'o^anj
^p^pnia bj ap souiopoin soiaadsB opnBiuid 'zaip sojio sandsap Soasajj
ajimis o soasajj opuBjurd 'oawS oj ap opBuoisBdB 'zaip aAnisg *sohb
soj ap saABJi b opuBisa^ anj as oiuoo ua soujbTij anb sbiii somanai
on 'oisa jBJoqojuoa BJBd j^ 'soqanm soiio ouis 'Biuajqojd jap soioad
-sb saji sosa Bjiaioua ojos ou 'jBna ja iaiJB ap bhijoj Bsa 'oja^qaad
-sos nis isBa X 'jm na asopiiBiauoS anj 'soub soiubi aiuBinp X sauoia
-aajjp sbjjoi na opBAajj X opiBJi 'BpBfian^aua jbi ua oX oisan^
oatjonjjstio^ ony p so ^sopBuotsnjisap sopoi nBJBpanb as anb

�De mas de veintiseis siglos puede contarse que dura esta virada
del mundo, y parece que, a menos que casi se destruya por completo
(cosa que podria suceder), no cambiara de rumbo. Locura, pues, pa
rece el querer vivir en el contradiciendo la marcha que lleva, pero,
para aquel que hay a vuelto a encontrar a la Verdad, es forzoso que
lo haga. Y tendra que hacerlo, soslayando todas las innumerables dificultades que se le presentaran. Pero sabe, que si deja tal camino que
es el de la construction y el ritmo, estara perdido.

Podriamos ver, que si el gran movimiento moderno del arte, llego
a la altura que le vimos, fue porque, a su base, estuvo siempre una
teoria; es decir lo abstracto. Por esto es doblemente imperdonable,
que, gran parte de los maestros que le sostuvieron, se dejasen arrastrar por el superrealismo; es decir, por lo opuesto.

Las ideas esteticas que se desarrollaron en torno al Cubismo,
puede afirmarse que apuntaban muy alto. Ejemplo es ese querer evadirse de la realidad, el querer dar valores por equivalencia, el llamado
arte abstracto, que muestran a las claras, que se perseguia algo que
estaba mucho mas alia de la pintura corriente y aunque fuese una
buena pintura. Evidentemente, el piano del arte cambiaba. Y puede
asegurarse, que era en el sentido del ideal de Platon; es decir, de dar
con la belleza absolut^, sintesis y simbolo de todo.

Platon quiere darnos a entender lo que para el era la belleza. Y
nos desengana, haciendonos ver que no es la belleza que vemos en las
cosas. Porque la belleza, lo es, no por referirse a cosa alguna, pues es
igual a si misma, y no puede salirse de su base. Tiene que estar, pues,
en algo que ya no es cosa, como por ejemplo en la proportion, en
una relation de valores, en un acorde perfecto. Y entonces, si nos esforzamos por descubrirla, no sera copiando las obras de la naturaleza,
sino por el camino de lo abstracto.

Tal belleza no suele interesar a la generalidad, pues esta solo se
interesa por la belleza de las cosas. No puede llegar a un piano estetico porque esta en un piano real.

El arte clasico quiere permanecer en ese piano estetico. De abi
que tenga menos adeptos que el otro que se afirma en la realidad. El
arte clasico es siempre constructive, pues opera objetivamente; le in— 112 —

�— 11 —
oipauap aauaj aaainb is ^sBinap soj ap bj ajasoo on seaiuaira 'Baainb
anb oj aaa^q bib&lt;I pBjaaqij ap jbzoS apand BaainbjBna :aaip j^ 'oiomf
ns b jsdBasa naqap 'aafntn ra 'aaqtnoq in 'omu in 'pmiuB in 'oqaiq in
'saonojua j^ -iaj Bsa ap oipoisna A zanf ua asaiSiaa b (BApafqo ^aj bj
uoa ajdnma ja is) oqaaaap anap ajnaiasnoa aas omoa aaqmoq pj
•BzajBan^BU
bj na BinouoinB BpiA anaii o^nBna b ouis oiiBuinq o^ b o^os a.iaipi as
on ojsa j^ 'tto^,, 3P Z3A u^ 148OPO1,, aoTP 3n^ BI ^p^pinn ap Bjsnf jaj
bj sa iB^aaonoa apand p ops anb ojsand 'ajqtuoi/ pp Xa^ vj asjBUiB[j
Biipod anb 'BApafqo B^aBj^sqB jCa^ b^ b B^sando b[ sa 'Bjsa jfa^ b^
•aiqmoq ap
noiaipnoa ns na BpBiSoijai '^aj; jbj ua ^aia anb p ^ "BAps bj ap ^aj bj
iiaap sa anb ^czianj bj lod ba 'bioii^sb bj Jod vA a^jonj sbui jap ^aj bj
ojos bCu anb jijb ajj -soijo b ojsBd ap jiaios anb nanaii sajas sonn A
'sajqBjnnnn sa^aj opnainSis a^iuisnoa A a^nijsap as ja na opoj^ •ajuain
-bdisij sa oj naiqniBj 'p^piun Bun sa opnnni.ja 'Bianasa ns ua ig
•soanBioduiajnoa sojisann
anb na orasijBiiajBin jap anb jod ja sonJBaijdxa b ba 'BJoqs 'o

JBjqo b sajjBzaoj opnaiianb 'Bnapnoa soj sand 'o
•sqv oj b Jtojioq nanaii sopoj A 'n^xtdsa ja na anb pBpijBimuB bj na
SBin Bjsa pspijEjauaS bj 'oisa ao^ "opunni jap pBpijBuuou bj ubui
-bjj ojsa b 2i. *uaiq oidojd ns aiainb ojps anb 'BjsioSa pBpiAijaajoo
Bnn ap o jBuosiad oiaijanaq jb apuapB ojos 'jBjqo jbj 'san^ 'o^snf
-ui a opiojoj JBjqo ns iqB ap A 'ojuoniBAiiafqns ajduiois 'ouBJinoa jo
jod 'napaooij -vjovj^sqa Aaj bj jod uaSii as sBmsf 'Bjonpnoo ns Bi^d
sonpiAipni soj in 'SBjqo sns na bjsi^.ib ja in 'ssjapu^q SBinijsip ofBq
'sajqraoq ap naaBq as anb sauoiaBdniSB sbj in 'souaaiqoS soj ij^j

•BqaajsijBS spanb ojC ns ap p^piuBA bj 'oiq
na 'ojad 'Band Baqo 'sand 'naaBq o^j 'uaaipBajuoa bj anb sssoa ap
no^nom un ap soabj^ b sa 'oaad 'viuouuv aiaap sa anb 'sun^jB Bzajj
-aq 'ssaqo sns na 'Bjaq^q on 'oiaBajnoo oj ap 'sand 'sanoiadaanoa sns b
Bs^d BAi^afqo A&lt;s\ ubj^ bj ap oSjb 'ajjBd ua anb 'ajuauiBjaai^ ^soppnas
sopoi na sonopnaipnass SBaaminb sns uoa sonaB}namao)B A oaijafqns
opumu ns na sonaaiam 'sbisi^ib sojio naaainb 'oaoj un o osoianj nn
omoa saano^na anb ao^? jBoinnmoa son zBd Bjaajaad A p^pinaaas anb!
popiun ns 'BpBJim bjos Bnn na a^aaiApB as BjopuaiA anb A 'optaajq
-ojsa wapao wn Avq ajaB ap Baqo Bun ua anb BiBjsnoa as opuBn^)

•omsiApafqns ap asBq b 'oapnBtnoa a^aB jb oisando
ojod ja Biaag •uppvjuasajdax n\ on anb nptoonufsuoo vj sbih Bsaaaj

�a ser respetado debe respetar a los otros. Esta, pues, fuera de la ley,
el que se crea una unidad separada. Y es el caso del romantico.
Y Lien: considerando todo esto, ahora podemos encontrar la raiz
del materialismo.
Dejando aparte que, por el estudio de la naturaleza, se tenia que
llegar fatalmente al descubrimiento de sus leyes, y, por ahi, explicarse
lo que eran, materialmente, el universo y el mundo, y, entonces, que
cayeran para siempre supersticiones, mitos, leyendas fabulosas, y, en
fin, toda suerte de conceptos erroneos; y que tras esa biisqueda, creyese el hombre que al fin todo Uegaria a explicarse fisicamente, sin
necesidad de apelar a lo sobrenatural o divino; dejando aparte todo
eso, fue, sobre todo, el deseo de domination y de posesion lo que
determino una lucha en el piano material, y, como consecuencia de
eso, el considerar a todo bajo ese solo piano. Y entonces, y para que
dentro de esa lucha, fuese posible el entenderse, tuvieron que dictarse
leyes parciales, cuyo conjunto hoy es casi infinito; leyes que chocando entre si, eran otro genero de lucha, y entonces de tierra a tierra
y dentro de eada tierra. Solo la observancia de la ley universal abstracta podia haber evitado todo eso.
Bien: si ahora, considerando a todo eso, queremos referirnos al
arte, tendremos que ver que, si publico y artistas, estan en tal ambiente, poco pueden interesarse por el arte clasico basado en la ley
objetiva. Ademas, no anhelan la paz, sino esa lucha, y, por consiguiente, quieren que el arte les muestre eso. De ahi el tema, la anecdota y la representacion verista (el naturalismo), o cualquier otro
arte que, sin ser una imitacion de la realidad, mueva la voluntad
humana. Y cualquier arte, con tal base humana real, sera considerado
un arte normal, pues a nadie saca del piano del mundo material en
que esta. Y de ahi, el escaso o ningun interes por un arte que sobrepase ese limite y se funde en lo puro, que es decir en lo abstracto.

En este tiempo de guerras en todas partes, se ha podido observar un fenomeno muy curioso. Tal pueblo era invadido por una faccion cualquiera, y entonces, al formarse dos ejercitos contrarios, el
invasor llamaba rebelde o faccioso al que defendia aquel pais. Analogamente, y por todas partes llamara rebelde al que quiera estar en
la regla universal, siendo, como es evidente, lo contrario, puesto que
es el cumplidor de ella. Pero, como no es ley que plazca a la generalidad, no es jamas reconocida, y, no siendolo, de ahi que se le tenga
por rebelde al que la hace suya; cosa que debiera ser al reves, puesto
que el cumple una ley inmanente. Por esto, todo constructive, frente
a los artistas que no lo son, y, a pesar de apoyarse en reglas tan
antiguas como el mundo, es tildado de revolucionario o loco. En fin,
que el constructivo no tendra paz en ninguna parte que vaya, y siem
pre habra gente dispuesta a juntarse para arremeter contra el.

— 114 —

�— sii —
-osqe ua jszsqaaj soureqap anb Jiaap ajainb on ojsa opoj' oja,j
•baijoiujsuod BJiijuid buix sbui
b^C Bjas on SoAijdijasap A OAijBjnStj oj jod 'oiavujsqv oj ap ouBjd ja
opBfap BjqBjj •vanafqns upisaxdxa bj ua j^bo anb ajuauqBjBj Bjpuaj
'jwai ouoiunq oj ua saauo;ua opua^CBa anbjod 'joad oj oisa sa ou ^
•oiaiAjas ns b jbjs^ anb auaij 'saauojua A 'ja jod BpBZBjdsap sa 'onxsnn
ojsa jod A 'anb otns 'pBjjaqij ns apjaid ojos ou 'ajsa b Bjniuid bj
asra^padns jb 'anbjod sa 'niuai ja opBZBqaa^ soraaq sojiosou ig

•Bpipara bj jod o
-onmmut Bas 'Bpinjjsuoo bos anb Bmimd Bpoj b inbs ojaijaj aj^[ #ou
-iniBa uanq [a sa ajsa anb oaja 'o^sa jo^ 'moxv^^ asjoajajc oiqap Bzajj
-aq jbj b anb oaia o^ "opunui jap opBjt^B oj ap sofaj 'ouiji^ A z^d sa
opo; apuop 'oai^a^sa ouBjd un ua Bniis sou ^jb^j ouBjd un ua 'Bjqo jbj
ojub 'souiBjsa o^^ •oaijssjd aquaniB.md sa anb oj ap uoiaBjduia^uoa bj
BJBd BJBqaojsa sou ou ojsa ^od '^ 'BpijjBd ap ojund un sbiuou B^as
iBiJBpunaas ^nui bsod sa vtuaj ja jnby "opqijinba un ap o.ijuap ouisiui
-isb uBJBjsa souoj so^ -ouin-i jap ojjuap 'unB A 'ojuairatAoui o BpiA
jiaap sa anb 'oiusijmioiounf Aoq 'o^pBna jbj ua anb 'jiaap a^ain^) "oaiu
-oui^b uapao un ap ojjuap UBJBjsa 'sajBno soj 'sojaBxjsqB sajojBA soj b
'ojiqns ap 'souibsb^ 'OAijanJisuoo oap^na un Bjoqe souiauiSBtuj
•jbSijbj anb auaij Bzjanj jod 'ojsa ^ 'sojafqo
soiusuu soj o 'af^siBd ouisiui ja o afBuos^ad orasim ja as^aA anb Bjp
-uaj ajuauiBUJajtdnias 'ssuiapB ^ "jojoa jap uoiaBjqiA bj Bnjdaaxa as
is 'ounSjB ouisijBnoiannj ^^q ou 'ojpBna jbj ua anb joj #ajjanui bj
ap pBpijtAomui bj ua 'op^jaSuoa o opBaijojad oSjb ouioa JBpanb
anb auaij 'opsjuasa^daj oj 'saouojua ^ gopBjuid jas ua Bzajjsap A
s9j.o joo soj ap oSvjDq ja tia A upiovjuasaddaA vj ua BJBJjuaauoa as uoia
-uajB bj 'saauojua '•A ^ajsixa on ijjb sand 'osa ua ^bTij souia^pod sou
on 'Bpipam in 'souBjd ap ounSjB oSanf ^aq^q ou ^od '^ •BajjsBjd
upjoBuapjo bj Bpsu BJBd opBjjua Bjq^q on jbiid ja ua 'BjsijBjnjBU
ojpBna un ap bjbjj as anb somajpuodns 'Biauaijadxa jbj bjb^
•anb jod somajaA A 'ojoBjjsqB ja ajuaraajqBpnpuj ^uoiaBjduiajuoa
ns sbui jijsisaj b ba JBn^)? "souBjd sojuijsip sop sosa ua sojp^na sop
pajsd bj ua opu^Sjoa 'ojsa ap Bjuana asjBp apand BjainbjBna 'ajuauijBj
-uauiijadx[jj •ojoBJjsqB oj ap Bzajnd bj b ojjba3jj ap oijbjjuoo ja jod
o 'ouviunq poax ousjd jb ^jjb ja jba^jj ap 'Biauaaajip ubjS b^

"BUijdxa
-sip jbj ua ao^q anb ajjB ja ouis 'jBuosjad 'o^ns ajjB ja jiaap ajainb
as ou inbB ^ 'ajqijan^jsapui ajjB ns b aaja anb jod sa 'ajjanj sa is j^
•orajij ja A BjjjaiuoaS bj ap p^pjaA bj b 'oAijafqns oj opuBijaasap 'asjBa
-iaoB opnd anb sa 'uotatsodsip jbj jod ^ uas ns opoj ap oms 'ojaaj
-ajui jap auaiA ou ojjb ns 'aaja as anb oj bjjuo^ 'anb Bjausui oq
•poxotu ouoj
ns ua Bpoj BjCodB as 'OAtjanjjsuoa jap aj bj anb 'asjjaap apan^

�luto el tema; serfa como cortar con la naturaleza, y esto, al menos
para nosotros, no es posible. Veamos como se resuelve tal dificultad.
Lo que hay que rechazar por completo es servir a un tema, y
entonces, introducir en la pintura iinagenes de cosas tal cual las vemos en la realidad. Pero si esto no ha de ser asi, en cambio estaran
en perfecta armonia con una pintura constructiva, formas que seran
a manera de simbolos; es decir, que sin dejar de ser formas y valer
solamente por ellas mismas, nos traigan un recuerdo o reminiscencia
de la realidad. Y aun, podemos ir todavia mas alia, y representar
figuras en composiciones, pero, entonces, dentro de la ley frontal y
reduciendolas a esquemas geometricos. Un ejemplo de eso nos lo
da, sobre todo, el arte hizantino, aquel arte que disgusto tanto al
Vasaki, al ir aquellos griegos a practicarlo en Italia. En tal arte el
problema esta resuelto. Pero, aunque podamos considerarlo, no olvidemos que estamos en el siglo XX.
Aqui podria recordar lo que ya otras veces he referido, y es que
yendo impensadamente a visitar una pequena iglesia de un camposanto de Italia, di con una pintura bizantina de muy buen estilo;
la que representaba a Cristo bendiciendo, con un libro abierto sobre
las rodillas, en el que se leia: "Yo soy el camino, la verdad, y la vida".
Pues bien he visto muchas grandes pinturas y esculturas, y, queriendolas ahora recordar, tengo que decir, que esa pintura bizantina, me
causo la emocion mas grande que yo haya sentido, al contemplar
una obra de arte.

En esta pintura a que acabo de referirme, no hay que decir que
lo subjetivo esta ausente completamente. Y tenia que ser asi, ya que
aquellos pintores, no hacian otra cosa que seguir la tradicion de su
arte, que es decir que, ante todo, cumplian con las reglas. Y por
esto decia el Vasari, que no hacian nada por estudio, y que por tal
razon no podian progresar. Pero, aparte de la poca importancia que
tiene aqui el progresar, tal como queria Vasari, hay que decir que
si, que era posible un progreso, y que aiin podia ser ilimitado. Pero
el progreso que hubo fue el abandonar las sabias reglas, para caer
en el impulso subjetivo que tenia que acabar con lo verdaderamente
clasico o estetico, y caer en el naturalismo.

Hay que pensar lo que va de una pintura de Tiziano o GiorGIONE, a una esquematica composicion bizantina. En las primeras
todo es riqueza de tonos, bellos rostros serenos y bellos cuerpos como
de dioses, paisajes maravillosos, y la vida de todo ello. Y entonces
^quien no dira que esas pinturas venecianas, son muy superiores a
las bizantinas? Pues bien; yo al menos no lo diria. Y aiiado, que
tales pinturas estan en lo aparente y no en lo abstracto, y que por
esto, son un puro artificio. Y recuerdese como todos los antiguos, fuesen egipcios o griegos, menospreciaban la apariencia de lo real, por
— 116 —

�— All —
•pBpijBS^aAinn bj
ua ajiB jb jbiijis ja 'unB souara _j_ "Buasua ^s ou osa 'svuauvui A sou
-auaS op viouapuadaput uoo 'oiusiiu is wa vunfuid vj so anb oj opuoj
b jBipnjsa 'oja,j •sopciaunrae sojndpsip ubSjbs anb iijb 3q •viouni
•uodtui vipnui vp sa/ as anb soj v 'sooiuaaj sojuaituipaooud A sinboia
'safEspd o SBuiJBtu 'SBimapBaB o 'sojpBna iBjuid b Buasua as :Eini
•Bid B[ sa anb oj Bjaiauoo Bjaueni ap A a^uauiBjapspjaA Buasua as ou
'sBpoj ua Jiaap ou Jod 'ajjB ap s^pnasa sbj ap ajjud io^btu v\ u^
•[laijip asopuaiuod
jsb bji ojsa 'sbui ua sbui ap anb 'unB somasuad j^_ -pnjijaB pj ua
as^auajuBtu p 'jas anb Bjpuaj anb osouad o^ ap 'sBuiapB 'ouis 'b^ubj
-joduii iis ap B^nana souiap sou anb Bjsd ops ou 'jin^asuoa op^iS
-o^ souiaq anb oj Biauappa ua Jauod opuanb ai{ 'ajuauiBjsnf ji
•uopisod Bjsapoui Biisann ua soiuonojiiBin p piaijip o^jsq sa vA
sand papi ojp ubj b ^BSa^ souiapuaiajd ou 'sBiuapB 'anbjod '^pnasa
B[pnbB ap Buqdpsip BjaAas B[ iu 'ouistjaui.iaq p SBuref pjsnS sou ou
anb 'jbjbpb anb souiauaj 'oja^ 'BaipSBiid BJauBiu b^ b 'opoj ua sa
Bpnasa Bj^anu 'anb soxuBjjip 'Bijsanu pBpiuBA jaoajBd anb BjaiAnj
ou is anb 'BiauBui ^q 'ajjB ap A bijoso^ij ap SBpnasa SBnSi^uB sb^; b
'sbsoo SBqanui ua opsajaaB soiuaq sou 'opoujauodoad uis iuaiq _j_
•poioui pnjijoau vjatujsa mm :opoi ap o^uaurep
-unj p aas Bjqap anb aadurais sompaa anb o\ 'bisia ap sBiUBf aapaad
uis ojsa opoj 'oaa^ •nanjuid n\ ap sojnjosqv sauopm A sv^^au so^ apap
sa i^puapuai aainbpna b asopnaAuajsqiis sbui ua sbui ap 'oaxisBjd
Btua^qoad p 'o/ps 'anj anb 'oziq as A ouasua as anb o\ ap Bjnpam b^
o^nqisuoa anb o[ 'oaio ap A ^opu^andap A opiiBinaijB anj as ajuaut
-BuijB^nBd anb 'ojsi/osaaniwi voiSpjoapi noponujsnoo nun 'opB^ un
ap : Bpnasa Bjsa Bjisisuoa anb ua opuaiuipp anj as oaod b oao^
•sbsoo sbj ap pBpipaa bj osnd
-nil sou 'oiuatuotu BpBa ua 'anb oj ap A SBapi SBi^sanu ap ojpiiBsap
jap SBdtuoa b 'sa pna jbj oziq as tiBuuoj sounsinb Bjanosa iu ^
•ounSp uBjd opBiuioj soiuasaiqnq 'ajuauiBpBdpijuB 'anb uis 'opuBm
-ioj isb opi Bq as pna Bq -Biisanu bj ouioa Bpnasa bbjo Bjspa anb
ap as ou 'soiuauoa anb sodiuon soisa ua 'Bdas o^ anb souatu jy

IIIAX

•uauai} sou anb oiaaidsap p A soraBssd anb sapsqnaijip sbj
'ojja lod 'sa bsoo saod naiq 'souiBisa apuop isjsa ja Biuasaidai
anb oj B^apisuoa as naiq opuBna ]^ 'ojBsuasui uaiq Biias (oaia on
anb Bsoa) jbSiij asa Biaipaa ounSjB is a 'souiBisa osa ua 'uaijj
•BunSjB Bsoa
b B^uasaidai in Bsoa sa ou nA anb ojb ua 'oaijajsa oj ua 'uapio ja
ua 'BiijamoaS bj ua (^BioqB O^ aiip oj ouipa?) —ouis 'osodtnod
ubj osa ua Bjsa ou Bxnjuid bj ap p^p^aA bj 'anb bjsijjb oiap^piaA ja
'aqBS 'opom jsnSi ap 'san^ -pBpiaA bj Bia ou anb UBjpnajdmoa anb

�No hay, pues, ninguna dud a, de que nuestra escuela es absolutamente cldsica. Lo cual, en nuestro tiempo, es cosa casi increible.
Y fuera menester que se pensase mucho en esto que acabo de
decir, a fin de que se tuviese conciencia de ello.

Bien; partiendo de que ya se tiene conciencia de la enorme importancia que representa el habernos puesto en el piano en que estamos (y mas teniendo en cuenta en el pais en que vivimos) solo hay
que pedir abora, consecuencia; es decir obrar y hacer en todo de
acuerdo con esa posicion. Que ninguno que quiera Uamarse constructivo, la traicione. Y esto, como ya se habra comprendido, no solo
con respecto al arte, sino en todo. Y yo quiero afirmar que, si cualquier constructive se imagina que puede serlo solo en el arte, esta
en un engaiio. Y que tampoco sera perfecto en su arte, si no lo es
totalmente.

Volvamos a algo que dije en mi ultima leccion: que fuesen griegos o egipcios y los que a estos siguieron por mucbos siglos, todos,
unanimemente, creyeron que la realidad no era mas que apariencia;
y entonces se esforzaron en profundizar para descubrir la esencia
que, entonces, seria la verdadera realidad. Y esto fue confirmado despues por los filosofos de los siglos XVIII y XIX. La luz, pues, que
pone en los objetos de un cuadro un artista, si la copia tal cual la
ve en ellos, no nos dara mas que una apariencia; y lo mismo por
lo que atane a las formas; y un constructive ha de buscar la esencia
y no la apariencia; de ahi el ir a lo concreto del tono y de la forma,
A quien, pues, esto no realice, se le podra tener por constructive?
^Y yo debo de admitirlo como tal? Con respecto a la forma, pasa
lo mismo. Si me da una imagen fiel de lo que tiene ante sus ojos,
me da una apariencia; pero si con ello realiza una estructura, ya no
me dara una apariencia de aquello que el ve, sino una arquitectura
de formas abstractas; es decir, un con junto armonico en un piano
estetico, y, entonces, mi atencion pasara a eso que es esencia, pues
no es nada material, y la representacion ya no me interesard. A el
tampoco, puesto que ba concentrado su atencion en realizar una es
tructura, y entonces tendra que ser, forzosamente, objetivo; que es
decir cldsico.
Pues bien, de este Taller, yo no quisiera ver otras pinturas que
las hechas asi.

Como era logico, el arte constructivo tuvo que comenzar situandose en un piano universal. Para que no fuese una descripcion del
cosmos, y hallandose que la unidad, podia juntar en la mente humana,
la unidad fisica del mundo y las cosas, a la unidad estetica, identificandose todo, por ser, entonces una sola y inisma cosa, nada se
describia. Lo que convenia a una pldstica pura, convenia a la razon,
— 118 —

�— 611 —
j^ -BJBt[ anb uppoiujsuoa bj ua onis 'jbj otnoD ojafqo ja ua ojuamoiu
un in jBsuad uis vA 'jpap sg 'oja '^ojjo asa uoa jojoo ap ousjd jbj
iBnaijqo jbj hod BAJna jbj JbCij b Aoa ouipo ^bjjo Bjsa uoo Bang jbj ap
jaasq opand anb? :ojdmafa jod 'isb ojjaoBq aqap j^_ •j. vzipnm ap aqap
'ofBqBjj jb asaauod ap sojub 'jojuid ja anb 'saouojua 'jpap aiainj")
'ajuauiBAijafqo 'saauojua A 'b^uij Bpsa A
ouoj Bp^a ap Bianaianoa Bua^d uoa ouis (ajuaraBAijafqns) Bijoraam ap
BiBjuid ou vA 'ojsa Basnq is '_^_ -oipBn3 p ua sajuajBdB uaiq JBpanb ap
nBiaqap anb 'sonoj A SBanq oipip aq j^ -oaBp Jopa nn o oauBjq p
Bpij^^d ap oinnd omoa opuamaj '(saaopA) souot ap nopnpjt Bun o'^
iJinJtjsuoa bjbs b^ ojsa A 'aiuauiBaiJjaraoa^ 'oip^na pp ojunfnoa pp
OJjnap as^BSq nBjaqap anb snawj ap uopBpj Bun o&lt;-[ 'nppBdnaoa^d
bj^o jainb[Bii3 ap uoisnpxa uoa isb^ A 'jBasnq ap oqap 'p^pipai Bjsa
ajuB :isb JBSuad aqap A 'jBsnad aqap 'oiibjiuo^ p jod 'anb onis 'jos
•uad vis jnimd ap asa anbuBjjB p iod aBuopuBqB afap as ou anb 'sao
-uoiua A 'uoixappj Bjiap can uis jBiuid b asjauod aqap ou Joiuid p
'upzBj pj jo^ •opuBUiSsiui B^sa p anb oS[B opuB^uid Bjsa pspipaj ua
'ajuBpp auai) anb o^ jBjuid opua^aia 'jojuid p opu^no sa :Bpi;jBd
Bpui Bun ap^Snf apand 'jcojuid p B^uano asjBp ms 'oAijafqns oq
•omd JopB[dtnajuoa pp pnjijoB bj ua
'oppauuopB ouiod Bjsa vA opuBna ajuatuBspajid ouis 'oAijafqns oj ap
oiJBjunpA ospdmi p ofBq 'puosjad on oiad ipuosjad jas anb auaij
auod oj A ajuais o^ isb opuBna A 'opunfo^d svw oj ua ajuats Jojuid p
anb oSp sa ouoj p ^of^[ "ojjo p uoo JBp b jojuid p Bzuaituoo lip jod
anbunB 'p^pipa^ bj opuB.iini BjsnfB as anb p sa on ouoj ^g -ouoj \a
sa 'Bjnjuid B[ ua opunjojd sbiu oj anb 'saoaA SBqanm oqoip ajj
•ajqisod ajuaui
-BpBjsnfB sbui oj Bjqo Bun aoBq as 'ssjja uoa iA svjSaj sv^ apua^n
as o^ps is jouosdad sa as ajduiais 'oiiBi^Bjd jas Bjainb as anb souora
b 'oqaip aq saoaA uap oraoa 'anb-ioj -jBuosiad on o jas sa 'ojisdnooaid
BJaiqap souaui anb oj 'anb bjsijjb jb oSip oA oaa^ 'SBjopuBzijBJnjBn
-sap 'ipap sa iBjajdiuooui Bjausin ap SBj-iBp o SBj.noapB.ijuo3 sa 'a
as anb ojauiijd oj saauojua j^ ^UBas anb SBOiSpj A SBjsnf Jod A
ap SBjSaj sbj sbiu UBiapisnoo as ou ^A ojuauioiu asa apsaQ
opoj b jBuosiad jas ap ubjb ja sa bia bjbui jbj ua BOBjsap as anb ojara
-pd oj ^i 'oapafqns oj ua Bjsa bjsij.ib jap A ^jjb jap aqinnuap jg

•ajqBZBqaaj
sa 'opiiujsuoa Bas ou anb ajjB opoj 'im BJcd 'anb naqss ^A sapajsn
j^ 'umuisuoa b aonpaj as 'sand 'Biuajqojd ja opo^ 'BAijonjjsuoa uaiq
-uibj asjaa^q anb 'uoisuauiip Bjaajaj bj asopuBjadsaj 'oAnj 'ajajjBqBO
ap Baiqo Bjnjuid bj 'saauojua j^ •snaijojuasajdaj ou anb 'soapi o sosoa
ap souSis o sojoqiuis omoa sbui A snapviuanbsa A snaj^jaiuoaS Jas anb
uojaiAnj SBiujoj sbj 'saauojua 'j^ "ajuajBdB ra oAijduasap ou A ojajouoa
jas ap Biqap opoj sand 'pjuoj/ Aaj bj A ouijij ja ua asjBuapjo ^iqap
ja na opo^ •ooijsBjd ojuaiuiBuopjo un jeztje^j ap opotu ja jBosnq
anb oqnq 'bijo^j Bjsa ajqos 'j^_ -opuntu jap Bjnjanjjsa bj b BiuaAuoa A

�hecho esto entonces pintara con tonos (abstractos)' y afirmara las
lineas (tambien abstractas) y su cuadro sera la sintesis de tal analisis.
Y el que ensefie, que ensene eso, y que exija eso del que aprende.
De todo esto se deduce que, quien no construya, hace como los demas, y ya no esta en nuestra escuela de pintura.
Todo esto que se acaba de decir, se refiere a la pintura de cuadros chicos de caballete. El problema de la pintura mural es otro.
Casi parecera redundancia el tratarlo nuevamente, pero creo que
no sera tiempo perdido volver, una vez mas, sobre el.
El Arte Constructive es un mundo de la pintura, totalmente distinto del que hemos examinado. Se pone, desde el primer momento,
en lo universal. Nada toma directamente de la naturaleza excepto la
idea de las cosas: hombre, sol, animal, barco, casa, etc. Y el artista
debe de representar tales ideas esquematicamente, en figuras grdficas
geometricas, pues solo asi, de manera perfecta, podra entrar en el
ritmo (que es la medida) y por esto, han de ser planas, es decir, frontales, pues medir en escorzo es, en realidad, una medida falsa, y es
como no medir; y ademas han de estar en la ley frontal, pues la me
dida, para ser perfecta, ha de tomarse en los dos sentidos opuestos, esto
es, vertical y horizontalmente. Asi puede disponerse un ordenamiento,
pero, ademas, trazando en la superficie de la pared o el lienzo, lineas
verticales y horizontales, las cuales determinaran rectangulos de diversa dimension segun lo haya determinado la medida, y entonces,
tales rectangulos podran ser ocupados por esquemas graficos, o bien
buscando de acomodarse a ellos; y entonces, cada espacio que se de
termine, sera llenado por un color, el cual, sera tornado de una escala
de 5 tonos, los 3 primarios y el bianco y el negro, sin que nada tengan
que ver con el color real de las cosas.
A pesar de las muchisimas teorias que yo he formulado en torno
de la pintura, nunca he querido perder un punto de vista esencial a
la misma: el punto de vista pldstico. Pues bien, al desarrollar por entero la teoria del Arte Universal Constructivo, lo tuve en cuenta en
primer termino: la obra, ante todo, debia ser pldstica, en absoluto,
y no ser ni imitativa ni descriptiva. Por esto, los esquemas geometricos, no debian generarse en los terminos abstractos del lenguaje, sino
en la forma. Primero trazaria un circulo, el cual podria ser despues un
sol, un reloj o una rueda; y, de un cuadrado y un triangulo haria
una casa, con cuadrados mas chicos para puertas y ventanas; de dos
cuadrados de igual dimension superpuestos, uno mas chico encima,
y dos oblicuos formaria la figura del hombre, etc. Es decir, que todas
las figuras entrarian en el orden geometrico, y en cuanto fuere posible entrarian tambien en las formas elementales de la geometria
plana. Y en cuanto al color, no copiaria el de la realidad, sino que,
o bien se prescindiria de el, dejando un simple grafismo, o bien con
un fondo de simples grises neutros, o con los colores primarios, puros
y el bianco y el negro. Con esta teoria, pues, salvaba el valor plastico
de la obra. Y~ lo demas, con respecto al Arte Constructivo Universal,
— 120 —

�vaiun A vjos mm
vuuof o^untuoa ns iSBAijanajsuoa u^as anbuiiB A 'o^ijsa oxnstui pp usas
SBanjuid sbj anb 'pBpiun BiC^q anb bjbcI 'oiaBsaaau sa saauoju^ -odntaat
-mbjv vj uoa oddana muuof mdmutd vj 'osb^ asa ua 'anbaod sa A 'bsoo
B[ ajuouqujuauiBpunj bijba 'osbd asa ua 'anb oSip o^ A 'siog lupg
[a ua souipiq o\ ouioa 'ojnsa ojos asa ap oujuap 's^puapuadap ssqa
•nm uoa 'opijipa u^aS un opoj a^aoaap \a apap^aiuoa BiaaaaaBd 'onii
•arujsuoa oatun Odpnna un ajqos jiaap ap oqBas anb orap[n ojs^
•sons ap SBzinb A 'sBip soqanm ap ofBqBjj Jtas ap Bq ajsnfB
ns 'vioaf^ad Jas aqap BApoiujsnoa B.iqo B^ 'oiqniBa ua cuod 'Bjniuid ap
anb sBApanj^suoa SB.iqo souaui Jianpojd ap Bq 'sand 'joiuid ]^g
•souiaaBq
anb Baisij BpiA b^ b jouadns oSjb ^Bq anb uapianaai sou 'onupuoa ap
'anb SBApanjisuoa sbiujoj uoa sopBJoaap sojafqo 'soubxu seajsanu ua A
saiJBd sepoj .iod joua^ osouuaq sa oiquisa u^ ^pcpiun v\ Bjuasa^daj
[a anbaod ejag? "nsaqos SBUiap so]; 'oApanjjsuoa ojp^na oj;os un ap
sbui B^Bq apuop 'ojad 'is ai^ua uapuajo as on BJniuid ap soipBna zaiQ
•uaiq oiaaiBd am Baunu oAtjanjjsuo^ ajiy ap ojos uoiaxsodxa Bujq
•Buiajdns pBpiun b^ ua jC
psiaAiun biuouub b^ ua '[Baj opuniu p ua anb somsoa p ua sbui soui
-aJBSuad anb p ua (psodaj ap Bip p) Bjp p BipuoA anb BiB[Buas sou
'paiBd B^ ua ofij 'ociitondisuoa oupvna ops un 'opuBSBd uba anb 'BuBinas
b^ ap SBjp soj^ sopoj ua 'jsb ^ 'uaiq aaajsd am jui b uaiqniBi inbB OjC
anb o[ iod sa 'uaiq aaaied sou uaiquiB^ osa jod SBzinb A 'osa sotuaq
-bs uppipBj^ aod anb A ^osuBasap ap oun 'of^qn^i ap s^ip 9 ^od ops
auap BUBiuas B^ anbiod '^ 'osa sa ouBumq o^sanduioo onsanu anbiod
o;sa A 'oiuaja o\ A jvuodtuaj o^ ap SBnuojBiB[d sop SBsa ua 'ajuaureauBj
-puiis 'soiuBjsa sopoj 'ssuiapy 'psiaAiun o^ ua sbui auod sou anb bj
'oSuiuiop p BjBd ops a^jB p sa 'oAijanjjsuo^) ajay p j^ "SBip soy sop01
BJBd ajaB p sa iuopBiqiA A upiaBiiaB Btusiui ns ap oiiuap A BpiA b^
ap ajuBiquiBa oj ua 'puoduiai o\ ap oajuap sbui Bjsa Ban^uid Bq
•anb aod Jiaap b ^o^
•aiuarapuopdaaxa asjBaiiaBad anb auan isbo 'uppanajsuoo ajaB p 'bjuii
-uid u[ b uopBpa uoa anb 'oaa^ 'osuaid anb o\ apap b ^oa 'sojujisip
UB^ Banjuid ap sopotu sop sojsa ap Baijatsad bj b ojaadsaa U03
•uopanaisuoa B[ assq
aod uauaij soquiB anb ua roidaauoo un ua UBaijiun as opg 'saiuaaajip
SBaijsB^d SBiaoai BuiSiao ojsa A 'uvjuoijuwd o\ ua Bjsa oa^o p 'p&gt;suaa
-tun o\ ua Bjsa oun p is sand 'apuaaduioa as j^ •asopuB^unf uapaaid
sop ^o\ sand 'a^qisodini sa o[os oun ua uppBaijiun js\ sand 'zaA b^ b
soquiB aaasq Baainb as 'oAipnajsuo^ aiay p A Banjuiq B[ 'so^uijsip ubj
saiJB sop BzaqBa b^ ua opuaiuaj anb ua 'Bjsa psipaijip B[ oaa^ #oiiu
-ijut o\ BjSBq aas uapand anb 'sauopBuiquioa SEAanu sapajsn at'iuaAui
ap aBjBaj p 'aiuBiaodiui o^ sa Bqa ap asaips ou ^q *sopoi b aBissq
anb auaij osa A 'oja^dmoa aod uauaii b^ Biaoaj B^ :uaiq Baoqy
•uopaa^ B^sa ap ojofqo aas apand
on 'apap aod BiaBjsaa uiib anb oqanui o^ A isaiuB oqaip Bq as vA

�Entre medio de todo esto que vengo diciendo, una sola cuestion
se debate y que es la mas importante: o pintar y dibujar objetivamente, y, por esto construir de veras; o pintar y dibujar subjetivamente y entonces caer en la expresion, en el naturalismo (velado o
descarado) y, por lo tanto, ya no construir. Ya ven si es importanteI
tal cuestion. Porque, echando cuentas, ^cuantos verdaderos constructivos quedarian?'
Pueden pensar todos, que si yo ahora quiero como forzarlos ai
que entren en la regla abstracta constructiva, voy a quitarles libertad|
para trabajar. Y ciertamente, el artista necesita completa libertad
para su trabajo. Pero hay que tener en cuenta que, esto que digo,
se refiere a lo que pueda llamarse estudio propiamente dicho. El cual
tendria que ser siempre asi: estudio y nada mas. Porque, el que yaI
no considera a lo que bace como estudio, ese ya solo ejecuta algo queI
tecnicamente, babra resuelto, y lo va repitiendo hasta el infinito: es;
el amaneramiento, la rutina, el falso maestro. Pero, en el caso de us-!
tedes, es mas grave el asunto, porque si, desde este comenzamiento,
no aprenden bien lo que es esencial al arte y lo practican estrictamente,
despues seran unos artistas flojos. Les exijo, pues, que hagan eso, eni
beneficio de la pintura. Y podran decirme, pero, es que ya no loj
hacemos, y tanto como podemos? Dire que si, pero hay que esfor-^
zarse mas, y quitar de en medio la idea de cuadro, por la de estudio.
Y atin esto otro: claro que atin, para entendernos, tenemos que tomar
frases del viejo vocabulario de los artistas, como "naturaleza muerta",
"cabeza de estudio", "paisaje", "marina", "retrato", "paisaje urbano", etc. Y tal modo de expresarse, suele ser falso, eon respecto a
nosotros, y por eso mismo, es perjudicial, pues crea en la mente un
falso concepto. Nosotros, en nuestras pinturas, no hacemos nada de
todo eso, sino solo Pintura y Arte Constructivo; y mas estrictamente
todavia: un ordenamiento pldstico. Es decir, realizamos la Regla
Abstracta.

Bien; quiero que reflexionen un poco, y vean lo que eso significa.
jRealizar la regla abstracta; y no solo en arte, sino en todo! Lo que
esto significa es extraordinario.

Todos los sacrificios que nos impongamos, son poco para estar en
tal altura. ;A1 ultimo estar en la Verdad y no en la Apariencia; en
esa vieja verdad, eterna, que ha sido luz y guia para los espiritus mas
grandes! [Haber dado con ella otra vez! ;Y ser, por ese hecho, amigo
de esos grandes espiritus (nuestros maestros verdaderos) que unanimemente la aceptaron como suya y dieron aiin su vida en holocausto!
Y todo el arte grande, desde el antiguo Egipto hasta el profundo y
geometrico arte bizantino. Arte de medida, de orden: Arte Cons
tructivo.

— 122 —

�— ssi —
sop siisa uBijsixa anb pAaia as sojSis A sojis jod 'isb jj_ 'sbsoo sbj A ja
UBijsixa anb ap Bjuana pip as aiqiuoq ja 'jbjosojij b jBzuamoa jy
•sonrexiBq oj isb anb osozjoj sa anb '^a' as BjC ojad
'oaijpsojij odniBa ja ua soiuajjua son 'saaaA b 'anb 'ouBjjxa jaaajsd ap
sq on 'ojsa jog 'ajJB ap BBiuajqojd sojjsanu JaAjosaj Bj^d 'sojjosou
uaiqinEj jsb A SBjBasa jouam o jo^bhi ua 'soiubjosojij 'sand 'sopo^
•ajjB ua souiBOsnq
anb oinsim oj sa anb iotavjjsqv oj b p&gt;au oj ap opBSBd bjj 'vifosop^
BjqBpd b^ Bsajdxa anb o[ sa anb 'p^pja^ b^ juqnasap jtod aajns A BfBq
-bjj 'osbo pj ua sand 'papuaa ap nfosojff anb jpap Bjpod anb 'ajuaiu
-Bps 'saauojua BJas A 'oapafqo oj b oapaCqns o\ ap 'jsb bjbsb^ -pjauaS
opijuas un ua b^ 's^punjojd sbui sauoixajpj b 'bjjb sbiu opua^ 'jBSBd
opnd 'sBiuajqojd sns b upianps jBjpq A Bjuana asjBp BJBd jBuoixajpj
jatni-id ajsa ap j^ "ojosojij ajqiuoq p oqaaq u^q 'BpiA bj ap oijajsim
p Jjjqnasap ap oasap p A 'oiunjjojui p 'ajjanui bj b jomaj j^

XIX X0ID^31
'8^61/^1 a-iqraaiaiQ
•bjjbubS A bjjbp souiaq
-ap BJoq Ep^a ua A Bjp Bp^a ua 'BjpjBq Bsa j^ qBnpiAipui ajquiojj p
jaauaA ap Bq psjaAiun ajqxuojj p 'oAijanjjsuoa Bp^a ug 'SBauij sBsa
uoa uojaiaiq as sapjpajB^ sbj A sapiuiBJi^ sb^ ^ •SBAijanjjsuoa sb^uj^
sapuBj^ sbj b OAijafqo oj SajjBjap jb ba^jj sou otusiAijafqns jg
•Bjsnf Aa\ bj ua sotuBjsa ou vA 'Buiiuop sou OAijafqns oj
is ojag "osa b ba^jj ouisijBSjaAiun p j^ 'sBsoa sbj BJBd ou anb njijjdsa
ja BJBd sbiu JiAj^ ^ojsa jiaap ajainb anb ]^? -soujbiujoj ap soiuaq
'Bjqo jaasq ap sajuy *4tJaaBq BJBd Jas,, loduiaij oqanm ^A ao^q jqiJa
-sa osa joj -opoj ua Bjsa oj ou sojub is 'ajjB ja ua jssjaAiun oj ajsa
anb ajqisod sa o^^ •oiusiiu jotuid \a sanj ^ojsa opoj ap bj bijos j^na
^j^? 'asBq ns jod opBuiuuajap auaiA opoj anb souiapiAjo ou 'ojag
•opijuas ojjo
jainbjBna ua soureSBq anb oj ouba opuais 'osa b jbS^jj bjbiI sajqisod
sozjanjsa soj sopoj jaa^q anb Ae\\ 'sand 'isy 'ojsa jBpiAjo anb Ae^
on j^ 'oiusiui ajjB ja sa anb 'oapajsa oj ua soiuBjsa vA 'BJnjonjjsa Bun
jBzijBaj BJBd 'otujjj ap A upiouododd ap vapi tq aaajBds opu^na bbui
'ajjB ja uoa J3a anb auaij Bpsu 'ojp^na un ua 'jb^j oSjb ap uoiaBjuas
-ajdaj Bg -njijidsa ja Bjsajd bj as ojuBna ua ouis 'BJap^pjaA pBpijBaj
auaij ou BijajBiu bj anb opuaiaip 'orasiui oj ouijijBaj opu^p Aoa anb
SBjsa ua 'BJoqs j^ -njijjdsa ja bjb 'sojjosou BJBd pBpijsaj Baiun bj anb'
afip 'odtuaij ajuBjssq bjC aaBq 'ip anb sauoiaaaj sbj ap BtmSjB ug

•bjbjj as osa ap anb souam BpBu sang -BAjas bj ua
ouioa unB jiaia ajainb 'BUBiunq uoiaBzijiAp BjapspjaA bj opis Bq anb
oj jbjouSi opuaijanb 'anb ja sa 'oAijaadsojjaj sbui anb oSip oA :uaiq
sang 'soAijaadsojjaj soiuos anb soujiaap UBjjpod 'sBjajuojj A sbzbj ap
'jpap sa isojSis soj ap Biuiaua jod BjaiAnjsa ou osa opoj is j^

�cosas por separado: sujeto y objeto. Pero despues se comprendio otra
cosa; que no hay objeto sin sujeto, ni sujeto sin objeto, porque ambas
cosas se juntan en la consciencia, que es el asiento del cohocimiento.
Pues bien; algo analogo pasa en la percepcion del artista: cree
estar viendo algo en la realidad, y, sin darse cuenta, ve lo que imagina
o lo que siente. Es decir, que la vision es transformada (o deformada,
si se quiere) por lo subjetivo. Por esto, diez artistas dibujaran el mismo
objeto y todos lo haran diferente: tamano, proporcion, caracter, todo
varia. Y antes de pasar adelante, quiero aclarar que este subjetivo,
no es consciente y voluntario, que es contra el que yo voy siempre,"
sino inconsciente y natural.
Pero este subjetivo espontaneo y natural, superficial y sin profundidad, no es el subjetivo a que yo quiero referirme ahora, porque
este es puro; no se adhiere, podriamos decir, a nuestra personalidad,
pero si a lo intimo del ser: esta en el piano universal, como estan las
ideas de tiempo y espacio, la logica geometrica y la razon misma. Y
ese subjetivo puro es a lo que llamamos abstracto y tambien estetico.
Y ese es el piano al que tanto penamos por llegar.
Cuando yo les digo que hemos de alejarnos cuanto podamos del
naturalismo, para acercarnos a lo abstracto, a eso me refiero. El cual
abstracto, nada tiene que ver con lo que ultimamente se denomino
asi, por no tener nada figurativo. Puede, este abstracto de que ahora
hablamos, ser figurativo o no; y aiin, con tercera dimension, tener
un aspecto natural. Por esto, un artista trabajando directamente ante
un objeto, sea cual fuere, puede lograrlo. Es cuando, inbibida absolutamente su personalidad, el objeto llena por completo su conciencia;
cuando ya no sabe lo que contempla en cuanto a objeto, pero en cambio ve solo tonos, fonnas o lineas; es decir, elementos pldsticos puros.
En una palabra: que el artista, para llegar a tal pureza, ha de ignorar
por completo que objetos tiene ante si.
•Con esto, yo creo que ahora he simplificado enormemente el problema, pues bastara que pintando, se identifique hasta tal punto con
lo que contempla que, no solo ya entonces, en cierto sentido desaparece el objeto, sino que tambien, en cierto sentido, el mismo ya no
existe: es el contemplador puro, pues su conciencia no es mas que lo
que contempla. Y de ahi, entonces la paz y serenidad de tal obra; su
eternidad.
Ahora bien; tal vision pura, puede Uevarse a un arte planista o
a un arte en las tres dimensiones. Y entonces, para cada uno de ellos,
las reglas que ustedes ya saben.

Esta, que yo creo que seria la verdadera concepcion platonica del
arte, esta antes que todo otro problema del mismo. Por esto, en las
obras mas heterogeneas, puede presentarse, y, de ahi que, confrontandolas, se sostengan sin desventaja. Y esto simplifica el problema
individual de cada artista, ya que, sin trabas de ningiin genero, puede
expresarse segiin su peculiar modo de ver el arte. Pero, si falta tal
— 124 —

�— s^t —
iBpmjsap Bjcd 'Biaunid bj sa : ojiaastj oqap sauozBi sop iod sonata p?
anb 'SBtnaps 'oaia j^ *uos on o uos sBsoa sbj 'oiad 'BpuaSisuBiiui BpBis
-Bniap 'oSip anb ojsa 'BiaaaiBg ^BpuapBaap ap BisaijiuBui jbuob enn sa
bX jBna oj ijnai oj na SBtn uBisa 'oaijajsa ouvjd ja bX i^Cap jod 'anb
X 'bpbzubab SBtn Botnoaj Bnn ap Bsn^a b noianj oj sttznib anb 'soapm
-luii sopoiiad soj opuaXnjaxa 'sauop^zijiAp sstnap sbj s^poj ap ja noa
isb j^ 'out^fj ja na Bisa ^A sand 'otntjjn ejsa b atnatnBps 'ajjv Bj^BtnBj^
o^ j^ -uapjo p pDjuaqij B^ ap opBssd UBq soAtjttntid so^anbB anb sg;
•otu^ij p ooajcde saanoina A oatjpnioa^ aj.tB na Baanj) as anb sotnaA
'odtnatj p BSBd A BotjaBjd as anb Bpxpatn b 'p ap oaanq^Bq jouiiid
otnoa 'oAijBitini ajjB p noa souiBjjnoana sou 'Buotstqa^d b^ ua xg
•Aa\ pi b jcdBosa
apand on aiJB p A 'Bpuasa Btnsttn ns jas aaaisd 'a^Bisant oijqtpnba
pi 'SBtn sa iosa sa Bpp b^ ap ajqtntpjn b^ anb ^A 'isb a^dmats jas
anb Bjpuai oisa oiad I (oatinBtnoj o\) pBiiaqtj v\ b (oatsBp o^) uap^o
pp 'ba otnoa oisia sotnaq vA 'i^ppuad uptaBpaso Bisa Pi^b ng
"oiutistp ztiBUi nn uoa aaBq O[ 'an^ vA anb oj uaaaivdnai jn 'aidtnats anb
oiad 'ayqBq^niiadtni otniti nn ap oiinap ajtdoi as oSp 'soqaaq so^
ap pBpifa[draoa b^ ap s^abii b 'anb j^a somapod oisa Jog 'sbjio sbj
aiqos SBun sb^ ap SBpuanjjnt sb[ A 'nptan^oAa ns 'ss^a ap Bun Bp^a
ap opojJBsap A naStio pp jaq^s jod oiubi opBfBqBii B^Bq as anb p
'sBtnapy us aiina SBpBJBdtnoa tsb ^apod 'sofo soiisanu ainB SBptpnai
-xa 'j^ 'a^qBiaptsuoa sanopBzqtAta ap oiunfnoa un iBaiBcp ap
B^ Bp sou 'sotuBisa anb na o^Sis aisa ua jiaia A oppBu xaq^q

'OJisastn nn ap oinatmiaonoa
p jod sopBtnS 'snuqo svj ua uapuaudn :oisa b Bjjpnpai as ai^B pp
afBztpnaidB ^g ^Bjnimg b^ ap opBiB^^ ns na 'imiA aa oaav^ioag ap
SBiniuid sb^ ua 'aiiB p sa anb o\ lofatn sotna^apua^dB apupg?
-SBpa jod asai
-ajut as on aisa anb Bisa natq X inaqtiasa as anb SBt^oai sb^ 'bisiijb
ja BiBd UBias 'sand 'oiaoaos oaod bq •soauoai soj ap aji^d iod 'oprea
-qdxa ^aianb ap nppBaoAtnba bj 'naiqtnBi tip ap X ^uppmiut bj ap
otnttnop p aaanaiiad 'oiaina lod 'ajiB ja anb 'asitaap apand oisa jog
•BJtnintg bj sa anb oj 'BiqBpd Bun ua oppap BiBd 'in 'sapBptjBa sbj tu
'sbhiioj o souoi soiiap a^ina BinomiB bj iu 'ouot ja sa anb oj asi^atjd
-xa apand on 'oisa jod j^ #opoi sa X Sou o sotnapnajdmoa bj ainatn
-BAiiiniut :sjqo bj na opBzijsaj oj ainatnajqiSijaiut asiBatjdxa Bpand
anb 'oaoduiBi 'iqB aQ •uaSBtnt jbi ap uptaBioqBja bj na 'osaooud 'sand
'Xi/ o^^j 'sotdaauoa uts uapuajduioo sa :uopmiui bj b op^pnamoaua
aiuatuBjos spanb ofBqBJi asa '(naS^Btn jb os^a opoi ua o)
bj iu uozbi bj iu afcqi'ii anb Bzianj sa ou 'uoisia jbi b iBajj

jbi ibubS anb XBq 'aauBJi opoi b 'oisa
log 'jBai oj ap ouBjd ja ua BiBisa ioopajsa of ua ajin Avq ou vA uoisia

�los terrenos de manera bien definida; y seria la segunda (mucho mas
importante) porque, a toda costa, debemos mantenernos en nuestra
posicion cldsica, pues esta en la Verdad, asi en singular.

En alguna parte del Universalismo Constructivo, digo que los
pacificos e industriosos alfareros, que decoraban cacharros y otros
utensilios domesticos, descubrieron, sin duda por primera vez en el
mundo, lo que despues hemos llamado belleza. Y no la falsa belleza
que venia de imitar la que pudieron ver en las cosas, sino la belleza
abstracta, que es la que Platon dijo ser la belleza autentica. Y fue,
que decorando sus utensilios al fin descubrieron el ritmo, y, por ende,
la geometria: asi fueron los primeros artistas en lo verdaderamente
estetico; pues ya, si tales signos que hacian, no eran con proposito
utilitario, tuvieron que tener un fin estetico.
Y bien, ese incipiente estilo geometrico, es el que despues pasara
por todo el arte, con los eclipses consiguientes, que ya se han seiialado. Y asi, primeramente en Egipto y en Grecia, en el gran arte
Bizantino (y atin mejor en el romanico, mas latino y menos orien
tal) en Indoamerica, en el arte africano, y finalmente en algunas escuelas constructivas contemporaneas. Ha sido, pues, toda una tradi
cion a traves de los siglos; y podria decirse la tradicion del arte en
la Verdad.

Y, si es asi, puede abandonarse, sea por lo que fuere?
Decir tradicion en la Verdad, quiere decir tradicion en lo ideal
no en lo real. Pero, ya hemos visto, que, lo real, es apariencia; y que
ni real es, puesto que real es lo que verdaderamente existe, y esta
apariencia si existe, existe como tal; es decir como apariencia, lo
cual es como no existir; y, que lo real, es una verdadera X, algo incognoscible, al menos sensiblemente; es lo que Kant llamo la cosa en
si; pero tal cosa, si no la percibimos sensiblemente, tenemos la certidumbre de que existe, puesto que nosotros, que nos conocemos intimamente, sentimos que somos eso, aparte de lo que configuran los
sentidos; y por ahi dedujo Schopenhauer, que todo debia ser asi;
y que si tenia una apariencia, por la experiencia intima nuestra veiamos ser algo muy distinto, y que el denomino voluntad. Todo cuanto
vive, pues, y se mueve a nuestro alrededor, es apariencia, pero el verdadero juego es, no esa representa^ion o apariencia, sino voluntad de
ser, de vivir, de actuar. Y asi, si lo verdaderamente real, es invisible, lo
visible seria unicamente una representacion de eso, y, por esto, ya
no lo real.
Pero la Verdad de que ahora mismo hablamos, y que escribimos
en singular y con mayiiscula, nada tiene que ver ni con la verdadera
realidad subyacente ni con la aparente, puesto que es universal y no
particular como esas otras. Por esto, hay la Verdad y las verdades,
siendo la primera ideal y las otras singulares y reales, hechos u obje— 126 —

�— LZl —
uaiq BpuaiiB 'oSanj j^ 'opoj sa 'vAn^jsuoo A sojavitsqv soiuamap uoa
afeq^ij :Biua[qoad Xsq on bX bjsiijb p BJBd 'apap sg 'Binajqoad p
aiuaraa^Bjou aanpaa as 'uopBaijiun pi uoa 'asaaA apand oraog
•p&gt;sj.aamn sa vA ouBfd pi ua jbjsb aod 'sanoisnaunp saai b aias p Bas
'BisinB^d aiaB p Bas 'saauoina j^ 'oaijajsa ouvjd jv a^jm ja jvoajj :ouim
-aai O[os un b aanpaa as 'mbB aiBqap as anb Btna^qoad p opo^
•niiaidsa ajsa ap oainap Bqaaq Bisa 'pax ojoadse p na BXodB as
anb Bjnjuid iin Bpo^ isbo anb apap opand o^^ "opBqnsaa aofara p
noa oqaaq Bq as osa ap oSp 'ajuaniBuaapotn 'uaiquiBj^ 'Biajaraoa^ bj
A omsmBjd p na aBa^ua ap Bq 'Bpand omoa Bas 'Banjuid bj 'opBiaoaB
Ba^d A 'apBApsui oqaaaj nn i(Bq oaiajanioaS ajaB p A Banjnrj bj ap
a^aB a^sa aajua 'Bas onioa Bas 'sbj^[ "Bisiqna Bianaiaadxa ^\ ajqisod opis
Baaiqnq on 'sojp ap aja^d aod uopciBdaad Bjsa nis j^ *H^O^) NV^ A
aNNVza3 A 'SBisiuoisaaduii so[ paauaS na :osa naiq ajuBjSBq noaaip
-naadnioa saaojnid sonnSp 'ajuaniBuaapoj^ 'Banjui^ B[ ap soajsaBm saa
-ofara soj nos 'o^aaf) \a A onvizix oraoa soajo A aojuid ajsa 'ojsa ao^
•B^sipanjBn ouB[d nn ua 'ajuaniBAijBanSij 'naiq is 'oaiiatsa oj ua vA Bf^q
-Baj anb v\ ua '(Booda Bmiqn) ojov^sqv oj b (^aoda -b\) oaijojiiut o\
ap ba iBsaaAHt b^ b aanpoad as zan^zyaa^ na 'anavi\ti[) A sviai^ na
ojsia somaq anb 'isvo o jnau oj ua uana ap ouauipuaf \a jsy •uopejiun
B^ anj anb 'naSiao ap oioia ns ap Banjui^ bj amipaa as jsb j^ 'oaijaj
-sa ouB[d [a ua asaanod ap oqoaq p aod 'psaaAiun o^ 'sand 'bq -Banj
-anaisa bum anb sbiu aas on ^asd 'pi omoa aaaa^dssap paa ojafqo p
^A saauoina A 'sojavuisqv sojuauiaja uoa BfBqBai 'op^^ oaio aod 'paa
oiafqo nn na 'Bpiia^d ap oiund oinoa 'B^odB as is 'anbao^ "sa oj on
A 'BpnanaSnoant Bun oisa aaaaB^ 'vapi vj na onis 'paa oj ua
aqap ou 'BisiaBpoiiaBd uaiq is 'sauoisuamip saai b Baniui^
'Biuana asasp BaoqB nsapod 'apaaainB anb o[ aod 'if
-aodmi ifnm uppsana 'sand 'sg *opBsad sbui bA Bpanb nBinid anb oj
saanoiua anb if 'paa oj na ^pisa Bsa aadmais aaA olisq saj 'sajaiSaaa
-oa p omoa 'a^paoaaa n^apod sapaisn ^ 'iaB pp ssaoda sbj sspoi na
sa^m b aBjpq somapod 'paa oj b papi oy ap a^s^d ap 'sojdraafa soisa
ap ^ "iHVSVy^ p aod op^iSop ubi anj anb if anav^i^ noa apasi sbui
BSBd anb o\ sa an) 'oiuap p aod sopEjjni a sopuB{q sbhi uos souBd
so[ A 'sBanSij sb^ b oipns sbui oinainiiAoin Bp bX X 'oAiiiniiad oni
-siisaaiq pp aps :opnnSas p oaamiad pp BSBd 'Binana asaBp uis 'aaa
-aaBd p 'omoa 'sotnaA bX 'oaainiad p na auoijuBin as nne anb 'sviaig
j^ 'jvjnaiuvd oj o jusuamun oj ivsoa vj o oapt b\ :sontaaixa sop soisa
aaiua B^pso 'so^Sis soj ap saABai b 'aiaB p omoa 'oisp soniaq bj^
s o jujnoiijud o\ ua ^BaanBin
ap oqaip o Span^d na sap^paaA sb^ na bXocIb as 'BisipaniBu p
oaio p X ioapaisa o\ ua Bisa anb o 'oaiaianioaS aiaB p souain p
p anBiB anb p^paa^^ bj sa Bisa j^ 'psaaAinn sa anb oisand 'oaisjj
o\ ap ouufd p na Bisa ou bX sand 's^soa sb[ ap tqp ssin Bisa X ^Bsoa
ou *oapt sa 'aB^nSnis na pBpaa^ bj sang 'oaisij bX op 'aiaap sa 'soi

�estrictamente a las reglas que se han estudiado, y tanto para la pintura planista como para la pintura a tres dimensiones, que, si esto
hace, el resultado tendra que ser optimo.
Porque si ahora recapacitamos, pensando que es lo que envilecio a la pintura y el arte en general, podemos ver que fue una sola
cosa: dejar el piano estetico y caer en la imitacidn. Pues bien, quitada esta mala tendencia, la pureza y nobleza del arte se restablece.
El enemigo, ahora, lo podemos senalar bien claramente y por esto
guardarnos de el: lo imitativo.

Pintemos, pues, bien concretamente: piano de color y linea, elementos abstractos. Saquen, pues, de la realidad, lo que les convenga
para que. puedan reducirlo a esta esquematica o sintetica forma de
realizar la pintura; y sacrifiquen el resto.
Ya referi otra vez que, habiendose h alia do la libreta de un antiguo pintor italiano, donde el anotaba el gasto diario, hallose, tantas
liras (o lo que fuese) para un modelo; y anadia: solo per vederlo;
solo por verlo. Quiere decir, que al tal pintor, le bastaba solo verlo,
y quiz as tomar alguna breve nota, y no como otros, pasar dias u horas
imitandolo.
Hay que reconstruir a la naturaleza y no copiarla; y, al reconstruirla, hacerlo con elementos abstractos. Y esto tanto si se tiene el
modelo delante como si solo lo recordamos. Debe, pues, el pintor dar
un verdadero salto y pasar de un piano a otro. Por esto, y para no
caer en tentacion, mas le valdra que pinte recordando. Es facil que
asi, solo recuerde lo esencial. Y todo esto, naturalmente, para la pin
tura a tres dimensiones.

En su paleta, el pintor, si es restringida y no nada complicada,
ha de ver a toda la naturaleza. Parta de ahi y no de las cosas; mirando a su paleta trate de descubrirla. Asi como tambien, el pintor
planista, desciibrala en la geometria.

Bien: con esta leccion yo termino por este ano. Y termino, no
porque yo quiera terminar, sino porque asi me lo imponen las cosas.
En el alma, no hay verano ni invierno, pero, el caballo negro (recuerden la alegoria de Platon) le mueve, por este tiempo, guerra al
caballo bianco, pues desea zambullirse en el mar y refocilarse a su
placer. Y, sea como sea, esta bien que quiera restablecer el equilibrio y asi, el auriga tiene que someterse. Asi, pues, hasta de aqui
unos meses, si es que todos podemos reunirnos otra vez.
Diciembre 20-1948.
— 128 —

�upio
vj ua J.900 'oijbijuod oj ap o 'uanu^sqv X umuuofap b asjsn^isaj
anb 'sand '^^bjj "pEpijiqisod jbj Binnjsa as sbiu ua stun ap 'Btuajqojd
jbj ua Bziptmjoid as sbui ojuBn^) ^jvjnjmi ojoadsn un uoa ojsa jbijio
-uoa ajqrsod sa omoa? 'uppavj$sqo vj X upiovu^ofap vj sa 'sopBzijtAia
sbui so]; 3P Ia -^ 'soAijiuujd sbjsijjb soj ap oidojd ouajjai ^ ig

•sajojuid UBJtqog -pBptJBS];nA, bj; ap souBtn ua
ajans Bjnjuid b^ anb s^ ^ouiuibd jb^ ap UBjjedB as anb 'aiuasaid
^p soqontu 'uos sbisiijb ap ajjans an^)? •ojoqtuis ja o ouSis ja jod
uaiq sbui ouis jvunivu mn ^ jod asjBsajdxa ajcamb ou anb vX 'Bapi u\
ua sa oj 'buijoj b[ ua sa ou opuBna ^ 'bjcjo bj uis Bun B^ jpsixa apand
ou anb Bjiaaa^Bd issfa^Bd uauoo uopBuuojap X

sa[qBjaumuui oppimpB UBq B[
'saauoiua anb joj? "sootBaJB soSaoS so^ m sotadiSa soj; uojaismb v[
'pDpijoau vj ap upiavjiwi vj uajamb sojjo soj ju sewn soj 1^
^
Joj? •opBzqiApjadns [a oraoa OApiuipid \a o^ubj :umuuofap
sopoj j^ -ajjBA 'sojjo X soun ap ojyspdojd ja anbuns iupioaBjjsqB B[ ap
ojjuap UBjsa sopoj ijBiauasa oj b soraauajB sou is 'js anb bsbijiq ^Bdoj
-n^ ap sopeuoionjOAa sbui soansjodmajuoa sajojuid soy anb '(sbjobjj
-sqB sauoiadaauoa sns ap ojjuap) ouisiiu oj u^asnq anb sa? 'B
ap soipui soy o souBijBJjsnB soj 'sotsauijod soj 'souBaiijB so'j

bj ap ouajjaj ja ua
un o zan^zy^a^Y utl 'neiias anb jji ^vapsvjd / ap somjosqv saj
-ojnci soj b ji BJBd 'jaj ojaadsv ja opBj ap jsfap ja 'jioap sa toutsartu
muajqoud ja Japuaadraoa ap op^fap usjaiqnq? 'sopijuas sopoj ua bio
-ua^ijajui BsojjiABJBiu ap X sopsjop ajuaraBaijsBjuBj ubj saiojui^
•upioovut
-sqv :BjqBjBd Bun ua Biiip oj o^ ^oqaaq UBjaiqnq anb? 'sodraaij
sojsa ua opunra jb opiuaA jaqsq ap '^ojj -oidojd ouirasa 'souaui o
sbui 'jBjjBq X SBjanosa sssa ap jBadsap oraisiqonui ojsoa saj soqtuB
b anb 'jioap anb ^Bq j^ "owviaix ^ oxxaaoxMix :BUBioauaA Bjanasa
bj xod 'oaauf) jb ojuBna ua ^ -o^Sans ns 'oaaHavj Jod sojja axjua
^X 'sajuBjJodiui sajojuid soijba jod 'Bu^dsjj ua BpBjuasajdax 'oi^ova
-vav^ jap Bjanosa bj ap 'zau^zyaa^^ 'Biua^ "soiBiparaui sajosaaajuB
sns opBjjBj UBijqsq saj sand Sopora unSuiu a^j ^uojaxatq anb Bjnjuid
bj oqaaq UBjaiqnq? 'souiBjsa anb ua oj^is ajsa ua opiaBU uasaiqnq
'jojutd ap sauop sajq^pirajoj sns uoa 'oaaaf) ja o zan^zyaa^^ ig

XX MOIDD31

�En consecuencia: ^debemos salvar o matar al naturalismo? A
esto respondo: cabe hacer el naturalismo construyendo, que es lo que
estudiamos nosotros. No hay otra posibilidad de conciliacion.

Al pintar un paisaje o una figura, si se quiere construir, observese la ley frontal, la cual, conio ustedes saben, no excluye la perspectiva. El proceder asi ya induce a emplear elementos abstractos y
no imitativos. Y entonces podra realizarse una pintura abstracta. La
unidad de la superficie de la pintura no se habra roto.

Puede darse un paso mas, y, al fin, ultrapasar ese limite: hacer
la frontalidad absoluta. Sin lineas de perspectiv^, sin lejanias, poniendo a todo en un primer piano. Y entonces, tomando solo los
tonos locales, en una superficie plana. Por haberlo entendido asi, los
griegos, en las pinturas de vasos, estudian ingeniosamente los perfiles
de las figuras; lo mismo, y con mas sabiduria todavia, hacian, como
todos saben los egipcios; y mas tarde los bizantinos. No menos hicieron los indoamericanos. Esta ya es, entonces, la pintura universal. Por
tal razon esta en el polo opuesto al naturalismo.
^Que debe hacerse? La respuesta depende de cada pintor.

El pintor moderno, esta en iguales circunstancias para practicar
una u otra pintura. Y esto ya no hay que decirlo, tomando por tema
o punto de partida, imagenes del mundo contemporaneo o creaciones
en un mundo ideal.

Ademas de estas dos pinturas, queda el arte de los signos, eZ arte
universal por antonomasia, que es lo que hemos llamado Arte Constructivo. El cual, encuentra su expresion mas adecuada, en el grafismo geometrico. En cierto modo, excluye, por esto, el color.

En esta alquimia que hacemos de quintaesencias, algo queda, en
el fondo de la retorta, que no acaba de cristalizar en la liga preciosa
que buscamos. Y esto que queda insoluble, es, ni mas ni menos, que
el hombre: la representa^ion humana. Para el hombre (para todos)
el mismo es lo que interesa mas. Y, a traves del arte todo, es lo que
vemos. Y entonces, no ya mutilado y horriblemente deformado como
en el Cubismo, sino, y en cuanto a su esencia (como lo he hecbo ver
en lecciones pasadas) integro y normal. Por esto, no normal en su
— 130 —

�— 1ST —

•oiustaisnja S3 uppipBjj p; y -soaiunnb sajopa soj 'Bjp
Xoq 'sand 'uozbi stun uop 'svaaan svj aod 'sapanj saiopa soj a^npxa
'pna vj •uoioipBjj pj 'sand 'aistxg •popijno vj A ouoj p jpap Bijpod
y 'sanaSjEui SBqniB na soiqqand A sojqand [im sojjo uoa 'Bip^j a Bia
-ax^) jod opnBSBd 'BUBds^ BjsBq ojdiS^ apsap 'jpap sa
upptpvjj bj ua asBq ns Binoj 'oAtjanjjsuoa bjsijjb opoj ap onoj

•bjsijjb pp ajnara b^ b ajuaraBauBj|nrais nanaiA 'otu
•jof A wijj&amp;iuoaS 'nopBaja b^ ua anbjoj "oqaip aq ouioa japaaojd uoj
-aiqap 'a^uauia^qBpnpui 'sa[Bna so[ 'soAijxinxjd so^ sopo^ ap A sonSijuB
so[ ap oappmoaS a^jB p opo^ ap pjbjjbS uoroBja.id.ia^ui Bun
•OAijBJoaap ajjB ajqBjsajap p BiJBp sou oiuaruiipaaojd ajs^
-oaS sandsap A bsoo Bun ojauipd JBfnqip 'jiaap sa ^bsj3aui b^ b
A ts^u^Sviut soj uiSjns ap uvq 'oiu^ij. pa A muiauioaS nj ap

•SBAijiuxjap sauopszipaj b 'b^ ji BjBd a^uauiBpiqap
-ajd opBsaaau sa 'ouB^ omuiBa ua ^A 'BJoqB ^ 'uBnSijsaiB oj sosb3bjj
sopBAouaj A soAisaans sng 'uopnps b^ uoa ^Bp ap s^zuBjadsa uis A oau
-Bjodraajuoa ajJB p opBfap ^nui sqsisa anb aaaJBd pna pp 'sopopad
sapuBjS so^ sopoj ap ^jjb p ua souistaA anb 'sand 'oSpy -BpBOsnq Bp
-UB^sns b^ pzipjspa B^jojaj bj; ap ox^uap anb 'aaaJBd uij p iuatg

•papi opunui un ap o.ijuap sbjuS
-ij sns aaBjj anb ouioa 'oauBJodraa^uoa opunui pp sojuouiap ajdopB
anb B^ppA ojub^ saouoiuo y -puiiuB 'bsbo 'ajqmoq :vsoa vpvo ap upva
•vtuasaidaj. vj ua oruoa (oraip p A Btjjauioa8 Bp ojnd oj ua vsuatd
ojuvf 'Bjqo ns jiqaauoa p 'bjsi^jb p anb BjrauBiu aQ 'SBp^paupsap ap
pspqiqisod Bdanb anb uis vA A 'jvsuaatun oj ua opuaijsixa 'sspaA anb
'sand 'soraaua^ -ssoa st^ ap sviuuof svj ap opjauoa A ospaid o\ uoa
' (pjuojj Aa^ B[ 'oniip p 'BpjamoaS Bp 'jvsjanjun oand oj jBijpuoa
anb souiauaj :Bpuapnjd Bpoi uoa jsjqo souiaqap anb is inb^ y

•oiuspisBp sa ojsa uaiquiBj y -opuniu ns A auqiuot[
pa ^jopapaj^B ns b Bniuuajap anb o^; opoj uoa Bjp b sotUBApA immiu
-nq upjonjuasaudaa vj aipn[a ap oxpaui Am\ on anb bjC 'sand I Bag

•soqaa^ap sns EtuBpai 'sand 'orasijiomodojiuB [^ "Bpuapuoa
ua souiBAa^ sopoj anb odpanbjn pa v uopspj uoa outs 'wiauaiiodn

�Existe la tradicion de la olla de barro, pero no puede existir la
tradicion de la olla de aluminio. La tradicion de la olla de barro se
pierde en la mas remota antigiiedad y va vinculada al arte y a la industria hnmana. La olla de los industriales y comerciantes, ni que
pasen siglos podra tener tradicion; porque no ha colaborado el espiritu. Tales tonos de tierras, que emplean los mediterraneos, estan
vinculados a la olla de barro; pero, a las otras ollas, producto de la
industria, lo estan los colores quimicos y fuertes.
Indudablemente si quereinos ponernos en el siglo en que estamos, debemos ponernos en los colores industriales y no en los tonos
de tradicion. Y ahora es oportuno tratar, de una vez por todas, lo
que ha de hacerse.
Por muchos aiios, este dilema me ha atormentado, y por esto,
con frecuencia me he volcado de uno u otro lado. Pero esto debe
terminar.
Ese fantasma de lo moderno, que tanto me ha hecho vacilar
(aturdido por la trompeteria de los artistas, la critica y la propagan
da pro-negocios de los traficantes de arte) al fin hoy quiero liquidarla para siempre. Si estamos en el orden universal, en las leyes,
en lo fijo, en lo que es, que tiene que importarnos? ^Si queremos
ser clasicos de veras, por que tiene eso que perturb arnos? Me parece, pues, que es asunto concluido. Y yo estare siempre dispuesto a
rectificarme, si conviene.
Estamos, pues, fuera del tiempo, y el tono, nada tiene que ver
con el color que encuentre un artista copiando la realidad; pues, el
tono es el que el artista concibe mentalmente, y no el que ven sus
ojos, aunque de esto haya partido.

Bien: con esto hemos fijado ya nuestra paleta. Lo cual es importantisimo.

Al decir, que si Velazquez y el Greco, hubieran existido hoy,
hubieran sido pintores abstractos, no quise decir no figurativos, sino
que hubiesen trabajado con tonos abstractos (como en parte hicieron) y, ademas, construyendo.

Parece que, en realidad, casi no he dicho nada nuevo, y, sin em
bargo vean lo que tenemos: una paleta; la representacion del hombre
y su mundo; la deformacion impuesta por la concepcion abstracta;
la tradicion mediterranea; la ley frontal y el ritmo; el tono sobre el
color; la construccion y los valores abstractos en el cuadro de caballete; el planismo en la pintura mural; el grafismo para el arte univer
sal constructive; la representacion de las cosas surgiendo de la geometria. Todo lo cual, si se estudia atentamente, llevandolo a la prac— 132 —

�— esi —
•opnmn
asa ap znj bj ua Bipnod son anb 'snautatuoaS snamj svj ap otaojjsqv
oj lod A ouot ^a lod sa on anbio^ •omsijoqrais asa na souiauod BiBd
'Boijjamoa^ BinSij enn o 'iojj Bun oraoa o2jb o 'oiuamSBij ajdmis nn
'ajsa b 'BJBjsBq aj ^jsai opunrn jb naaauaiiad 'oiaina .xod 'sbjj^ sand
'saiuanaojipuBi^ sanoiadaanoa sbii 'bjsijjb ^a 'sand 'auejB as o^
•ajqBjaui 'sand 'o2jy 'viauasa tndoid ns ap ojoquiis un sa
(uoiaBaia o) Btmoj Bpoi 'opunm jbi ng "SBiaBiisqB sanoiadaanoa sbj
ap opnnm ^a 'jbi lod opuapua iA 'vwuof vj ap opunui pa 'opnnm oijo
b aaauaiiad to^[ 'B^spmisB nsjuanb anb b pspipaj b[ ap ouB[d p na
Bisa on Bisa anb vA 'Biqo ns anbqdxa anb ap nij [a noa jao^q apns a\
as anb Bjun^aad B[ ainanpjadnn sa 'oisa jo^ -paj opnnm p uoia^pj
noa BunSp Bianaiajaj 'Bjqo ns opnBniJiAsap omoa A 'o^an[ BiBq on
'OJnd hbi osa opsasnq Bq bjsiiib p is anb 'BioqB asiBfij anb ^bjj
'Bmsim is jod opnapsixa 'jmoj
ugtovajD 'jiaap ajam) 'oojfajsa ouB[d p na aiuampioi Biqo Bun saag
•Bjqo ns janodmoa Bipod 'soapsB^d onis 'soApBiirai reA ou 'soinam
-ap sosa noa 'biSo]; oj is j^ "BianajBAinba lod ojiBp Biaqap opoi sand
'ojapom ns ap iBinoi ap Bq 'jojoa ojos nn in Bauij bjos buii in anb
'asiiaap Biipoj; "osnjuoa o oSba oj na 'opBiSBinap BfajB as is '^ 'npia
-Biirai bj ua biobo apmasap as anb oaod b 'anbioj "sa oj ou 'ojjpnas
Anm BazaiBd anbnnB 'oisa oia^ 'inauasa is ouis 'njja ap wiauaimdo nun
nap son on 'n^pianaai bj is soisa 'hozbi jbi io^ •sanoiaBaia sns Bi^d
anaiAnoa aj anb oj BOBsaijua ojps 'Bjja ap 'oiad 'pBpijBai bj na upianaiB
ns afij ou 'oinaiuiBsnad jap opnnm ja ua Bisa anb ja anb sa o^_
'opuntu jap sajvuajmu snsoo snj aijuo uBjsa
anb soj ap o 'otuaiiunsuad jap opnnm ja na uBjsa anb soj ap 'asiiaap
Biipod j^ •jmuaui uoisia bj ap o 'p)aj uoisia bj ap naii^d anb saiojuid
na sojiBaijisBja somapod 'saaaA sbiio oqaaq somaq oj aA orao^
•umanaja nj ap ouvjd pa ua unujua ap mf ja uoo opts vq 'pBpijBai
bj ap asiipBAa jaianb na opiisisnoa Bq anb 'ouiapom ozianjsa jg
•uoianjos Jiajjip ap sopoi 'ssmajq
-oid soraisiqanra opijss uBq son 'oiuaraom p 'omoo ojsia somaq aA
j^ "Biniuid bj ap Bnpni Jiobj jbi ap iijbs souiBpod anb Bisd 'aiuauiBi
-snf 'SBpBiaip nos 'opnsp ^oa inbs anb sauoiaaaj SBisa :uaiq san^
'upianaua BiapspiaA bj ap onsjd jap Bianj iiaap sg 'Biaauoa Bininid
Bun opuapBq A 'ofnqip ja o sonoi soj opuBisnfB ainamajdmis 'on is
o i^amj bj o oinasoiBja ja 'jojoa ja opuBiaS^xa o 'oAiiBiooap oppuas
un ajopnBp o 'opuBziiainis o opuBaijijdmis Bas a A isojumdoo 'oisnS A
pBpqtqBq sonara o sbhi uoa '^ 'soiafqo sonn ap o 'afBspd un ap 'ojap
-ora un ap aiUBjap asianod BiSBq uoiuid las anb Jiacj sera

IXX N0IDD31
"b^T-^ oiaug
•oaiiSBjd aiiB jap oaisBja oidaanoa jap BAiiiuijap a A uoiDBfij bj
•npianjOAai BiapspiaA Bun imiiisnoa Bpand anb asiapnaidraoa Bipod
saanoina ojos 'anb 'nqiaBzijBai Jiajjip ubi ap A oAann ubi oSjb BiBp Bail

�CCT
GG L
•opnnm
asa ap zn^ b^ ua Bipuod sou anb 'soaiijauioaS svamj svj ap otanutsqn
oj lod ^ ouo? p ^od sa ou anbio^ •omsqoqrais asa ua sonjauod BiBd
'eauiauioa^ biii^ij eon o 'iojj son omoa oSp o 'oinaraSBij ajduus un
'aisa b 'BjejsBq a[ ipai opunui p naaanaiiad 'oiaiua lod 'sB[p sand
sanopdaauoa sbii 'bisiiib p 'sand 'auBjB as oji^
'sand 'oSjy 'mauasa tndoid s ap ojoquiis un sa
o) buuoj Bpoj 'opunui pi u^ 'sBiaBiisqs sanopdaauoa ^^\
ap opnnm p 'pi jod opuaiiua i^ 'vuuof vj ap opunui p 'opnnra ojio
b aaanaiiad iojs^ -BpEjimisB uBiuanb anb b p^pipai B[ ap ouB^d [a ua
Bisa on Bisa anb bX 'BJcqo ns anbqdxa anb ap uxj p uoa jaasq apns a[
as anb Bjun^aid bj ainaapiadnn sa 'oisa io^ -pai opnnm p uopBpj
noa buii3[b Bpnaiapi 'sjqo ns opnBnijpsap omoa X 'oSan^ Bisq on
'ojnd ubi osa opsasnq Bq bisijib p is anb 'BioqB as^Bfij anb Xbjj
'Btastm is jod opnaiispa 'pioj
umaoaio 'xiaap aiain^) -ooiiatsa ouB[d p na ainampioi Biqo sun Biag
•Biqo ns Janodmoa Bipod 'sooijsiqd onis 'soaiibjiuii bX on 'soinam
-ap 8osa noa 'biSo[ o\ is ^ *Bpna[BAinba lod opsp Biaqap opoi sand
'oppom ns ap ibiuoi ap Bq 'iopa ops an in vam\ Bps Ban in anb
'asipap Biipo^ 'ognjuoa o o2ba o^ ua 'opBiSBmap Bfap as is 'X 'npp
-Biimi B[ na Bia^a apinasap as anb oood b 'anbio^ -sa o[ on 'o^puas
Xnm Bazaisd anbunB 'oisa oia&lt;j •mauasa ns ouis '/p ap mouaiivdv nun
nap sou on 'nspianaai b^ is sojsa 'npzsi pi io^ 'sanopsaia sns Bind
anatAuoa a\ anb o^ saBsaiina ops 's^a ap 'oiad 'p^pipai bj ua nopnap
ns aftj on 'oinaimBSuad pp opnnm p na Bisa anb p anb sa o^[
•opuniu jap sajmiatntu snsoa snj aijuo n^isa
anb so[ ap o 'ojuajuinsuad pp opnnm p na ubjso anb so{ ap 'asipap
Biipod j^ 'jmuaui npisp b^ ap o 'jnai upisp v\ ap uaiisd anb saioiuid
na sopBoijisBp somapod 'saaaA sbiio oqaaq somaq o[ bX 01U03
•uppnaua vj ap ounjd ja ua inijua ap uif ja uoa opts vq 'pspipai
re\ ap asiipBAa laianb na opiisisnoa Bq anb 'ouiapom ozianjsa ^^
•uopn[os potjip ap sopoj 's^raap
-oid somisiqanm opips n^q sou 'oinaraom p 'omoa oisia somaq bX
j^ "Bininid b^ ap Bniini ^aBj pi ap lips soranpod anb Bind 'aiuaraBi
-snf 'SBpBioip uos 'opnBp Xoa inbB anb sauopaa[ SBisa :naiq sanj
'uptanaia BiapspiaA bj ap ons^d pp Bianj ipap s^ -Biaanoa Bininid
Bun opuapnq X 'ofnqip p o sonoi so^ opnBisnfB ainama^dmis 'on is
o i^auq b^ o omasoiBp p 'iopa p opusia^sxa o 'oAiiBioaap opiiuas
un appiiBp o 'opuBziiaiuis o opuBoijqdmis Bas bX isojioidoa 'oisnS X
pBpqiqsq sonam o ssm noa 'X 'soiafqo soun ap o 'afsspd nn ap 'opp
-om nn ap ainnpp asianod Bisnq :ioinid las anb ^asj sbui

IXX MOI0^31
aiiB pp oais^p oidaauoa pp BAiiiuijap bX upp^fij bj Biag
Biap^piaA Bun iinqisnoa Bpand anb asiapnaidmoa Bipod
saanoina ops 'anb 'uop^zipai nJJ^P nB^ 3P ^ Aanu ubi o{b BiBp Bail

�Como puede verse, con esto que aqui decimos, dcsplazamos a la
pintura de su cauce habitual, que es el de la realidad (de la apariencia, podria decirse) para ponerla dentro de los valores absolutos. Y
no estara demas hacer observar que, para llegar a eso tan recondito,
es menester ensayar y estudiar mucho. Pero nadie desmaye, que, si
persevera y no se distrae en otras cosas, Uegara sin duda, ya que no
es nada sobrehumano.

Bien: ahora, practicamente podriamos decir, como llegar a tal
a juste armonico? No es cosa facil, ya que son muchisimas las cosas
que tienen que entrar en juego; y aunque el artista, mientras trabaje,
no debera pensar en ellas, debe conocerlas, a fin de que, por un
proceso logico, pueda llegar a buen resultado. Por esto, es de suma
importancia el primer paso que de.

En cierto sentido, radicalmente tenemos que barrer con la tercera dimension: todo debera ser frontal. Pero, hay mas que eso. Sin
tercera dimension no hay superposicion de objetos. No hay pues,
la cosa y el fondo: todo es cuadro igualmente. Y esto ya determina
algo en el aspecto del cuadro que, frente a la pintura corriente se
presentara como algo insolito: los objetos grandes y chicos, seran
distribuidos en su superficie, pero, entonces sin guardar la proporeion que tienen. Por ejemplo: junto a una casa, podra haber
una botella mucho mayor que ella, y, junto a una figura humana
un cuchillo del mismo tamafio; pues no estamos en el orden real,
sino en el orden plastico, en el piano de las formas y no de las cosas.
Y esto determinara un aspecto muy singular a lo representado y con
mayor fuerza expresiva.

Tambien tenemos que romper con lo que se llama la composicion
del cuadro. Por que la composicion nos tiene que llevar al tema, y
este entonces, nos inducira a tratar lo que hagamos descriptivamente,
y entonces ya caemos en el concepto de realidad. Ya no estaremos,
pues, en lo estetico.

Cuanto representemos en un cuadro, como ya dijimos en la
leccion anterior, tiene que generarse en la geometria. Debemos pues,
dibujar, partiendo de la esfera, el cubo, los angulos, y al hacerlo,
cuidando de llenar bien los espacios y buscando que, verticales y horizontales armonicen tanto como se pueda: no se olvide que esas dos
lineas ortogonales han de dominar en todo el cuadro. El armonizar
unas formas con otras es de lo mas importante.

134 —

�eliminado tambien esa manera de componer) sino que, de momento,
los pondremos como al azar, distribuidos sobre la superficie en que
pintaremos, y baciendo caso omiso de sus dimensiones respectivas, de
los unos con respecto a los otros, como ya se dijo antes. Y entonces,
si no buscamos aquella composicion realista, en cambio, buscaremos
otra: el equilibrio de los espacios y de los objetos; cosa que, ademas,
puede mejor arreglar la medida.

Como pueden ver, trato de puntualizar tanto como me es posible;
porque como ya tambien dije, del primer paso que se de en la obra,
indudablemente depende el acierto del resto.
Pues bien: ,jpor donde comenzar, por la linea o por el piano de
color? Pues, por la linea; siempre dentro de la geometria. Y enton
ces, una vez se haya obtenido una armonia entre ellas (teniendo en
cuenta el piano ortogonal) Uenense los espacios de cada objeto con
un tono local aproximado, cuidando de que nada se saiga de tono.
Bien; el ajuste de ese tono (despues del ajuste en las lineas),
es lo mas importante y costara mucho dar con el. Pero, ese ajuste,
no sera con respecto al tono local de los objetos reales; nada de eso.
Ese ajuste sera con respecto a los tonos que se irdn colocando en la
tela. Porque, sea realmente o mentalmente, si se partid de la vision
real de ellos, o del recuerdo que tengamos, a partir de ese momento,
ya el pintor es libre para hacer su pintura. Es entonces que el artista
ha de encontrar el tono. Y, si no le halla, es como si nada hubiese
hecho. Pero icomo hablar aqui del tono, si no puede explicarse?
Tal cosa, es solo intuitivamente que puede sentirse. Y digo de intento
sentirse, pues es asi. Y, para Uegar a el no veo otro camino que el
afinar tal sentido en obras que lo tengan, y, aiin, guiados por quienes
lo hayan bien comprendido. Por esto, creo buen camino el hacer
copias de tales obras, pero no a la ligera, sino que, por el contrario,
hay que llegar a una afinacion perfecta. Y el tono incluye tambien
la manera de poner el color sobre la tela, y la calidad que tendra
que dar como resultado.
En tal proceso que podremos seguir, me parece aconsejable el
proceder con mucha humildad. Pdngase, en lo que queramos pintar,
unas simples formas esquematicas de los mas variados objetos: casa,
hombre, animal, herramienta, botella, botijo, reloj, cara, arbol, fruto,
flor, pez, letra, estrella, etc. Es decir, un pretexto que sera geome
tria, y luego tono. Figuras geometricas, deformadas y esquematizadas
de objetos. Formas geometricas con un vago recuerdo de un objeto.
Por que aqui, ya no hay que cumplir con la naturaleza, sino con la
pldstica.

hombres y mujeres que ahora representamos en nuestras
obras de que pais son? &lt;jDe que clase social son? ^Es que tienen sus
nombres? No; no son mas que hombres y mujeres. Y si luego los
— 136 —

�— iT —
'anb so] soqanm nos bX Aox\ ojsa jo^ '\a na opsjado Bq as anb ooaj
-ua ap oiqmBa p sa oqa ap oinomijsaj A 'p^junpA Bnanq ojsand Bq
'{BjauaS ua oaqqnd p anb 'jbhuije opand oX sanq -piiajBra uoiaBnjis
ns jBjqi[inba asaipnd utj [b 'jojuid p 'saauojua A 'jouam asanj SBta
soju^na soun uoa anb ouBjjxa Bjjas on 'opBnSnam Bq pBjpaijip pj
'inbB opiAiA aq oA anb so] uos anb soub aauinb soim ap os.mosaE.ij pj
ua is 'ojaq •Btuisjjpijip sa bsoo pj spd oijsanu ua 'jnb^ 'soijosou b
oiaadsai uoa Bsoa b[ opuBjBij bX X 'anb sa 'X^q anb oq •B^njuid B[ uoa
B^uajsos as jojuid un anb 'osouuaq oaia ^ -ajqBuozBi sa anb o[ b
asaajouios ap X SBSoa sbj uaiq jiujaasip ap uoiisana s^ 'Bqa uoa BSuaj
-sos as B[opuaipuaA 'isb X 'sBiuap soj b jtaauaAuoa ap uij b 'Binjuid
ns ABaqdxa ap X japuajap ap ajBii ou anb 'io;nid ap uotoBjndaj ns
jod ajiui ou anb [em BiBjsa oiqniBa na 'o^ad 'p^piuBA BunSuiu ap
sbjj bXba ou X sajouoq sospj aiaa^dsouam anb uaiq Bjs^ 'opBJuoq X
SBtn o[ aaaind am 9}jb ns ap jiaia Bjamb jonqd un an)

•BpsnaapB SBra b^ oSuodoid BJoqB anb Binj
-ujd B^sa 'BBS 'ituaAJod p BjBd 'anb 'Bjmb Bp^u pna oq •uBupinuad
o[ ou anb sauozBJ SBqanra X^q iJBiqmBa u^pand 'souiaoouoo sopot
anb sauojuid soj anb asuaid 'oSip anb ojsa jod anb ^aia as ou ji
•opBtuitjuoa soiuBaA o^ Bip unp sszmb X 'a^qisod Xnm sa o^sa opo^
•piuaut Bjniuid Bun 'jofara oqanra 'jaasq ap p^pqiqisod bj opB^sai
usq as SBztnb ojsa uoa _^_ #soidB uos ou ojad 'Boas Bjnjuid Baiun
bj Bja anb opiaja UBq anb Jod 'opaasq opiianb UBq 'souBapaxuBpns
so[ anb 'ooznpap ojsa ap _j_ -Bdoin^ ap sasisd so^ ua a^a opipod aq
anb ojap^paaA p ou ojad 'omsxpanjBU ap oparaaj un s^ qBj sa o[
ou 'opBapaBjd sq as si^d ojjsanu na jnb^ anb omsipinjBu [^
"Odniutd bjjo b^ auopu^qB as ou :sBin zaA Bun ojido.i 'oja^ 'ajqBp
-npui sa ojuaituBzuBijB ns 'uopaapad souam o SBra uoa BjiBzipaj b
'sand 'somBiJaaB ig 'UBZuaAuoa as soqanm anb BJBd so[dmafa sounSp
uap as anb B.iBjSBq anb X 'jnimu npiovjoaap ap uppunj bj ajuamsp
-qdrana BiBua^ anb 's^raapB 'oa^^ •soai[qnd soijo uoa Biauapadxa
Btdojd jod ojsa o3ip oq •BpBmijsa Xnin b^bs anb ap opnp ou oX
'odraap un opBSBd 'oiaj -B]p uoa asjBzuBqimBj X BpBtpnjsa anb usip
-uaj 'psjunpA jofara b^ opuamodns 'sopo^ 'jo[ba ns Bpuajdraoa as on
saiuB X 'oAanu oSp bjos 'so^josou aijua 'inby •sajofam so{ b jbs^j
-ajui b ana[[ anb p odraap BJBd Bipuaj 'unB 'ouis 'uaiq asjBUMijB
anb Bipuaj ops ou 'ouodo.id anb BioqB ap Bjsq "bjjo b[ jaa^q ap
jBfap ap somaq on 'p^uara jBiu^q soraajpod anb Bjnjuid bj^o Bjsa ua
soraBiiua BJoqB is anb 'BJoqB oiidaj o[ X 'saaaA sbajo oqaip ajj

•soraBpBq
anb tb\ anb B^njuid bi;o 'sand 'sq "soAiiBjnSij soiuaraap so]; Jod oj
-uBna sooiisB]d sa^o]BA so] jod ojubi saauojua X 'psjaAiun ouB]d un na
'sand 'ojsand somaq so^[ -sonBmnq sodij souiaja so] UBiag "BJapuod
-sa^oa Baoda BJjsanu b in saauojna BiJBjnamnpui ns ap somsfodsap

�no solo van tras la buena pintura, y forman sus colecciones, sino
que, y esto es lo mejor, la defiendan. Ponga pues, la mejor voluntad
el pintor, que cuanto haga en tal sentido, redundara en beneficio
de el y de la pintura.
Para los pintores de otros tiempos, y hablo de los grandes pintores, el sacar provecho de su arte, era lo mas natural. Y hasta se
sabe que, si muchos querian perfeccionar su oficio, era con vistas
a mejorar su situacion. Y esto no creo que se confunda con lo que
hacen los falsos pintores que todos conocemos, que no piensan mas
que en encumbrarse para medrar. Por que, si aquellos querian perfecdonar su arte para tener la mejor reputacion, estos no bacen
mas que prostituirlo, ya que, sin conviccion alguna, solo tratan de
adular al publico y engaiiarlo. Ademas ejercen toda clase de estrategias y politicas, poniendo en juego recursos que ya nada tienen
que ver con el arte, y si solo con la ganancia.
El querer vivir honestamente de su arte, lo creo, como he dicho,
bello y logico, pero esto no quiere decir que trate, el artista, de vivir
en la opulencia. Al contrario, creo que el vivir parco es lo que conviene. Lo justo y basta.

Voy tratando de todo esto, que trato de ponerlo en la medida,
para que nadie eaiga en engaiiosos romanticismos, que si por no
caer en un peligro, se cae en otro, nada se consigue.
Bach habia dicho, que cuando el componia miisica queria imaginarse que estaba ante un gran maestro. Esto esta muy bien; hay
que ser severo consigo mismo, pero no en demasia. No creo que sea
prudente el destruir cuando se va haciendo. Y si estuviese mas bien
de lo que pensamos? Podriamos decir, parodiando a Cervantes, que
no hay cuadro malo que no tenga algo de bueno. Y con mucha mas
razon tratandose de cuadros de ustedes.
He oido decir a ciertos pintores: yo solo pinto para mi mismo.
Esto me parece incomprensible, y creo que no pasa de ser una vanidad. El que tiene algo bueno que decir, por que, egoisticamente,
lo va a celar a los demas? Yo creo, mas bien, que las artes todas
son un medio de comunicar a los demas lo que puede haber concebido el espiritu. Por esto, el pintor debe desear que se le comprenda,
y, en este sentido, quizas, a veces trate de ponerse al diapason de los
demas. Por alii puede comenzar un dialogo entre el y el publico;
despues ira subiendo el tono.
Pues bien: por todas estas y otras razones que podrian darse,
el pintor, a veces, debe dar diversos aspectos a su pintura que, como
sera hecha con sinceridad, nada se pierde. Y es en este sentido, que,
si tratan de remontarse a otro piano, no por esto dejen de pintar
aquello que el publico habra ya aceptado.

— 138 —

�— 6I —
bbjj if 'opiAiA souiaq anb Bjn^uid B[ anb 'asjyaap apand 'ifoi{ if Sbio
-uasa ns ap sbui na sbui ap opsfayB Biy son 'soySis soy ap saABjj b opip
-aans usq as anb if 'souiaaouoa anb Bjnjuid ap sopoui so^ubj ap uoiais
-odjadns B{ 'oSany anb sa 'ifnq anb og 'Byya ap upiainjtn sun souiouoj
'Biauapuoa Bj^sonu na ojcad 'oy^iaap Bj.ipod aip^u ajuauiBiiajydxa anb
jiaap sg "aqss oy oipsu i^ Bu^ ^buisiui is ua Banjnid By sa an)?

•oyaquB
ojjsanu sa 'vund vimuid By b sonjBajaaB ap hbjb ojjsann anb Bif
'ohbdjb asa jBpAaj souiBJcaisinb 'soi.tBJaniai j^ •ojtuijui o\ ua ojb jbo
-snq jaaanb omoa tsb^ sa anb if 'ejoijb .ib.ijuoouo ap souibjbj^ anb o^
BJBd 'sonjiAJas Bjjpod oaod ap 'oppuoaaj \e\ 'oj^j -assq BAijtnit.id b^
ap ajnBjSBq nne uasBAjasuoa anb 'sBai.iojsiq Bif 'SBaoda sapuBjS sb^ b
sonJijajaJ oanj^ BJBd '(opnnni ^ap sanoanii soqonnr Jtod JBjjBq som
-Bjjpod 'ajuaniBaipBjodsa 'anb 'ifoq ap soapojsiqajd soy b uaiqniBj
JipnyB if) BiJOisiqajd By b soujEjuoiua.1 anb soniBjjpuaj 'oydmafa
ap sonaiAias BJoqB UBjjpod anb 'soyaponi sosa jByyBq BJBd ^uaig
•Baujy Bjaintjd ua 'buisiui By ap yssjaAtun uotaBZ
-qBai By b ojUBna ua 'soyjauod soraisinb '^an^uid ap odij asa jofaui
opsziysaj uBiy anb soy uos A opts u^q sajBSny if soduiaij soy sopoi ap
soAiquiijd soy anb opuByy^q A ^stauasa Bjnd ns sbui Bu^p sou isb anb
japuojua jod 'BunSys Baoda asBj^yap on 'sooijsvjd sojuaiu^^^ sns jod
'anb ByyanbB jas anb Bppuaj anb 'souiBinyauoa A ^odyjanbjB asa b sbui
BjJBajaoB as 'opyqBq B^Bq anb SBjnjuid s^y sspoj aaiua ap 'yBna J3qBS
ap Bqs^Bj^ as qyB 'saauo^ug -;/a ^p jvsjaatun otdaouoo un 'ajuauiBj
-iDiydmi 'souiBtua^ 'sB^njuid s^y SBpoj ap Buixaua jod 'anb Biaja 'anb
opuaiaip 'uoiaaay Buiiqn tui auiuuai anb sapojsn

IIXX W0I3D31
•6^61-6
•oaja Oif anb oy sa osg "Bauiy B^auiiJtd ua
soAi^iuiTJd soy sopoj anb 'jyaap anb souiBj^pua^ 'ojuaiuiBuozBj
asa ojsnf asanj ts j^ "Ban;uid By ap yBSjaAiun o^daauoa yap BJBfayB as
sbui 'ojayduioa jod uaoiJajoB^BD By anb ojund yBj b if 'Bp^p Baoda Bun
b sajuaiaauajjad sootjSByd sojuauiaya Ejnjuid Bun eSuoi souaui opuBiio
anb 'osa jod 'oif oaja j^ -vpuasa ns jxtxiauad ap lv^n-iz n^i^ sbui ouis
'opiqBq BifBq anb SBjnjuid ssy ap BunSuiu ua JBSuad anb if^q on anb
'oif osuatd 'opBiuixo^dB oSy^ .xiaap japod BJBd 'sopoui sopoj ag
•auaifaud ja anb oj sa anb Bip oun BpBa anb yyaBj sa uaiquiB}
'sopoui sopoi ap 'oia^ uiaap ap yiajjip ajuauiBiuns sa osa anb 'oSip oA
ouioa 'uBJip sopo^ ^ojdaauoa asa b sbui Boaaos as SByya ap yBna Jiaap
'opiqBiy UBq anb sayqBjauinnui say ap 'soiuBiapod anb sa? 'nunfujd vj
^fosuaajun ojdaouoo asa souiaua^ is 'uaiq sang •B.injaa^inbJB By ap o
B-inqnasa By ap 'Bisaod By ap 'BOisntn By ap ifBiy oy ouioa jsy •v^njwtd vj
ap jvs^aaiun ojdaauoa un Am[ 'ajanj anb Baoda By ap bos 'B
lainby^na ap Biuiaua jod 'anb :ifoq Jod JBuinuai BiBd 'BJoqB

�una severa seleccion, es la que juzgamos que es esa pintura pura,
que todos, con obstinacion, perseguimos dia tras dfa. Pero ya se ve
que eso no puede ser que sea asi, porque si juzgamos que, como
en otras cosas, puede haber progreso en la pintura, estamos en un
error. No; la pintura no se desarrolla como por una especie de crecimiento y por una acumulacion de conocimientos en torno de ella,
ya que, ni las cualidades de pintor, que son siempre personalisimas,
ni las visiones que, dentro de su mundo, el pueda tener, son transmisibles. Progreso, si que, en cierto sentido, podriamos llamar puramente
academico; puede progresar en cuanto a tecnica u oficio, en cuanto a
optica para darnos, de mas en mas la apariencia, pero no en sentido
profundo y abstraeto. Al contrario; y como me parece que he probado en lecciones pasadas, ese progreso es siempre en el sentido de
acercarse a la imitacion, y entonces, en mas o menos grado, la pintura
decae. Y decae ademas, por una mayor complicacion tecnica: un ofi
cio mas complejo, paleta mas extensa, esfumados, empastelamiento de
color, contrastes violentos, dibujo menos sintetico y mas imitativo,
preciosismo, etc. Todo esto arruina la pintura, y aiin tratandose de
maestros, y se aleja de su base esencial. Y en realidad, a traves del
tiempo, ese es el tinico progreso que puede seiialarse, lo cual, segiin
hemos visto es todo lo contrario. En cambio, el ir hacia lo elemental,
a lo simple y basico, la robustece, y es que por ahi se acerca a lo
que es en si misma.
j Si se pudiese probar, de una vez por todas, que, a pesar de
tantas maravillas que ha realizado la pintura, todo ello no ha sido
mas que teatro, y que la verdad esta en algo muy humilde, pero firme
como roca! jCuantas cosas inutiles debe aprender el pintor, y como
debiera limpiarse de ellas! Yo, y ustedes perdonen, no quiero ya mas
ser complaciente y tolerar el error. Les digo, pues, que ni creo ni
nunca he creido en todo eso, y, por dolerme el quitar ilusiones, he
contemporizado. Pero ahora basta. Ademas, la mayoria de ustedes ya
estan en condiciones de soportar esa verdad. Y es cierto, que tambien
en ciertas circunstancias he tenido que ceder, pero eso, exteriormente; y me tocara ceder aiin. Pero a ustedes les debo la verdad por
entero. La cual, podria reducirse a un solo concepto: el naturalismo
es un error.

Aunque de una manera negativa, creo, que con lo que acaho de
decir, puede verse ahora al descubierto, lo que pueda ser la pintura
en si misma. Pero, intentare hablar de manera mas positiva.

No voy a apoyarme tanto en el razonamiento como en la intuicion. He dicho antes que la pintura tenia que ser elemental (y esto
nada tiene que ver con el elementarismo de los neoplasticistas) sim
ple y bien concreta; es decir totalmente plastica: pintura. Pero antes
que eso, hemos de tomar tal concepto, en un sentido puro y universal.
Ya he dicho antes, la pintura es una X, una incognita.
— 140 —

�— If-I —
'sajosapjd soi ^ oipaui [a ojad ijojuid uanq nn Bpas 'opiSpip uaiq
'aiuamaiqBpnpui ^ -osa BJBd otdbu p arduod sa 'anb ouib 'Bjnjuid
uaoBq sojjo anb ojsia vAvq anbjod sa on 'Biauapnaj Bsa Bj.iaidsop aj as
uaAof nn ua is 'anb 'ojnSas as _^_ *ojjap sa oqaaq p ^ ^uppisodsip pj
noo 'ajquioq un 'aaBU anb joj? -bijo Bsa oraoa Bsopaisiui ubj bsoo
bjjo jqB aq :oqoaq auaiA bisijjb [a anb opBtuiip aq saaaA

•oijajsim a[qBpnosux un b
ajuojj soranisa anb as anb ^A 'osa Ba.ia oA anb asuaid as o^^ "uaaqBaj
o\ anb Jtaap oiainb ou 'ojdaauoa pnbs b sbui ubojoob as anb arajaa
-ajBd aod opBjia aq soi is 'soAijimod SBuiap A soaup^siqajd soj iu 'oisa
joj -SBJniuid sbi sBpoj ap Biauapuadapni uoa o^sa tvjJtauioaS A ouot
'oqaip aq omoa sa 'Bjnjnid bi b ojaadsaj uoa o^n^ui o^ anb o-q

•soaipjpu soj b aaaua^jad opnia jopa j^ •ijjaiuoa vj sopp
ap sa A 'ouoj p uauatj^ -Baniuid bi ap spuasa b[ b opsajaaB usq as
anb soamn so[ uos anb oaja o^ 'SBSoa sb[ ua anb njijjdsa p ua sbui
Bjsa sand 'stsajuis b^ b oauBJiaiipani p BSa^i 'isbo ajuomojuaiosuooui
•BpuatJBdB B[ b aiqisod sbui o^ as^BaiaoB Japod BJBd oap p Bjn^
-uid bi ap saJo^uaAui 'SBjsipi.iaiBui A soaija^id sbui 'ajjo^; pp sasi^d
sol 3Q ^JOJJ3 I3 aiuampdpuud ouia apuop ap? :uatq Bioqy

'sopiun ajuaiuajqvjodasui
'ouot A vtutauioaS sa 'y Bun 'Bjn;md bi :oiJand ojnSas ajsa b opBan
aq Bip uoa j^ -BUBdraoaB aui une anb A 'oS^dE as SBinnf anb
Buanbad Bun BinS aod ops opuamaj 'sajojja sapj ap sbabij b
'opi^JBd ozBjq b aaip ^s ouioa 'aqani anb 'jpap opand o

BsonBSua
Bun anj anb 01 b jBiaunuaj ap jopA p jauai 'ojsa ap oSani 'A ijvtot
oiquivo un opnuado asjaqoq anb vjpuat 'ajuaui Bj^sanu ua ojad Sosoj
-soa afBzipuajds OAanu ap uopsana sa ou anb 'BjauBUi ^q -pipntsa as
azuauivsouad wot anb o\ 'jopmjo ap upusana sa opoj 'bjiiu as ig
•sbui BpB^ jBAiiiraijd as^q bi :omoj A vutaiuoa-f)!

•nunzuid
vj sa ou (a^uaiuBpunjoj ouijip 01 BjoqB) pna p 'B^sipjnjBU jojja
pp auuoua 01 ap Ejuano a op aui saauoiua A ^oaA anb 01 sa ajuoniBAij
-injuj •nopaiAuoa pi ap bjbobs am aipsu tin b anb 'jpap oqaQ
•sbui BpB^ -omoj
A mitouioaS aiuaxuppuasa 'sa BJnjuid bi anb souia^ ^somaA anb 01
sa anb? 'sauopin^ui SBJjsanu b souopuBijuoa ops A 'isb

�obrando sobre el de consuno, lo estropean por completo. Y aquf, en
nuestro pais, podrian ballarse muchos de esos jovenes; y aqui incluyo
a los dos sexos.

Si miramos a los dibujos de los niiios, vemos en pleno el comenzamiento de la pintura: geometria, planismo, tono. Pero luego, en
manos de los maestros, presto pierden esas cualidades innatas. Son
empujados hacia lo literario, lo tipico, lo grotesco, lo cursi, apareciendo ya, en embrion, la mala tendencia de la pintura: el escorzo, el detalle naturalista, lo aparente. ;Y cuantos maestros, y directores de maes
tros, se han equivocado en esto! Pero es mal tan grande que ni hay
que sonar en poner remedio.

Entre los grandes maestros de la pintura, hay que citar a Paolo
Uccello, por ser de los que han intuido mas en su esencia. Tambien
Mantegna. Geometria, tono, estructura, proporcion, fueron los atributos de sus obras. Y asi, podriamos encontrar a otros, que nos dan
ese reflejo.

Entrando en las epocas ya historicas, vemos que, hasta el siglo
XV, se mantiene, bien o mal, la ley frontal y la geometria. La pintura
esta virgen de la luz, el claroscuro naturalista y la perspectiva. Quiere
decir, que la base que yo le atribuyo es conservada, y tambien que
es cierta, pues se sostiene por mucho mas de veinte siglos; y esto sin
contar con la prebistoria. Contra esa enormidad de tiempo, no deben
contar los cinco siglos posteriores que la han mantenido en el error.
En mi sentir, pues, hay que restablecer la verdadera tradicion de la
pintura y volver a lo elemental.

Por lo que vimos en lecciones pasadas, podemos ver ahora, que
tambien en esto qvie afirmamos, Platon nos daria la razon. En primer
termino afirmo, que, la belleza (que para el era como un simbolo de
todo lo mas elevado) no era ese reflejo que vemos en las cosas, sino
algo que solo el sentido podia alcanzar, por ser de naturaleza abstracta; no intelectual, sino mental. Y, ademas de eso, y por esto, de
afirmar, que, lo que era hello, no lo era por referirse a otra cosa, pues
era igual a si mismo. Es decir, la forma por si misma, representandose
a si misma. Y habla de que el artista ha de realizar su obra con regla
y compas, etc. ^N0 coincide todo esto con lo que hemos dicho antes?

Ese concepto universal de la pintura, vemos que trasparenta en
todo eso. Luego, si queremos fijarnos en obras de todos los tiempos,
— 142 —

�BxauBiu bj A 'pjdopB anb SBiuaj soj 'ajuaiqiuB asa 'sojBipaiuui saxos
-aaaias sns ap soiqssax ouas ns ua xbaojj .iod 'oqaip aq oiuoa A 'osa
ap zaA ua 'oxad 'ouBjd asa ap BxnjjB bj b asxBjjoxxBsap Biqap 'pBpxaA
ubjS Bjsa ap upisasod ua 'saauoju^ -BqBjsBq anb asxpap apand 'ojsa
uoa 'b^ 'uppavjjsqv vj b Bxnjuid bj pxajj ouisiqn^) ja is 'uaig
•ojduiafa un pip axt\ivza^ ojsa
ap A 'oiauajis ja ua asxsjBxj uBiqap Bxnjuid b[ ap SBmajqoxd saABxS
8og •afBjiui un anb spin anj on 'octanu oj 'anb ojsia souiaq bjC sand
'osa Baa on j^ •oaonu oj ap auqtuou ua opo% ap sajopajotuap 'soijbu
-oianjoAai A sopsso 'odiuaij ns ap sofiq uojanj 'saiopiuijap souiixbui
sns 'an^vag A aaiVNmoay "aiuaiaijap asanj uoionjos bj anb iq^ ap A
'aiuauia^uaiaijns ozipunjoid as ou 'opiaApsaj bjbcI Biua[qoid un oai
-uBjd as o^j -jiquinans anb oaiij 'a^sa ap soiqBsai ouas ns ua jBAa^ ap
Bsnsa b 'oiusqBinjBU p ad[o3 opnj sbui p pip anb 'ouisiqn^) ^^

UBjqo ap BjauBui bjjo a^uaisuoa ou sssoa sbj; ap
v\ anbiod sa 'ouituBa oiaai pp Bjj^dB as o apaa oun saaaA b
is 'j^ *uopBsuad Bq as un^as jBiqo p unB ^aijtp sbui sa o^ad '[pjjip sa
jBSuad,, :aHxao^) ofip oj vA 'oja^ 'opEnSiisajB uapand ajis pp saA
-Bij b sosed siui j^ "isb ojsia aq oj a^duiais anb ouis 'BJoqB aiuam^ps
oA oaA oj on ojsa j^ •vjntwd voiun A vjapopjaa / sa sa anb :a^q
-uiosb as in apsjua as aipeu A 'sbui oSip oia^ "Bjnj Bsa jbuioj b j^ajoa
anb Av\\ anb 'oisa ap oaznpap Oj^ j^ •tlajBiuatu bsoo a Bjnj^id bjm anb
'jiaap jb 'upzBi Bjuaj oaavNoa^ o^sa jo^ -Bip ja ua ou 'aqaou bj ua
'jiaap souiBijpod io^ajjsq oj ua oSanf sa opoi 'BinjjB jbj b bSbjj onb
^ojuid ja ua anb 'asxBiujijB apand 'oqaip oj Jiransai ap opuBjBi^
•ouoj o jojba ja 'jiaap sa Sjojoo ja ua
oiusiui oj jBijuoaua b ba^jj ojsa A vjonjjsqn vw^of vj 'muuof nj jod
Duiuof vj ua Bijua as oAijafqns oj ap ajBs as anb jsb 'anb jod sa j^ *ouoj
ja A BjijatuoaS bj a.idiuais A ip^piuaias ojsa xod A 'pBpiAi^afqo ns
asjBJimpB Biipod sopoj tia ^ ubjio anb BiiqBq anb soj sajqBiaiunuui
UBjjcas 'oxxoi^ xod opuBzuaraoa BjC 'xoixajuB ojSis ja ua (oaHVNoaq;
b XBptAjo anb Avi\ ou sojja axiua) 'saxoiuid soun^jB asiBiia uapand
o^uaimiaBuax opun^as jap opoixad jap oxjuap is oxa^ "Bxniuid bj ap
oxisox ja Bjunds jjjb xod '•A 'oaiupiBjd Bxisanui as onvidix P 'sozuaij
8ajqBjiuipB sns ap ounSjB ua 'uaiq san^ #oSaix ajxB jap pvpiuaxas
vj b oiaadsax uoa saxoixaiuB sauoiaaaj ua oqaip oj uapxanaag
"oaipisa oidaauoa oxjo xod sopBuiuiop usqBjsa sand
'oqaip aq anb osa B;sa 'zan^^zyia^ 3P ^ ooaaf) jap sBxqo sbj s^poj ua
ou anb pBpaAjss bj xaasq anb oSua^ bjoijb j^ 'Jiqap sbiu oqanm sa
'osa oia on anb 'vxo^) 'o^sa xog -soaijsBjd soiuauiaja uoa Bxado anb
ouis 'ojafqo ja B^uid ou : BAijanx^suoa aasq as 'oxnasoxBja jap p^pis
-nap bj 'inby "zanbzyaa^ b soiuaraox •ajqBjBniui sa anb 'ouoj ja A
'Bpipaui bj SBiuapy 'saixanj soiuaiuaja soj ap upisaxdxa Bxnd bj b^sjbj
BisjiuaaBuax oxnasoxsja ja anb ojps :Bxqo ns ap uajsos ja nos Bjijaui
-oaS bj jC ouoj ja 'ooaaf) jb soniaxij\[ -pEpiuiAip Bjjnao Bsa ap oxjsox
ja Bxjsanui sou Bxnjuid Buanq bj 'oxjo n op^j un xod 'anb somaxaA

�acostumbrada de componer el cuadro, todo fue ahogando a lo otro,
y ya, en 1928, habia perdido toda la virtud del primer momento: fue,
entonces un cubismo vergonzante. Y en ese momento, es cuando
Picasso, en vez de volver a su base abstracta, divaga ya en un deformismo y expresionismo de muy mal agiiero: sera el punto de arranque para entrar en el superrealismo mas desatado. Por esto, si el
Cubismo abrio la puerta a la creacion verdaderamente estetica, luego
renego de ella, y con esto, quedo demostrado, que fue una de las
tantas "posturas" de aquella gente, gobernada por el subjetivismo mas
desenfrenado. A la deriva, entonces, cayo en las peores procacidades
artisticas, porque, lo importante, para toda aquella gente, y aiin lo
es ahora, fue el ser original a toda costa. Fue pues, un movimiento
abortado, pero que determino, en el arte, una orientacion verdadera.
Pues bien; si en vez de eso, se hubiese depurado de la mala
herencia naturalista, y consecuente consigo mismo, le hubiese movido
guerra hasta extirparlo por completo de la pintura, hubiese cumplido una obra seria y proficua. Es, pues, esa, obra que esta por hacer,
y nosotros que estamos con peores medios que ellos, pues nos falta
todo apoyo, es, como se ve, la que emprendemos.

No por prurito de singularizarse, sino impulsados por un deseo
que se nos imponia como un mandato, ya desde el principio de nuestro aprendizaje en el arte, rechazamos todo lo que no estuviese dentro
de lo clasico o estetico. Cuando todavia ignorabamos lo que fuese el
concepto de abstraccion, que, como ustedes saben, no quiere decir
el arte no figurativo, ya intuiamos eso. Y mas o menos, y en aspectos muy distintos, lo ibamos realizando. Porque toda pintura, hecha
con elementos pldsticos absolutos, aiin directa, hecha, quiero decir,
ante un modelo, entra ya en la abstraccion. Y lo mismo un conjunto
ordenado frontal; es decir dentro del ritmo, y aunque sea intuitivamente. Tambien en ella dominara la geometria, y la valorizacion
de los tonos. Y todo esto ya es abstraccion. Pero sabiamos que todo
eso, no era mas que un balbuceo, y por esto, entrando mas en la
abstraccion, llegamos al Arte Universal Constructivo. Y ahora hay
que ser consecuentes, ^podemos retrogradar y volver a nuestros
comienzos? Y, con tal conviccion ^perdurar en el aspecto naturalista?
De no mediar razones sentimentales y escuchando solo la voz de la
razon, debemos, como he dicho, ser consecuentes, y ser fieles a lo que
creemos, hoy, ser la verdad de la pintura. No extranen, pues, mi lenguaje de este momento.

Pues bien, desde ese piano en que nos colocamos, que debemos
decir de la pintura que se hace en nuestro pais?

— 144 —

�01

jpap apand 'osbo aisa ua A 'ojauip uoa jBS^d apand as on ojjanbB
anb aqcs 'opipuaiua sa is 'BJdraoa bj anb ja 'anbjog *Bjqo Buanq
Ban B38 anbunB A 'spuaA anb Bijoduii on ojag 'pspipaj bj sa ojad
oj sa oisg -jiaia japod BJBd japuaA ap bij bjsiijb ja

•oimaqoq o opBjjiqa 'oaoj u^Sip aj anbnnB y
•aasousin aj as anb Jijiuuad on A aiuaS ssa uoa jbijo^ ap Bq o^apsp
-J3A bjsi^jb jg "Bjja omoa oaanq ojad 'Binndsa bj omoa saauoiua aqns
asa y 'opiaajqBisa oj b ajd^pB as anb A 'uaiq jpsaA A jBjnpB sdas anb
'ojnsu^s Buos.iad Bas anb BjSBg -opB^nf na o 'oapija ua o 'bjjb ap josaj
-ojd ua asjjSaja apand jsS^nA jambpna 'opunxu pp bsjbj v\ ug
•aipBU b auBiina anb asuaid ou 'upiSipj Bsa ua ojjo A
opunui p na aid un uoa jiaia ajainb anb p '^ ioppap p Bjsa SBtuag
^SBiuap so[ ouioa jiaia Bjpod? aaBq b^ uamb 'saouoiua j^ *BpBjBs
bsoo sa Bjnjuid Bg •ojiaui p ojubj b 'SBiuap sbj omoa Bsoa jamb
-pna sa on Bjninid B^ So^j "saaBq Bjn^nid anb ajip aj A saAiA oinoa
amip rsappap Bijpod 'somaaonoa sopoj anb sajojuid soqanm y

•sBniBJ" opapnajdmoa usjpod on sojasojS soj 'osg
ap asjapnajdsap ap oioijijobs p jod nopBsnadmoa Bun BiSixa ojad
SBqBpSaj sbj anb SsBjqo 6ns b BipnaA on anb Bjaap o^aa^) |g
imianb bj anb bjb^? ^opipnajdnioa Bjaiqnq b^ anb sa? pj
asa :oip Bjoqs j^ ,^Bijap im ap 'ozo im ap aniJBAijd a Jamb pajsn
anb sa? :pj p ofip &amp;[ saauojug #Bjqo Bsa jBjdmoa osmb oiJBno^
•im un iA 'oXns ojp^na nn jod uopaagpajd Biuaj sv^aQ ^so^dani ap
opBjnf un jod jsasouBiu j^lap b ba sb[ ^ssjqo sns Bijaj B|; b jBAa^j
b ba? 'j^ ,^osa jpap uBjpod so^uBng? jBJn^uid bj ap Baisnut b^ uij p'
opio Bg! -Bjnjuid B[ BJBd jiaia :ojafqo auap BpiA b^ vA anb if 'Oifns sa|
anb 'osa aasod p anb aqBS 'ojosa^ opspajd sbiu p opBjpq Bq :BJjap'
b[ ap zipj sbui p jas apand 'oqaip aq anb upisuajdraoa Bsa b uij jb
Baq 'Bjoq ^p^a if Bip BpBa ap ubjb ns sbjj 'jojuid ja opuBng

jofaiu bj 'inbB BJBzuatuoa 'aAanui
sou as anb BjjanS bj b asad anb 'BjauBiu ag -sojjo ap sojjsaBiu jas
UBjpod 'sosa y 'uoisuajdmoa pi uoa uejuid anb jod is sbui 4SBjqo
sns ap osoiBJBdB oj jod uos oj ou sajBna sog 'vtuoSatvo vustuidd ap
sadotuid auait ifsnSnjg p anb aiuauiBpunioj jbuijijb opand ifoq 'anb
Bif 'opsiSB sojjaqBq Bsad aui ou 'sajBna sog 'BpiA itu ap soub aauinb
somiijn sojsa opBissS aq Oif 'swd ojjsanu ua Hnbn 'upisua^diuoo poi o
asvSajf as anb nuvd y 'B^niuid bj bj^ anb oj oipuojdraoo SBmsf ojad
'is 'Biuid ijoimd sa ou 'osa b Baq ou anb 'sand 'joiuig
ojoadsv ap Bas anbunB if oiovuisqv oj ua Bisa Bjniuid Buanq Bpoi 'b
-uaasuajjajd Binjuid Bisa ap aiiede iouioja oj ua Bjsa anb Jod
-tnajui sa anb bj ijvnsm ou A po-yuaui ajduiais sa Bif anb bj isvjnjujd
svj svpoj ap ptsuaaiun vuafsa vj ua bA 'einjuid ubj^ bj ap aiaedy

�que tambien la posee, y estara bien; y si no lo es ^ que importa?
^Acaso, el que compra un solar, compra el divino misterio de la naturaleza, que se produce en aquel trozo de tierra? Es suyo, pero no
lo es mas que convencionalmente. En cambio, puede ser de un pintor o de un poeta sin otras credenciales que su amor a la vida. Un
hombre compro un perro, y no le obedecia; era suyo, pero...

Vemos, que entre la variedad asombrosa de pinturas posibles,
cada artista debe de buscar la que mas se amolde a su temperamento
y al grado de evolucion en que este con respecto a la misma. Tal
cosa es algo que no tiene replica. Por esto, el maestro ha de seguir
al discipulo, y no a la inversa.

Aparte de la pintura universal, y ya solo queriendo fijarnos en|
la pintura de origen renacentista; es decir, en la pintura de cuadro
chico, tiene que decirse, que, a medida que va de mas en mas hacia
lo abstracto, mas se hace pintura esencial, y, dentro de su temporalidad, mas universal tambien. Hay que fijarse en esto, ya que esI
muy importante. Y por abstracto, ya saben lo que yo quiero decir;I
no, la no figuracion, sino que todo lo que vaya captando de realidad|
sea un elemento pldstico no figurativo, o dicho de otra manera: estetico. Porque, tal elemento, ya no copia la realidad, sino que es ya
una sintesis: tono, valor. De manera que, tanto ya es la linea como
el piano de color, pues se interpenetran o se apoyan de continuo
para no formar mas que una unidad. Y el objeto real solo le servira
como punto de partida.I
Asi, pues, la pintura a tres dimensiones, ha de ser, como toda
pintura, abstracta.

Pareceria que en este ultimo parrafo, me arrepintiese de lo que
he sostenido antes con tanto calor; esto es, y de una vez por todas,
barrer de nuestra mente la tradicion renacentista. En efecto, hay asi
como una vacilacion. Y, la causa, la misma de siempre; porque se,
que por natural temperamento, muchos, quizas tendran que permanecer en esa pintura a tres dimensiones; y si no por eso, por no estar
dispuestos a sacrificar todo lo que penosamente habran adquirido.
Pero, ahora si que es el caso de citar aquel latin, aunque yo no sepa
latin: amicus Plato, sed magis arnica veritas; o sea, que estimo mucho a Platon, pero aiin mas a la Verdad. Y entonces, que caiga lo
que tenga que caer. Y la verdad de la cosa, es esta: que, de intento,
se trato solo de la pintura planista, universal, y se dejo como al descuido la otra pintura, la pintura a tres dimensiones. Y no fue olvido
ni descuido, sino el querer desprenderse de ella, y de una vez, para
siempre. Pero yo quiero que se vea claro hasta el fondo.
— 146 —

�-ap so{ na op^suad BiqBq sajuB oiag 'cpiA b[ uod opoj [ap isb
A pioi noiaaBjjsqB B[ ua lasa on Bisd 'oqaip aq anb sotxaja^d so[ na
isotafqo na aiuaiuBBA sbiu ntiB 'op^snad Biq^jj -BjsBq A isojuauiaja
sosa sautua oui%ijl un 'souoj eouri 'sviuuof SBun :Biqo ns opuB3UB[d bii
'bSba BjanBm Bun ap aiamb as is ^ 'upiaBui^Buii ug -BiapspiaA Bini
-uid jaa^q Biamb anb bisiiib nn Biapaaoid omoa 'BJoqB 'up ajj

'iBpianjip anb oqanm
piaua^ oidaauoa ajsa ap oijuap 'oJa^ 'SBpnp uaq^a ou 'soi;osou
sonain [b 'ba 'saaaA sbjubj opBaqdxa somaq bjC anb 'ojsa aiqog
B^ ap mdoa vj v tnoiaBjinii b^ b opsdBasa soraaiqBjj
Bias aidmais 'sanoisnamip saij b o BjsiuB^d 'Biqo B[ baii
on o Bas 'saanojua ^^ •opBiiun^i a a^qBjaui oSjb iBp soniaipod
'sotnjosqv soatjsvjd sajojva soj 11 Bisd o[opnB^(B[sos anb SBiiuaim
'/a opvjiwji o^p anb Bsoa bijo oqaaq souiBiaiqnq on 'Btnaj p sbij
iinSas 3(j •wuisiiu njja 'ixaap sa iBinjuid b^ ap Biua^ oiapspiaA p las
b nBSBd 'saano^na 'sojsa j^ •sojovutsqv sauop&gt;a so^ BpBq ajuaraBjpnsai
soniBzaiapua A oixajaud oiaiu un ouioo nuia^ ja souwfap 'oiap^piaA ajiB
[ap oniuiBa p sa ou ajsa anb somaqBS soijoson onioa 'uaiq sang
•pai ouB[d un na soniBjsg •B^sipmjBU bia b[ ua soniaBa 'Bjnana sou
-iBp nis 'isb A 'jaom[ optpuajaud wq as anb oj iiqiiasap Bias anb 'nop
-Bzi[Bai ns b ba as 'Btnaj p opiaa[qBisa zaA Bun 'ajnaniBiiBUipiQ
^epBu soiUBiaBq anb apisod
sa omoa? 'napi Bun ap somijiBd ou is 'ojaaja na 'anbiog "Binaj [a lod
opuBzuamoa 'ajiB [a aanpoid as 'ipap souiBjipod issa 'aidraais bq
•[Biaua^ ua sajiB sb[ s^poi b ouis 'sBaijsB[d sajiB sb[ b a[qBai[dB Bias O[os
ou 'aiip anb o;sa j^ •uoisnjuoa Bqanui b iBn[ iBp Biipod 'opaaBq ou
ap 'anbiog 'BaiispiB Biqo Bun ap nwaj [a lod soiuapuaiua aiuampi
-auoS 'anb o[ aiqos 'opianaB ap souiBoiiod sou anb a^uaiuaAuoa sg

iiixx
" 81 oiaug
•OUISItU IS B
anSaiu as aipsu anb A laosq Bqap anb o[ oun spsa 'sand 'b^bjj
'asaidns oa
anb o[ ua sa[iBpiui opBinaoid aq ojadsai A iouib oiusna uoa A uoia
-uajB B^uBna uoa 'uaiq Anm uaq^s sapa^sn j^ "uopisod pi isidopB [a
'aipBU ap oipamsap ua 'sand 'sa o^[ •Baui[ Biaraiid ua asiauod Bisd
saiuaiaijns sopiji uoa 'iiaap sa 'uoiaipsii Biioa anbuns Biqiaqos Bun
uoa A oqaaiap opoi uoa ouiiqn oisa j^ •oai%unuioi O[ uaiqiuBi aisixa
'ootsvja o[ aisixa ig ^[iBiisanaas 'uoiauaiui Bpiaioi uoa iu 'BpiA[o as
anb iBiuaiBdB anb Ae^ iu 'pspiaA [bi aisixa anb oisand ^ 'sosiuoifj
aisixa 'opdy sand 'aisixa ig -uopisodo [bi ua Bisa osiaAiun [a na opoi
A 5sB[qaiuii sb[ 'aiSBiiuoa [a Biisaaau iBiiiisixa on zn[ b[ 'zn[ asanj
opoi ^S "pDpp^jditjnui nj 'sa oisa ioisando o[ uis ipsixa Biiq^s on Bisa
'buisiui is b pnSi 'p&gt;mauinpunf pnprun tq aisixa is anb 'as Biqos bq

�mentos plasticos y en el modo de armonizarlos. ^Se podra decir, que'
al menos por equivalencia, partio de un tema? No; porque todo ha[
sido imaginado dentro de un orden estetico o pldstico. Y asi ya es
li'cito que lo haga; no se sale de la base de la pintura: no ha pensado
en cosas, sino en tonos y formas, y en eZ modo de armonizarlas. No
esta en un piano real, esta en un piano estetico. Y bien: solo asi se
puede dar con la musica de la pintura, que es su esencia, y si la obra
no canta, es obra muerta.

Los grandes pintores antiguos, solo hacian eso en parte, pues
estaban demasiado dominados por las cosas o sea el tema. Los modernos hemos querido dar un paso mas y poner en primer piano a la
pintura. Y en esto ha consistido su evolucion.

Dije, en lecciones pasadas, que no habia cosa mas facil que la
pintura: bastaba ponerse ante un objeto, y copiarlo con mas o menos
arte. Vemos que no es eso; y que es infinitamente cosa mas dificil.
En efecto: ponemos la tela blanca sobre el caballete, y que haremos?
Entra ahora en un trabajo penoso. La imaginacion divaga entre mil
objetos. Considera diversos pretextos, tonos y estructura. Y en que
pensara primeramente, en figuras, formas, tonos, naturaleza? No;
pensard en la manera de realizar una estructura: combinar geometricamente todo, tonos y formas; y, como al margen, en objetos, los cuales deberan surgir de esa composicion. Y si no procede en la forma
que he dicho, caera fuera de la base de la pintura.

Nadie piense, por todo esto que acabo de decir, que el artista
de menos la esencia de la realidad. Quien no la da ni la dara nunca,
es el artista que la copia. Y yo he dicho siempre, que, si la pintura
vive en un cuadro, vive no solo lo que se represente y por esquematico que sea, sino, ademas, la materia plastica. Y vive la materia
plastica, porque no se le ha matado; porque expresa lo que es ella
misma, concretamente. En cambio, cuando se la hace servir, como
vil materia, para la representacion, ya no existe mas. Tampoco cuando
se la emplea como medio de expresion, ya sea de manera estridente,
o con gruesos de color innecesarios o con exageraciones, pues todo
ello es pobreza y vanidad de mal pintor.

La vida y el espiritu que anima al artista, sin proposito de ser
representado (y ademas seria imposible) trasciende lo que se propuso o penso hacer: Es decir, que, sin que eZ haya tenido conciencia,
ha pasado a la obra; y aiin muchas cosas mas.

— 148 —

�'svpoziutatuoaS sapoax souuof uos o^ •svjonutsqn nos ojsa jod A 'vaiujaui
-oa^ upzvx lod 'sauopBjnSij sajBj sbj 'odjana UBmoj^ 'svjaoj^sqv sbj
-n^ij nos sand 'jBaj sp^n UBjnasajdaj on anb 'ojnSnBijj un o ojnajp
un nos oj otnoa 'snaiuiaiuoaS svwuof ojos uos 'pnpijoax ua 'anbjod sa
'ubziuohijb is 'anb A 'is ajjua uauaij nppEjiq in anb 's^api 'sbsoo ap soj
-oqtuts ojos nos iopep oSjb b jBjuasajdaj uajatnb ajuauiBJapBpjaA in
Ssbjsijb3j SBjnjuid sbj na otnoa 'soujbubSub BJBd ijjb uBjsa on 'soj
-afqo sa^Bj anb sa uapnodsaa apand as ojsa b oaaj "npiaBanSij ns ojps
is A 'jBisa uapand on 'saptau soiatqo uos anb ojsand 'ajuaiuotauouoa'oapsna p na anb aoj 'Binai nn b uBiaiAaas 'ossa pj na A 'oap^na p
ua a%uaumtaiouoo JBjsa apand on anb oSp jBinasaadaa 'oisa vA Biaas
'aiuaniBiJai^ 'oaaBq an o bsbo ^nn 'oMBqoBO un 'jojj Bun '[BmraB
un jpap s^ ^Bsoa bjio b spnaaapa naasq on 'Bjqo b^ ua naanSij
as 'bjio n bjoubui snn ap anb 's^soa sb^ A? :souJB^unSajd somapod
'unB sosojnSiJ sbui jas b soisand 'ojaj -pEpiun enn sa Bjp Bpoj anb
ouis 'buijoj A opnoj na B^opsap as on ^A 's^mapB 'anb onis 'ajuajvdv
BpBU Bjqsq on 'BJqo v\ ua vA 'saanoiua j^ 'Souisini is b UBjuasojdaj as
anb ouis 'ssoa bjjo b iBjuasajdai BJBd ijp sojsand ns^sa ou 'sooTisejd
so^namap sapi 'oinsna jod 'Braaj vAvx[ anb asjpap apand on 'ouijiJ
A SB}OBJ^sqB sboiioj 'jopa ap sous^d :jas apuaiaid anb oj ojps vA sa
'B[p na somaA anb o^ pna b[ na 'Bjqo boti ua oja^ 'uopBinasajdaj
ns A 'opnoj o Binaj p :sbso3 sop Avi[ ^A saanoina A 'uppsiuasaidaj
o nopduasap can jaosq BJBd Bjpjas son anb o[ sa anb 'oa opuaii
-na 'Binaj^ 'pnpvpaj. na 'njja ua vjsa 'soiuauaa vjja ua anb oj 'anbjod
'Binai un^uiu ua B^odB as on Bjqo v\ 'aiUBiuvtajouoo 'j[[B B^sa 'Bjp
na ainasajdaj as anb o[ 'oiJBJinoa p jod 'is 'o.iad ^mai un b ^ajis
'omsim is b B^nasajdaj as on 'osa opoj 'b^C anb oinoa io^afqo jainbpna ap
ajuaj^dB p^pipaj B{ 'a[pa Bun ap pBpipunpjd bj 'jbui p o^dniafa
jod ouzoa 'b^[3 na atuaiuvjauauoo 's^sa ou anb oSp b Bpnajajaj aaBq
Bjqo bj is :Bpnajajip Bjsa sa anb oaj[) ^Braaj nn na on o BSBq as Bjqo
con is 'Bspajd BjauBin Bun ap 'j^puas apand anb? saauoju^ •ajuain
-Bjajauoa SBtn ojad 'Bina^ pp nnc jbibj) ssajaini son anb

•osonianjjui ofBqBjj [b^ naasq 'so[p na A^i\ anb opBA pp
bsiibo b 'noiaaBaj ap bj[bj 'ojjo jod iA 'opB( nn jod 'sopsaja sasaja^ni
:ouba na sa oiad 'oiqa^aa pnbB ua zn[ ap oaod nn jBj^auad jaasq
ap aiuauiBpimj) 'oun 'B^ssug ,^jaaBq anb? saouo^ua j^ "naaBq anb
o\ jod Bsazajui as on onn anb uaA o 'aaip saf as ojsa is sopipuajo
najuais as 'ojBp sa 'so^sa j^ •mn^uid jaa^q uis uBjnid anb sajojnid
ap sajiui so[ na asasnaid (sa o[ A) sompap oinoa isb sa ojsa ig

•otonujsqv o\ ua 'jpap
sa iB[aj B[ ap Binpna 'jojnid p Bipsns anb BpiA bj sa 'ajnBiJodini
oj 'ojsa joj "BpiA bj ap ofajjaj nn anb sbiu 'ajdinais 'bj^s ou upia
-Bjnasajdaj vj ^nop^juasaadaj B^? ^apid as Bpp bjjo anb j^? "jojind
nanq ja BpiA Bainnmoa opoj b 'ofnqip 'jojoa ap sonBjd 's

�sino formas geometricas que obedecen a una razon plastica y que solo
remotamente y como pretexto, trasuntan la forma real. Es decir: que
antes que representar a cualquier idea de cosa, se presentan como
formas geometricas, y por esto no pierden su caracter abstracto. Cosa
que acontece a la inversa en la obra a base de tema, en la que todo
queda subordinado a este.

Estaba escribiendo esto, cuando un hombre de esos que, a fuerza
de querer ser sinceros, al fin resultan fastidiosos; un hombre que,
por desgracia lo tengo metido en casa, y que me acompaiia desde
que naci, me pidio que le permitiese leer lo que yo les he leido;
y, en terminando, me dijo: veo su esfuerzo por querer escapar del
tema, pero es algo humano y logico ademas, y no lo corregira. Y
yo le digo: que, por simbolicos y geometricos que sean sus esquemas si yo puedo decir: botella, hombre, casa, barco; ya, a la base
de tales figuraciones hay una idea, y esto es un tema. Usted exagera,
le respondi; pero voy a pensar en ello. Y desde ya le adelanto, que
me parece que no tiene razon.

Yo parto del termino abstracto: botella, hombre, casa; pero, en
vez de escribirlo con letras, lo escribo con figuras sin realismo alguno:
esquemas geometricos. Aqui yo no veo mas que una variacion en la
escritura, y tal concepto es la idea, la palabra, como su figuracion
grafica. Todo es abstracto. Creo que no vale exagerar, pues, llevando la cosa al extremo, la simple funcion del pensar, seria ya servir a un tema. No; al tema se sirve, y en esto estd el hecho, cuando
todo lo figurado queda subordinado a el. En tal caso el tema esta
en el primer piano; cuando, ademas, hay el proposito de llevarnos
a una realidad.

En esta biisqueda hemos hallado algo muy importante, que conviene destacar. Y es, que habrd tema, si, lo representado, fuese perfectamente coordinado en base a una idea. En este caso, el tema pasa
a primer piano. Debemos, pues, establecer los esquemas, en el piano
del cuadro, no bajo una coordinacion normal, sino, unicamente pldstica; al reves, hemos de tratar de romper con esa coordinacion, para
dejar en libertad a las formas.

Si queremos evadirnos del tema, tanto y mas de lo subjetivo.
Despues de todo, ambas cosas guardan una secreta relacion.
Queremos la forma y el tono en toda su pureza, por que solo asi
pueden expresar lo que son en realidad: darnos lo abstracto.

— 150 —

�— isi —
•opBijnsai oiuiido aisa b anSajj ^s
'sosbo soqoniu ua 'sBzinb 'uoisaidxa ap sotpotn ap uoidbiiuiij jog 'Bid
-oid uoisaidxa ns Bp 'Bjsa 'saauoiua A 'vuuof ap vuianbsa un 'jiaap sa
imujof vj uod nuuoj bj iBjdaos anb oipatuai o.uo auaii on jopsiaadsa
ja 'opBj asa ap opuaipuadojd on 'anbiog 'ouxraBa jofain p jod uba
SBSoa sbj 'soajibiiuii sapiBjB jaoBi{ aiiuiiad on anb 'iiaap sa 'aiuaid
-put uaiq sbui sa Bainaaj bj 'ajdmis 'oAijiiuiid aiiB an ua opuBn^

•pBpiun Bjnd ns ua 'sand 'aisixg •sojovj^sqv
ap BiBjq^q ipnpijvau vunStitu ap buijoj B^pnbs 'sand 'BJB^qBq
^waJ Bpsn b Binasaadaj ou ^A anb Jiaap ajamb anb ijvsuaaiun sa '.
-nis jas ap Bfap 'oaijpmoa^ uapjo p na JBisa jod 'a^sa tbA 'ojofqo
p ua anb BiaiauioaS bj ua sbiu osuaid 'oiafqo un jBfnqip p is

•ouisini
p unB iu 'ajjB ap Bjqo nun jsaqdxa apand as ou anb sa omsiin
ojsa jo^ 'uppinjui B[ opBjd^a Bpand ops anb A 'a^qiSipjuiui Bas
aiiB pp afBiiSua^ p anb 'sand 'iqB bq 'upiauajui Bjjsanu iu jBsnad
oj^sanu in pj^ua ou anb o\ ua o8p 'jpap sa SupioBpAaj sun sojiosou
BJBd Bjas 'vwuof vj vuip sou anb o\ anb jod 'bdijbj3 uopduasap ns A
(jBsuad somipnd anb) napi b[ aj^ua ojiiouja p ojoj somajqBq 'osBa
aisa na 'uaiq san^ -pai bsod spo^ ap Bpuapuadapui uoa 'vuistui is ua
vjja sa anb oj vSip sou anb 'ouis 'paj ssoa Bun b apjanaaj sou buijoj
bj anb somajanb ou 'soiubjbjj anb osb^ p ua 'anbjod 'uopuajui bjj
-sanu aajani jsb ojad iisB Bjjnao anb piej sa oisa tp^pij^aj eun uoa
BpBuoiaBpj ap Basnq 'pjnjBU Bpuapuaj Jod 'jopBiaadsa p 'buijoj
jambpna soiUBuasip is anb :o)sa ap bjbjj as anb asjpap apand a^uaui
-OAajq 'jButuiBxa ap soureqBOB anb opoj ojsa jiuinsaj BJBd :uaig
•Bsoa pi ua opBsuad Bq as ou 'asJBJauaS jb 'anb
b^ 'pspipaj Bun uoa Biaajip BiauBiu Bun ap souam [b 'BjJBuop^pj
opand ou pauij uopisodsip pi sand 'oAiiafqo aiuauiBiaajjad sa 'pna p
.'ojaojjsqn otunfuoo un b usuipjoqns as opuBna jaaajEdssap uapand
ouisiJBjnoiiJBd A otusiAiiafqns anb 'sand 'jpap aiain)*) 'oaiJiatuoaS
oiuaiuiBuapjo p opoi Jod BpBjimisB sa anb Jod BiouBiJodmi ns apjaid
^ bj 'sbsoo ap SBiuanbsa sojio soqanui 08uod 'g BJiaj bj ap SBinapB
'uBuiuijaiap as anb sojn^uBiaaj soj ua anb A 'sajBiuozjjoq A
jod opBuuoj OAjianJisuoa opBZBJi un na 'g bjjoj bj ojBDJaiui is 'o
•pBpiun bj 'sand 'opinSasuoa aq o^^ 'BpBfnqip jjaj bj A ojuaiuwsuad
ja : sbsoo sop ^bjj 'oiuaiuiBSuad jbi b bjjb8ij bjbjso bjjo 'Bjjiqijasa ap
saiUB 'asuad anb omog 'g bj Bas iBJiaj Bun ap ofnqip ja ozbj^
^BJnd buijoj Bun jbzbji 'sand 'ompg? 'oa^afqns oj BJBjsajiuBtu as vA
'umauaiui Bijap oSuod is j^ *ja b jBdBOsa 'sand 'opand oj^j 'afnqip
sandsap anb oj ap viuaj \a bjjos opBsuad asaiqnq anb og 'utqiuasap ^A
Bias 'mujof ua ojuaitunsuad jap uoiaanpsii Bisg 'opssuad aq anb oj
ofnqip oSanj A 'oSp) ua 'sand 'osuaij -Bzajdrais Bun bjjos sand 'jbzb
jb 11 ajJBfap opand ou 'BinSij Bun ibzbji BJBd zid^j un otuoi ig

�Si no esto, que seria bastante dificil probarlo, puede afirmarse
que, en muchos pintores, puede que, de una manera inconsciente e
instintiva, escapando a la imitacion, han querido que la forma y el
tono, expresasen su esencia; en tal caso, aunque naturalistas, han llegado parcialmente a la abstraction. Otros, con el mismo fin, han llegado
al deformismo; es decir, a establecer otro orden que el normal, a fin
de torcer la vision del espectador y llevarlo a la consideracion del
tono y la forma, con exclusion de lo demas.
Pues bien, tanto los primitivos, por carencia de mayor tecnica,
como los pintores deformistas, por dar con la forma abstracta, a toda
costa; y otros con la misma finalidad, y por diversos caminos, puede
decirse que han escapado al tema, y que, en sus obras, se expresa lo
puro, lo que no es producto ni de la imitacion, ni de una elaboracion
subjetiva. Y mucho de eso podriamos hallar en los maestros clasicos.
Se ve, por todo esto que hemos considerado, que no es de extrafiar que a muchos artistas modernos les haya interesado tanto el arte
de los primitivos y el de la antigiiedad, y que, en cierto modo, lo
hayan imitado estudiandolo profundamente.

Basta que nos fijemos en el catalogo de una exposicion de pinturas, para ver, en seguida, por el titulo que ponen los tales a sus
obras, que se trata de cosa realista. Generalmente, no se habla de las
calidades plasticas que puedan tener las obras, se hace referenda solo
a un determinado lugar, a una determinada persona o a unos determinados objetos. Y piiblico y pintores estan de acuerdo en que debe
de ser asi; es decir, no abandonar el piano real.
^Que es encontrar un buen tema, para esos pintores? Algo real
que van a representar: sea un asunto historico, dramatico, poetico,
tierno o apacible. Y por el titulo que pondran, no solamente comprendemos, como he dicho, que se trata de algo real, sino que, ademas, sera literario. jEsa es la buena pintura; la pintura sensata; la
pintura normal! Lo que no sea eso, pues, es loca fantasia, elucubraciones de cerebros enfermos.
Por todo esto que acabo de decir, se comprendera, que, el pii
blico y artistas, se aferran al tema. Y entonces en la obra, habra
fondo y forma. Y se partira del tema; todo se supeditara a el; y
pobre del pintor que no ponga todo propiamente y como debe ser.
Y entonces, si lo hace asi, es un gran artista; un artista concienzudo.
jQue facil es ser artista! ^No fue el pintor Blanes, el que hizo traer
arena de Agraciada, para que fuese aquella que pisaron los Treinta

y Tres? jQue probidad!

La reflexion o el pensar de un artista, es cosa bien distinta del
pensar de un filosofo o de un literato, y puede decirse, que, en ge
neral, de todo el que reflexiona o piensa. Esto, naturalmente, cuando
su pensar se refiere al arte. Porque el artista (me refiero al verda— 152 —

�SSI

•ttvunjutd sa ops ojsa A 'oapsvjd ajiv sa ops ojsa j^
ns b on A snsoa sb^ ap Biaaasa bj b ba sand 'BiauBiu bxjo
ap oiad 'naiqmBi 'Bp Bg,5 "^BzapmiBU b[ 'BpiA b[ __^ 'Moniaia o\ b
ipai opunm pp saiomni soj sopoi UBsaa apnop 'aqaou ap iu Bip ap
sa on apuop 'oaipisa ouBjd p apBAap[ apuajaj^ -SBmioj sb[ ap biu
-ouiib bj ua A souoi soj ap Baisnm bj ua 'omiii p ua 'BjiiamoaS b^ ap
opunin p ua pajsn b apaiani apua^ajd Bjqo bjs^ *B}sa pajsn pna p
ua 'paj opunui pp seiouaijedt' sb[ uoa ia\ anb ^Suai anb Bpsu on
oJ3(j 'SBm Bpsn A 'aA pajsn anb o^ s^ 'asjBaqdxa apand on S^^ can
8and[ '(iBJCIo ns 89 ?n^? 'saanojua 'oja^,, "^BpuBiJoduiT nis sojxajaad
soaaui nos 'opspuas Bq pa^sn anb so^afqo sosa Pp^n opipnajdmoa
Bq on pa}snM :jpap Bppod aj ag *tjoqiB un 'bsoo can 'oaJBq on B^p
'aiqinoq an inbB 'Bjqo ns b opnapua vA 'is 'q^,, pjip 'opaqBS uis sbz
-inb opBqaj 'jop^iaadsa p o^a^ "oc^jajsa a^uaniBjnd sa 'sand 'napjo
pj^ •ounS[B Binai aqBa on vA pna p ua 'psjaAinn ojaBi^sqB napio un
'jpap s^ -sonoj so^ A s^jnSij o sbihjoj sbj 'omjrj p 'Biijaraoa^ b[ ua
:oj}o ua aaa^nisa B[ 'jmmou osaooud asa ap vjopimjnauiasap 'anb ouis
'pnpijnaJL vun v vpuodsajjoo anb vapt mm t&gt; vjviiij snj sou 'Bjqo ns
ap sajjsd SB^ b 'anbiod ouis 'jbzb p ajuaui ns jb^ba alap 'joiuid p
'inbe anbjod ou A 'jBiiuoaua ap soiub^bj^ anb Bind Biniuid B]sa b
apuodsaiioa opunSas p 'muaj ap asnq b iioap sa 'ajuaiuoo Biniuid
^\ b apuodsaiioa opom lauriid p ts iuaiq san^ -vuiaj un ap oijuap
Aojsa anb ipap Bipod as ou ba 'ibzb p ajuaui un b obij anb o{ opuni
-apisuoa Aoa ops A 'uopaaiip apsfij nis ojuaiiuBsuad im i^na ofap
is 'oia^ "ouiai un ap ojind anb ipap opand 'sauijB SBapi ap alias
Bun b ouio) ua o^uaiuiBsnad tin opuai^iiip 'i^suad b o^uod am ig

•omsim ajiB p
sa anb 'omd ooitajsa oj b ou oiad 'jvaj o^ b BAa^ 'sand 'craaj \^

"opoj ajuB 'sBiq^pd ua o sauos ua iiBsuaid anb sojjo
A 'uopBzipai ns A Biua^ p ua uaisa anb 'sosa sopoj ap 'Biq^q so^
saauoiua _^_ -oiBiaii^ p BjSBq A Biaod p 'oaisnui p uoa iBSBd ap aqap
oSopuB op anb oaia o^ j^ •uppBuiSBiui ns ap ojiqure p ua ajuaui
-vapmjut an. ja anb ogp ouis 'oiieuipio oidaauoa p sa on Bapi pi
'oiad ^vapt can ap 'opunra p opoi oraoa 'bisiiib p 'sand 'aiis^
•apiSipiut
Bpnu sa ou 'uBsaidxa anb oj 'sand 'sBiqo sns b opiji lauod apand
ou 'OAiiora pi io^ 'pnai oj BpiiiBd ap ojund lod buioj aidraais aisa
anbiod 'Biuai p ua aisa on anb 'sand 'iqB qq -pai ouBj;d p ua Bisa
ou 'iBSuad o iBuoixajpi p 'p anbio^ -oiaBiisqB iBSuad un 'asipap
apand is 's^ 'smu^o^ o souot auqos sa 'Bsuaid opuBno (bisiiib oiap

�LECCION XXIV
Muchas veces, cansado de ver que a uno no lo comprenden, y
uno tambien comprende que debe ser asi, furioso, quisiera darle al
piiblico lo que pide. Que es decir, naturalismo. Y entonces darse con
todo desenfreno a imitar y maldecir a todo lo que uno ha dicho y
hecho.
En cierta ocasion, me dijo uno: podria darse el caso, que los
pintores, mirandose frente a frente, se preguntasen si no estarian
equivocados, y que pudiese ser que el publico tuviese razon? Porque,
una cosa tan general: que todos piden realidad y cosa humana, no
es para reflexionar un poco? Y luego, ahi esta el Ticiano que hacia
bellos cuerpos y bellos rostros, bellos peinados y bellas expresiones,
y bellos ropajes. Y Velazquez, que no le fue en zaga, con Papas,
Reyes y Reinas, Infantas y Caballeros, con toda la apariencia de su
elegante realidad? &lt;jY tantos y tantos asi: Goya, Rembrand, Van Dyck,
Holbein y, a veces, el mismo Greco? ^Y no fueron, todos, extraordinarios pintores? Nadie podria negarlo. Entonces? Pide, el publico
ilustrado, que se le aclare ese enigma. Pues dice: lporque ustedes
no hacen lo mismo? ^Que razones tienen para justificar la pintura
que hacen? Mas o menos —anadira— en todas las grandes epocas del
arte aparece, de una manera hien inteligible, el aspecto de las cosas.
^Por que, pues, hay que deformarlas o mutilarlas?
Asi hablarian o razonarian infinidad de personas. Los pintores
saben esto muy bien; digo, ciertos pintores; los otros son publico,
como el publico y pintan a gusto de el. Pues bien; si ciertos pintores,
a pesar de saber todo aquello, pintan dentro de lo abstracto, es por
que tambien deben de tener su razon.

A ustedes, que ya las conocen, no habria aqui que repetirlas, pero
en parte conviene, para explicar otra cosa.

Dije, el otro dia, que si el Greco estuviera entre nosotros; es
decir, que el fuera de nuestro siglo, pintaria como nosotros. Y lo
mismo podria decirse de otros grandes pintores. Nuestras preocupaciones con respecto a la pintura, serian tambien las suyas. Y yo no
creo, como muchos podran creer, que fuera porque viviese en medio
de lo que ha traido el progreso, sino por la evolucion de la idea de
la pintura, que ha llegado radicalmente, a otro piano. Y esto no hubiese escapado a la profunda intuicion de tales grandes personalidades. Harian arte abstracto como nosotros, y escaparian a la imitacion
y deformarian y descompondrian la forma.

Bien; si algo podemos oponer a las maravillas que hicieron, seria,
precisamente, lo que el vulgo no ama. ^Y la culpa es del pintor?
Lo que hay, es que, la mayoria de las gentes, anda tras otras cosas
— 154 —

�— ssi —
buisiui ns ua uaSuo ns Binoj 'Bjnjuid B.ijsann 'anbjog 'io.ua ixn sa ojsa
anb 8A as ba '.iraap ap souiBqBaB onb o^ ap sandsap y 'ouBaiiauiBopni
p ua o 'oupuBziq {a ua o oapo p ua 'opdiSa aj.iB p ua ua^uo ns
ubuioj 'sBApanjjsuoa scjqo SBJjsanu anb aaja 'oaqqnd p saaaA y
•ojduiais oqaip sotnaq anb o^ sg; -osa opoj ap ua^jBtu p iC oppuaBS uoa
opuBZUBAB jin^as ap UBq SBjspjB sonanq scq 'uozbj Bjsa jog 'BiABpoj
Bjuaj sbui sa ub^s anb sisd p ap ubos 'sappqo sBjajsa sb[ ua A i
Anva sa bsbui bj na uptanpAa bj :uns JBJnpiad ap Bq oqjojsa

•oqaoisa im onb Sam sa on BjC 'joq 'san^
p dAnjjsqo snb A stujif BSj^u^fuvtu tia ajstsuad anb uomib asa p^
ap Bqaa as on 'oSip 'anb^od SsBjqo ap oidoaB ubjS na A sbjoubui pui
ap opBJisom A opBoijdxa Bq as sand ^osa opoj ojap ojsia aq as ba is?
:unB bsoo bjjo j^ ^pBpijBS^nA ainBfamas ap ajsnS anb onppipui un
'oqna asjaniBq Bjpod? :B8oa bjjo ]^ ^soqa uoa ojoo BJBq 'aunjsa as
anb jojuid anb j^? •vjapnpuaa martin vj sa anb opnaiaip Bpauajsos b A
BJnjuid spin snn jaasq na naisisjad anb onis 'aiia ojjsanu naaaqaa^
ops on anb aiiB ap soopua A soiaBqaj sa^oiuid babi^ anb 'sa 'osozuoS
-J3A sa anb o^ '_j_ "BnoianpAa 'ou o aaamb A oqanm o oaod 'oaqqnd p
'p jod ioiJBjjuoa ^y "opidnisa bijos o^sa i^apaj^oJiaj ap somaq osa
jod on 'Bpuaadraoa on o^^nA p anbjod 'oaaj -soma^nid oraoa opajuid
Bjaiqnq 'op^sad pp joinid ubjS aambpna anb 'asjBnuijB apand anb
sa ojsa jo^ -ivSnj auap mnruid / ap uoranpxia v\ anb ajqnpnpni sa
'opBSBd pp ojpsa nn^uin na p^aq as ou uppdaanoo pj b is :uaig

•Bjqo v\ ap Bai.iiamoaSo upzBi jod
BjauaS as anb b^ outs 'OAijBJoaap ojjb pp uppan^jsnoa opnasd b^ ou
S souoniBpua^ua oaa^ •a%m Avq ou upiaanuisuoa Anq ou apuop 'sojjosou
BiBd 'anb vA 'jmi$suoa soina^anb sang; -pBpipai bj ap upistA b ojuBiia
ua soApBjimi on A soaijajsa sojnauiap noa A ^Bapsiqd BuajBin v\ b
o^uBna na 'so^aiauoa sojuaiuap noa JBfBqBjj souiaaanb soajoson anbaog
'upianunSif nj ojaadsau uoa jviuiou souatu o srnu vas A 'ojaviisqv sa
ajin uanq \a opoi anb 'sa^oi.ia;uB sauoiaoaj ua ojsia somaq By

aasq as pAin
-sap p isb y -piaajBin uapjo ap SBApisod sssoa ua Bjsa omoa opiBjj
-sip 'souani anap b^ pianaS ua oaqqnd p 'oiqui^a na 'anb 'souibjj
-uoaua sou A injwidsa pp Binjpa jo^bui Bun aSixa 'visa anb ua ouvjd
\a ua jvisa lod 'j(oq ap Bjnjuid b^ ap upisua^duioa B[ anb 'jBsajuoa
anb ^bjj "BjspjB pp aiuaSqjB uppsnjis bj; jqB ap A 'ouBJjuoa oj; aaaj
-uoaB jCojj -pnjuidsa uapjo ap o\ opoj b uppsaipap jojCbui Bun ap
BjuaA (uppdaaxa oAps) sodmap sojjo ua upisuajtluioa jofaui Bq pap
-uajua ajainb oSan^ y! 'Bjnjuid b^ b oiJBpunaas Anui uapio ua auod A

�base. Ni quiere ni necesita apoyarse en ninguna otra pintura. Muy
al contrario: nosotros seguimos el proceso natural que impone coda
obra.

Ya lo dijimos el otro dia: la pintura es una X; y, siendo todas
las pinturas, no es ninguna de ellas. Es, pues, un concepto, que si se
intuye, no puede encerrarse en un marco intelectual; por esto no
puede explicarse. Tampoco, por eso mismo, no puede ser punto de
referencia.
Quiere decir todo esto, que, por muchos caminos pueden los
pintores acercase a ella y que solo nuestra intuicion podra, en ultimo
termino, juzgar de quienes estuvieron mas proximos. Sera, entonces,
por un concepto abstracto, por la geometria, por el tono; y despues,
por otras cualidades mas distanciadas de su esencia. Es decir, que,
con la pintura, pueden realizarse obras admirables, pero, siempre
seran, mas admirables, no las que se hacen con la pintura sino lo que
ella da, podriamos decir, con su presencia: una pintura en si, que es
la que buscamos.
Si, eso buscamos: la pintura en si. Algo absolute Y a esto todo
lo hemos sacrificado. Por esto, quizas, nuestras obras aparezcan indigentes.

Tal ideal, que es el nuestro, no pudo serlo de ninguna epoca
pasada. Estamos, pues, sobre la pista de algo muy profundo, que
naturalmente, no alcanzaremos jamas, pero que al menos lo habremos intentado. Llegar, pues, a ese nivel, es la lucha de cada dia, y
yo no me excluyo entre los que luchan. Y asi yo quisiera que fuesen
vistas nuestras obras, y que no las metieran en la clasificacion comiin.
Porque cada una de ellas, representa ese esfuerzo, y no son lo que
cree generalmente el piiblico. Y tampoco "estos muchachos del taller"
6on lo que se figuran. Pues que sigan en tal via, y ya con consciencia de ello, significa mas de lo que pueda dar la apariencia. Pero,
es claro, nada de esto tiene importancia, pues lo que la tiene ya
sabemos que es otra cosa.

Creo yo, que con el vocabulario comiin de los criticos de arte,
y los topicos al uso, no es posible decir nada que valga de nuestra
pintura. Y mas que eso: que, en realidad, no se puede decir nada.
Es lo que es, y basta. Por esto, nos liaran reir, si dicen, que esta o
no bien de color, o de dibujo, o de composicion; o esta bien de color
y no de dibujo. Porque nada de todo eso entra en esta pintura. Es
de una pieza, no tiene partes.
Debe, pues, verse asi a nuestra pintura.
Volvamos al principio: la pintura es una X. Como dije otro dia,
todos, implicitamente sabemos que es, pero no nos es dable expli— 156 —

�— LSI

•oppoui
nn aius 'Bipaq '.ipap sa 'vjoaiip xas anb Bjpuai anb ^ (Bpmxisuoa
isb ojad 'ojsjjvintnu nunjuid oisa jod ^) sauoisuauiip saxi b Bjniuid
B[ b ops axaipx as anb Soisa ua uopuaiB Bipnm xauod anb 'sand
'Abjj •atuatuvaijafqo uaiq souiaci anb oj ipspxaA bj sa auaiisos as anb
oaiun 0[ '^ "Biapoij Bsoa oisa jod iA Sbisbjubj Buq 'o[p ap Bpuapsuoa
jauaj uis BApafqns Bjnjnid :uaaBq sopoi isbo anb soraaA anb o\ sa
an) 'BfnajpiJ Bsoa Bun B^as isb BBq as anb oq #oapsB[d oqaaq pnbB
jBzipaj 'pauid ap adpS nn ap 'opnawanb ou A 'isb s^ 'ssspaad uarq
sbiujoj SBSJOAip Bapuaj anb A 'jB^napjBd naiq 'ouoj ap otquma un
vuas anb 'ojuamSBJj Bpsa opnBzqBuB 's^ "p^pjaA Bun somajEJtoj anb
'OJtnosoJBp p opnapBq oSanj A ojsnC oppuBfnqip 'sa on 'oiafqo nn
ap ajpjap p noa essd orasim oq 'sonoj ap o^unfnoa im ap Bjsand
-moa B^sa Bjqmos p^ 'somaaqsny 'japaaojd ap somaq omoa isb sa on
'o^[ 'opEjunpi Bq anb OAijafqns o\ sa :BsonB^na Bsoa Bsa somBinid
A SsoniBUBSua son ojad isomaa^a o^ isb o ojsp somaq oq •ojafqo nn
ap a^i^d o a^p^ap pj Jojafqo un Bjaajiojd anb Bjqtnos pj somaji^
UBzipuB : aiuauiBAijafqo naiq j^a A 'oAijafqns o[ b op^\ ap j^qaa anb
"JBzipuB anb somauaj sains 'sisainis enn b jBa[^ bjb^
i sa sand 'oasp ua naiq ojsa janod b soms^ *anod
-aajui as oAijol'qns o^ anb sa A isoinaA on A souibjiui 'oja^ 'pspiaA b^
b jBAap ap Bq son aadniais 'BJnjuid ^\ ap psjaAinn oidaanoa ^q

•ajnanaajj sbhi p sa osbo aisq ubsbob^j anb
somajpnai ajuaniBsozioj 'saanojna A isa^ojuid soijba ap nnB A 'jojnid
nnS[B ap BJanBin bj na soinaisa anb pa^j sa 'B-m^uid b^ ap psiaAinn o\
ua JBjsa ap zaA ua 'soinaaBq Bsoa pi is anbio^ 'opinasap p omoa
B^a BpBq 11 soujBfap ou A 'vj^a ap pasiamun o^daauoa un Avq anb
'aiuasajd jauai ouanq sa 'asiaa^q Bjamb anb Biqo Bun ajqos jbhoix
-apai p BisBq A 'B^niuid b^ ajqos iBuoixapaJc p 'aadniais anb taiusi
-jodmi oSp ^B^Bjqns Biaisinb inbB ^ "Bpuawadxa v\ opuBJisom opt
BjqBq a[ anb 'aiJB p SBAiiBpJ sbsoo SBjpnbB sspoi ap aiiBdB tisnasna
apand oiisaBin un anb Bjniuid b^ ap aijsd b^ 'Bisa Bjjas ^ -saioinid
soxjo uoa xippuioa apand 'sbui unB 'jnbB A (sjp onioa sapsxaAiun)
SDtanijsqn uos sa^aj sa[Bq •sa^a[ SBixaio b Biafns Bisa Bisa anb jixqno
-sap apand •—Bxninid b^ ap psiaAinn sapt b^ ap opuaiiJBd axdmais
A—• xoinid p 'apand 'xspnas ap somBqB^B anb oisa ap SBtnapy

•8A bj p omoo ap oxaBpniis nn Bp sou
-nid B[ ap Bapi b[ ajuaui ns na Bfij opuaiuai 'sand '^oinid BpBq
•apBioSBni Bas anbnnB A ivapi vjos nun ap naixsd sand 'nappnioo 'sou
-am o SBin 'anb sa Avx{ anb oq -aaBq o\ anb pp oidoxd sa 'ouboib asa
jiiqnasap Bisd jbhozbj ap opom p Bissq A ^sas p ungas soinqixiB sos
-xaAip ap aispax o[ oun BpBD 'oxa^ •a^qpsouSoani oSp sq 'BpBaqdxa
apand aipsn 'soiuijajax sou anb b somaqBs sopoi is anb 'pspinpiQ bj
ap oidaauoa p uoa anb oSojbub oSjb Bssd oisa uoq •ouisiui pa sa anb
oj •—psxaAiun oidaauoa asa ap—- Bfp ap Btnoi 'joiuid Bpsa ^

�Cuando uno considera de cuantos pequeiios detalles, esta heclia
una buena pintura; y cuanta atencion hay que poner, a fin de que
no faltemos ni en uno de ellos; y por otro la do vemos a los criticos
de arte con sus frases huecas y con sus vanas teorias; y que ni los
mencionan ni senalan, tal como si no existieran; y luego a los pobres
pintores, empenados en querer hacer algo admirable, sin saber; tan
grande afan y tanta vanidad; y tanta ilusion. Porque, a pesar de
que lo que buscan, ante todo, es dinero, tambien estan en la ilusion
de que hacen algo extraordinario. Ademas, por que hay bastante
gente estiipida que se lo dice.
Y bien; esos son los grandes artistas en cualquier parte del globo,
y a los que el oficialismo respeta y apoya. Por eso he dicho mil
veces, que estar en el mundo o en la pintura, son dos cosas bien
diversas. Es ser o no ser en el espiritu; pues el verdadero pintor
viv^ en eso y para eso. Y es cierto que tiene que eausar gran^ irritacion, el ver que tantos vulgares quieran Uamarse pintores; y que
tantos criticos se den importancia simulando o creyendo ser algo, y
pretendiendo ser guia y arbitro de los otros. Dicen que Cezanne les
rogaba que no se ocupasen de el.

Si consideramos las enormes distancias que van, de unas a otras
pinturas; por ejemplo de Giotto a Velazquez, de Mantegna a
Tiziano, o de Miguel Angel al Greco, nos causaria asombro, si se
nos dijese, que, a pesar de tan opuestas maneras, algo hay en todas
ellas que les es comiin, y que por lo tanto, las hermana: la geometria,
el tono, la calidad. Pero todavia algo, que es mas dificil de definir:
la huella del verdadero pintor.
En niguno de estos grandes pintores, no falta nunca, por otra
parte, lo que podria llamarse el rostro de la pintura: eso tan misterioso que no es posible definir. Y que podria senalarse en cada
obra: aqui esta la pintura o aqui no esta. Y el pintor, que la busca
afanosamente durante toda su vida, siempre estara en duda de si
en sus obras, esta o no esta.

Volvamos al concepto de Leonardo: "La pintura es una cosa
mental". Pero el lo realizo solo en parte. Vio una imagen ideal, pero
luego quiso darle toda la apariencia de una realidad. ^Seria esa la
formula verdadera de la pintura? No. Tendrian que pasar muchos
siglos, antes que se diese con ella. Debia irse mucho mas alia: desembarazarse de lo aparente. Y es que debia establecerse, como yo lo
he hecho, de que la pintura es algo de independiente, que tiene su
base en si misma. Es decir, liberar a la pintura de toda suerte de ataduras, para que existiese por si misma. Entonces, levemente, dar entrada a la forma, pero, despojada de toda materialidad: seria el
esquemm geometrico. Y, por el momento, estamos en eso; es decir, en
la pintura en si; absoluta.

158 —

�— 6ST —

•oueranq oj ua
o.iod 'is 'ojoBjjsqB ioiaBJisqs oj ua ojad 'is ouButnjj 'sisajms bj ua
Bjsa oa b^ 'onBiunq oj ojps ^p is o (mvihomoj^[ ap ossa ja) Bapi bj ua
ojos opanb as ig "ouqijinba jbi ua Bjsa ou 'asa ojSbjiui ja bzije^j
ou JOjuid ja is 'ojsa jod j^ •otaojjsqv aonq as ouniunq oj anb sand
'jiaap aaain^) 'oumuntf oj 'napf vj A ^~napi vj Bas ow&gt;iunt[ oj anb ja ug
^sbiu B^sa so[[a ap pna ua? 'oja^ 'oujapoiu un ua o 'ouijuBziq on
ua o omvizix P n^ ^o^aH^) \a ua Bjnjuid b^ 'zan^zy^a^ ua Binjuid
B[ upap anb souiBjjpuai 'ajuauiBjaaj^oa JB^q^q B^nd isb j^ "biujoj
bj;o n Bun ua Biouajsixa jaua) apand isb ops A ^BziuBumq as 'napi
[Bj anb 'jiaap s^ UBzipaj Bpuajoid .lojurd Bpsa anb oj ap apuadap
o^ad 'vuntwd nj ap pasiaaiun vapt / ap auaiA opo^ *ajuapuaasBjjui
piiojBiu uppdaauoa ajqod Bun Bjas 'sbsoo ap sauopsiuasajdaj jod
asjaajafa aod 'BjsiJBjnaiiJBd sa is A iBjnd 'jiaap sa ivopajsa sa uop
-daauoa pi 'psjaAiun sa aisa is ^. 'vtdoud •uppdaauoo ns ap ojovjniwis
un 'joiuid [a 'soujBp ap p :oumuny ojao un atuvtpaui pnpijiqjsod
po% ajsixa anb 'jpap sg -joiuid [a Jod BpBipsns jas apand ops p^p
-qiqisod pi (oiyuijui p Jiaap souiBjjpod) SBjniuid sb^ sspoi uaqsa
'Bjniuid v\ ap psjaAiun Bapi v^ ua is anbjo^ •wjntutd vj ap p ou ojad
'vsoa mjo ap muajqoud p qiApsaj anb asjpap Bjjpo^ "BJniuid B[ BJBd
aiiiui^ A ^oiuid B.iBd aiiui^ iaiiuii[ sa opoi NViHaNOj\[ ua A 'saiiuij[
auaii ou :bsoo bjio uaiq sa anb somaA 'B.miuid b^ ap jauai souiBpod
anb uopmiui v\ JL "ai$a anb sbui ppanb ou vA anb 'buijoj pi ua
Binapojd p oiSupisa^ •baiibuiSbiui aiuauiBind uppnps Bun 'oaia o^
'ang -uqianps Bun P^ns b^ 'sand 'anj o^ 'opoi opapjad ap anbanji
b anj ojad 'Biniuid b[ ap oinpsqB o[ b jBa[^ osinb NViaaMOj\[

j sapspiuMoua sapi JBisaiJBJiuoa anb A^\\ s^nd 'ozianjsa p uap
-opaj 'Bsi.id asuap! : aiuauiBpBJuoq UBfBqBii A uapuaiduioa vA anb so^
b 'BiJip oisa ^og 'uppBiidsaj uis asjBpanb B^^d sa bsoo Bg •ounSp
aiJB uis Bsoa pi aiUB aioqma as A ajdinoa A Bpi?Jistqt jod asjauai
Biainb anb aiua^ B^Bq anb 'apuajdiuoa as ou anb bsoo sa ^ "BP
-uaiJBdB SBun soiUBp BJBd apBSuadsipui p in 'so^p ua ounSp uaqos
^^q ou anbjog uoad oqanui u^isa ^baiibiiiui Bjniuid jbS[iia bso
ua uBisa anb ub^jo i^[ "oipip aq anb sosa uaasq anb Biniuid bs[bj
b^ uoa opBJBdmoa 'ajqou jniu o^p sa 'saaaA SBqonin opBaiian^d opaA
opipod aq ojt ouioo 'aiuauiBJaauis oqaaq 'oAiiBiiuii omsipiniBu |g
•Bisa opujaAjad oi^sq anb 'aiuaS bj ap oisn^ p sbiu
UBiiapiad ou ]^ -zed ua ojuafaQ ^ojjauBi uaqss ou is 'oiuamnjisui asa
ubiuoi anb B.iBg? 'noa ou A aiuBjap uauai} anb oj ap pnpjaA bj 'sa asa
sand ioauBjq ja ua sbiubC ubjbp ou 'ua.ni ^nb sbui jod 'sand 'ouba sa
uaaBq anb ozjanjsa ja '^ "Biniuid bj ap saJopsuBjojd soun 'sajouas
'sapaisn uos 'uos oj ou sand 'somsim is b sa^oiuid uauiBjj as o\^ 'jioap
ap sorasqBaB anb oisa opoi 'nasaipnd is 'uasBiipaui A 'ssjai ap sajop
-Bujnj)i?quia sosa sopoi inbB uasaiup anb ouanq Bijas bjoijb j^

�La sensacion de un tono o de una forma, si la da el pintor tal
cual la ve, no realiza la pintura; pero si, destacdndola y geometrizdndola, la transmuta era piano de color, de manera bien concreta,
entonces, tal tono y tal forma, pasan a ser elementos abstractos, y
entonces tenemos a la pintura en si. Porque, entonces estara lo humano en lo abstracto, y, por este hecho, tiene necesariamente, que
ser, lo abstracto humanizado. Y en medio de eso, estara, ademas, la
naturaleza. Y asi tendremos, en una sintesis perfecta, lo abstracto, lo
humano, y las formas de la realidad. Pero, esta sintesis, puede realizarse con mas o menos libertad; es decir, o acercarse mas al aspecto
natural, o bien realizando, esquemdticamente, dicha sintesis. En este
caso, la pintura, se libera por completo. Tal pintura, sera absolutamente mental, pero recogiendo la esencia de la naturaleza y el impulso y la vida de lo humano.
Enero 29 de 1949.

LECCION XXV
Cuentan de Milon de Crotona, que era un piigil de la Grecia
antigua, que estando en una ocasion refugiado con un amigo suyo en
una cueva, de pronto unos sordos crujidos dieron indicio de que
aquello se iba a desplomar; pero Milon confiado en su extraordinaria
fuerza, en vez de huir, como su companero, quiso sostenerla, y le
aplasto. Tal es el castigo a la temeridad; la cual es locura cierta;
pero a veces, tal empeno viene de que un hombre se lo juega todo
por algo que le es muy caro. Pues bieti; quien ama la verdad, sea en
la forma que sea, es capaz de tan desatinada hazana, y de esto hay
miles de ejemplos.
Hoy, querer imponer la verdad, en pintura, despues de mas de
cinco siglos de estar en la imitacion y la apariencia, parece tambien
cosa loca o temeraria; y, sin embargo son muchos los que, sea con
sus obras o con sus predicas, lo han intentado. Y yo puedo contarme
entre ellos.
Tal como un cancer, que se enraiza en los mas profundos tejidos,
y que, si se extirpa, renace por otro lado; asi, el naturalismo, la imi
tacion de la realidad, el tema, y otras tantas cosas que tienen un
origen comun, diriase que, como el cancer, la mayoria de los individuos, pintores y no pintores, lo tienen enraizado en lo mas profundo de su espiritu. ^Y quien sera el insensato que intente desarraigar tan gran mal? ^Desalojar de las mentes tal error, y sembrar
alii la buena semilla? Y, sin embargo, y pese al razonamiento, ya
hemos visto que hay quienes lo intentan y lo han intentado. No importa. ^Que dijo Galileo? "Eppur si muove". No venceremos, pero
al menos nosotros, nos pondremos en la verdad de la pintura.
En la mitologia griega habia dos Venus: la Venus Urania y la
Venus Demotica o popular. Podra, pues, haber dos pinturas; una la
olimpica, la alta, la pura, y la otra de barrio, traida y llevada por
la vulgaridad. Entonces, cada pintor podra escoger la que le cuadre.

— 160 —

�II
— I9T —
asa uoa iaA anb sp^u anai^ on 'B-mjuid By op
pcpaoA By _j_ "^aj BiouaiJEdc By sou.iep ap aiJB ya sa (ojnasojBya p
sa on anb) zny By b BpBJiua opuep 'sauoisuauiip saj^ ssy ua ajjB yq
•ojuaiuitaouajj jap saiuv X (oyjBiisoinap ipua^aid otnoa) nimann
as anb asa sa 'aj^ ouapopuaa \a 'anb jaaia anb uauai}
sbjsijjb soy ap By sa uaiqunn anb) pBpipiuain Bsa 'sand

* (joad o jofam sas anb jpap
Bxamb ojsa anb uis 'sodtnaij sojio ap By on L 'ssa sa Aov^ ap ajqxnoq
pp pBpypiuam bj anbjo^ qa ap apBzBjdsap epnajajd anb o[ opoj
jBidaaB jod BianBundaj B^ A 'BjsipjnjBU aiJB p anaij anb ojnaniBa
-ipajd p iqs 8Q qBijajBui oy B^Bd A ua jiaia anb ajnaniBSozjoj anaij
ajqinoq ya 'sntua^a sapvpuaa ap opunui tin aisixa on oaxsjj opnnm yap
Bmiana aod is 'anb ap 'saaaA sbiubj oqaip aq nA anb oy jyiadaa anb
Bjapnai natqniBi Bjoq^ inbB ]^ "soy^is jod sszinb Bjjpnajap By hiib
anb :joad oy lj^ 'noianyoAa By opxuaiap Bq anb A sbiubC jBuopuBqB
piqap on anb aan^a yg * (npiaanjisnoa lod A oioBijsqB a%iv .xod somap
-naina anb oy sopoj naq^g •jyisisnt anb Xsq on A 'opnnam jod saaaA
SBqanm inbs opsaiydxa Bq as ^A ojsa opo^) -aanBa oaap^piaA ns op^jj
-uoana Bq on anb sa 'upioatu^sqv vj A upioaruisuoa vj b B^ayy on aiie ya
is 'anb 'jbhiiijb ua sojsaiuoa nB^sa (jvuaua^ ua a%xo ja ua popuaa By
apuop J3A opiqss UBq anb soy ap) Aoq sbisiiib sajoCam soq

•ojund ns ua sbsoo sBy Bnod ojio n oun anb ap Bjoq sa vA anbiod
sBinapB 'ouis 'ojsa jod oyps on A iyBaipBJt uaiq jas anb jiBq 'pusS as
anb oy aauBijB as souam ys A 'opoi Bp^aid as on anb ap uij b 'soijo
-sou oqaaq soniaq anb so^Cbsu^ soy A (soiSijsaA nspanb in isbo y^na
yap) oiuapom ajjB ya oziq anb uoianyoAa By ap sandsap A 'oinamom
a;sa ua 'oia^ 'oy^Bqaid anb oSnaj on ojsg 'Jiaap ap oqBaB anb oy ap
b A 'ojuaimiaBuayj yap soiisaBin soy b oaauaA A opsianaA ayj

•soySis ap joiio nn sa anb A
b oa^iib am bX oa otnoa 'oq^ojsa ja :BisyinaaBnai upiaipBij By
aiuam By na jauaj ap anaiA o^sa opoi ^ -onisiin oy jaa^q Biipod B^ainb
-y^na anb aaaind anb Byyianas buijoj ysj na bsoo X ^Bzaiqod ssniap
soy b aaaiBd 'pBppiyduiis yBj 'saauojua 'o^a^ "ojapspiaA jas ns ua
ByjBfap X 'Bjninid By BniniiB X Bjpoo anb 'oiiBjiSBjBd osa opoj ibu
-iiniya anb 'sand 'XByj -yBianasa oy a^isanm as anb ins uvjuid ap opoui
uu Bniadaad as isb X 'sojjo ap usualj soy 'saioiuid soy ap biioXbui
By 'saynna soy 'Bjay^d ap SBjmqoAua X soanii soy :ioinid ap oiaijo yiA
ya Bisa 'owisimi is ua vjja ap BiyBj b 'anb 'Bjnjuid ua omsim oq -pniyi
-ynra By b Binsana anb ya sa 'ajsa 'oja^ "ouiopB ya Bnapsaq -sa omoa
yBj asiBiisom B^SBq ay iBdraod bhba noa 'pspja^ By Bujops as oj^[

�Pues Men, si de manera clara, se nos muestra hoy, esa oposicion
radical entre esos dos artes, que responden a dos mundos distintos
en el hombre, por que no hemos de decirlo rotundamente, que, tal
arte naturalista es un error, y por esto un estorbo, ya que obstaculiza
la evolucion de nuestro arte? Debia decirse, y yo ya lo digo ahora,
y caiga lo que caiga. 0 que no caiga, ya, que no creo que teuga tanta
fuerza mi palabra. Es mas: creo que no debiera contribuir a mantener este error.

Pero este error tiene que subsistir, ya que no sabria, sin el, subsistir la verdad de la pintura. Es ley que subsista, ya que obedece al
dualismo que hay en el fondo de la composicion del cosmos. Lo cld
sico y lo romantico —como tantas veces hemos dicho— que tienen
que moverse guerra eternamente.

Es cuestion, pues, de adoptar una posicion neta, y es la que hemos
adoptado hasta el presente: estamos en lo cldsico. Y entonces, y hasta
donde nos sea posible, ser consecuentes, y conservar tal posicion en
todo orden de cosas.

El romantico esta en lo multiple; el clasico en lo uno; fijo, igual
a si mismo. Y lo multiple esta, necesariamente, en lo temporal. Por
esto, romanticismo y naturalismo se identifican. Podemos, pues decir,
los que estdn del otro lado y los del nuestro, sin que quepa ofensa
para nadie.

Ahora, lo nuestro, debemos adorarlo como una verdad sublime.

Y ahora, tambien, se suscita una cuestion grave: Dios y el Dia
blo, que trasparentan en estas dos opuestas concepciones del arte.
Pero, es claro, no la representacion simbolica de un venerable anciano
con barba blanca, ni la otra de un ser faunesco apestando a azufre.
El cldsico, pues, y el romantico, penetrando en lo esencial a sus dos
respectivas posiciones, tienen que encontrarse con esas dos concep
ciones universales.

Jiizguese, pues, la importancia del arte que pretendemos hacer.
Y que, bajo la apariencia de algo muy simple, puede darnos lo mas
elevado y profundo.

— 162 —

�— 91 —
opuoq^ 'sapspqBa A sbjoubui 'so^jsa ap opuoj b jopaaouoa '^jqBJirapB
Bja2axa 'ojaj -sodmaij sojjo ap ajjB [a Bjanj anb o[ ap Biauaiaeds Ban
anb sbui a^p opnd on ojsa jo^ *uij [a Jod pznanioa anb 'jiaap b 3[ba
-inba [cna o[ iopvjjnsau un so[p ua anj anb O[ 'so^jsa sapuBj^ so[ ap
ojpipB ajJB p na A soAiqmijd so[ ua pjimi 'joi^adns opunw un ua ma
-uaaja vj opis Bjaiqnq anb 'Biqap apuop ap jpjBd opuaipnd on 'son
•pu^ so[ b jBjniua opuaiianb 'saouojua ^ •sajofam so[ ap ajJBd jod
ojsa SopBasduiBsap opBJjuoaua Bq as 'b^siijb p 'aj Bun ap ojpg

am xnbB a^jB anb b lapuaidmoa usjp
-od sopoj j^ -BznanSjaA Bun nos anbjod sojjBptAp anb ^^q anb 'nne
sojio A 'sopBpjoaaj naaa^am in bA anb 'sojio ABq sand iBiJoSai^a Bjam
-ijd ap ajas [ap asopnBjBjj 'ojsa opoj j^ *Bni[B nis A [Biaijjadns oSp
na o 'uoiaaij Bun ua nejsa o 'anb ap Bjuana asjsp uis inajnasip A ubj
-[Bxa as A 's^jqo sa[Bj noa UBsapqma A UBjusaua as A 'naiq soiuba anb
naaia 'otJBuijnj oiainfajd p na u^^sa anb so[ oja^ -soinBjsa jsy "jasa
anb Bijuaj anb A 'uopBjuojjuoa ^iJjns Bpand on anb iqs ap 'Bianai
•sisnoani ns jqs ^q 'BiauaijBdB ns JBp opijanb Bq sou 'SBaoda sbjio ap
ajjB [a opuBipmsa 'p^pipunjo^d A Bianajsisuoa joabot ap o[iB}op ap
nij b A 'osa ou opu^na ^ 'sssoa sb[ ap saaBSnj soiaadss so[ na opB
-BAip Bq '[Bs^aAiun o[ ua uoiaBaja [buijou eon b opBA3[[ apaqsq anb
Bjjpuai anb 'BUJajut Bjospdojd Bzaanj Bun ap 'oj[bj '^ -njuidsa ns
ua opiuajuBUi Bq o[ A sbiujoj sns ua operasBjd Bq o[ 'oiJBj^uoa [a jod
'anb ouis 'ajjB [a o^sa opoi b opndBasa Bq on ^ "Souisiabjb SBiiJtoodtq
a sospj Jod 'saaaA b 'ojjaiqnaua [bui 'ajuasajd [ap oju^osqw ouisvpij.
-ajviu [a ua auinuai 'jBuopiqoAa [e 'ojuauunsuod ap ajuoijaoo [Bi anb
'jBUBjjxa ap sa ou 'isb ^ "^oq BjsBq BJBjnpjad anb 'nua voanu Bun ap
ajJB [a BJag 'oja[duioa jod opipjad Bq as osoti[aj opijuas [^ -Bzanbij;
B[ b 'uij ua ^sajouas sapu^is b A sajopsjadurq A sa^a^ b uaiquiBj
isb ^ #[Bi b omoa aAJis a[ 'ajuBjJoduii sbiu aiuaqa B[ Bisa[Sj B[ opuais
'anbjod sa 'soso;Si[aj; soaijoiu buioj is 'jC iopunui p ua ouis 'oiusia
-ijsiiu pnbB na vA on 'ajjB [a 'aAi^ "Buajjaj A [Bnsuas bujoj as sbui
ua sbui ap 'anb 'joiiajxa aiuauiBjnd uoioejuasaadoj :ojiboi 3A[anA as
'B[p jod BpBJidsui Bjanj anb o[ 'saauo;ua A 'a^uauiBsojqtuosB aBaap
Bjsa i\^ I^!S P ^ia^q 'ojaj "auaijuBni as aj B[ ^ 'sojubs ap SBpiA A
sauoioipBjj sb[ A oi[auBAg [a Bj^sn[i bjjb [^ "joijajui p A joijadns p
'sopunm sop so[ aajua upia^pj B[ uiib ojoa sq as ou anb 'Jiaap sq
•ajJB [bj ap uajsos [a opuais Bsoii[aj as^q b[ an^ig -opoijad OAanu
a^sa uBiaiui o^joi-^ A anq^uii^ -jB[ndod jajaBJBa un jbuioj BJBd 'o[ijsa
ajsa ap Bixopojao B[ ap BdiauBiua as '^[x o[Sis [a BiaBq 'saJouaiuB
sauoiaaa[ ua o^sia souiaq ouioa 'ojad 'oaiipS ajJB [a sbuiioj sop ssjsa
BJimnsaJ oSanq •sbuijb[ sbuwoj sb[ ap opuoijJBd 'buio[ ua [Bjuap
-paQ B[ A 'oiauBzig ap pjuaijo b[ :sbjuusi[i sauoisajdxa sop Bp ajJB
p 'omsiuBijsij^ pp so[Sis sojaraijd so[ apsag •BisiJB[naijJBd A pjod
•ma) aouajui opunm un A psjaAiun joijadns opiintu un axjua uoiaB[aj
:jiaap aaainb 'souiuuaj soj^o ua oqaip '[Bna oq •BsoiSi[aj asBq Bun
ajdmais auaii anb souiaA 'sajB2n[ A sodmai; so[ sopoj ua 'a^JB [g

�I

en tal sentido, profundizo en lo puramente pldstico, y, de tal hecho,
bien o mal surgio un nuevo arte. El cual en buena parte abandonado
tras locas fantasias, si asi demostro la inconsecueneia de sus cultivadores, no menos su insinceridad; y quizas, aiin la falta de una entera
comprension. Porque, de haber comprendido lo que a nosotros nos
ha sido dable comprender y sentir, ya no en lo superficial, sino en
lo profundo, a menos de una absoluta falta de consistencia moral,
no hubieran cortado para ir veleidosamente tras de caminos sin salida.
Ilusoriamente, pues, se ba mantenido un prestigio, merced a una
tenaz propaganda, que, a manera de cortina de humo nos ha impedido ver el valor de lo que tanto se loaba. Pero, para ser justos, hay
que decir, que sin algo (y hasta mucho si se quiere) de ley, tal pres
tigio no se habria sostenido. Y tambien, que merced a esa misma
eritica o propaganda, cayeron muchas cosas que debian caer; y que,
en resumen, subio de categoria el arte, y por esto fue la mejor escuela
para todo el mundo. De modo, que mas que a ese plan comercial
propagandista, a quienes hay que culpar, por el abandono de la
altura y posicion lograda, es a los artistas. Pues tal posicion significaba, poner a la pintura (y al arte en general) en lo concreto; y
esto era mucho, aunque fuese algo instintivo y desordenado. Por esto,
cuanto mas se considera este hecho del abandono de lo que tanto
babia costado encontrar (la via de la plastica pura) menos se comprende que asi haya sucedido; y menos aiin, si se piensa que fue
para pasarse al enemigo, el superrealismo, que como he dicho, no
fue otra cosa que una vuelta al romanticismo. Por esto, ya en otra
ocasion dije: que los que trabajaron con mas ahinco en encontrar
los nuevos valores, si luego se desinteresaron por ellos, fue porque,
en el fondo, (si bien por inteligencia los reconocieron e hicieron obra •
dentro de la nueva estetica) no los sentian. Y esto explica este hecho
del abandono de la incipiente posicion constructiva, que es decir
elasica; porque netamente, eran romanticos y no clasicos: basto que
apareciera el superrealismo para lanzarse jubilosamente tras la nueva
tendencia, y, lo que es mas, sin arrepentimiento. Y roto el muro de
contencion, que era la posicion elasica, ya todo fue permitido: decorativismo, expresionismo, deformismo, freudismo, etc.

Y bien: ahora, en medio de los restos de tal naufragio, a noso
tros nos toca, no reconstruir sino construir de nuevo. Y construir con
otro espiritu; es decir con atencion unicamente a la labor, y con toda
fe. Pienso que lo turbio que hubo en todo aquello, ya no nos perturbara a nosotros: la griteria, el histrionismo, la orgullosa posicion
de los privilegiados, el trust de los marchantes, la politica de arte
bien organizada, la eritica venal; si bien, tambien aqui, a pesar de
ser un medio mas tranquilo, otras cosas no menos perturbadoras nos
molestan.

— 164

�— S91 —
•orasiuoisajdmj p om^is 3nb 'sBjaij sajojmd so; ap 'saannf
so; ap Baoda b; ang •orasiqn^ pp BpBpaniAsap opoj pp j^panb
osinb BJnjntd pj 'j^ •Bjnjuid ainauiBjapBpjaA oziq as 'sand 'sijb^ ug
•saauojua Bissq oqaaq ^jq^q as anb o; Bjapisnoa as is 'bsod atnjoug
•oaijsB^d a^nauiBind o; na uopuaiB b; spoj jBJinaauoa BJBd 'ojxaj
-ajd on omoa oppoxn p ibhioj :ojsa b ofnpaj ag *sijbj ap 'vund vini
•uid BpB^uBaap ub^ b; anj anb o; 'Bioqs jspjoaa^ ssmap tuBjsa on ojsa
jo^ • U9 Djnjmd vj JBjjuooua ap o^pjd a^sa na soraeisa

'saiotmd soiiap noa somapnaina somajpod 'sand
^son^apna^na souiBijpod anb sa? pnsdsa p A aqBJB p 'o[d
-mafa jod 'SB^niisip SBn^na^ sop somasspsq ig 'asjBUBiixa anb Jod vv[
on 'pjnjBu Bsoa sa anb ouioa anb A 'oiJB^juoa o^ opoj onis 'saapp
SB^iaq^pd sojioson ap ajadsa as on anb j^ •UBJBjnnf as SBmsf uba
-pnAaj as anb strm aod 'anb 'ajSBniA p A appaB p o 'biiSb p A oSanj
p sa O[ oinoa iajdmais Bind Jas anb auaij 'Bjsondo szapjniBn ap ^as
jod anb b^ 'sapBqpnoaajjr so^tmana sonios anb 'uaiquisj sappap
ajnacuBOUBjj j^ 'ops^ ns Jod b^ba pna np^a anb sa jofam o^ anb A
'soinBuijBsap anb A 'bousjijb spjana BJisann na UBisa on anb ainam
-BauBjj sappaQ -jorani o^ Bjjag ^Bjanpnoa p^ JBAjasqo on anb Jod?
a^jB ap soappa so^ uoa A 'sajojuid SB^apa so^ uoa inaiq sanj
•JBapaBjd ap 'im BJBd sonam p 'jpijxp ojad
'Bxnpjoa ubjS ap bsoo 'naiq ^nni opajsd am im b o^s^ 'BzanbnBjj
Bpoj noa 'Bas nainb bos 'o^ip o; as saauo^na j^ *pm JBninua^ anb
nsjpnai 'a^nampiBj sanopspj SBjjsann nij p anbjod iBpmSas na
ojaoa 'oj)o ap sanopBjqiA sb; noa ozinomJB on anb ooa opuBna 'ofip
am 'o;draafa jod 'oj^ -soidpnpd so^jap b asjanaiB opBsaaan Bja anb
ap 'BpnaAiAnoa b; ap soniBqB;qBq anb na 'Bip an p^sajiuBiu am pna
p 'orasijpao p na opijam ^nm 'ajqraoq nn b soub aaBq pono[)

•oziq as anb o; na on anb 'asjapuoasa ap oqaaq p na SBtn Bj^sanm
as pspqiqap b; A 'p^pjaA b; oms BSpA anb oaja on oj^ ^opBjjsom
on anb jod? o^japBsap o p^pqiqap ap ojnamora un somiAnj is j^
^onanq oSp Bijq^q on 'praanb as anb o; aj^ua 'anb sa? a;qBqojdai is
ua sa oqaaq p anb ap a^jndB 'ojad ioaavMOa^ naiqmB^ anb aaaiBd
A 'sofnqip sns uoa oziq aa^My aanai^f anb sbjbSoj sb; ap soraaqBg
•appranq pniuaB eon sa on os^a opoj ug "Bppms Biiip ojC anb 'BjaAas
opBisBmap BapjjaojnB Bun naajaCa is ajqos anb 'sajjan^ snjpidsa soj
-jap ap pn^ijoB b; BjsnSsip aj^[ ^Bpanb ap uaqap 'somiaia anb so; ua
'pBppaanis ap sojnamom sojjap nojanj anb vA 'opBjjuoa p jod anb
onis 'opnainod soraBA anb sanopf sosa JBJJoq soraaqap on anb :oj^o
o^sa uaiqmBj 'oaja osa is oja^ •oapiuifap jas Bjaqap sora^^Bq anb
o; ap BpBu anb :o^sa BiABpo^ jBsnad t^ uinjisnoa A asBq b; b aidraais
^ •oaanu ap jvzuauioo anb Avj\ Bjp Bpna anb 'o^ oaja 'ojsa jod
poa oaannaj as ;njij;cfsa aj.qwoi[ ;a anb 'o;qB,j usg

�Por otro lado, alia en Holanda, Mondrian quiso tambien realizar la pintura pura. Partiendo de unos postulados abstractos, dedujo
racionalmente, lo que tendria que ser una pintura absoluta. Toda
expresion subjetiva quedo abolida y tambien toda realidad y naturaleza, quedando, por lo tanto, solo un problema cientifico-filosofico.
Con lo cual esta dicho que no hizo arte. Laudable esfuerzo, que tendra que quedar como un verdadero valor, por la sinceridad y abso
luta fe de su autor y tambien como el mejor ejemplo de pureza
plastica.

Estos dos ejemplos de pintura pura, pareceria que se avecinan
y emparentan con lo que pretendemos hacer nosotros: una pintura
tambien absoluta. Pero nuestra base es distinta, como sin duda ya
se habran dado cuenta. Si decimos: geometria y tono, como base esencial, puede verse al momento, que esto difiere, tanto del sensualismo
frances, como del cerebralismo holandes. Nuestra pintura es mental
y no visual, pero no excluye ni a la naturaleza ni a lo humano:
quiere centrarse en el cosmos. Por otra parte, como elemento
plastico absoluto, se apoya en el tono; es decir, en los valores plasticos que ha sentido y visto el pintor. Finalmente, quiere ser una
pintura construida, afirmandose en el ritmo.

La pintura, tal como la concebimos nosotros, va mas alia del
hecho plastico, y sin que esto suponga que trasbordamos a otro
piano; al contrario, creemos que es, a partir del hecho plastico, que
entramos en los dominios de la pintura. Con lo cual ya se dice, que,
no por abordar pianos mas superiores, deje la pintura su base. Lo
que es ella en esencia, tono y geometria, ira ascendiendo, sin dejar
de ser eso.

Supongamos, por momento, que Velazquez vuelve a la vida y
a la tierra y que nos hace el honor de visitarnos, aqui, en este Taller
en que estamos. Mira estas pinturas que hacemos, y dice:
—No comprendo como ustedes pintan de esta manera; porque
aqui no veo forma, ni modelado, ni claroscuro, ni justeza de tono,
ni hasta dibujo. Y la pintura no ha de ser, en cierto modo, un
espejo de la realidad? Al menos eso ha sido lo que yo he buscado.
—Mire usted, Don Diego. En esos tres siglos largos que han
pasado desde que usted andaba por el mundo, las mentes de los pintores no han estado ociosas. Al menos de ciertos pintores; porque,
es claro, los hay que duermen siempre, y no los despertaria un caiionazo. Y bien: dandole vueltas al magin, al ultimo han entrevisto
otras posibilidades para la pintura, y tras el estudiar y ensayar, al
ultimo hemos dado con esto. Porque, sacando cuentas, al ultimo hemos llegado a esta conclusion: de que la pintura, con independencia
— 166 —

�— L91 —
-sap Bjs^q 'opuayiydaj bji as anb soraaA 'oSany 'a^sa A 'opsaad yBj ua
aBO ajJB yg •onisifBjnjBU ya aaa-redB 'ajuauiBjapcpjoA 'anb saanoiua sg
•apaans anb oy sa A taiJB [a ua ouisijaA sbui Bfixa as 'saauojua 'anb
ouBjpca sa o^_ 'sosoiaa^d sayBija;Biu ap sayBsoyoa SBnjBjsa A 'soaijiu
-Sbui 'so^duiaj sapiiBaS uaaBq as saauo^ua A ^Biuouia8aq B[ b BiidsB A
BjsiyBijadiu; BiBij[ as SBuajy anb ua ojuauioui ya auaiA ojtaj -Bjnd sa
BSOi^ipj: aj By "UBjopB anb SBnua^ui sauaSsmi SBy A soyduiaj souanb
-ad sns so^auB so^ uauai^ •Vfav^jsqv sa Bjnipasa B[ 'ojsjj^ ap sains
'IIA ^ A 8OI^!S SOI 9P BaiBajB Bjn^nasa v\ ap sandsaQ -^ ojSis p ua
'Biaaj-^ ua Bjn^nasa bj B^as :o^draafa un jauod b souiB^ •BnSuara bjjo
v[ 'BJtadsojd A aaaaa Bun v\ anb Bpipaui b 'saauo^ua ^ •vjovutsqv vj A
ojsijvjntvu nj : B^n^uid ua s^isando saiuai^^oa sop uaao[cpjsa ag
•aBn^waAB ajuBsaaajut bjjos anb oj
sa ojsg ^orasipjn^Bn p UBnopuBqB 'ojjo sandsap A 'oun anb Jod?
:asjB^unajd apand anb^oj -o^ub^ ou oaad isapa^sn UBjip 'o^[nj^)
ojaj; ap p^pja^ 'SBUiajqojd so;sa UBjuasaad as anb oaijbjiuii ouisq
-BjnjBu pp souiBfap sou anb Bpipaui b sa anb :oisa sa ^ 'souJBiuaiJO
apand b^ 'opora oj^ap ua 'anb 'bjsia Bjaraud b B^uasajd as oS[y
•Buiaj ajsa
aaqos OApnA ojsa jo^ "JBJO^dxa Jod oqanui Bpanb utib anb aaai^d
aui 'SBapi sapj a.iqos opBfBqBjj souiaq anb oqanui o^ ap jesad y
^SBsnBa sb^ uojanj uij ua 'sapna A 'osa ozuauioa
apuop jod A ouioa? 'SBtuapB y ^ound vunjufd v^ b jbS^^j ja.ianb
p 'uaiquiBj 'anb ^o^? ^atuauvdv oj opuBfap 'ajiB p ua o%9iouo^
o\ b jBSajq jajanb ap 'soub soun aa^q apsap 'ubjb ajsa anb joj?

IAXX \tOIDD31
•OAijBsnad anj as A ^ajqisod Anva oa^a og—
•Bjjsanu
bj ap opi^uas ouisiui p ua BjjBjuai^o as Bjn^uid ns 'soaia so^ ap
opunui p aaA^OA asaijiuuad a[ as paisn b is anb ap apnp on A 'rg—
•aaip aiu paisn anb o^ b^pabjbui aj^[—•
•soijsaBtu sojjsanu 'sapajsn
sopoj 'uojtang *sojjo A 'okvioix p ua A 'oDHH^) p ua uaiquiBj ouioa
isb inunjmd ns ua soiunajjsv^ anb oj ^od 'ajuauiBsraajd 'sa 'afip anb
upisnpuoa B[ b opBSa^ somaq is 'y 'oSaiQ uoq 'ajuauiBSiaa^^—•
•SBjqo SBrauip situ ap BunSp ua jaaBq
ajuoiui o[ A 'osa ap ia o^ oSp anb anuaa^a apand y "ojaadsB OAanu
jbj ua auwBnjis opoj pp opand ou 'a^uauiBauBjj 'oja^ #opBAap A
ojnd ^ntu aaajBd aiu anb 'pajsn aaip anb oj ua 'ojqnasap ojy—
•Bjn^uid B^ ap uppnyoAa By ua osb&lt;I ubj8 un sp anb
'jyaap sg "ojipaui opunui un opoj 'iqB jod 'saauoiua aaqnasap y -vim
•uid nj ua ojps jsa oSany ojad 'pspiysaj; By ap oprj-iBd bjj ••Diajvd ns
•ua opunmquioa va anb soapsnjd saiojna soj ua ojos upiauatn ns auod A
ojapoui jap apuapuasap as uojmd ja 'ojuauioui ojaaia ap jyiJBd b 'anb
:buuoj Bjsa ua opBzsydsap Bq as aojuid yap Buiayqo^d ya saauo^ua y
•vuisitu js uod vpstxa B^sa ap a.xdiuais opuay^JBd anbunB 'pBpiysai By ap

�plazar al arte abstracto geometrico. Entonces ya podemos ver la razon
de tal decadencie^ que no es otra que el olvido de un mundo supe
rior para vivir de mas en- mas en lo material. Ya no se rige. el hombre
por principios eternos universales, sino por lo real y relativo, y exije
que el arte le de eso en que el esta.
Lo que hay, ahora, es que el fenomeno moderno parece no obedecer1 a tales causas. Quiero decir que, en pleno auge de materialismo,
surge esa tendencia hacia lo abstracto. Por que?
Sabemos que, como en casi todas las grandes epocas, el elemento
oficial exije del arte lo mismo. Verismo, suntuosidad, idea de fuerza:
razon de estado. Pero, ahora, las nueve decimas partes del publico
exije lo mismo; y entonces, por que, justamente ahora y en tal medio, aparece el arte sintetico, la abstraccion, lo geometrico y lo puro?
Todos los artistas, en los movimientos modernos, al interrogarles,
me decian lo mismo: no vino tal cambio de piano, por la voluntad
de nadie; vino, porque era algo que flotaba en el ambiente.
Un marchante que tenia una galeria muy moderna, Leonce Rosemberg, creo que me dio, en parte, la clave de este enigma. Me contaba que el publico mas selecto ya estaba ahito de impresionismo,
y entonces, en las subastas del Hotel Druot, en vez de adquirir telas
de Monet o de Renoir, preferia comprar antigiiedades. Y entonces,
nosotros, pusimos en nuestras galerias, al lado de la pintura moderna,
esculturas egipcias o asirias, ceramica china o tallas prehistoricas.
Acabo de decir que tales razones del marchante daban solo en
parte la clave del enigma. Asi es. Porque, a que causa obedecio esa
repugnancia por parte del publico a seguir entusiasmandose por las
telas impresionistas? Esto es lo que hay que averiguar.
Si el publico prefirio las antigiiedades a las obras modernas, fue,
yo creo, pura y simplemente por su carencia de profundidad. Porque,
ni plasticamente fueron profundas. Y en general, y en aquel momento, en Paris, todo el arte adolecia del mismo mal. Y el publico se
hastio de tanto anecdotismo y sensualismo. Esta no es mas que una
mitad del hecho este de volver el arte a lo abstracto. El cual vino
aun corroborado por otro hecho: la venta —en subasta— de 1.500
cuadros que el gobierno frances habia secuestrado a dos marchantes
alemanes. Eran pinturas que ya se apartaban del impresionismo: de
Utrillo, de Matisse, de Wlaminck y otros. Pues bien, con gran sorpresa para todos, la venta fue un exito. Era indudable, pues, que el
publico buscaba una pintura mas concreta y construida.
Preparado asi el ambiente, no es extrano que fuera propicio a
ideas de arte mas constructivas. Tenian pues razon, los que despues
afirmaron que era algo que vibraba en la atmosfera y que tenia que
veriir. Y vino; y precipito la cosa, aun, otra circunstancia: la entrada,
en Paris, de los fetiches negros. Pues, si los fetiches fueron apreciados, porque existia una preparacion para comprenderlos, por otra
parte, tal arte geometrico, fue, para todos, una verdadera revelacion.
Tal revelacion tuvo dos consecuencias inmediatas: 1.
— 168 —

dar una

�— 691 —
ua anb isBjp ap auiiBiBdas opand on anb iopeiomena
-J3A ^ojsa 'Ja^p^ p na uaa^q as Bjoqs anb SBjqo sb^ ap anb 'aiaap
opand o^ j^ -oiJaia oqaaq un sa anbjod io^nSjo in BpnBpiad uis
'a^uani^jnjBn 'ainatnBjjpnas 'tsb oppap somapod ojsa ^^ 'Biniuid bj ap
ojuauiom ojjo na soinBjsa anbiod S opouiBuasua napand on sojp Ssojp
na opapuajdB soraapod on 'souieosnq anb o\ iov^ •o8jt&gt; uapuaudn
souimpod is ja^ jod 'sojjsaBtn so^ ap ssjqo se^ ainamBsonBjB sotneqEj
-im anb p na 'odntaij osojopp pnbB opBSBd Bq reA 'Bnn^joj jo^

'pijnx oiubi na o^uei ap Bas a^ on
Bun jaaajBd apond ^\ anb o[ ap opBijBj 'ounSp anb ap sonam b
Bas anb somaaja o Bjninid bj sa anb o^ na a^uaniBotun somB^Cods
son is 'anb BiBd A anb jod? ssiqo sbjjo ap SBpnaastmraao:
napand on ssjqo SBJisann na 'Bjoqs b^ -soraBjsa osa na :naiq

A mjjatuoaS 'ouoj rassq ns uoa opjanas ap B[iinijsno[)
•Binjnid v\ b ppuasa o^ jbjsib opuanb somaq anb sa ojsa bibj

•oa^vjnui oiusijvjnjvu p :ajuajuflfo oj
na ajJB p opBninuaj jaqBq anb auaij soijosou BJBd an^) -asiBinasajd
napand anb sbuijoj jim sb[ na Bas A iojovjjsqo aiJf un uaonif souiaqap
anb :assq ap jiA^as apand A 'Bjjap sa bsoo Bnn 'ajanj onioa Bag
'osaaoid p Jaasqai A 'na^po ns apsap sBSoa sb[ jbui
-01 anb Avi\ 'ojsa jod 'j( iB^nm.ioj Bim BaiiaBjd ag 'p^pxpaj ap ipap
oiuoo sa anb iniiiidsa ap aaaasa 'Xoq aaBq as anb o^aBj^qB ajiB p
anb :a^qBio[dap a^naniBjapspjaA oSye oppnpoid Bq as oia^ -opBoqd
-xa Bioqu Bponb 'pm o naiq 'anb oaja 'ojajjsq o\ b BjptiA B'^

OAann pi ap p^piujaiBd b^ uoo jbSjbd asais
-mb atpsn anb Boqdxa osa j^ -osa opoi ouia apnop ap '^oq 'sotnaqBg
•ouiqa oinana nn 'a^nqjJiB a\ as anb 'aiJB p pip anb pBiJaqq b^ A Sbsoo
pi anj ou 'orasiqn^) p pip son anb 'moisia ssniBf,, oq; 'OJappuBJBj p
on A 'Btnns ua 'ajqnioq p ^opunjo^d pai o^ ap Bzamp b[ jBiinoana
^ainai^dB o\ ap sopoi sopsiiSBq 'spnoq pBpjaA Bsa Bia 'Bq^asnq as
oiuamoni pnbB na anb oj '^^ 'oiSau oijb p ua aiinao SBniBf anb Bso^
•p^piaA ap aiuajBO 'BsoqaiadBa uopBUUopp Bun oziq rsanopdaanoa
sns ap osonaisnorn O|; tq^ 3Q 'buijoj b^ b oziJiamoaS 'oqaaq jaqBq
Biaaqap anb o[ sa anb 'BiiianioaS B[ ap bhiioj b^ ji^ins jaaBq ap zaA
ua 'oja^ •sBsima^d sBsa uoa opjano^ ap omSijuoa as ouisiqn^ ^g
-oaS vjnjanujsa nj o-^ iupiomujofap / B.iBd 'siuai as on anb '

�todo momento pienso, y que haria un museo para albergarlas. Puedo
decir, tambien, que no he visto otra pintura mas sencilla, fresca, pura
y siempre con sentido de naturaleza y con el calor de lo humano.
Y que esta como encantada, viviendo por adentro; diria existiendo.

Bien, ya hemos logrado eso; ahora que venga lo que quiera, porque
es indudable que todo se paga en el mundo. Porque: ^quien va a
comprenderla? Muy pocos; y hasta nosotros tendremos que reeducarnos; cambiar nuestra mentalidad. Y puede que venga algiin dia,
en el que, el tener que hacer algun cuadro naturalista (pues tendre
mos que hacerlo, pues no somos ricos) sera como un castigo.
Contemplando algunas obras de esta nueva pintura, no se ve lo
que hemos conseguido ni lo que hemos eliminado. La hemos despojado de todo lo que no fuese elemento basico; es decir, que no viniese
generado por un proceso sobre ella misma; y, por otro lado, de no
perder lo que en esta serie de estudios nos propusimos recuperar, y
que en parte ya se habia perdido tras la mutilacion y deformacion
del objeto, y tambien por el repudio de la imitacion. Podemos, pues,
apuntar a nuestro haber, la recuperation del objeto, la vision normal
de el, un sentido humano y de naturaleza, sin recurrir al tema; el
situarnos en el presente, sin la exageracion modernista; una especie
de ritmo en contrapunto, encontrando en los pianos de color el ele
mento dinamico o movil, y en eZ sentido ortogonal, lo constante, lo
fijo; los objetos generdndose en la geometria; el tono, como elemen
to profundo, absoluto y universal, que es la pintura en si misma.
Y basta con todo esto, que es fundamental.

Lo que llamabamos pintura, ahora esta mas cerca del arte constructivo; el cual tendra que quedar dentro de su universalismo grdfico, sin querer para si nada de la pintura. Asi, pues, la pintura
queda sola, aislada, levantandose sobre si misma; podria decirse,
eZ arte cosmico, y eZ arte de lo cotidiano trascendental. A toda costa,
pues, hemos de tratar de no interferir estos dos pianos.

Mas de dos aiios de trabajo firme, nos ha costado el llegar a este
resultado. Pero, ahora, conseguido esto, debemos abordar otro gran
problema: el de Zo figura humana. Porque, como ya dije en otra leccion, si en el arte de todos los tiempos, eZ hombre ha ocupado el
lugar primero, es que hubo una razon; y la hay aiin. Y quizas el
problema de lo humano radique, en buena parte, en esto. Pero de
eso no tratamos ahora; lo trataremos en otra leccion.

170

�— HI —
soj ap avpiopavd oj ap BjnjosqB Biaua^ij^au uoa 'aiaijiadns Bun ap
Bniiaua 'souvjd soiovdsa ^sojnSuBiij X sojnSuB 'sojnaiia 'SBjaai 'sBAina
:svauij ap vantoapnbav o Binjanijsa Bnn anb sbui ajsixa ou :soijosou
bjbcI sbui ajsixa on ojafqo ja bX 'ojuatuotu asa apsap :uaiq sang
•ojafqo janbB ap sisajuis mm 'iiaap sa isouoj soj uaiquiBj 'ojibiuioj
ap UBq anb ssauij sbj aSoaai is anb 'Btuanbsa ^njiiidsa oijsanu ua
opBouoj sq as anb Btnanbsa \a ua upiouajB Bijsanu i^fij BiBd 'o^jbj
-aptsuoa ap soinBfap 'ad^o ap 'somBpioaaj oj anbiod o opuaiA soui
-Bisa oj anbjod Bas 'o^afqo opBuiraja^ap un jauod ua JBSuad jy
•sbui jBsiaaid
ojamb 'Bauojaa uoiaB^ajdiajui ua jasa epond as ou anb BJBd 'uiib
oja^ "ja ap jijbs somaqap ou vA A 'pBpijBiuo^j bj ap ouBjd asa ua
'sand 'souiauod so\[ •aiuauijotuouf ojsia 'ssauij SBaod SBun uoa oqaaq
Bias 'iB^uasaidai soiuBasap anb ojafqo jap 'sand 'viuanbsa j^
•isb
ojiaa^q uoiaiqap uoiBjuid anb soj sopoj '[BinjBU sbui bsoo bj ouiod A
'ajuatuBAijituiid 'anb oaia j^ 'bjjbj BSsq sou anb ojep unSjB jod ojibj
-ajdmoa ajuauiBaiun A 'opuanoaj. ap iBjuid somaiaqap isbo 'soiuaow^
anb sojpnjsa sojsa ap p^uif ja 11a anb 'BiauBin oq "fojai un 'Bjjajoq
Bun 'Bdid Bun 'oiqij un radjo^ ap mtutdsa pa njuasaud as anb uaS
-vuii nj unB 'iiaap aiain^) •napinjni ajuauiBjnjosqB Binjuid Bun las
aqap :aioadsa vuniiuiu ap npianuoqvja avatua ap i/ ou 'Binjuid Bijsanu
Bjsa ua :osa ap sofa'q •maua^i\a%ui nj aod npnaoqnja vamuid vun iiaap
aiainb ou an^) •^ojuaui Binjuid Bun somaoBq anb asasuaid 'ssiuapy
•aaoaavdvsap aqap sojja ap anjnSws oj ioiusianjnotfavd opo% ap avfod
-sap ap uwq as 'jBSiaAiun oSjb sa anb 'uapio un ua unijua anb ojsand
anb 'iiaap aiainb ojsa j^ "uapio asa ua iBijua BiBd 'sajBj ias ap u^fap
ajuauiBjBipaniui 'sotuBjBaiajui anb sojafqo soj 'sand isy sotuatuaja sop
sosa aojadsaa ap soutaq tosa ap souiapaoxa 'sand 'somaqap o^ -vauij
'uaiamb is o 'niajaiuoaS A ouot :bioijb souiaoeq anb Binjuid bj ua
amiBnjis oiamb 'ajUBjioduii ^ntn sa anb 'ojsa ap ibjbij jb :uoig
•osvooaf p&gt; avciaji anb tiauaji
aiuaiup&gt;jof 'anb 'sojinjsyp sauapap ap mouaaafaatui wj :mbB iBpioaai
ounjiodo aaaiBd aiu anb A 'saaaA sbijo opBjBij aq bX anb oSjb ap
auiiBdnao oiainb 'bioijb 'ojsa io^ '0011^13j uanq b anSajj anb ap uij b
'Biqo Bun ap osaaoid ja opuainSis Xoa 'ajqisod sa atu ouioa

uBnf b iBOBjsap anb XBq sojja aijua X 'biuouiib
jbj zaA BunSjB oip oiusiqn^ ja ojog ^jsijuaaBuai upiaip^ij bj ua ioj
-uid un^uiu sbuibC oiad 'oAijiiuiid unSjs oip bj anb apand 'biuouiib
jbj anb oSip ^ 'BinjjB Bsa ap isfEq ou ap ibjbij 'aji^d bijo lod _j_
•asiBiuioj isb X osa ua uaiq iBijauad anb X^q iuaiq san^ -Binjuid bj
ap BpBaijap X Bpuoq sbui uoisaidxa bj s^ -ojiijuas X ojiaA anb XBq
tasisaijdxa Bpand ou osa anb buiijsbj j^ -souiaaBq BioqB anb SBiqo
sbj ua laaaiBds ojsia souiaq 'uij jb 'anb bj sa biuouiib jbj ^ "ouisiui
is ua sa ajuaiujBiauasa anb oj Bp anb 'iiaap sa ioapajsa ouis 'oaijbj
-iuii sa ou bX lojoa ja opusna aanpoid as anb 'biuouiib Bun Xbjj

�objetos reales. Hemos salvado el escollo del naturalismo. Y lo mismo
tiene que ocurrir con log tonos: entramog en el or den univergal de
ellog; por egto al fin, ya no tendra qne haber mag que un bianco,
un rosa, un rojo, un negro, un azul. Y asi eg, como de los elementos
puros, gurgen las imagenes de la vida; y asi eg como, la pintura, sin
salirse de su base, nos da todo eso. Pero, hay que advertir que sea
como sea, siempre, el punto de partida, debera ser un objeto real:
haber visto la cosa que pintemos. De no seguir esta regla, eg posible
que caigamos en lo artificial.

Hay que entender bien las cosas. Por esto yo abora, me esfuerzo
en explicarlas lo mejor que puedo, cortando si me es posible toda
salida que pueda llevar a una falsa interpretacion. Despues de establecer un orden en lo mas importante, conviene fijar la atencion en
lo secundario, a fin de que en la obra, no haya falla por ningun lado.
Por ejemplo: hemos dicho antes, que a partir de cierto momento,
el artista debe desinteresarse en absoluto, del objeto de que partio.
Esto tiene que ser asi. Salto, de una realidad, a un esquema geometrico, y este, en cuanto a lo formal y al tono, ya no tiene nada que
ver con aquella, pero, debe conservar su esencia. Quiere decir, que
debe llevar al espectador a su origen; es decir a la realidad. Y entonces tendremos, que la pintura se habrd expresado libremente, pero
conservando el sentido de lo real; pues, en este caso ha dicho aquello
(lo real) con medios que le son propios. Es todo. Pero, si no se realiza esta sintesis, la obra sera cosa muerta. Hay, pues, que poner
mucha atencion en eso.

Cada cosa, pues en su orden, y estos en el orden total. Y hay
que persistir a traves de la obra, y llevar todos los ordenes asi hasta
el fin de ella.
Estamos en el orden geometrico, por esto, cada esquema que
responda a una realidad que hayamos visto, debe serlo tambien. Del
objeto real, pasamos al objeto mental, y al asi pasar, dejamos todo
lo singular o particular del objeto: retenemos no mas sus lineas
genera^es independientes entonces. Y con solo esas lineas, que ya
seran una arquitectura, trabajaremos. Y entonces, un solo detalle que
pusieramos copiando al objeto real, destruiria al momento el orden
establecido.

Agrupamos diversos objetos, y entonces, tenemos que cuidar de
que esten tambien en cierto orden: no pondremos —por ejemplo—
objetos de la biblioteca, libros, tinteros, reglas, etc.; y cosas de cocina,
ollas, jarros, etc. Este es un orden muy secundario, pero es mejor
respetarlo.

— 172 —

�— Ll —
SBpBuoianara sbj ap BunSiira j^ 'svjSaj sdj uoo linijsuoo Jdqvs :saaaA
sbj^o oqaip aq oj uaiqniBj A 'sa 'ajjn san^ ^rasira ajjB ja sa anb BMip
as on? sand 'imutsuoo ap ajj 1^ pinjisuoa nis 'Bjnjutd o Baisnm
'BjnjBjajq o Bisaod Bas A ' (B-miaajinbjB Bmsim bj nnB A) Biambjcna
ajjB nn asjaasq apand anb sa? oinnSajd o^ saanojua j^ •nunjoajmbun
:jiaap oraoo Bt.ias anb iotasim o\ sa 'noiaanijsnoa A Bjnjanjjsg
•ojoBjjsqB A jBSiaAitm oSp 'ojdao
-uoo xm ajuama^dtnis Bja SajuBqoasap p^pipuosjad BonSura b in 'a^jc^
ap Bpom o Biauapua^ BunSura b opBqtjB Bpsu jas on ap BfBjnaA v\
Biua^ 'sBraapy 'O^ntanujsa ap vapi ^\ ^ia 'j3bjj apnd anb jofam o^
'sjBd im b opuatAjoA :BJoqB oqdaj o[ A 'saaaA sbj;o oqaxp aq o^

IIAXX M0IDD31
"6t6T-St oaajqa^
•atuaivdv o\ on A o^auauoa oj :Bjnjuid B[ ap pepjaA
B[ somanbsnq A 'oijvai ap 'sand Bjs^g -sbsoo sb[ ap pra.iou A oai^pj^
napjo p Jaoappisaj ap somaqaQ 'pBpqBinam BJisann opBadoJisa usq
'owsipiinjmi ap sojSk soun aiuBanp buuiu bj; 'aiJB p o^aadsai noa
'ojaj 'BisinBjd oipsna nn somajdina^noa 'Bjnjutd j^a somajanb is j^
•BnBjnaA bj sbj3a ap soniBjqB 'pspq^a^ somajanb is :naiq j^ ^om
-Bjsa apnoQ? ^p^pijEaj o Bjnjuid 'j^a b souiba anb? 'anbio^ 'opnap
-Bq soniB^sa anb oj sa A 'sbsod SBqanm ap nopsoijiiaaj bj b as^^Sajj
Bjqap 'ojta^ •omsijBinjBn jap ojnij sa o^sa opoj^ 'af^siBd nn o snaasa
Bun JBjdmajnoa BjBd BHBjnaA omoa ojb 'oipsna un ap oipam jod
'.xqB ja 'oiJBijnoa ja aod 'Bianan^Snoani Bjap^pjaA Bnn oaia o^
•uozb.i bj sou.iBp b uba soniaaBq BioqB anb
SBJtqo SBjsa A ioaiSoj oaaa oj o^ oisg ^mra jb ajnarajBnSi opssops bji
'Bjnjnxd ubjS bj omoa jbj A 'nij jb 'j^na ja 'oaiqa oipBna ja aSoaaJ bj
on anb jod? Bmi^tSaj j(nm 'pBpisaaan Bjsa 'oinui \a uoo jvzruoiuiv
viod 'vismnjd uaovq aiamb as jBinra Bjnjnrd bj is :naiq Bjoqy
•pBpijBai bj ap iijuas ja ajqos sop
-B0JB3 ssmai sns ^BjjojjBsap Basd sanoisnamip %ai\ sbj ap ojiqure ja
Bqsaaau anbjod A t oai.xajsorajB ojoaja ja A znj bj noa jBanjBU ojoadsB
jap 'BAijaadsjad bj ap :asBq bj^o ap aj.iBd anbjod 'oisa A inisiuopl
uas apand ou 'sojpBna ap Bjninid bjjo Bsa :uaiq sang ^sojpBna ap
Bjnjnid Baiqa bj Sbjjo bj naujmej oj.ias anb Bjuaj on anb jod? B)sin
-Bjd jas Bjqap jBjnm B.mjnid bj is anb 'afip odmaii oqanra

•aiUBjiodmi iCnra sa 'sBjjjamoaS sop SBsa 'sand 'jwapaini o^^
•onBin bt sonjBAajj
aqap anb bj upiomjw bj sa 'o^afqo un ap Bjnionj^sa bj jbzbji jy
•npunSas bj on Pajis sou anb bj sa Biamiid Bq 'SBdmoa ja A BjSaj bj noa
Bqaaq bj^o A ijnnjtitdsa 'jiaap somapod 'oainmuj Bun :Bu^araoa3 ap
saiaadsa sop ^sq anb.xo^ *osa jod soraapnaiua anb oj ajqos 'opjanas
ap sonjanod anaiAnoa o.iod 'BiJiamoa^ ap oqanm

�artes, puede escapar a semejante exigencia. Pero, hay que ponerse
de acuerdo con respecto a lo que debemos entender por estructura
o construccion. Porque, sin sospechar que existe tal ley que puede
ordenar a las obras (y aqui no me refiero precisamente a la seccion
durea) todos, poetas, literatos, miisicos, pintores y escultores, seguramente piensan que ya van bien como van, confiandolo todo a~la sensibilidad, al gusto, y al instinto; y que lo demas seria como poner
trabas a la libre creacion.
Yo me permito pensar todo lo contrario, y que estan en un gravisimo error.
Las reglas que cada arte trae aparejadas, sea para escribir, sea
para pintar o esculpir, sea para componer musica o construir edificios, nada tienen que ver con el concepto de estructura, a que ahora
me refiero. Un carpintero, pongamos por ejemplo, necesita saber de
esas reglas que ataiien a su arte, para bien ensamblar sus maderas
y realizar toda suerte de construcciones. Y lo mismo cualquier otro
artesano con respecto a su oficio. Entonces, ^quiere decir, que no
basta ese conocimiento de ciertas reglas indispensables de componer,
sea con sones, con palabras, o con piedras? No; y eso es lo que tiene
que demostrarse; y aun pensando que todo ello, sea llevado por el
gusto, el instinto artistico y la cultura. iQue es, pues?
En primer termino, digo: que todo ese modo de construir de que
se ha hablado, no puede ayudar en nada al verdadero constructor;
o si, se quiere solo de manera muy secundaria. Y esto se comprendera al momento: podria decirse, con respecto a la verdadera cons
truccion, que eso esta en un orden real o fisico y que por esto, nada
tiene que ver con la construccion que aqui buscamos, que esta en
un orden ideal o abstracto. Es lo puro, o estetico. El constructor, esta,
pues, en ese piano.
Por esto hemos dicho, que, la pintura, era geometria, ritmo y
tono: elementos, pues, abstractos.
No puede ejercerse la estructura o construccion, sino con elemen
tos homogeneos. Al entrar en la estructura, pierde, pues, la realidad,
la heterogeneidad inherente a las cosas todas. De ahi que deba adoptarse eZ esquema geometrico, pues al entrar cada objeto en la geo
metria, pierde su caracter real.
Bien; que buscamos con tal construccion? Esta dicho con una
palabra: la unidad de la obra. Por esto, bajo este punto de vista
esta puede ser perfecta.
Hoy, despues de esto que sabemos, no podemos concebir que sea
arte verdadero aquel que no tenga esta base. Sera un arte a medias, cojo,
pues no realiza lo mas importante. ;Y pensar que miles y miles de
artistas, trabajan sin tal preocupacion, y aiin sin sospechar que pueda
existir tal ley en la armonia! Y de esto, es claro, tiene la culpa el
naturalismo. ^Y habra quien sostenga, que, el naturalismo, fue la
logica evolucion del arte? Forzosamente, quien tal dijo, tuvo que
ser un ignorante.
Pues bien: ahora yo quiero destacar, pues, eZ hecho que nues— 174 —

�— Sil —
ouuapoiu ouvjd un 'afip ou A iat-tn ap opnuotanjoaa Amu ouvjd tin
pia anb 'afip oisa jo^ ••o unjutd vj ap ouvjd ouapnpjtaa ja 'Aoy 'Jvftf
(osa ap Bt3uapuaose.il bj ub3a A) Baa q -ouvjd asa atuatuvuuapoiu
•ivftf :iofam Jiaap eupod ]^ •ou^apow ouvjd ja -inftf ajqisod opts bij
anb 'sisa^axa Bpunjojd A spiuaiap [bi b sbiobiS sa anb A (aiiB ja ua A
jiaia {a tia SBAijanjisuoo) SBAjianiisuoa geaoda sbj sepoj b o3anj jesed
uojaiqop 'BiJoisiqaid B[ na ozuaimoa opusiuoi anb A 'soub soqanui
aiuBjnp soipmsa sajqBiaumuui ap ojnjj sa anb ouis 'adjoS ap isb
^j b opBSajj Bq as on anb 'stsuiapB as^dag #aiJB pp epnas
B^ b ouioiai nn sa 'otjoatj jvj 'san^ "opBuoianpAa Anm onB^d un ua
'opoi a^qos '^ 'on o aiiB jaa^q jajcanb 'ainanta^duiis 'sg; •uBaijmSis
pBitmpA A oasap pi anb o^ 'oSanj apsap A ^oasap p 'jrin^isnoo aaianb
ap pBiunpA B{ ijtnujsuoo ap onspdoud ja fisa 'Bjtnianjisa Bnn
-inSis Bpand anb oj ap 'Bpiutpp naiq Bapi Bun ap a}.iede iuaig
•sBpoi ua Bjisanm as 'ajqispui 'sa otuoa 'opuaig
•SB[p SBpoi b uaSiio Bp 'oiaaauoa epsu sa ou sand 'buii3uiu b jaaau
-ai^ad uis 'anb A 'Bjp ap p^pipsjaAiun bj 'sBJBp sb^ b BJisantu
-andjsa ap vapt Bisa ofeq 'Bjniuid ap pspisjaAtp pi iuaiq san^
•BpuBiJodiut Burns ap sa oisg -sbjcio sb^ b
ou 'osiaAip jojoos un jtod BqaiBtu anb 'Bun Bpsa 'anb auaiAuoa 'pvpts
•lamp ns ua viniutd vjos nun 'jsb opuajs sbj^[ -BiJiauioaS 'ouoi 'ouiijj
'pspiun :ouisiui oj uaatp 'pBpisiaAip ns na sand isnuniuuatj uos svpoi
ouad iBiniujd ap sauoisaidxa sajdjijnui asjBiaa^oid apand 'oiiuaa asa
apsap 'jsy -vjuaisns as opo% anb ja auqos jvjtd ja sa anb 'apuajduioa as
uaiq 'oqaip aq anb o\ opoi jo^ •nuntonutsa ap vapt vj b souiBAp^
"B^oip Bissq ouioa 'Buai
-sos sou Bjp anb 'sand 'soraipad opg -Bjniuid bj BjBd oaod sa oraij
-jjtaBS opoi 'oja^ •oiijaiu ns auaji uaiqtnBi '[Bna oq •oiJBoajd b jiaia
anb somauai oisa jo^ -opiaouoaaj aas apand ou 'oia^ *sid ja vxod
vpanb 'on o souiBjanb oj 'oisa ^ •opin^asuoa soinaq oj uij p ^oq
'joqBj BpBuaduia ap soub aauinb ap sbui uoa iA 'souiBfBqBJi anb sa
opjiuas pi ua '_j_ "ajqisod Bjanj is opessda^qos 'oJBp sa 'unB A asjeS
-aq ^iqap anb p 'jaatu un opBpuas BiqBq 'aiJB pp uoianpAa Bq
'ojsando ajuatu
-jnujauivtp 'aiuv jap otdaouoa un jauat ap otpaij ja uod 'aiuaiuajdinis
'ouis 'aipBU ap p^iunjoA jod sa ou 'Boqa ap 'sand 'sotuBadsap sou
ig ^jnbB ap SBisjiJB soj b souJBiunf in jiaiauoo souiajpod? oiiaia
sa oisa is ipepijeoj sun ^oq sa is 'j^ -pspipaj Bun ^oq sa 'ouans
opiaajBd Bjaiqnq anb 'bsoo pi tuaiq san^ otnsipjiijbu pp oaojua
jod Bp^Sadsap ^vjnd vxniutd ap oidaauoa un b jB^aq 'sBsoa sbj sspiu
-ijap uaiq vA 'bjoijb sbui A —aa^q as anb oj opoi ua 'uij ua— afsspd ja
na omoo ofnqip ja ua oiubi A 'Bjnianjisa ap oidaauoa oijb aisa b bibSojj
as anb 'oSip 'asjBuiSBiui Bjjpod Soadoma aiJB jap BpBisaid 'ajdmais
BsuBiu 'Vdauntu BunSjB 'aiuauijBiajBd 'jBidope b sa ubSojj anb sbui
oj b anb A 'sBaipisa sBuoai sbaoiiu jbabsu^ ua sopiAaiiB ap u^aad ou
SBuiape anb A 'ejqo ns ua BpinSas ua ajjaiAjin as anb jBjuain Bza^ad
o BjisdB Bun ap ua.ijns sbisjijb soj apuop 'sisd ojjsanu ua 'jnbB anb
'Baunu asjBuiSBiui opnj? -vatjajsa vtauato jvj ap outuap vjsa vjanasa va%

�de arte; pues tal cosa, para nosotros, no debe existir. Estamos en lo
de siempre y no en. lo que pusa; pero tomamos de lo que pasa, que
es la vida, lo que tendra que ser la parte vital de nuestras obras. Y
nunca deberemos apartarnos de tal realidad, fuente, adenitis, de toda
inspiracion.
Solemos llamar ritmo, a la repeticion, a intervalos iguales, sea
de tiempo o de espacio; o a la alternancia de varios motivos, ordenados en tal forma. Esta es la manera universal y simple, de concebir y de expresar tal forma de construccion. Y en si, y de una
manera que podriamos llamar sintetica o esquematica, a eso se re
duce. Interviene pues, eZ numero, sea en el tiempo o en el espacio;
el cual, sea en el poeta o en el literato, o sea en el arquitecto o en
el miisico, es sentido, de manera intuitiva. Por esto, el pintor, debe
sentirlo igualmente. De manera, que, sin ninguna ciencia ni otras
filosofias, el artista que lo es de verdad, pinta y compone, intuitivamente, dentro del ritmo. Pero, por el estudio, luego, corrobora eso,
y su sentir se hace mas definido, y, lo que es mejor aiin, se libra de
caer en error, puesta como esta su atencion en el ritmo. Por esto,
eZ artista que ya lo siente por natural tendencia, no es dificil que
presto Uegue a la conciencia de lo que esta haciendo. Y~ entonces, no
comprendera que se pinte sin tener en cuenta cosa tan importante.
Bien; a la sola vista de cualquiera de las obras que se estan
haciendo ahora, en nuestra escuela, sin mayor examen ni reflexion,
quien las contemple, inmediatamente se dara cuenta de que son obras
construidas, y por esto de jerarquia. Con estas obras que se hacen
ahora, nos habremos colocado, pues, a un nivel muy superior al que
estabamos. Hay evolucion, pues, en el arte de la escuela. Ahora, si
el profano vera esto o no, es una incognita; en cuanto a los pintores,
como siempre, silenciaran lo que piensen; y en cuanto a los pocos
criticos de arte que tenemos, estos diran que vamos cada vez mas
equivocados. Pero ^que importa? Ahi estan las obras para nuestro
gozo.
El tiempo pienso que trabajara a nuestro favor. Dia vendra, en
que se vera claramente, como hemos liberado a la pintura de todo lo
parasitario que la ahogaba. Incluso de lo subjetivo, de la expresion
caprichosa y voluntaria del pintor, para quedar, al fin, perfectamente
objetivos. De ahi su pureza y su juventud; la alegria y serenidad que
infunde, y tambien su originalidad. Esto es lo que yo veo, y lo digo
con toda sencillez porque asi es. Mucho ha costado llegar hasta esa
meta; o mejor, el dar definitivamente este viraje. Definitiva, en cuanto
a la cosa misma, no en cuanto a que pueda ser para siempre; aunque se
que muchos persistiran. Y no solo esto, sino que cada dia, veran mas
claramente que esta es la verdad del arte. Pues yo tambien lo creo.
Por otra parte, ya lo he dicho cien veces, que una obra sin construc
cion, y tal como la enten demos nosotros, no es arte.
Creo, pues, que abrimos un nuevo camino, y ya hace un tiempo
que nos afirmamos en el. Y cuando, tras nuevas aportaciones y soluciones, tal idea, aiin evolucione, se vera que, al fin, tambien este tiempo
de decadencia pudo dar algo sano y robusto.
— 176 —

�II
— LL\ —
-tnosB sbui oSzBjpq p A Bpanbsnq bj a^njijsuoa ops is jod ojsa anb
'soiuiuiop sopBjojdxaui ubj ua opBJjauad Bq '^oq ap ajjre p 'ojiinf
-uoa ns ua opouiot 'aiib BjauBtu aQ •sodmaij soxjo ap so^ jbuos uoi
•aipnd SBtaBJ! anb SBinjuaAB ua opsijua Bq bjsijib asa ^uaiq sang
•odtuaij jambpna ap p omoa ojubj apA 'ouBjd
asa ua opBjapisuoa 'pna ^g 'Aoq ap jsijj ja sg -SBjqo sBijsanu ua
ojoasa isb BiBpanb ^ *o^is oijsanu ap uaiq sa ojsa opoj iuaiq san^
;otpai anb! 'soxuiaiq BjC anb cq Jijadaj b ^aApA ^sotuBSBd b^ apuop
Jiod JBSBd 'orqniBa ug ptjqnasap lod oijajsiui asa A opquB asa a^uB[
-ap Jod sotUBSuaj anb a^jans j^! •Binjutd ^\ BpiBnS anb sojajaas so^
ap oiuatiuijqnasap p 'uaiqtuBj 'ojsa Jod A Snpioaajiad ap Bapi ssa
sa 'ajusppB Bia^q Bfnduia sou anb o^ 'jsy 'BfopBiBd sa ou j^ IBPTA
v\ otuoa ojubj iBJt sou xg! ^Bspj o Baap^piaA Binjuid sotuBSBq anb
ba sou an)? -ojaajjad oj b j^Saq la^anb ap 'sotuaua^ anb bjbuui Bp
-uapuaj Bsa 'bso^ b^ ap anb jod p aq^s as ou sand 'osoija^siin sg
•SBjqo
SBjjsann uos anb 'opuefap soiuba anb 'sos^d soiisanu ap s^qanq sbj
^BJJoq m iuBBq soijo anb o^ ua m Ssbjjb BJBd jbjiiu in iBaunu asjou
-ajap ou 'jBqaiBiu A 'ajSo^ as anb oj uoa aidmais asaujuajuoo anb -^bjj
•ouiuiia% Xq o sand 'p ap ouiuwai p sbiubC BiBa[{ as ou anb 'jbs
-uad anb ^^q unB A iBqanm BiauaiaBdun b^ A 'oSjbj sa ouiuiBa ^g
•p b Bpn^B o\ Biauaiiadxa b^ anb ops iocianu vuiajqoud sa
vuqo vpna 'sand 'ABaijijaaj anb Bjpuai A asjsaoAinba apand unB 'pna p
iuppaajjoa bj aa^q anb pp psponSas BAijBpj B[ auaiA sbui BpBU ap ]^
•aptiAB ^i anb aip^u ap BJBqsaaau ou vA 'oiisaBiu p oraoa 'saaaA ap
sa[iui 'pB^[naijip [Bj jod opBSBd BjC^q opusna 'anb 'ojsa b aapuodsaj
apand ag -^oiusiiu is jod BpBU jaaBq Baunu Bjpod ou oun 'sand 'jsy,,
rjBiuBpxa apns pna p 'aSiuoa a^ as opu^na 'opdpsip p Bjjapuoa
-sap 'saaaA b 'ojsg •SBiuapojd pin ^aApsaj anb 'Biqo BpBa ua A 'aad
-uiais uBjpuaj 'Bas o^ anb sbui jod A 'oanSas ouiuibo un ua sojsang
•pnsp Bjnjuid b^ sopBjqumjsoaB auaij sou
anb b spS Bjqumuad bj ua o 'opA un sbjj ouioa Bjsa ou bj^ 'aaaiodo
jojoo jap vpm &lt;j "opuapBq Bjsa anb o^ b BSBd 'jvpn oSp oraoa anb
'upiauajut vj 'ipap sa ^ssuaid as anb B[ ap BpuBjiodrai ssra auaij A
Biqo bj ua ajjappB as ojsa A ^ioiaaiciuoa BjnpsqB uoa Bqaaq Bas Bsoa B^
anb 'iqB a(j -auod o^ A 'jopa oajo oiusiui o^ A 'oau^p an sa 'o^dmafa
jod 'oauBp un anb 'ojsa jod A 'jmuaui Binjuid Bun opuap^q Bjsa anb
'jojuid p 'aqBg "BzanbuBjcj Bpoj uoa UBjuasajd as BJoqB 'Bpnp bj ap A
oajuBj pp pBpisopqau b^ ap opBSBd u^q vA anb 'SBSoa SBqan^f
•sauopisod
-inoa sb[ ua uBjsa anb 'somBiiip 'ouio[dB p uoa iqB ap ^ -sajuasaid
inbB UBjsa BioqB anb A 'opuBuopnpAa opi usq anb 'ssapi SBjiap ap
zoinpBiu v\ b 'uaiq sbui ouis 'uopaBaj BunSura b opiqap sa ou sand
Sopoui pnSi ap opiS^ns Bjaiqnq ojuaiiuiAoni ojjsanu 'anb ouis 'oaaa
o\ ou o^ o^ad 'asjBsuad Bjjpod osg -ajuaiquiB pj bjjuoo uppoBaj ^un
'ajjBd ua sa 'uppisod B^jsanu 'anb 'asjssuad Biipod SBzinb unB j^ 'BSjaA
-pB sa sou bjsia ap ojund jambpna of^q 'anb 'Baoda Bun ua souiBjsa
anb 'bjsia SBiuap jod sa anb Bsoa 'jBAJasqo oqaaq aq saaaA 8Bqanj\[

�broso para el espiritu. Y digo del espiritu, en lucha abierta contra
el materialismo; con lo cual se demuestra que eZ espiritu vive, y
aunque se pretenda ahogarle.
Pues bien; creo que asi han de mirarse las cosas, y no en detalle, confrontando obras como suele hacerse. Piensese que, cada obra,
es un tremendo esfuerzo en ese sentido, y que es el que tambien hacemos nosotros. Y que si se considera bien, es trabajo, puede decirse,
a pura perdida, llevados por una fuerza que nos impulsa, pero sin
que se columbre un resultado concreto: se trabaja, conscientemente
o no, para el espiritu; eso es todo. Por esto es mas meritorio. Y asi,
pienso yo, seremos juzgados por las generaciones venideras. Los
hombres del siglo XX. Y asi como en la formacion geologica del
mundo, la roca primitiva, descollando por encima del aluvion, resistio, asi en esta voragine de la sociedad actual, babran resistido algunos espiritus clarividentes, afirmando la verdad. Y puesto que creemos
poseer un vislumbre de la verdad en la pintura, debemos mantenernos jirmes en nuestra posicion, sin dejarnos arrastrar por las tumultuosas y turbias aguas del positivismo, del romanticismo, o, en suma:
del materialismo.
Lo que en este momento hacemos, tiene, entre otros, dos aspectos
muy interesantes: es el primero, una objetividad perfecta; y el
segundo, que, dentro del sello personal, el conjunto, responde a la
disciplina de una escueta. Quiere decir, que, lo subjetivo ha sido
refrenado, y que se ha tenido mas en cuenta lo que debia conseguirse,
que no el expresar algo desvinculado del resto. Es decir, que, de
momento, se ha sacrificado lo personal, en aras de un esfuerzo colectivo en beneficio de la pintura.
Bien; ese encomiable esfuerzo que a todos tendra que sorprender, ahora nos permite ver lo que la pintura daria, de seguir por tal
senda. El resultado ha sido el previsto: pureza y serenidad absolutas,
y sentido claro y limpido de la realidad. Y claro, que eso, en pintura
tan simple, lo veran muy pocos. Pero, si yo tuviera autoridad y se
me creyese, no dejaria nadie que se precie de culto, de tener en su
casa alguna de estas primicias.
Febrero 19 de 1949.

LECCION XXVIII
Decia el otro dia, que, nuestras obras, no debian contemplarse
como tin esfuerzo tendiente a una perfeccion tecnica o de oficio —tal
como puede verse en los antiguos— sino mas bien, como un enorme
esfuerzo, tendiente a determinar la evolucion de la pintura; y esto,
no considerado como esfuerzo individual, sino universal, como si en
este momento se hubiesen puesto de acuerdo algunos artistas en los
puntos mas distanciados del globo, para esa finalidad ideal. Y tal
consideracion explica muchas cosas y, entre ellas, el caracter de
boceto de nuestras obras, el pintarlas rapidamente, para salvar de
igual modo las etapas, y el que no admitan, por todo ello, sin menoscabo, confrontacion con los antiguos.
— 178 —

�— 62,1 —
SBy 'B^nd 'asuaiipj •opuntpntsa souioa tnbn anb sotioat snj A ajuv^
•ap optuaj 01/ as anb poptjvai vj ajuatunaunuf uaiq opuanoaj oiqiuBa
ua '•A ^ioyoa [a na in 'Ejnjanijsa ns ua in 'buiioj By ua in A iojjanbv
ap opuanoau ap anb oipnjsa ojos tin oppnpoid Bq as ou 'Bioqe ap
oduiai; a;sa ua 'anb :a}uaauiAuoa uaiq Bqanjid Bnn '_^_ 'isb opis Bq ou
anb 'osaaoid ojjsanu opin^as u^q anb soy 'naqss uaiq 'oiad 'upioBi
-irai jod soraaoBq soy anb 'BioqB 'Blip ByoAayBiu ajua^ B^ ^BioqB ojsa
somaaBq ou? \ -ninjutd vj b 'lopiB opoj uoa 'BqBasnq as anb Bia :sayi3
-b.ij BBjqo uoiapiq 'SBjsiqnajsod soy A SB^siqna soy sopoj yBiauaS ua A
'aSvjjoa [a uoa 'sBjsi^Bsua soj 'oSanj oia^ '^oq Bjs^q 'seui uaia A uaia A
'oiibssij 'jioua^; 'jauoj\[ '3[ouiuib[^ 'Bjsiuoisajdtni opoui ns ua 'ossboij
'assijBj\[ 'ouiapoiu a^iB ^a opoj oan[ pssd nftpuau Bsa jod :uaiq j^
•oSibj ap OS'^ eouaui \e ap oip^na un ouis 'sojaooq soj; jas uo[ans
ouioa 'ojinbiqa oip^na un Bja on j^ jBaunu o^sia Biq^q as on oj^anbB
'B^njuid Bia ou os^! •sotsandvixnA unqntsa 'boiio uoa soun 'sopipunj
jBisa ap zaA ua 'sa^ojoa so]; 'sand 'aiisadiuna ozianiujy ja soaiinap
-B3B bb^ b psnBa anb o^puBasa p jcpioaai anb ^bjj •ouisiuoisajdiuj
p oiaBu isb j^ •naptutfap vuqo ua otaooq ja mSua anb oiatutud ja
anf anb 'asjiaap apand 'pna p 'jauBj^f jod oprpnaidiuoo isb A opBqa
-aAOjdB 'oisa aiijj -BAuiuijap Biqo b[ aaaieo anb ap pepiauejuodsa
Bun A BpiA Bun saaaA b auai} ojaaoq un (p^piaA ap sbisi^ib soqanui
opBui.njB uBq o^ o^sa A) sand 'opreijuoa jb ^nj\[ ^io[ba ap aaaa^a 'onij
-tutfap 'oqaip aq oraoa 'jas ou jod 'sotuaaBq anb o[ 'anb iroap aiamb
anb sa? 'saauoiua 'oaa,j #ainauiBpBaoAinba iB^znC anb auaii (laAps
-ai jod SBiua^qoid uauap anb so[ ap ajuaui[BiniBU iA) Aox\ ap bjib p
ibb BJapisuoa ou uainb j^ •snaptutfap smqo uaonq ja —Baunu anSa^^
on SBzmb anb odraou nn— oduiaij ojjo BiBd Bfap A 'opvuotonjos
tsva vA a%sa (Binijnasa ap o Biniuid ap Bas) ntuajqoid ns anb bsibi
-nSasB ajainb :bsi3aui b^ b apaaoad ^oq ap bjsijib p Suaiq sanj
•oJisaBiu {b oiund nn Bipaa ay ou A 'pSuy yanSiy^[ ap BjsBd By
ap Bia y^; •BiaapBdiuoa am anbiod ofoua as ou j^ ^josbo oziq aui ou
A 011 as anb Jiaap anb oSuaj^? -sBinp sbui SBiiaiBtn asBaydma Biuayq
-ojd ya opBuoianyos sbui asaiAnjsa opusna anb A (ojys ap soi^aiu 50 j
ap saaaA b BBiniynasa BiaBq sand) sojsapoiu bbui soubiubi A sayiS^ij
BBiu sayBijaiBiu assayduia 'osaaoid ya ^BiayaaB ap uij b A 'oiSoy yBj
BjBd A 'Bimynasa By ap SBdBja SBy iBAyBS Bia iaaBq Biqap ya anb oy anb
!afip oy as 'auiiauajuoa opuaipnd ou vA 'saauoju^ 'sajua^sisai sbiu
SBiiaiBiu SBy uoa loiia un BqBnjadiad isb anb BiauBiu ag; "sofadsa anb
ajuByyiiq sbui 'ojuaiuiynd ap Bzianj b 'BqBfap anb 'oiyBsnq ya 'oiiubiS
ya 'sBinp sbui sBiiaiBiu SBy BBiqo sns BiBd BqBaydma anb :oisa ua
asiBfiy anb ^^q ^^ -las anb Biua^ anb oy ap aiqumysiA louaui ya biuoj
on 'iiaap sa i otuisipBSBUB Bqsjsa 'Biniynasa By las ap aqap anb oy ap
b^sia ap oiund ya ofBg *anb lod aiip A SBiaBq anb of^qEij ya ua ayiaA
Buad Bq^p aiu y^na ya 'ouBiysji jojynasa un b siib^ ua pouo^
•opom asa ap SByiBiapisuoa ap souiaqap
'souisiiu soijoson 'oiad 'sBiqo Bijsanu jsb asiByduiaiuoa uaqag
'XX l^T8 IaP ajqtnoq yap 'iiaap sa ioijsanu iBsnad A las ap opoui yB
Bipuodsai 'ajiB ya iBaijaBid ap opoui yBj anb uatquiBi Bjaap j^

�obras, tal como digo, y sin prejuicio, que si asi se hace, se dara con
el valor que tienen. Y no se espere mas, cosa definitiva, pues todo
esto lo es ya, para quien sepa ver. jY tener una obra nueva asi, que
fortuna para una casa!

Tengo que referirme ahora, y aunque me pese, a mi particular
modo de ser, para explicar algo que pretendo.
Como todo ser viviente, tengo que vivir en lo real, pero esto no
impide que yo me sienta, en otro sentido, desligado de lo real. Que
lo real, para mi, es lo abstracto, y entonces, todo mi trabajo, consiste
en poner de acuerdo ambas cosas. Y esto, naturalmente, hasta donde
me es posible conciliarlas.
Bien; explico todo esto, para que se justifique mi conducta, con
respecto a mi modo de actuar frente a este Taller y a mis discipulos.
No quisiera que en tal cosa hubiera equivoco, y esto, tanto por lo
que respecta a lo que pretendo ensenar, como por mi desafeccion
con respecto al Taller, cuando se trata de algo que cae fuera de la
demarcacion que me he trazado; o mejor, que me traza mi propio
modo de sentir, ver y considerar las cosas, que me es habitual y
natural.
Para bien comprender esto que digo, vuelva a recordarse lo que
antes he dicho: que vivo ere y para lo abstracto. Y aunque parezca,
a veces, que me intereso por algo material, piensese, que es porque
en su entrana lleva un problema moral. Y asi juzgo a los hechos y
a las personas; y de acuerdo con eso las sitiio. Hago asi mi mundo
ordenado, en el que vivo.
Mucho de lo que pasa a mi alrededor, por estas razones, apenas
si despiertan mi atencion, y por esto, a veces me recuerdan algo que
dicen que dije, o que me dijeron; y yo nada recuerdo. Y es que mi
atencion esta del otro lado. Y con esto voy a lo que queria Uegar:
con respecto a mis discipulos y el Taller, solo existen dos cosas: lo
moral y la pintura. Y si tengo que salirme de eso, para mi es una
tortura. Por esto, quise que el Taller fuese autonomo a fin de reservarme solamente lo que estuviese en wre orden abstracto.
Todo mi celo en levantar el prestigio del Taller, cae, pues de ese
lado: hacer cada dia mejor pintura, construir, encontrar el tono, las
calidades; en fin lo que ya ustedes saben. Y para que eso al fin sea
una realidad, no perdono esfuerzo y creo que hasta hago mas del
que puedo. En tal esfuerzo no me tengo compasion, ni quiero que
nadie me la tenga, pues me hace feliz.
Nadie, pues, se asombre, que, con respecto a mi y mis discipulos,
a veces, deje pasar buenas oportunidades para, no solo luchar para
tener la oportunidad de hacer buena pintura, y, por ende, obtener
un heneficio material que tanto nos hace falta; que no aconseje a
mis discipulos de entrar en batalla y obtener algiin beneficio mate
rial, y quizas mayor consideracion o respeto; no, nadie se asombre,
que, en nosotros, casi puedo decir, es cosa natural y logica.
Diran: tal cosa no se comprende; pero no es una realidad?
— 180 —

�de la condicion del artista, ligado a su vez a su concepcion del arte;
es decir, que esta en lo abstracto y no en lo concreto, y que en el no
hay posible desdoblamiento en dos personalidades. Pero tampoco no
hay que pensar, que atento a sus cosas de arte y aunque sea al margen, no piense en eZ resto. Y, si bien se mira, no es que ignore lo que
ha de menester, pero, lo que a el le retrae, son, lo que podriamos
decir los usos y costumbres del mundo. Mas, pues, que lo material,
eZ tono moral que discrepa del suyo.
Todos saben que hay muy pocos artistas de verdad. Pues bien,
a causa de eso, aborrece a los de su arte, pues juzga que lo traicionan
y que se arrogan un titulo que no merecen. En tales condiciones,
se esfuerza en no parecer como los otros, y, por no mezclarse con
ellos prefiere la soledad y la pobreza. Pueden todos creer que es
bien estrecha, esta que podriamos llamar la religion del arte.

Decia Erasmo, que lo que mas detestaba, era eZ fanatismo y la
intolerancia. Todos tendran que estar de acuerdo con esto, ya que
son origen de muchos males. Pero ^si tenemos la conviccion de
una verdad, no es licito que la mantengamos? Si el pintor, al fin,
comprende lo que es la pintura ^es que la negara? Porque, bien o
mal llega un dia, tras un penoso esfuerzo, que comprende lo que es;
y si entonces le dicen que tal y cual, que tambien son pintores, aun
que malos pintores, debe respetarseles como a tales, es que no se
indignara? ^Tendra, entonces, que ser intolerante? ^lo sera? Pero
viene uno y dice: todo es relativo; depende del punto de vista que
se tome. Entonces que criterio puede establecerse?
Pues bien, para escapar a todas esas viceversas, creo que lo mejor,
es que cada cual diga, lo que cree y como es, sin generalizar ni comparar. De ahi, pues, eZ querer fijar nuestra posicion y lo que somos
de una manera franca.
Yo, que soy euclidiano y que detesto a Einstein, tengo que confesar, que no quisiera que este me convenciera; que, con mi intole
rancia, quisiera permanecer en el error. Pero por que? Pues por
que, diga lo que quiera Einstein, contra su demostracion fisica yo
tengo mi conviccion moral; que es un sentido universal de la estructura del mundo, y que, de yo ser eterno, tendria que subsistir en mi y
puede subsistir en otro que sienta como yo; y, puede decirse, con independencia del mundo fisico. ,jDe que, pues, podra servirme Einstein?
Diran de esto, que es terquedad e intolerancia, o que es la mayor
aberracion? "Sefior Einstein: me rio en sus mismas narices; quedese
en su puesto, que yo estoy en el mio". Y es lo mas que puedo decir
en beneficio de la tolerancia.

Decia Goethe: que no me pidan jamas que sea eclectico. En
efecto ^que es ser eclectico, sino no tener ningun criterio, y, por
esto encontrar que todo o casi todo esta bien? No; debemos tener un
— 182 —

�— 81 —
apand on uozbj B[ inbB j^ ^jojjuoa ajuaiaijns Bjpuaj uamb? 'ojag
•anboqa jainbpna jBjiAa apand npisnaidraoa Bmniu bj opg 'ojCns p
ua SBinop so[ e aaiam jajanb p a^sa o 'b^stjjb p opunui ns ap jbobs
jajanb p :mauniajoiui so anb oaja anb o^ ojC ajip BJoqB iuaig
•pai oj ap auaiA anb ojjo uoa Baoqa anb 'ojaviisqv oj ap auaiA anb
opunm ug •SBpBjBJBdsip uos sauoiuido sns anb BjaaajBd saj 'soiio soj
b 'ajuauiBSOzJoj saauojug "papt ouB[d asa ua 'ijp apsap SBsoa sbj 3a
A Bznf j^ •ojaoitsqo oj Jiaap aaainb anb Sopoj ap a^us^p ajduiais
BiBjsa Bjnjmd b^ anb somaqBS vA sand 'jvsiaarun opunui ns apsap
'oaa&lt;j -ojaajjoa ouspEpnia nn uaiamb ts BjSBq A 'otiBuinq 'aiua^oAauaq
jas A 'osa opoi Sjg ^saauo^ug? "is anb aiuauiBjaatg ^sofiq a ^afnui
A 'JBSoq un aauai aqap ou anb sg? ^soSiiub soun ap oibjj p B^uana
iu 'oibj un[B ajjaiAip as in 'auioa ou 'sand 'bjsijjb p anb sa?
ojag #uij p BjsBq ji aqap ajuauiBpxduinjjaiuiui a 'bisiijb ap
BpiA ns uoa Bzuaimoa anb Baui^ B[ aaduio^ apand ou [a anb.iog -SBiuBf
uBjapuajdtuoa ou soajo so^ anb 'opuniu ns ua B^sg "soptdn^sa sofas
-uoa aprep BJBd p sbjj ubj(ba ou o^ad 'a^uafap 'jo^uid ^ap Bjanpuoa B[
saj ig "jojuid [a jaua) aqap anb aj b[ A upiaaiAuoa b^ iqB aq
oiq •owspounf jv iqv aq :ubjiq jBjnjuig B[ jod Biaua^oiA A oipo
iopoi ap aju^jap Bjnjuid B[ Sajjanut b[ Bjssq Bjnjuig Bg!
; BiauaSisuB^im biubs
A oinsrjBUBj o^uBg! :oSrp o^sa jog :soj}osou souiaoBq o[ otnoa opn}
-aadja^ui jas BJBd 'o[[anbB oiqijasa [a ouioa [bj 'saauojua 'ojaj fi-oia
-uaSisunijut oj A ouispnuvf jap oiSoja ja aaa^q ap somaq ou sojjosou
anb aod? 'vmaoj vj ap oiSoja p oziq ouisBjg is j^ •oiusiiu is b aaouoa
as uns iu 'opuof o vpnu aqm ou anb [Biaijjadns ajqmoq ug ,;auodns
anb? 'oaijaapa [a oxquiBa ug ^osa uis uatq ap jaasq sotuapod anb
jji •pnjij^aa Bun 'Bpunjoad s^ns aj Bun 'uoiaaiAuoa Bun Biuaj anb p
'jiaap sg #Mojqi[ o[os un ap aiqmoq [B orasin tsBtuo^ ojuBg BjaaQ

•soajo so[ ouioa oaj ubj sa 'aaip ojsa anb [a
'anb sa j^ j ajuaSxsuBJiui! :ubjiq -soga uoa jbjioo anb Aev^ anb sang
^saauoiua jji *opoi ua uos oj anb ajip uB^nds am is 'ojad isBiouau
-BdB sns ap aiasdB A 'Bpnp uis uos og soaj saaqmoq uos ou uaiquiBi
anb sa 'sb^j sbsoo SBsa isb uaa^q anb soj? 'sbiu sg ^sB[[aq uos 'sb^j
ubj SBsoa SBsa anb Jiaap A 'amjBaspj b JCoa anb sa 'jsb SBsoa sb[ jba
aaBq am 'as anb oj is? j^ -a^qBuiuioqB oaja o[ anbjod 'uaaBq soj^o anb
o[ ojimpB on anbjod 'uaaip og ,;osa uaaip anb jod? 'ojag ^upiaisod
ap jBiqiuBa b ^oa anb BjBd 'u^ajis am is j^? ^auuiAjas ap usq ou o
-aig anb sa? '^jjb iiu b ojoadsoj uoa 'sbsod SBjjaio jBj^uoaua opBjsoa
Bq am O)UB) ig •jviatvjiun itos anb saaaA SBqaniu oqaip u^q aj\[
•ajqiuoq un JBdnao Bpand anb Bfsq
sbiu upiaisod B[ sa anb jbSjtia oj ap 'jiaap sa ipmjiqvq apjoiu jap vSjvs
as anb oSjn ivzijvai souiaonq apand anb ooiun oj sa anbjog -SBUiBf
^
on A 'oSp ua aj jauai soiuaqap i sa^uanaasuoa jas A 'oua^ua

�nada; el invocarla en tal terreno es un desastre. Ser entonces, y tanto
como se pueda, tolerante. Y a tal tolerancia, creo yo, que debia de
referirse Erasmo.

Se que con todo lo que hemos dicbo, no hemos descubierto nada
nuevo; pero hemos puntualizado. Por otra parte hemos podido ver
donde toma origen la Pintura: su base humana indispensable.
Febrero 26 de 1949.

LECCION XXIX
Desde el mes de Abril del ano pasado, hasta la fecha, han transcurrido unos diez meses, en los cuales se han dado mas de 30 lecciones; y, llegados a esta altura, pregunto: &lt;;es que nos entendemos?
Este equivoco no me deja del todo en paz.
Quizas a ustedes les extrane tal duda y pregunta. La cual, como
puede comprenderse, no puede ser dirigida a todos por igual. Y
ademas, como se han tratado tan diversos aspectos del arte, a todos
tendran que haber interesado diferentemente, ya sea por la diversa
preparat^on de cada uno, como no menos por la singular manera
de ser de cada uno. Pero yo aqui, no me refiero, en general, a todos
los puntos tratados, que habran sido captados diversamente, sino
singularmente a un solo punto, el que podria corresponder a este epigrafe: concepto, en si, de la pintura. Porque, yendo encaminadas,
todas estas lecciones, no solo a un fin ilustrativo, sino, mas bien, a la
formacion de nuevos pintores bien penetrados de lo que es, en si,
la pintura, se comprendera que me interese, sobre lo demos tratado;
y, por esto, que no desee que quede ni equivoco ni duda, pues, de
quedar, se malograria todo mi proposito. Y bien; hay algo, con respecto a eso, que es de toda urgencia poner en claro.
Me he podido dar cuenta, de que algo habia que quedaba turbio,
por el paralelismo que se establece, entre lo que aqui explico teoricamente, y su resultado en la practica de taller. Un concepto que creo
que se ha comprendido y arraigado bien, es este: la diferencia que
hay entre la pintura que esta en lo aparente y la que esta en lo concreto. Hay que definir bien esto.
Es pintura en lo aparente, aquella que, por medio de sombras
y luces, perspectiva y reflejos, nos da una apariencia de realidad;
es decir, algo ficticio. Y es pintura en lo concreto, aquella que no
busca tal finalidad, sino solo el construir, con elementos pldsticos (con
lineas y tonos) un conjunto estetico. Y tal pintura, entonces, pone
concretamente, encima de la tela, un tono o una linea (o mucbos
tonos y lineas) los cuales, ya no quieren representar objetos, puesto
que solo quieren representarse a si mismos. Entonces, intrinsecamente, la pintura podriamos decir que esta en primer termino, y los ob
jetos representados (los cuales solamente han servido de pretexto)
detras o en segundo piano. Esto me parece que es claro —y ya digo—
me parece tambien que todos lo han comprendido.
— 184 —

�— S8T —
-n^sap 'sang ^oqaaq soinaq anb? 'pspisaaan Bsoiiadmi ubj ajny
•ojxaaBq ap jBfap somapod o^[ -B
bj ap SBqpaui sanoianjos sbui JBasnq b nBzxanj son 'saanojna 'ssjja y
•soapj sooanu stq sojjos o uauaict, sou as anb 'souiaqBS oxad SajqisiAui sa
osbd opoj ua ^fojax unSuiu BaxBin oj o^[ ^^pjBdsa bj j^ajoa b souiba aj
anb sa 'sonnaiq a souupnaadB anb o[ ap sou.iaasodsap xaxanb ou jod? A
iinbB Bjsa Bif 'somanaj bj iqy -o^asajd sou as anb ojnjmd onanu mm
ap ajqnsisajut ozuanf oj rxipnja somapod on anb oSjb Avt[ 'oxag

'ajdmais ouioa ajiSajjoa o ajBfasnoas sa^ oA
*nBBq anb BJn^uid bj Bas jsno Bas anb 'ajdmais oqaip aq anb oj oip
^ 'aipioap A jBnoixajjaj booj 'sftnap soj b BJcoqy *ozjanjsa joAbiu ja
oqaaq aq 'j^a opipod n^q oj omoa 'o^ #osa na soniBjsa :natq j^
•apnifB aj soiq nns A SojjbjSoj BiBd sons soqanm jaj
-sauani anb Bjpnaj 'opuvuasua Aoisa anb otsa umSas uis 'ojjaonq vasap
uatn^fo ts anb 'oinSass o^ :naiq j^ -oapajsa oj 'omd oj :asBq bj^o uoa
vuntutd voanu mm jaa^q if 'BjsijnaaBnaj Bjnjnid bj ap Bjoniaj bj jBfap
'jiaap OJain^) -oqva ja wjqop ap nua 'BqBjBjj as anb oj ap 'inby ^aasq
ajqmnisoa jod uanai^ anb oj b naAjanA 'Bjnana as^^p nis 'anb :ojsa
BjjqBq 'ajuamjBnxj '^ "opnaiaBq UEjsa anb oj obuiiujb isb if 'nsSad
Baunu iseo o Baunu 'sajsna sbj isajuvtjva Monpoutui ^auanb \a anatA
'naiqniBj ojsa ap j^ 'noiaaaj Bun JBaiiaBjd ja sa ojps 'aSixa saj as anb
ojjanbB anb 'Bjuano na ^ouaj ms 'pspijBnosjad Bidojd bj ap 'opom
ojjap ua 'jBaipqB ja 'bjjo Bjjag 'Jiobj opBisBuiap bsod bj Bjjuanaua as
tozuanfsa JoAmu mis opvipisaj. o uuSaji \a 'oSan^ -sajBuosjad SBtn soj
jas uajans snjsiiujofuoo ou sojs^ -opoui ouisitu jap uaamj sopot anb oj
'lajjBj nn na '^tjadaj jajanb on ja '^as Biipod bjjq 'BsnBa boti Bjsa jas
apan^ -ouiiuva ono sojja jBjjnoana 'pBpijBnij buisihi bj b jbS^jj B.iBd
'naiatjajd i^nasua saj as anb oj j^adaj b soioBqaj sonpiAipui jfBjj
•sajdiqnui ^as napand if jbuihi
-jaiap ap Jjatjip s^ ^Baznpojcd as ojsa anb ap BsnBa bj B^sa apnop?
'inbB _j_ "BsnBa bj jjjqnasap anb ifsq 'jBin nn jBjna BjBd 'oja^
•opoj jap jbuiui
-jaj anb anaji ojsa ^ uajjBj ja na BatiaBjd bj A bijo^i bj a.ijna 'saaaA
b 'aSjns anb oj 'sand 'ujb ajj ^ojaBjjsqB oj 'nij jb 'sa an)? ^opip
-uajdmoo somaq ou anb sg? -joau upiao%uasaidaji oj ua soniaBa Bif isb A
iojafqo ua vtqiuoo sou as 'osa a^uaniBiajauoa ^Bpanb ap zaA na 'svauij
soj A souoj soj uauod p&gt; 'aiaap sa 'ojJBOiiaBjd Jaxanb jb oSanj oxad
'opipuajua ajnaraBjaapad Bjsa •—naatp am— Bixoaj ua 'o^sa opoj^
•osa opBaijdxa
aq Bif saaaA sbjiq 'somsim is b asjBinasaxdax ojps naxamb anb Banij
if xojoa ap BqauBin xas jod 'ojauauoa sa oxad ipBpijBax bj b ajnaxj
'oapajsa o^uavuaja xas jod 'ojaouisqo s^ #u9isnjuoa b x^Snj XBp apand
ojsa if izaa oj o ojauouoa A otooufsqv sa anb 'somanai saanoina y
-Ofaoutsqo o] naiquiBj opBmBjj somaq aj 'joai on if oo^ajsa oinamaja
nn jas xod 'BiauaiJBdB bj b jiaj^s ou Bif if omsim is b asxiAias axamb
anb oSjb xas xod (onoj A Bauij bj) ota^auoa osa o 'naiq sangS

�dar lo andado, volver a la base, y rehacer el proceso, pero con nuevos
elementos. Y este rehacer el proceso ha consistido, en el caso nuestro, en ir a lo elemental: despojar a la pintura, en lo posible, de toda
forma singular en que se hubiese proyectado, para rehacerla con los
puros elementos basicos: la linea y los pianos de color, apoydndonos
en esquemas grdficos de acuerdo con los ohjetos reales. Entendiendo,
que los esquemas grdficos, no quieren aqui ser mas que unos esqueletos de la obra, pues, la pintura, estd en los tonos; alii debemos encontrarla y buscarla.
No estara demas, que, por centesima vez hablemos de lo que
entendemos por tono, que es la pintura misma.
Dejando aparte que, el tono, se ajusta, sobre todo, con el sentir
del pintor; dejando eso, que ya no es posible explorar, vamos a lo que
es, podriamos decir materialmente, el tono. El tono es un sincronismo
entre dos escalas de valor es: una, que va del bianco absoluto, al ne
gro; y otra de diferentes tintas apoyandose en esa escala. Entonces,
la tinta, o sea el color, adquiere peso, se ordena, y, por esto, a los
tonos, se les llama muy justamente valores. Pues bien; una justa
valorizacion de los tonos, es la pintura. De manera, que si esto no
se tiene en cuenta, sobre todo lo demas, y sea lo que sea, habremos
pasado por alto a la pintura. Que es lo que suele ocurrir, y sea cuando
se va tras la imitacion o la descripcion. Por esto, en los maestros a
pesar de dar relieve e imitacion a lo representado, es en ellos tan
fuerte el tono, esta en tal modo sentido, que salva a la pintura: es
Velazquez o el Greco. Pero ahora, mayormente, nosotros debemos
sentir y valorizar el tono, pues hemos despojado a la pintura de todo
ropaje accesorio. Y para hacer esto mas evidente, debemos circunscribirnos, en la obra, a pocos elementos a fin de no caer en la des
cripcion ni en la imitacion; es decir, ir directamente a lo que es
importante. Todo esto, dicho en tan pocas palabras, es lo mas importante que puede decirse en pintura. Asi podria decirsele a cualquier
pintor, parodiando a Jorge Manrique: "avive el seso y despierte".
Si, que despierte, si quiere ser pintor; y deje de lado un millon de
cosas que se le echan encima y que nada tienen que ver con la pin
tura. Y que, sea como sea a toda costa, que consiga el tono! Que lo
demas se le dara por anadidura.
Y en este empeiio estamos; y por esto, yo he dejado todo de
lado, creyendo, que, con esta teoria de ahora, y con el apoyo que les
presto, lo conseguiran sin que fallen. Pero, habra quien piense, que
esto no es tan importante como digo; o que el ya posee el tono y no
necesita buscar mds o que es mds importante decir otras cosas; y
Dios sabe que no es asi. Pero, aiin puede ser, que tal pensar, venga
de que el pobre se contente ya con lo que hace; pues no tiene mayores aspiraciones. 0 de que prefiera quedarse en lo que esta, por inercia, o por temor de romperse la cabeza en tamana aventura. Pero el
verdadero pintor nato, dira: Jo ser pintor o la muerte! Y, de cien mil,
este es el que vale. Todo, todo, se lo jugara a esta sola carta. Sea por
una rendija, sea quien sea que se lo ensene, o el libro que le ilustre,
— 186 —

�— LSI —
sonJBjjuoaua sonreiqap 'pBjnnpA bj ^Axi b Bpiuaj 'Bpuaipjui bj ap
sofBqBjj sosoiJoqBj scq opBj ap sopsfap 'sojnijsni so{ sopBjpay -pvpm
•patqo vjaafiad vj ap ofumit \a :asjBiuB|q Bijpod Bjnjnid

•SBjp ap BunSp jmjjsap b ba^jjb as uainb 'uopippm im oubui
-ajus ap BAaq j^ jsB[JBuasua A SBjJEAiasuoa BJBd 'iui jd Bjaismb sb^
SBPX- 'SVS^ BP ^jqo vjos mm pi asBAaq as aip^u anb ap 'Bjjas oasap
ini j^ jsanaAoC 'sapaisn ap uos oja,j! •buijij xin asaiAnjsa 'sBjqo SBsa
ap SBqonni ap aid ^b 'anb Baaismb A ivinana Aop aiu oj^ ^Bjuana n^p
ag? ^oqaaq UBq anb cq uaqBS? jsoiq jod! 'ojta^ ^ojnjj ns ap BjeoqB
anb ouBj^xa sa? lA 'oSjbj^ ofBqBJj p{8 ^q anb uaqss sapajsjq -oun iu
BJBdBosa as ou anb opuBjnaojd 'Bjn^nid bj^ ap sojund ^iin so[ opuBtuoj
'jBjBdas A jBjnnf 'jBJBdraoa 'jBzqBUB na 'ozjanjsa ojouosaj A auiioua
on ap oinjj s^ -soaiosou Bjsd SBppouoasap SBiouaiqjui jod m jbzb
ojnd jod opxuaA Bq on 'Bjsa anbjo^ uojja on no ubjso 'Biop^piaA
B[ sa on bjso anb A 'vmjmd vifo BjpnaA anb Bjadsa as is :uoig
•Biaopuoiduioo o^ on o^^nas ap sbui
-aps j^ -oinisiqanni Bui^uas o^ o^i 'asaiqnq oj is 'sbhi tounSjB Bjqsq is
as o^j; ^•••uam^)? ^ajsuj Bjsa 'Bjnjmd v\ BJBd Bjsaij ap Bip ajsa na
'uam^)? ijiCojsa O[ o^ oinoa 'opBinsBisn^na Bjsa on anb sa nain^)? ^aA
o^ on anb sa nain^)? -reA opinSasuoa soraaq o^ ojsa opo^ :nai^
•sonjapom sb^sijjb so^ nojaiaiq on anb Bsoa ioidiuij
uvSnf Bja ojsa anb :naiqraBj somifip ^ ^Bzajnd ubjS Bnn A 'Bjaapad
pBpinajas Bun jinaA anb Binai 'iqs ap 'anb soinifip on? 'j^ 'vapafqo
atuaiuvtnjosqv vmjuid mm :soraauaj o\ jqB opoj ^ ^ajuaiqniB opBuim
-jajap un na so^anod iu 'BiJBjunjoA uoisajdxa j^p iu 'oapafqns oj uoa
opuaiimq 'sBinapy ^ojafqo \ap npia^jadnaaj bj :jiaap sa iosa jbjj
-noana ap aiuauiBSouBjB opBjBjj souiBijqBq on? SBpBSBd sauoiooa]; na
'j^ "nos ^sna \b\ 'upiaB^ijnm in uoiaBinjojap his 'soaajua ijsopvjiiui
jas wis A • • -opm uoa Jioap sa anb 'nanaij onb ojnBaua ^ uoa A ainam
-jBqiniBj (ajuamBiiuaSui jpap souiBijpod) zaqiauas ^poi noa naaaj
-BdB jqB 'somaaouoa sopoj anb sanninoa sojafqo na 'so^Bsna soisa ap
a)JBd jo^bui b^ 'asopnBSBq tsojpnsaj uaaajBdB naiqniBj BjoqB opBp
-iA[o soiuBiqBq anb BjaiaajBd anb A 'jaAjosaj ap souibibjj anb BBtnajq
-ojd 'SBinapB 'o^a^ •ojipaui op sa 'opiuajqo soraaq anb o[ 'ajnarapa^
•ajnaauiAuoa uaiq opis Bq 'oiamf ira b 'op^qnsaj p j^ "oiSBjuoa opoj
ap sonjBjqi^ BJBd 'nmjwid oj v jviauasa oj soraanbsnq 'saaajui sbui
noa 'anb 'oqoaq Bq ojs^ 'a^JB p opoj ap 'ajnasajd ojuaraora p ua
'ajsnfBJBqsap pjoj p uoa 'sjjsanu Bpanbsnq Bjsa 'opippuioa bjj
•OpBJB8
oSp sa 'jojuid jas p 'p BJBd 'anbjod 'sapj nsraBq as anb sojjo so^
sopoj ap BJBUiraoqB pna |g 'jojnid p sa ops asa ^ uas ojjsann opoj
JBpunui 'qp ap '^ ^mp Bjjsann BjsBq asjBjjpj aqap ipnjaapjui on A
jvnpjidsa upisuaudtuoa mm o jB^aq soraaqap iasupuas ap aqap 'oqaip
aq oraoa 'onoj p anbjo^ 'SBjqo sns ap uoioBjdraajuoo e^ na ojJOsqB
sBJoq opuBSBd 'zan^zy^a^ ap o oaaaf) pp sBUBjjua sbj na BJBasnq
I A 'op1111111 I3P ujjnoa p BjsBq BjmSas oj onoj p JBJjnoaua BJBd 'p

�con este milagro. Y de todo esto, hace afios que hablo. Quizas, ahora
se comprendera mejor lo que dije. Y todo esto que ahora digo, es
para que se afiance en ustedes, por la consciencia clara de todo ello,
esta verdad. Pero, ,^conservaran esta actitud de ahora? ^ Continuaran
asi pintando, sin ahoranza de otras calidades que huscaron? Porque,
esta pintura, tiene su calidad propia, que difiere en absoluto de
todas las demas. Y, algiin dia no se metera la duda otra vez, y
querran dotar a esta pintura virgen de lo que tanto anhelaron? Esto
seria imperdonable. Pero tambien pienso, que un momento como
este no lo tendran jamas.

Mahana estaran estas obras ante el piiblico. Y ya me imagino la
hilaridad de los mas. Pero no puede pedirse que se nos comprenda
asi de golpe.
En esta biisqueda tras lo ahsoluto de la pintura, no puede servirnos ningiin precedente. Al contrario: tenemos que desaprender lo
que aprendimos; tenemos que poner cuidado en no caer en ningiin
modo acostumbrado, sea en la composicion de la obra, sea en las
calidades y- tonos, sea en los motivos que tomemos por punto de partida. Nueva pintura, nuevos materiales, nuevos objetos en que apoyarnos. Por esto, nada puede ayudarnos; tenemos, solos, que abrirnos
camino. Y ni punto de referenda ni contralor, tenemos, pues todo
lo hemos rechazado. Y asi debe ser.
Pero, a pesar de eso, vemos que es manantial inagotable este que
hemos hallado. Pero, con decir que estamos frente a la verdad de las
cosas, esta dicho todo.
Creo que nuestra posicion es de las mas felices. En primer termino
porque ya recibimos premio en esto que hacemos, pues, si nos revela
una belleza nueva y nos apasiona el verla surgir de nuestras manos
que mas premio queremos? En segundo termino, el vernos desvinculados de todo, nos da una perfecta libertad, verdaderamente envidiable. Ya no nos preocupa si otros lo hacen mejor que nosotros,
pues, si nos basta hacer lo que hacemos, por otro lado sabemos que
ya no es posible establecer comparaciones, pues, lo que hacemos, no
quiere compararse con nada; y ni nuevo ni antiguo. Ademas: todo
ahora nos parece viejo, triste y lloroso.
Una cosa debe darnos gran satisfaccion y tranquilidad. Se busco
—en estos ultimos tiempos—• una pintura pura, pero, atentos, en combinar y analizar, no se dieron cuenta de que, justamente la pintura,
se les escapo, al querer aprisionarla, por entre los dedos. Le6 domino
la inteligencia sobre la intuicion y la sensibilidad. Y yo diria que
eso les sucedio, porque no eran del todo artistas. No debia de haberseles escapado la esencia de lo que buscaban. Y bien: de eso nos
hemos librado. Decia Cezanne: si yo logro hacer una buena pintura
con este modelo, es que mi teoria es buena. Y bien: ahi esta lo que
hemos hecho.

— 188 —

�— 681 —
jaunid ua 'oAanu oq •soipaui ap Bzaiqod A pujpaijip Bf ap oniraco
(a jod souiajip of 'oaanu oj 'oiaj ^jBjuid anb b? oAann oSp jpap
BJBd 89 on is 'anb O9J9 Oj( A iaa^q as anb of ua 'sand 'asjiuuop anb
Abx^ o^j •uoisuaiduioaui Bf b SBpiqap uos 'op^p aq anb sspuaiajuoa
ap sojuap soq -ofnaBjsqo un jaauaA ua pBjfnaijip Bf iojps p jBp aasq
anb [a ozuanfsa ja sa ojsa r^f -pBipaijip Bun JBuopnps ap souibjejj
opuBna outs 'o8p jaasq so.nauodojd sou opusna auaiA ou 'upp^aja
B^ •sajopBjdiuoa so[ jod sopiaaJOABj ^nui souiBjanj 18 oooduiej j^
•souiaaBq anb Bjnjuid b^ souiBjJBq ou anb 'oSan^ -so^p^na ap sa^uBqa
-jbiii ap soubiu ua BotuBjaiAnisa is Biioinao ou oisa A 'soiusriu soutosou
vjvd soiuvjufd tsvo anb 'as^iaap apand 'Bioqy 'oiiBsaaau o^ opoj ap
soisiAoid uaiq souieisa opuBna 'oiib^juoo o^ axmao anb 'jiaap anb ^sq
on j^ "oqaip aq anb osa a.imoo atu 'ajuaiua^qiiaajapni anb 'as anbiod
'oduiaij ia osnjoui 'oSjb ^qsj aiu ajduiais anb oasap o^ j^ "opESuad
BiqBq B[ anb o\ ap jofaui Bsoa bj oqansaj aq 'Bunjaoj ap piiaiBm
un opuBa^duia o jaaBq Bipua^aid anb oj opuBiJBA sas 'appsuadsipui
jaaajsd [b '[BijajBui un opEqej ^q am is '^soa enn jBinaafa ap uB[d
ua opBjsa aq anb aadmais anb 'opsuasua Bq atu Biauauadxa Bq

•jofaiu o^ sa 'opo^ ap sandsap 'j^na oq -soiusiiu sojjosou
ua anb svui uvifuoo ap soutaqap ou anb 'sand 'sa 'uoisnjauoa Bq

•sopBuqdiastp
sbui oqonui soruBjea soijosou anb oaaa anb 'oi^Bituoa \y ^asspn^B
sou anb japuaids sotuBjipod anb? 'sBjsiqna A SBisiinjnj ap a^i^d jod
'sajuB oziq as b^ oiuod 'sbiiojbiu ap ojaua^ opoj uoa sauoiaBuiquioa
'sojuaiwtpaoo^d JBaqdiqniu ua Bp as 'sBinjanijsa SBAanu ieuioaui
a jBaja BJBd o^ua^Bi ap ^qBj b 'saauoiua 'anb A —(B^Basa apuB^S ua
Baijasjd as anb 'oiS^jd p a^npxa ou pna o^)— oxusiui is ap ojjsobui
sa bA pna BpBa 'saiJBd SBpoi ua anb opuaiA A 'uopipBjj ^sa BpBjq
-anb 'BJoqB oja^ "oiaijo p osnpui 'oziq as anb oj^ ap uoiaBJidsui a
uppBjiuii jod ajjB p aa^q as 'sajjBd SBpoi u^ 'bjiiu as uaiq is anbaoj
'sapspisaaau SBJisanu ap Bpipaui bj b opsaja somaqap anb A
sou opoi anb 'aiuauiBJBp j^a jaoBq BJBd 'uoixajpj Bjsa oSbjj
•ojfpaui oSjo sa anb 'Bjp ap asjpap bA Bjjpod o^
-ua joXbiu ns sa anb 'onuaSui a ojnd ap oSp 'puiSjiA ap o3p jauaj
ap Bjjsfap 'somaaBq anb Bjniuid Bjsa 'opaqss ap 'sanj 'uojutd ap
ojoifo iap npou vdas as ou anb uofaiu sa anb Bjjip 'souibqipsiiq ana
o[ jBJiuoaua BJBd loA 'jpap ap oq^aB anb of ap j^sad b ^uaiq
•apjBj sa bA BjoqB 'oja,j 'fiqap ojund un
Buai ajdmais anb BJBq 'b^sijjb un b ajjBjpj ap 'safBna ssq "SBuanq
sajjsd sns uaiquiBj auaij 'ofBiu ap oqaniu auap is 'fBna fa 'a^jB fap
oairaapBOB oipnisa p ua jBJiua opijanb Bq sauaApf sof ap ounSui^f
'uoiu-id ap oiaifo fap upiaipBjj Bf Bpoj ap Bjqainb Bf uoa Hun^ujd vj
vuod vintanjtsa vaanu nun ap 'Biisanu Bpanbsnq Bjsa 'apiauioq

�termino, lo es para el artista; y el se da cuenta. Y esta bien que se
piense, se clasifique y se analice (trabajo intelectual) pero de ahi
no saldra nada nuevo. Es haciendo, que se encuentra.

Aqui faltaba todo, y se hizo venir del extranjero. Y esto ya ahora
es una rutina. Por esto no se crea. En arte, lo mismo: ahi estan las
revistas. Los libros ...jque cosa mas nefasta, si se confia demasiado
en ellos para la creacion! Pero, asi lo hacen casi todos; y luego, tan
satisfechos. Y es que hay individuos, que tanto se les importa
estar en' la verdad de las cosas y el arte, como en lo falso; y tan tranquilos. Pero ya los hemos clasificado.
Marzo 7-1949.

LECCION XXX
El mundo, esta formado por mundos mas chicos, que se forman
por las agrupaciones humanas que se hacen bajo determinadas ideas.
Y, dentro de estos, todavia, se forman otros, aiin mas pequeiios. Y no
olvidemos, que, dentro de estos pequenos mundos, las individualidades trabajan por hacerse centro de cada uno; de manera que, al fin,
casi concluiriamos, con que, cada individuo, es un mundo completo.
Bien; sean cuales fueran, estas individualidades y mundos, en
todos, pareceria que rigiese una ley, que agrupa a los hombres todos
de otra manera, y casi podriamos decir, con independencia de las
otras divisiones. Y esta gran division, ya mas universal, separaria
a los que estan en la inteligencia o en la intuicion. La cual division, y
por esta causa, da como resultado que unos esten en un piano fisico
y otros en un piano abstracto.
Generalmente, los individuos, no se percatan de esto, sino por
los resultados a que sus tendencias naturales les llevan, y asi viven
en continuo choque y lucha; pero esto, precisamente es la vida.
Existe la gran agrupacion de los artistas: pintores, escultores,
miisicos, literatos, poetas y arquitectos; y los divide a todos, tal ley
que he dicho. De ahi que se formen escuelas y tendencias. Pero, esto
que aqui se pone bien deslindado y ordenado, no aparece asi en la
realidad. En primer lugar por no existir tipos puros, y luego por falta
de una auto critica en los mas, para situarse debidamente; la cual
cosa (me refiero a esta ultima), viene de falta de profundidad en el
discernimiento, a causa de contentarse o satisfacerse solamente con lo
superficial. Solo lo profundo podria ser el control para juzgar de los
demas, pero esto se posee raramente.
Bien; la critica de arte y, en general, todo estudio que suele
hacerse sobre el, se hace, casi sin excepcion, sin ese control de lo
profundo, que es como decir intelectualmente: se esta en las causas
primeras de las cosas, pero no en las segundas, que serian las profundas; ya no intelectuales sino intuitivas.
— 190 —

�— 161 -xa JBjuajui BJBd 'sojdtuafa opuBaijdijjniu j(oa anb sapajsn
•bjos Bun uos 'zBq un ua anb 'sspoj
sbsoo :ouijij p _^_ "BjnjaajmbJB bj uaiqiuej ojad 'is 'ouoj j^ *3jjb
^^q ou Bjnjanjjsa uis 'anb JBpjoaaj anb ^^q 'oja&lt;j "BiJBjSBq isbd ojsa
A iouoj ja jBjjuoaua BJBd uBjssq a[ sojuatuaja soao^ •omsijBajjadns
[ap oijajsitu osjbj a jBpijijjB p sa ou anb iajJB pp oijajsiiu p 'iqs
ap iA 'ajqispui oj na 'epip 'oSbiu iBjsijjB pp bj sa BUJajui joqB^
•Btap B^sa b opsSaji; somaq 'j^uad opsjadsasap uoa iuatq j^
•bjsijjb pp uoisiA B[ zibj b[ apsap jBoijipotu 'o^sa jod
'j .'Bsoa vpoj ap jvtuaiuvpunf oj unuiutjajap apand oiquiBa ua 'ba as
on A ajqisiaui sa osa is anb 'inbB souiaA ^ •otooutsqv oj ua ajsa as ou
o aisa as anb 'jpap sa iuaiqwnj osa v a^aifau as 'ouoj ja 'anb 'soiuaj
-3A 'o^p ap Biauapsuoa sbiu uoa 'B^oqe 'ouoi \a opBiuB^j soiuaq anb
oj souiBDSnq 'BAijinjui bjoubiu Bun ap is 'anb 'BJoqB as^apuajduioa
Bjpo^ *oaijsBjd oj ap ouojjsj ojjsanu b souibajoa 'ojsa opBoijdx^
•pnjiqBq
jaAiu ja opsjadns Bq anb bjsi;jb opoj jpap sa Soaisntn o Bjaod aoip
'aojuid aaip uamb j^ •Bpuaidiuoa aj as ou 'jojuid sa is 'anb 'uaiqiuB^
'iqB ap A 'SBinap soj uoa omsiuojauis ua jBJjua Bpand on 'osa ua
B^sa anb p anb 'sosbo soj ap biio^bui bj ua 'iip ap j^ "sajBnsn sbj anb
sbjjo ^nui uos 'sauopaB sbj 'JC 'p^pijEai bjjo aaajBds 'sand 'ofajpj
asa jo,j •SBJarai.id sbj b UBaijipotu 'ojsa ^od 'anb A 'vpuoq pnpypaaj. vj
ua ufjsa anb A 'sBsa uoa ouisijapjBd ua sbjjo oa 'an svj anb 'jpap sa
isBsoa 8bj BJapisuoa SBJjuaim 'ojuBna jod jsp ajqop ap bjoiibui b
o2jb 'ojaBjjsqB oj ua 'osa ua Bjsa anb onpiAipui p 'sand 'aaso^
•mauaiouoa ns na asvq oqaaq vq ou anb ap 'uozbj
ajduiis bj jod 'ojsa A iotondjsqv oj uoa opjanaB ap uauod as 'sBsoa sbj
jBSznf ja ua A 'sojjo soj uoa ojbjj ja ua uaiquiBj A 'uaqi^asa is oiuoa
UBjuid is ojubj 'sonpmipui souiisijoj anb ouijijb o^ ^uaiq san^
•pBpiJBaj UIS OI3BA oSjB BJ3S 'ja BJBd
'Bjsa oj ou is iA 'jojba Bjpuaj 'ojasjjsqB oj uoa opjanaB ap Bjsa is '^
•oinsiiu oj asjiaap Bjpod sou^jd sojjo ua 'sojjo ap sajim ua A 'sosb^
soquiB ua j^ -Bjsa oj on o 'ojaBjjsqB oj uoa opjanaB ap Bjsa ojsa :jpap
Bjpod uaiquiBj 'sBsoa ap uapjo ojjo na 'ojjo j^ 'osa BjsBq aj j^ -Bjsa oj
ou o 'ojaBjjsqB oj ua Bjsa ojsa :fJip ajsa 'saauojua j^ 'bjsijjb ja BJBd
jojjuoa ap JiAjas apand oiquiBa ua 'asjBaijdxa apand ou bsoo jbj is
'oja,j •pm$oajatm oojmu un^uiu ua jBjjua apand ou 'asjinjwi apand
Bsoa jbj is 'anb jC iopoi n poiouasa o\ 'oaijauuaq opoui ns ua 'jBsajd
-xa BJaisinb uaiquiBj anb A ^jBnsn ja anb opBoijiuSis ojjo ajjBp soui
-ajanb anb 'jpap sa iojavujsqv Bjqsj^d bj Bjjas sojjosou ajjua 'bjoijb
'jbj 'opo% ap mouasa vj 'ajuaiujBSjaAiun 'bj^ anb ojad 'aiqiSijajuim
opunfojd oj 'ouBjd JainbjBna ua A sopijuas sopoj ua 'Binjaui 'vzajjaq
BjqBjsd bj upjBj^ BJBd ouioo isB anb 'BpssBd upiaaaj Bun ua afiQ
•is jas aqap anb aoip aw upiajnjui vj anb BiJip 'sbjsijjb soj
ap oijajua ja uaiqiUBj A 'aqijasa as anb oj assjaAaj oj ou ig ^o^ as oj
ouioj)? -opnjnuas sowaq anb opunfoud oj ojaadsau uoa 'ajuatujvpund
'opjanaB ap souiBiJBjsa ojos anbjod : uozbj Bjsa jod ojsa A tjjaap ap
oqBaB anb ojsa ap UBiJBjsajojd sopoj anb ap pBpjjnSas bj

�plicar lo que es el tono, pero sin que me sea posible entrar en la ciudadela; es decir, explicarlo.
Podria casi seiialar el dia y la hora, en que yo, por primera vez,
tuve la intuicion de lo que era el tono. Y entonces me represent*; la
cosa, asi: que era algo, que se ponia de acuerdo con otro algo. Tal,
por ejemplo, que, si hallase un fragmento arquitectonico clasico, pensaria, no solo que pertenecia a un elemento, pongamos de un templo;
el fragmento de una columna, sino, adeinas, que estaba dentro de
un orden. Pues aquello, el tono, estaba tambien dentro de un orden.
Y ademas de esto, recuerdo que pense tambien, que aquello, no se
iluminaba con la luz del dia; y yo pense en la noche. Pero hoy digo,
que es la cosa que se ilumina a si misma; vale decir que esta fuera
del tiempo, y, por esto, que es eterna. Y con esto se revela el orden
en que esta. Y yo ya no se mas que decir con respecto a eso, ni hay
para que lo intente, pues se sabe que es imposible explicarlo. Y esta
tambien bien manifiesto en una pintura, pero ^quien lo ve? (Recuerdese que, por tono entendemos algo mas que el ajuste de ciertos colores, pues, tal concepto revela todo el orden abstracto).
Nadie se imagina la verdadera desesperacion, cuando frente a
un discipulo se trata de hacerle comprender que es el tono. Ya en
un terreno puramente plastico, se trata de explicarselo, y aiin senalandole donde esta o no esta; y como esto es la pintura; y como, si
no trata de comprender lo, ya no sera pintor. ^Y al fin nos habra
comprendido? Presto lo veremos en sus obras.
No hay duda de que, por un trabajo asiduo, al fin, el discipulo,
si tiene cuidado en seguir ciertas reglas, al fin comprendera. Sera,
su misma pintura, que haga, la que lo pondra en la pista; se educara
por ella. Y, poco a poco, por ahi, descubrira todo un mundo: lo abs
tracto. Ese mundo donde ni es de dia ni de noche, porque es eterno.
Bien: todo esto esta del la do de la intuicion y no de la inteligencia. Por esto, habra artista, que, sin mayor esfuerzo, por intuicion
da con el tono; consigue, lo que no conseguird jamas el que tome la
via intelectiva y gaste su tiempo ensayando y pensando. Pero, por
serle natural esa manera de explicarse por la pintura, es posible que
no tenga consciencia de ello; y convendria que la tuviese.

Con bastante frecuencia, somos visitados por muchos viajeros de
toda America. Tambien solicitan de nosotros libros, fotografias, y
datos sobre nuestra escuela. Eso quiere decir que esta es ya bastante
conocida y que interesa mucho lo que hacemos. tjltimamente encontre este parrafo en un libro de un publicista peruano. Despues de
hacer una exegesis de mi libro Mistica de la Pintura, citando y comentando muchos trozos, termina con estas palabras: "Uruguay, pensamos nosotros, se pone una vez mas, a la vanguardia de un renacimiento espiritual que se impone por doquiera, si es que no deseamos
que naufrague lo mas noble del sentimiento humano en la revolucion
materialista de los que tratan de reducir a vil servidumbre el arte,
— 192 —

�SI
— 61 —
-uid natqnrej sg •ofaanajuBin anb Baq^q anb 'ajuaniBjsauoq 'o^ oaaa
'fBna oq "oziq as vA anb of BJBJofam as 'osbo opoj ua iA ioaao of on
X i9?DP 89 3n^ I B aaAfOA ap oasap A ojuaituijuadaaaB Baqsa 'y?
jjjaaafaAua b uba sbsod SBjnBn^! ttjnrutd vj opuatSuns on A ajuoz
-faoq ya opuBJBfOE ba as (apap ap opom un ofos sa on A) Bip b bjq
•(ojdaauoa fBj soajosou Basel auaij anb uopBaijiuSts Bf sapajsn uaq^s
^A y) 'otovutsqn oj na soniBjsa vA anb 'apap sa :opnBfqop soraejso
of ajuamantuafos 'somaasq anb of noa 'BJoqe anb oaja oa 'naiq sang
•oqoo \a jnjqop via ajuBi^odnii of 'anb 'noioaaf Braiifn Bf na 'Bi

•ofnjidBa ajsa a.iqos sbui BpBU j^ 'Vdnjujj vj v
jvajvs vind 'niuns na 'sa isoujneqE nsjaisinb anb sof ap assad b '^
'sonjBJonSi najainb anb sof ap jBsad b 'jC 'ajuo \a vjvd voanu vm mm
aauajwoa 'inbs apsap 'anb laasq ap sq anb fa 'jnuaaiod \a vjvd A 'osva
opo% ua 'sa ja anbjod 'ajsana anb of aisana A 'JaffB^ fa Bjsd somafBqBJi
'aiuaniBsofaa 'sopoi anb BjBd 'ofps s^ "ouxixBrn fB soiuB^sa vA 'osa b
ojuBna ua 'sand 'omsBisnina jo^bui noa nafBqBi} anb laasq A safjBiuafB
BJBd aas apand oaodniBj^ •npptpuoa Bjjsanu sa in 'offa BJBd uozbi ^Bq
on anb 'sapajsn uaqss vA oja^ -pEpiuBA ap soujBqauiq BJBd onioa
'ojnana b ojsa opoj o^ibjj Bioqs o^ anbjod UB.iejunSajd as sapajsjq
uaffBj^ o^jsann Bjuasa^daj anb of ap A soipnjsa sojjsanu
ap BianBjiodnn Bf ap sopianaAnoa naA as sopoj anb sa 'jofam of 'A
'SBpBoijijsnC Antn nos 'sand 'naa^q son as anb SBjisp 8Bq -ojnBauasap
un opinaj UBiqBq sopoj Bdojn^ na aoBq as anb Of JBnijpnasa fB 'anb A
isopot o vqvdnaoadd sviu anb o\ sa (ouoj fa sojjosoh souiBip) aofoa
fap Bniafqoad fa ajnaniBjsnf 'anb 'opipBUB Bq A Soqanm opipuaadaos
Bq af ojsia Bq anb of :opBpnBjjap op^panb Bq o^ '^^i^X I8 ^^jtsp
opiaanb Bq 'saaomna sojsa aod sopiBajB 'A 'vjntuid of oaotf souaiouuap
soaanu jmituooua ua ajuamamaif Xnin somBfBqBaj anb Bsnaid as jffB
anb 'aaip sou A 'sonaBjisiA ap BqBDB saoqB 'onijnaaB aojuid njq
•oqBD b BaBAaff as A ajimsaj na Bjsa ojsa opoj 'uaxg
•Bim nptaisodxa Bnn Bjpifos 'ajay ap SBjaafB-^)
saaofam SBf ap Bnn 'qao^ BAanf^j a^ -aiSans nspand anb sapBjfnaijip
sBf sspoj BaBUBffB anb A aaffBj^ fap Bjafdmoa sbui of nopisodxa Bun
souiBSBq anb Bjtoqos 'nojuiqsB^ ^a aopBfBqma oajsanu 'Baoqy
•ajuBuiaa ajuaiquiB fa Bajnoa a^qanf ap
somaqap 'sBmapB 'anb A 'o^odB nnSuiu uoa aBjuoa on aod 'sonaauaj
-sos fiaijtp Anui sa sou anb 'JffB oSip 'otaBajnoa fy 'ooijsijaB ajnaiquiB
b ojnBna na SBtnap Of ap nanSznf on 'oaqtf asa aod 'anb opnaioip
'aojaaf fB Bipa^nS na o^nod 'AvnSnjfj jap any ap vjanas^ oaan^ ojqq
oajsanu na 'ojsa ao^ "anoisnfisap sof anb apap osnoxg -inbB asainaA
Bicd saaonamaod UBipad sopoj A 'oiaqnosap son 'affq^ 3p SBjsijas
ap odna^ nn 'zaA Bnjq *osa Biassnad as 'sofaf ap sbsod SBf ssjsp anb
'asuad aadmaig ^JnI&gt;B -^Bq saaofBA soAann anb? 'ajaB na ^natg
•^afqijnosipui fBnjiaidsa BinbaBaaf Bnn 'zaqanBg opnaa
-ofjf ap Baaaij Bf b 'uBp anb sauojvn soaanu ap Bp^^afd eon 'safBjaom
-ni SBin^ij ap Baqmos Bf b 'bjC aaaaof^ 'fBsaaAiun oiuomiajBd sa anb

�tura, y naturalcza. Pero, lo de ahora, es algo inedito, algo virgen,
que tendrd otras calidades; y asi, el pintor, volverd a ser, de nuevo,
en otro aspecto.
Se han tocado, puede decirse con las manos, los verdaderos valores de la pintura; como de un arpa, hemos tocado esas cuerdas y
oido sus acordes. Bien que mal, y puede que no muy firmes, estamos
al fin del otro lado. jPero cuantas caidas aiin en este nuevo terreno!
Hay que esperarlo. Pero, por eso, para tal trabajo de afianzamiento
y ajuste, no hemos de perdonar esfuerzo. Si perseguimos el tono, si
surge al fin la pintura liberada, no hemos de olvidar la estructura;
que es donde esta el misterio de la proporcion y, por esto la unidad
de la obra. Y ahora, en este ajuste estamos de continuo. Estructura
(que es ritmo) y tono; es la urdimhre de tal tela que hacemos; la
cual creo que es maravillosa.
Si en la otra pintura, para llegar al ajuste (puede decirse milimetrico) no perdonabamos trabajo; ahora, tal nueva pintura, demanda, por su tecnica propia, igual prolijidad: relaciones bien establecidas, lineas firmemente trazadas, equilibrio perfecto de los tonos.
Y poco a poco eso se va consiguiendo. Pero, tal prolijidad, que no
corte el impetu, que no nos haga frios y demasiado conscientes: no
hemos de olvidar que, ante todo, somos pintores.
Una eosa bien dificil de lograr, para el que va entrando en esta
nueva pintura, es pasar, del dibujo mas bien analitico de la otra
pintura, al mas sintetico, geometrico y esquemdtico de esta. Les pido
que hagan un dibujo tal como lo hacen los ninos, que es, puede
decirse, una escritura: un niiio ve un rectangulo con otros mas pequenos, y sera la fachada de una casa; vera otro rectangulo, al que,
aiiadiendole, una linea por mango sera una cacerola; una linea para
el mango de una escoba, al que, en su parte inferior hara la paja
con unas rayas; y asi todo. Su cabeza no trabaja; es un dibujo intuitivo. Y asi deben de ser los dibujos de los que quieran hacer esta
pintura. Barrido todo lo subjetivo, eliminado todo analisis, tal como
si dibujase de recuerdo; hay que desaprender lo que tan trabajosamente se aprendio. Es la intuicion que trabaja; la cabeza descansa.
Bien; eso que una vez explicado, parece muy facil de hacer, debe
ser, creo yo, muy dificil de practicar. Es lo que he podido ver: la
cabeza toma la delantera, y es la inteligencia la que quiere resolver,
y, no sabe, la pobrecita, que no es ella la que ha de resolver el caso
del arte. De ahi que haya tantos artistas equivocados; han tornado
falsa ruta. Por esta razon, ahora, debemos tomar precauciones. Y que
se comprenda eso, que es, ser o no ser. Tiene, pues, una maxima importancia.
Hable al principio de dos caminos: el de la inteligencia y el de
la intuicion; esto me excusa el volverlo a explicar. Pues bien, el tomar
falsa ruta, tomando la que no se debe, es una treta que puede jugarnos el intelectualismo. Por esto, a veces, los mas inteligentes (mientras
no dejen esa ruta falsa), seran, y contra lo que parecen y era de esperar, los menos aptos para realizar el arte; y en cambio, a veces, indi— 194 —

�— S6I —
. 'ofeqeij 'ozaanysa :soipam soy sourauod is i\ "Baniuij By b BAayy anb
Bpuas By JBjjuoona : opsuitnaaiap uaiq opyiuas un ua socueioa^oad sou
soaioso^y 'oquma un pyBuas 'oaod b oaod 'uoraaB ns 'oaa^ 'uoaaidns
oy soyya in A isoyaini^uijsjp Bj^d ounSys oaaaiay uo.rafB.ii ou 'opuniu
[9 U9 uoaByyoasap anb sajquioq soq[ ,aqBS oy uamb? BjpjBA 9iib ya
^saaquioq soy soqaaq u^sa BisBd uniuoa buii ayj ^ opuniu yap aj.icd
bis9 ua A Baoq b;s9 U9 'sopiSoasa soy soaiosou soiuBaanj is jji

•ojunui
un Baas souiBBq ^nb uoioisodxa b^ anb ua aj 'sand 'oSua^ -so^nSas
uaiuais sou 'aiusura^ uoiaBiuauosap B[ ap oipaiu ua 'anb A ^oSanj un
&amp;ei\ anb uaiuaisajd ojad 'osa opoi oiunjj •uoraaBJiB ajqqsisojji Bun A
uaiuais anb saiaiui p iqs ap '•A 'BusSua sa[ on anb uaifniui oSp oaad
^uaqss o[ o^[ ^jpap ap oqBOB anb o\ ap oSjb uaq^s anb sa? '^a^pi
oiisanu ap uaiq jB^qsq ap jouoq p uaa^q sou anb saiuaS SB-q
•pBpiun
b^ b apuap opoi fopunui p A sssoa sb[ A 'aa^q anb BpiA ns A bisjijb
[a A buisiiu B[p isb A 'asjootfmn b apuai; Bjniuid Bisa ua 'opoj[
•oisa opoi ap BJopBuapjo bj jas anb Bjpuai Bra
-uaipiui bj 'is inbB ^ *oisnf ^nui jas oisa opoi aqap '[Biuaiua[a
-uid Bun ua 'anb apuajdmoa as A Sjoiuid p ojjbjiui aqap oisa pj^
•ajueSEABJixa ejauBiu ap ou A sauijB soiuamap sosjaAip jBdnjSs p
Sbsoo jambpna ap BanionJisa B[ b oin^na ua ODiditanbuo o jvtauasa oj
Sis aaiua sauora^pa sns ua soiafqo so{ ap vpij^odoid v\ :esod BpBa ap
[Biauasa oy uoa opaana^ ap aisa on anb Bpnu uoiaisodmoa ns ua aajua
anb aiuaisuoa ou 'isb A i opBiyaadsosui sbui oy uoa sauoioByaa sbiiuijui
auayi 'y^na ya ioituao un sa '(saaBSynA soiafqo ap aiiaBd aod 'saaaA
b) 'ojaatf s s. b as ad A 'jvsuaaiun oj ua 'Baniuid Bisa 'asisa ao^
•souraoBq anb oy sa uaiqinsi oisa j^ •uunjanujsa vj aBpiAjo
anb ^Bq ou oaad iouo% ya 'uaiquiBi oisa ao^ 'sapBiynoBj sop sssa ap
oiaaiauoa ya ua Bisa aiaB ap Baqo By anb oaaa j^ 'BaBaijiiaaa oy opoi ^nb
BiauaSiyaiui By Bisa iqB oaad S aiuanaSuoaui o^yB SBoiSpyi sbsoo ap soi
-unfuoa 'SBp^aoysip sauaBiui soua^p apand upiainiui B^y 'BiauaSiyaiui
By A upiainiui By :aaqiuoq ya A ouiu ya 'sand 'asaBiunf uapanj
•vunjutd b/ ua Bisa as ou A svsoa say wa Bisa ag 'ouoi
oaio uoa aBiyuii sa ^p^piy^aa By b aaaijaa as 'Baainb as ouioa oiyoaq Bas
A 'oandiuasap oj 'anbaoj 'oatiduosap oj ua aa^a aod uaiqniBi oaad
'upiDDjtwi b/ ua aasa aod aas apand (Baniuid By aas aqap anb oy ap
asaiyBS 'aiaap oiuoa sa anb) oiavjjsqo ajuBUivjapnpuaa oj ap uoiobia
-sap By 'aiuaiuyBaaua^) ras^q Bmsiin ns ua :vjm%uid nj ap jojuauiaja oj
ua soinBfnqBai 'BaoqB anb sa j^ *aauodns Bjpod as anb oy ap Bp^oiyd
-inoa sbui sa 'aydiuis BiauaiaBdB ap 'Baniuid ysi aaA uapand 0U103
•aiuauiaiuaiasuoaui souiu soy uaasq anb SByyiABaBui s^y ap Biuano Bp
as anb 'oiynp^ ya s^y 'oiassaaau oiaqiyinba ya jC^q 'saauoiua 'ossa aisa
u^ •uvjtSia 9p aqap svjjap 'BaaiUByap By abiuoi ap aqap ou BiouaSiy
-aiui By auburn? 'anb 'BaauBin ayy -sayBjBaaB sauoiaBaoAinba ua saaaA
B 'uaaanaui 's^ns uoiaipuoa buisiui Bsa aod anb 'naiqtuBi 'aiaap anb
uaiq is SsapBiynaijip SBy ByyiABasui b uaAyansaa 'sayduns sonpiA

�estudio 4 por que no habriamos de llegar y poseerla? Supongamos
que sea asi, y que descuelle nuestra Escuela 4 que debemos hacer?
Pues defenderla de la mentira, de la confusion y de los ataques. Es
decir: vivir para el trabajo hecho. Porque si eso fuese la primera
piedra, la pintura debe seguir; dejariamos el tono ese, la piedra de
toque para regirse los otros; un .ejemplo. Y si no somos nosotros,
donde estan los que pueden guiarnos? No es, pues, pretension vana
el interrogante que hice. Y, despues de todo 4 por que no hcmos de
valorizarnos en lo que pensamos? Todo esto podemos hacerlo si la
vanidad no nos traiciona. Y 4 no es mejor apuntar alto? Yo creo que
es lo que debe hacerse. Queremos llegar a la entraiia de la pintura
iqae mal hay en eso? ,;Quien puede robarnos el merito de este buen
deseo? Lejos, pues, de nosotros, los escepticos, los tibios, los que
dudan, los flojos y apocados. Hay que llegar a la verdad de la cosa,
pues, si no se llega hasta alii, es como si no hubiesemos hecho nada.
En fin: hay que osar, intentar de verdad, a toda costa, pues este,
debiera ser el proposito de todo artista. Estamos, pues, donde debe
mos estar, y despues de haberlo sacrificado todo.

Siempre he considerado, que estas lecciones que doy, eran mas
bien actos que no simples disertaciones de arte. Por esto rogaba, que
no se me confundiera con el conferencista de al lado. Pues bien, y por
lo que me resta de la leccion de hoy, es singularmente un acto; le
doy pues, suma importancia.

Estaba haciendo, a modo pitagorico y como tengo por costumbre,
unas combinaciones numerales; si bien partiendo y refiriendome a
hechos o cosas bien reales. Tenia una cifras: unas pares, otras impares, y trataba de llegar a una combinacion armonica. Pero, es claro,
mi trabajo era vano. Queria, puedo decir inconscientemente, ciertos
factores; queria no verlos, o que se transformarian; cosa insensata.

Hace unos anos, me ocurrio cosa parecida a la de ahora: era
cuando la Asociacion de Arte Constructivo, estaba en pleno auge. 4Y
que ocurrio? Que cuando mi castillo parecia mas firme, se derrumbo.
Es que tenia una grieta, apenas visible, que debia haberme hecho
comprender lo falso de sus fundamentos. No del Arte Constructivo,
sino de la Asociacion o grupo de artistas que la habia fundado.

Hoy la causa es otra, pero, de igual modo, puede, ella, ser motivo
de ruina. Pero, la experiencia pasada puede servirme de algo: se
que debo mirar de frente a las cosas, y no hacerme ilusiones.

— 196 —

�Z.6I
"6^61 3P 1
•asiBjnnf Bqap anb soj uoa ajnnf as
lod '^ 'aotjvuv as anb own rrpoo 'ojsa opBsaidxa '^ -ajnaip
-uodsauoa oj sopoj b a^p ^ 'vuijdiostp uod o uptovooa uod opsj jsna o
jbj na UBjsa anb soj xaj^ 'souaiiaj so[ iBpuijsag *opoj sa osg -ajasuvp
aqap ou anb oj ajxop ou A 'uvp ap wq aj as anb oj ajunp A 'Baasniijui
BzajBinjBn ns 'ojndiasip Bpsa na iiiqnasap ap 'sand 'upijsana sg
'Biananaasnoa
na BznBuasna tra anapio anb sa opnBsnad isb j^ "oiisodojd ira Bpand
anb o[ na 'jba^bs BJBd 'pBqnaijip BunS^ jBajjos sonant jb 'Bianpuoa
Bao[ Bijas anb 'ja Bj;uoa jBqan[ on is 'asndoad am anb iqB a(j 'sojaaaj
Sim iqB aQ *8Bpnp o^nai on ojsa ap oj^ •ouitsap un uod opooumu Aojsa
anb jBsnad na ap am BJoqB 'ojnajni tin na opESBasij opnatqsq anb
B^BUB.iixa as on 'oaijatsa ouSts un ofvq sopoj sopiSuip sb^siijb ap sau
'BpiA B[ na saaaA sbijba Jaoeq ops^uajnt

b in aipsn
b jbzjoj anb jfsq o^ *SBSoa sbj ap BzajBinjEU o pspqBaj bj ajamb
o^ isb san^ 'oisando o^ na uBiBjnnf as 'opom orasitn jap 'sojjo soj j^
•undiui oj na UBjsa 'BzajBjnjBn jod 'uaiqniBj 'anb soj b ojnnf am oqoaq
ajsa jod 'unduii oj na Ao%sa 'BzojBiniBn jod 'o^ ig -opom o^niistp ap
oiad 'naiqniBj sojio soj noa A iAojsa anb oj ua wpisa anb soj uoa 'sand
'^ojsg 'Binanania o aiuiOA noa las ap zaA na izaip o oania 'sajj noa
Bias :pnpmn bj 'aidmais omoa 'oasnq 'afip onb SBijia sbj aijug

•uBoznpoid as soqaaq soj anb aisfap 'spand
omoa ajnauiajqiSBduii ubj iA 'sBpipam sini onioj 'Biananaasnoa ug
•oisandsip Ao^sa 'naiq j^ 'p^p^Bai ns iBidaas
:sBsoa sbj b 'bibd b bibb 'iBiim anb ogua^ A 'Bioqs 'osa oSajg
'aonpoud as ojSDJau oqoaq ja : ajnatnajqijaajapni
'iBSBd anb anaij anb oj Bssd 'vuoq A opnjnuos &lt;pip jbj na j^ "opBnf Bq
am anb sBpijiBd sbjbhi sbj 'BiaBiSsap lod 'oazonoa ojf j^ -oinsini jm na
omoa isb sonanbad soj na A sapnBi^ soj na :Bzjonj ajqi^sisaui nBj
Bsad sopoj aiqos 'sand 'isy 'onijsap jap asiBiqij nBjpod sasoip som
-sim soj iu anb 'noiaiiqnasap soSaii^) soj anb 'sapajsn naq^s bj^

•oaiSpjoiq ipap somBjipod 'uaiq SBtn onis 'jbioui Binajqoid
'sand sa o^j "SBSoa sbj ap pspij^ai bj ap Brasim Bzianj bj lod onis
'aipBU ap pBjnnjoA lod on ^ 'naijajsa pnpiun ns uvovjv apand anb
'oSjn 'ouas ns na '^bij :sbsoo sbj ap p^pijEai bj b sofo soj iBiiaa oqap
ou 'onisim Bioqs ofip onioa 'oiag 'vuntwi^ vj ap jiuaciuod jr&gt; ojopwpj
-noum 'jo na ojsand aq o^ anb saiajni ja sapajsn i^a ap UBqBay
•oaijsjjiB onaiiaj jap oijnap ajuam
-BAisnjaxa A 'lajjBj^ jap BqaiBin bj b ojaadsai noa 'sand 'sg 'SBpijos
nos anb as Siauiaj oqap Bp^u 'ajiB ap sbiio^j sim ap op^j ja log

�LECCION XXXI
En to das las epocas de la vida de la Humanidad, el hombre ha
querido explicarse el origen y formation del mundo en que vivid
siempre. Y, segxin el grado de cultura, corno es natural, lo explico
diversamente. De ahi esas portentosas construcciones simbolicas del
pensamiento, entre las cuales debe destacarse el Genesis, atribuido
a Moises.
Aparte de dogmatismos, ahora vamos a recordarla solamente,
tratando de sacar alguna ensehanza.
Con toda libertad, y sin sujetarnos a ninguna clase de orden,
tomaremos lo que nos interese.
Tenemos ante todo, el concepto de Dios, infinito y omnipotente;
y debemos partir de eso. Y, como a seres que se avecinan a su pura
esencia, los dngeles. Pero, entre ellos, se produce una escision; es
decir, que algunos de ellos se rebelan, diciendo que no quieren servir mas a su senor. Entonces, este, los precipita al infierno.

Dios, hace el mundo en seis dias, y luego descansa, satisfecho de
su obra; y dice que es buena. Separa la luz de la oscuridad, crea
toda suerte de aniinales, plantas, yerbas, peiias, rios y mares. Pero
la Creacion no esta terminada: falta el hombre. Y se pone a la obra.
Lo moldea con tierra y le infunde el alma. Y he ahi el hombre, que
sale como de un sueiio: puro, inoccnte. Pero, como a los demas seres,
le da una companera, que, milagrosamente, saca de una costilla de
Addn, nombre del primer hombre. Y los pone, inocentes y puros,
en el Paraiso: lugar maravilloso de belleza y de paz. Todo sera para
ellos; pero hay una restriccion (y Dios, con mucha sabiduria, supo
por que la puso), les vedo de que comiesen el fruto del drbol de la
vida, del bien y del mal.

Mientras se abstuvieron, fueron felices. No habia para que te
hablasen: bastaba, para que se entendiesen, una mirada o un gesto.
Y vivian como encantados.

Mas, uno de aquellos angeles caidos, quiso pervertir a aquella
inocente pareja, y les mando a la serpiente para que les ofreciese
el fruto prohibido, haciendoles comprender que, si lo gustaban, serian tan sabios y omnipotentes como su senor. Y asi cayeron en la
celada que les tendio el Diablo.

Lo cual fue presto sabido del Senor Dios. El cual los arrojo del
Paraiso, y los condeno al trabajo, a la enfermedad y a la muerte. Y
esta es nuestra pobre Humanidad.

— 198

�— 661 —

•uaAJts son 'eopoui sopoj ap 'oaad 'joad ojubj 'SBJjsanu
saydims uos 'oubj^uod ya jod is A 'joCatu ojuei 'souiBuiSBini sBy
sou omoa uojayisixa pBpiyBaj ua 'sbsoo SBy is j^ 'soydmafa souanq jb^j
-uoaua BJBd 'sojoiuaj sodiuaij b souiiiapi anb souiauaj aiduioig

•biuoiujb ysj b js^ayy anb A^\^ oiad Sbuiis
ouis '^taBj Bsoa sa ojj^^ "sapBi^naBj sop SBsa b biuouijb A zBd
na Jtauod ap aqap (ajqiuoq un opoi yap aas b asSayy Bjed 'oiJBsaaau
sa ay anb) otjqijmb^ ojsnf ys j^^ayy aaainb is 'aaqtuoq ya

•ouu^ifui ya ua 'Bipndaa
By anb apyaqaa ya A 'osinuod ya ua '^ay By ua aaqtuoq ya :aiaap s^y

"oiuasa BqBysa :aas anb Biuaj isb 'oaa^ *sop ua Bpi^jBd p^pm
-Buinq By 'isb 'aaajBdy 'ajuaraajuBisuoa BJBynraiisa anb yB 'joiaadns
dluauiDjiuifui jmti^iu o]]ojjosap tin uoa 'uaiq is 'Biisaq By ap adaaa
-sip on anb upiaisod Bun jBAaasuoa uaaaijaad anb soy ap By A ipntm
-^id ns vpot ud 'uif po 'as aaqiuoi/ ^a a6 dp 'aiaap sa iaaqmojj yap
Bapi By JBziyBaa A 'ouBiunq oyyoaiBsap ouayd yB a^Sayy BJBd 'yBUiiuB
Baaysa By iBSBd BJjyn uaaainb anb soy ap By lupisiosa ran aanpoad
as 'pspiiiBinnyj By ua 'inbB oaa^ -uoiaaajCoad ns s^ •ojaydwioa d
dodud%jtdd d\ anb opuniu un aaa duqiuo^ ya 'sapBjynaBj sns ao^

fo s^aiaf
uos opot :^pnp uis 'Bps^^ ^BUBiunq ajuam By b aoiaadns 'opunui ya
ua 'X^q ^n^)? qBuitUB yap uaSBuii Bsoaaoq By ap Btuiaua aod Xnui Bisa
oaad iBpnp uis 'oaod unB aq^g 'diudiosuoo djudtuvudjd vjp dp aas
ootun pd sa iwzdpomyou vj v aoiuddns sa 'auquioq \a 'a

ya ua 3aia sand 'Aoq njsvq a^quioq oioau id sa asa ^ '
By ap ^aa asicinBjoojd 'utj yB 'bjb&lt;I 'ouiuiBa pyy^q iqB jo^

•sbui pB^[ 'widUdStjdjut r&gt;i dp ojmf pap
pjsnS 'oaifinfui 'ound ajqiuoq pa an^) ,;opBSBd BiqBq anb? iuaig

�Dicen que la Humanidad es como un jinete ebrio, porque no
consigue ir derecho sobre su cabalgadura; siempre se excede en un
sentido u otro.
Los pueblos mas intuitivos que inteligentes, nos han legado multitud de fabulas o leyendas; y, por lo que sabemos de su vivir, fueron
de gran religiosidad. Serian la antitesis de nuestro pensar y vivir de
hoy. Pero otros pueblos, mas sabios, como el egipcio o el griego,
lograron conciliar la inteligencia y la intuicion y de ello resulto como
todos sabemos, la verdadera civilizacion. No la que llamamos tal,
ahora, que es a base, casi totalmente, de la actividad intelectual, sino
de esa suprema armonia. Y, testimonio de ello, son las portentosas
obras que dejaron. Fue, pues, cosa cierta.
Asi pasa la Humanidad siglo tras siglo, siempre anhelando Hegar al equilibrio; y, por esto, en un conjunto mas o menos armonico:
el hombre no se olvida de lo que es. Y esto sin dejar de caer en las
mas garrafales barbaridades, crueldades y vicios que tuvieron. Pero
llega un momento en el que, como si nuevamente fuera tentado por
el Demonio, repudia a la intuicion en beneficio de la inteligencia.
Pasa, como tantas veces he dicho, de la metafisica a la fisica; no
acepta mas que lo que pueda pesarse, medirse y contarse; esta, como
dira, en lo positivo; y, de tal cambio de consciencia, surge u civi
lizacion materialista. Vuelve, el hombre, a ser el rey de la creacion.

De ese primer momento, hasta el presente, el progreso humano,
en un sentido intelectual y fisico, ha sido, como todos saben, asombroso. Ni remotamente tiene paralelo con ningun otro momento historico. Pero, tal progreso fisico e intelectual, ha determinado tan
terrible depresion del lado del espiritu, que apenas si quedan vestigios, en la obra y vivir humanos, que delaten su existencia. Comodamente se siente Men el hombre en su mundo. Y, para el porvenir, es
de esperar que, sin moverse de esta via, ira incrementandose de mas
en mas.

Bien: en tal desigual lucha que suerte le ha cabido al arte? No
hablemos de las obras clasicas, vilmente explotadas por los mercaderes; hablemos de la suerte que le ha cabido al arte y a los artistas
de ahora. Hay que decir "bien" para los que se han adaptado; es
decir para los que lo han traicionado. Y "mal" para los que, rebeldes a la imposicion materialista, han querido vivir para el espiritu.
No es este su momento. Por esto, de mas en mas el arte se ha refugiado en lo puro; en algo hermetico, y como dentro de un restringido
circulo de individuos que estan en el secreto. Debe ser asi, pues, la
multitud loca, como va a detenerse a contemplar? No le es posible.
Ademas es que puede interesarle? No le interesa un comino; esta
en cosas muy otras.

200 —

�Despues de todo lo hablado sobre la pintura pura, concluyamos,
bien categoricamente, con esto: el tono es lo abstracto. Y, a tal tono,
corresponde, en lo formal, algo igualmente abstracto y no figurativo;
es decir, una forma en si; no representativa, por esto, mas que accidentalmente. Y tal vision, formal y de tono, de donde procede?
Pues del Paraiso. ,;Esta loco? No; el Paraiso asi como el infierno, esta
en el mismo ser de cada uno. Y, quien vive para lo de fuera (para
el mundo) de hecho esta en el infierno; y quien vive en lo prof undo
de su alma, donde todo es paz, vive en el paraiso; y es alii que encuentra lo puro; en lo que los psicologos llaman lo inconsciente:
toda geometria y toda armonia, y el tono y la forma abstracta. Y alii
Moises concibio el Genesis, y Homero la Iliada, y el Greco su pin
tura; que todo fue construc^ion; arquitectura. Pues si antes se habia
dicho: todo es ideal, (de idea) ahora diremos, todo es abstracto,
pues el intelecto no entra en ello; o, como se dijo a principio, solo
en armonia con la intuicion y esto, con el fin de encontrar un equilibrio. Porque, ese mundo interno, tiene un tono; asi como la realidad tiene otro. Y entonces, el artista, o bien esta en uno o en otro.
Y esta en el primero, el que esta en la intuicion (podriamos decir
en lo eterno) y esta en el segundo, el que esta e^^ la inteligencia. Y
por esto, no es igual la pintura que esta en la representa^ion, que
la que no lo esta, pues solo esta ultima estara en el tono del mundb
ese eterno; que es como decir universal. El mundo de lo puro.

Bien; olviden todo esto y pinten; que, baciendo la pintura, lo
ballamos todo sin que nada se pierda. Yo solo les pido una cosa: que
practiquen la leccion fielmente. Ahi esta el toque de la cosa.

Lo abstracto, eso lo resume todo. Y nada de representacion aparente en tercera dimension. En vez de eso, eZ esquema geometrico.
Todo piano, frontal, como una pared. Hacer lo contrario, hoy, es
retroceder; porque es menospreciar lo que tanto costo encontrar;
seria Una aberracion. Asi, pues, lo que hacemos tendra que ser lo
definitivo.
El Taller (que es nuestra escuela) no tendra que hacer mas que
eso; sera eso lo que lo caracterizara. Y asi habremos reducido nues
tra actividad, a una sola pintura. A la cual depuraremos tanto como
nos sea posible. Y el Arte Constructive —ya bien definido en todos
sus aspectos—, quedara como algo que siempre debera estar por encima de todo, y solo para grandes pinturas murales.

Aparte de eso, lo demas debera quedar como al margen y que
todos hardn cuando quieran: ensayos, pinturas en tercera dimension,
de aspecto naturalista, trabajos en madera y piedra, vidrios y toda
suerte de aplicaciones.

— 202

�— 0^ —
ja 83 X) 'ajuatujBijajBUi "ofij mbe Bjsa anb ja 'jpap sa iBjnjuid bjj
-sanu nsidaas bX anb sajqBjaiunuui soj ua X 'u^pnXB sou anb soSiuib
so[ ua X 'Bjqo uaasq anb sajo^uid scq ua B^sa anb p 'ojjo p 'o^anj
X SjBijajBtu Bsoa sa X 'Bps B^sa ^dnao anb 'jajj^y lB 8ouiana} ioijo
ojsa X^q SBUiapy ^ouoq ubjS un aaajsd aui 'Jajjey p ua JBisa o jag
•ojsaj p X injniuid vj ua JBisa UBasap X UB^sa anb scq :opqmjs un jas
apand 'osa b B^uasajdaj anb 'jajpX I3 'J^^b 'anb oqaip aq osa jod \
•ajuaiuBuuqn op^aja ojb 'sand 'sg ^inbB oisa oppsixa BiqBq opuima
y? "ajuaS Bqanm ap aiuaui b^ ua B^sa bX 'XsnSnajq p ua inbs 'ojsa
anb osuatj -o^saj ^p Bsopumpuaiuas^p 'vjnjuid v^apnpuaa vj jv^tuoo
•ua ap oasap \a :ojoqiuis un jas apand 'JtaiPX I3 n^B louiraaa^
•osa opoj ap soraajB^qBq uppaaj bi^o ug "BiSBq
Xoq Jod 'o.tag 'aisnfB ap outs 'pBpifqojd ap opijuas p ua o^[ 'bsjeu
-opaaj.iad anb X^q 'ojaj "osa .lEzipaj soiuojpod 'BJoqB BjsBq oiuoo
souiBfBqBij is '^ •SBpuaSuijuoa sv\ SBpoj j^stsaj ap ZBdBa 'upponaj
-suoa bztobiu Bun ouioa JBpanb anb tupuaj 'spd oj^sanu ua 'inby
•ainpiad X atuiijB as anb souiaianb anb sa 'vunjuid vj sa anb^od '^
•uaqss uaiq sapajsn anb X 'jojuid uanq p Bjunf as anb ojpnbB opoi
uaiqiuvj sa g 'vumuid nj sg i-iaiPX I3 ^puasa ua sa anb? :uaiq ^
•soj;osou uis
Jtjsisqns Bpand '.iiuaAiod p ua 4-i3nBX I3 3tl^ BJBC^ 'auuijB as JapBg
p anb BJBd :.ta^pg p BJBd JBfBqB^j anb XBq :saauoiua soiupaQ
•Bapi Bsa b asatj-isAuoo anb X^q anb oaag "BaauBiu bjjo b Bun
ap Bpuaiajip ubj3 ba anb 'jaaia uapand y 'soajoson somos -tajpx I3
anb souiaaaa uiib iajuvdo pvpijua vun mavpof sotuaa, oj o^ •sojjosou
ua odaana opoj pp oqaaq Bq on 'Bptuipp isb Bapi Bsa 'uns anb oaag
•ajsvq anb oaua ou oaad 'osa oqaaq soiuaq bX 'aja^d Buanq ug
'sojtosou sopot ^od opinjjsuoo Jas vijaqap 'opijipa un uasaXnaisuoa anb
soaaaqo soun ap BaauBiu b^ b 'a^sa an^) '-la^pX lB l33(^saa uoa afip anb
o^ 'aBaijqdiuB BaBd 'apadaa b Xoa 'BpuBpunpaa Bazaa^d anbuny

•bSjba
anb BpBU Bounu Ba^q ou asa 'BiuiapBay bj ua Bpanb as anb p 'anb
'uaiquiBj apap anb XBq oaag •Baipmaiibsa uaSBiut Bun 'apap sa .'sjsaj
-uis uj jwzipaaj oSarq Baiquiaad aj iozrq anb ooiiypauo otpnjsa ja anb
naauBiu oq -OAisaadxaut oaaunm un BaBq ojps Bazouoa on ojsa uainb X
SpBpipaa bj BaaaaasdB 'oqqns 'anb 'sauopaodoad sbj BaB^snfB oponi
pj ua 'X 'uppua^ui Bun Bauq BpBa b Ba^p 'Biuanbsa' ajdrais un ua
uiib ' (biiuo^bub ns) 'ountunq odiana pa opBtpnisa BX^q uam^) •ajuam
-aAuoa aaaa anb oj ap ojos aAais as p ap BjptiA ap opuBjsa anb
jap ao^uid jap oiaijo ja ojajduioa aod Baou^i anb ja jBnSi sa oj^[
•ajcpsuadsipui sa oipnjsa jbj anb 'sand 'oaag 'bjjbj Bsa Baij
-aaApB as 'sBac^o sns ua 'aaduiais 'soipnjsa sajB} opuoj b Basod on anb
aojuid janbB anb 'oX aaip 'oiaBa^uoa jy 'asuaid o^sa uainb j^xia UBaS
ua Bjsg ,^ojaapnaadB anb b? jBpiAjo ap souiaq oj osa is '^aip as saa
-uojug 'o^ipuajdn oj uapuaudnsap anb viqvy 'oaimapsaB oipnjsa osou
-aduia ja sbji 'anb afip :ojsa ap b^bjj ag 'opBiaidiaiui jbui jas Bjjpod
anb X afip anb oSjb ojbjo ua Jauod Bjaisinb 'jBuiuuaj ap sa^uy

�menos importante) y el otro, el Taller ideal, que esta en muchas
partes. Y bien: tal taller es el que ha de perdurar, y que marcha bajo
el signo de la Pintura con mayuscula. Pero, para que asi se mantenga
es necesario que sea sostenido por un grupo de pintores, que, en haz
apretado, mantenga el concepto de la Pintura como algo sagrado.
Grupo insobornable, capaz de todos los sacrificios.
Pues bien: yo tengo absoluta fe, de que eso sera asi, porque ya
existe. Si alguna vez, pues, he seiialado algun peligro, es quizas, a
causa del interes que tengo, que me hace previsor en exceso.
Marzo 19-1949.

LECCION XXXII
Los biografos de Beethoven, dan por cierta esta anecdota que
de el escribieron. Fue invitado a toear, en una fiesta que daban en la
residencia de un alto personaje, pero, como se vera, con intencion
artera: sin que se diese cuenta, querian ponerlo frente a un pianista
frances, muy petulante, que despreciaba a Beethoven como pianista.
Tocaria este primero, y luego el otro; y el publico juzgaria. Al sentarse al piano, Beethoven paseo su mirada ante la concurrencia, y
noto mucha animacion y cuchicheos y ciertas sonrisas maliciosas.
Esto le disgusto, pues, al momento, se did cuenta de lo frivolo de
aquella sociedad y entonces, levantandose y cerrando el piano, saliendo ya, dijo en tono airado: "Yo no toco para estos cochinos". El
frances, que fue buscado luego para que tocase, no fue hallado; ni
podia serlo, porque, escapando al ridiculo, partio para su pais.

Es triste, tambien, para el pintor, el tener que pintar para gente
como aquella; y aiin peor. Porque, a gente como esa 4 que les interesa
el arte? ^Podra nunca pensar, un comerciante, que el arte es cosa
seria? ^O un politico, o un industrial? 4O que el arte es tan interesante como el juego, la pesca, el comer y el beber? Lo serio son las
mujeres elegantes, los caballos, los perros de raza, los trajes y joyas,
los negocios de la bolsa, la lucha politica, los pianos comerciales, la
explotacion de las minas, el contrabando, las anecdotas escandalosas,
las marcas de los licores y de los tabacos. jQue gente boba son los
artistas! Tolerarlos, es lo mas que se puede hacer por ellos; y, ademas, porque son inofensivos. jQue sigan, no estorban! Un pintor de
verdad, 4 no diria, tambien: yo no pinto para esos cochinos?

Si: a toda esa gente no le interesa el mundo de los artistas. Tampoco les interesa la virtud, la templanza, la dignidad, el sacrificio, la bondad ni el altruismo; ese es, para ellos, el mundo de los imbeciles.
Porque, justamente, ellos, practican lo opuesto. Y adquirir, esto es
lo importante; poseer mucho oro, hacerse poderosos. 4Y esto para que?
Pues, para vivir como unos cerdos. Es lo linico que encuentran que
divierte. Y bien poca cosa es. Quieren no mas excitacion. Por esto,
— 204 —

�— sos —
'tse 89 is j^ ^buiioj pj ua iBuopnpAa opnnta p 'Biqap? :uaig
•I8B 9js9 anb ap odtuaij bjbc! X^q ajsa 'X
opunui pp pnjaB ops^sa p ouioa ojubj :odtuaii jod BiEinpiad 9nb
op ouis BJofcsBd Bpout Bias ou 'jsb ^ 'Bjuiqaaq ns :jofum o ijvntoo
popaioos vj ap ofajfau \a sa ajuo p&gt;l :^pnp X^q o^[ 'asiBSBd uapand
ou anb pp opiqiqoJtd ojnjj 9p ajppp an 89 'ojp opoj 'bj^ -SBjqo
SBS9 uaiainbpB so^snut bo[ 'BuoisBdB as ooi[qnd p 'j^ -sgpnnuioosgp
bbui soapuaioua so[ b odjono iv.p ua uBzqi'Ata oueiajq A oai}SB[d 9jjb
:uppBUpn[B BJ 'pBppnj9 B[ A Bpugpp B^ 'pBpiSJ9AJ9d B^ 'BJIIOOJ B^
9p sauoisp 8B[ 'oiJjBjjnEU p A oipu99ui p 'ezuBjodsa uts uop^psop
B^ 'o^nranj p 'uppBJ9dsBX9 B[ 'uppBpBjSgp v\ 'zgjoipi B[ 'g^jgnui v\
B^ IBIUJOJ V[ 9p 89ABI} B OpuBSBd BIUB8UI B[ eg -OJS1A BiqBq 98
bC OS9 'SBBjd 8BS9 9J)U9 98JBSopjB9 9nb BJ9IA111 9JJB p 9nb 'OI9,J
b^ oSgn^ rBsojsod aduS bj A Bjapo p 'sB^oda sbijba ua 'uojbui
-zaip o[ :opunui p BJEd pBpiuiBpa ubjS ap SBOoda opiqsq bjj
'souiaoouoa sopoj anb satuanujnp soj
naiq o isa^janj A sojnd sbui soj^ uBiag popBuiniB^noanr UBJBpanb sbj
-st;jb soaod ^n^)! 'oqaaq un sa o^sa BJoqB oja^ -B^B|;d ap o Biuiapida
ap biujoj B[ jpsaAaj BJaipnd ajJB p anb jBsuad apnd
bj A ojBj^piBuiaup p asBaA 'ajaB asa ap
ouostun p 'j^ -^x I^TS laP 88UTJ 8P aiJB nBJ I3 ?J3S 31S3 'SBsoioABd
sbiu sauaSBnii sb[ opunm p opuaABjj aji.iauia tjp ap A 'opuoj p ua
Bq^Basg #BBuap Bsa ua asjBD[OAaj Bjs^q a[ ipspapos B{ b Bp^u apid
ou ajjB asg •nt^fpoaj.j.a dns ouisiuoisaMxa pp [Bipunui o;uaiuiiAoui
ubjS p oaaijaj aui tBpBaja b uBpnXB anb ouis 'opunui pp BqaJBui Bsa
uoa ouosiun p uba ops ou :sbj8ijib ap BpoSajsa bjjo A^x[

•opiAjas
un uBisajd A sopipuajduioa uos sand 'a^uatuppijo sopBjBsuoa so^
sandsap uos sbjsi^jb sojsa ^ "SBSoiSipj: sauaSBUii o Ssajuapisajd ap
sojBJ^aj 'sB^pjBq ap sojp^na o Ssaojaq ap sai^ija 'sosopo^S soqaaq
iBnjadaad BJBd 'SBnjB^sa o ^jbatab auapuoa anb sappuBjsunajqa soqa
-aq b SBAisnp sauopu^a 'sa^Bjqiui SBipjBUi 'sapuop^u souraiq ubjis
•aaau as :jiaj3s apand saaaA b 'opunui ojjo asa ua 'a^jB p
•pBjunpA Buanq ap sajquioq
so| sopoj b X bjstjjb p Bjidsui anb ^a^uB p sa ajsa _j. 'ouiaijui pp
^ouas p jiAias ajamb ou anb ^aip apjaqad jaSuv uanq ja 'osa opoi
ajun A Spspis^aAiad b^ 'Bza^A b^ 'BpE^u^nSua Biiaso^S b^ 'jopnd ap
B^pj b^ 'oubSu^ p o BJijuani bj 'apn^jj p 'pspipjouiB B^ 'nop^ppB
Eg sopin^apaij. d sopBuiBg so[ ap opunui asa auap 3SBq an)?
oj ni 'vjnd upiovjduia'tuoa nj t&gt;
anb a%xo ja 'ojsa ^o^ •uois.inaxa ap o oas^d b uba opuBno UBjjuana
-ua anb o^ jpap sa Spspipai v\ ap ofadsa un q •sauoiSBd sns avta^a
anb o[y •Biuai ap asBq b B^sipai aiiB un sa 'uajiraps a^iB unSp is

�ique motivo el declive hacia ese abismo? Porque, en medio de tantos
males que hemos sufrido y presenciado, la verdad es, que no podia
presentirse lo que ha venido despues. ^Es que, estaba oculto y no lo
sabiamos, y que, de golpe, todo se puso de manifiesto? No. Todo ha
Arenido, escalonadamente, ganando al hombre: dia a dia. Ha sido
la eclosion de los peores germenes que habia en el: basto que se
perdiese el control; o mejor, que se diese libertad a todo, para que,
con una frenetica fruition, cada cual, se entregase a su maldad o vicio
favorito; el cual mostro luego con todo impudor y sarcasmo. Hoy,
ya es la normalidad del mundo; y estp es lo pcor. Porque, ^puede
esperarse, ni con el mayor optimismo, que todo vuelva al cauce acostumbrado? Yo no lo creo. Tal mundo ha cristalizado ya en la mente
bumana. Del mismo modo, que todos ya han admitido lo que nos
ha traido el progreso, y que ya nos parezca imposible retrogradar;
tal, ese estado moral del mundo, tiene que parecer tambien, que es
un progreso humano porque diran, es que nos hemos desembarazado
de muchos prejuicios, y que ya estamos en la realidad de las cosas;
y que ese es el hombre real, el hombre autentico. Es, pues, esta, la
normalidad del mundo.
Pues bien: en ese mundo, nada tenemos que hacer nosotros. Y
esto no es ninguna imaginacion ni fantasia; es un hecho real. Hay
que darse cuenta. Entonces, como va a interesar nuestro arte? Pero
es que pudimos pensar en eso? jNunca! Tal cosa esta descartada
de antemano.

He querido marcar, bien energicamente, el profundo divorcio
que existe, entre nuestro arte y el de la casi totalidad del mundo.
^Como podriamos someternos tambien, y meternos en esa danza de
locos? Estamos donde debemos estar, y tomando por eje a la naturaleza. Ella esta siempre en su ritmo constante, y a pesar de todas
las locuras. Por esto nos podemos sentir seguros, y aunque seamos
una fraccion infinitesimal. La naturaleza, y las cosas todas, inocentes,
nos daran el tono; y eso nos basta. Y, si nuestras obras nos dan la
alegria de lo justo y bien proporcionado; si nos dan testimonio de
una verdad; si oimos su miisica, para que queremos mas? Y en esto
yo veo que estamos en la medida de las cosas.
Por otro lado, el camino a seguir, es infinito, ique podemos
temer, pues? Seguir, pues, vivir en el espiritu; que es lo eterno.
Y que mas puede sacarse de la vida? Si estamos en la medida, ya no
caben mayores deseos. Siempre un mayor deseo que ese, pierde al
hombre; pues entonces cae fuera de la realidad de las cosas, de su
medida. Porque, aunque no lo parezca, todo esta hecho con medida.
Es solo la locura, la que esta fuera de la medida. En cuanto a la fan
tasia, lno la llamaron "la loca de la casa"? jPobre del que se deja
guiar por ella!
Pues bien: todo esto que acabo de decir, es clasicismo, y creo que
debemos estar en eso. Fue la sabiduria para todos los tiempos. Ese
otro mundo loco, es el mundo del romantico.
— 206 —

�— LOZ —
ua sotuBjsa inbe anb 'ajjByanbB fa ua soaoy so[ 'sand 'ubSis an)
•opiaauaA
-nfaj anbjod 'saaaja noa uaAyariAap oy axn Bjoqs 'ajsajd say o^ anb
I A "S3Palsn aoa BAjasuoa ap joa Bjoqs ojaq •omsim fa an^is j^oq A
ioquuu ap otjba on 'ojtnbJBq im 'ojad 'sosojSryad s^jbui sosa ap soqa
-niu jod 'bj^jjbo bjb[ iui ua 'assd 'jBsnad sapajsn napand ouiog
•uozbj Bjpuaj ^ "opBaad jap
sajuc ojjb ya tqB aq tuaiqtuBj '^Sip anb apanq •otusqijuBjui 'sszinb
'bjbCojub a{ as [a b anb tzayypuas 'ouistjBjuauiaya anb sbui B[p ua BJByy
-Bq ou :afap B[ anb 'sa[Bnsuas A sosoijaisim sousjd sopun^as 'osopiA
ojuatuiBasnqaj 'uppBsnas anbsnq anb p oja^ -uapjo pp ojjuap Bas o
Souijp p ua 'osa anb sbui apsp a^ainb ou san^ -B.iniuid Busanu jbui
-ijsa 'a^uauiBjjaia 'Bjpod asa 'sa anb oj anb Bsoa bjio Bas anb aaainb
on A ajuauiBAijafqo osa opoj a^draajuoa anb p 'jpap sa isBsoa sbj ua
souoi so[ 'sojafqo so^ ap B-mianajsa bj 'saqnu sb[ ap sspoaj sbj 'af^poj
p ua SBjqraos sbj; A ziq b^ 'jojj Bun ap Bjn^aajinbJB b^ jBquipB ap
ZBdna Bas uam^) *o.ub[ un 'u^d un 'ojqq un :Bsaui Bun ajqos B^sa anb
ojafqo un ap pBpqBjn^BU bj sg -BpBfBjuaAB apand BpBu sand 'pBpqsj
-n;Bu bdub^j A Bzajnd Bjsa iBAjasuoa ap souiaq 'u^as anb sb^pab.xbui
aod A 'opijo pp soon.ij so[ sopoj japjad ap anbanaj y -EpB^qqinba A
bubs ^as anb auai^ 'somaoBq anb B{ oraoa 'vanatqo Bxnjutd Bu^
•BjSBq a\ ^ -SBpj A sauo^.iBa sns a.iiua 'sa^
-aauid A sa^opa sns aj^ua ^ata ^ uboijijubs aoa.ied 'ziq BsoppBJBUi
B[ 'anb so^ b 'sojafqo sappuinq sbui soj a.i}ua aAi^ "sauopiquiB SBsa
jojutd p ua jaq^q ap Bq on 'o.xnd ojjb jaa^q bjbiI 'Bpnp ^^q o^j
•oSp jos ap uoisiqi B[ Baja sa^ ojsa A
(aSod nj o unjsa) apora v\ b uba 'oja^ -uaj^apjad as A oSanf p uaoBq
sa^ ajuauiajuaaouj uopa uoa sappuBi^rai jsapaaqiui so{! uanSis 'saa
-opBjiuii sns ^ -ajjB ap sajuBaijBjj sapuBiS so^ ap jsnjj p ua sopijara
'opoiu oiusiiu [ap 'uBjsa Bjoq^ 'Baiqja B[ A sbjj8[b^ sb[ ua oiSa^iAod
ap soisand so[ uoaBdnao sbjsijjb sosa xg ^BpuBBdojd B[ ap ofsqEij
[a aBjqiaBj BjBd sauapaci SBqanut oqaaq usq anb SBiauB^BABjjxa sb[
'ouisiui BjoqB 'o^sia souiaq o^? jBuad By apA osg! jsa^uBqaJBUi soy uoa
soiaoSau sapuBiS soy! 'ojaj "oSiupuaui un anb sbiu u^p ou anb osa ^
juoiDBjuaj anb 'sayBiaijo sauoy^s soy qo! &gt;OS3 8P oqaniu jisq uaiquiBj
anb jo j jsopiaayiAua 'BJoqB ap so^jo sojsa noa 'sosa 'ajsBJjuoa anb ^!
jsajquiBiy SBqoniu opioapBd u^q 'Bjnjuid ns b a^Sau anb sajuB 'anb
'sajofain soy ap oyps ou A 'opiaouoa aq sbjsijjb soju^n^! jpBpaiaos
By b ajuajj souiBjsa isy! -BSiinjoq By ap zaAijy^ A Bzaanp By asapjana
-aq ^nSftuuoy vj A t^uvSio / ap BynqBj By spjanaaj ag? "ojuajsns ap
Basnq ua ousyy [B JBfBq anb auaij ojad 'bubjuoiu ns ua BiJBjsa y^
uaaBiy aqap anb oy sg
n9 apuaijap A opunui ns ua oyinbuBjj 8Ap ou ajqiuoq asa 'sand 'anb
joq? -upuas sa Japuajduioa [bj A iuapuaudiuoa sa 'ajquioq asa BJBd
'ja^ •BiauaSiyajui By ua on A upiainjui By ua oaia anb ya sa :sbtjos
-oyij sbjjo ap Bjisaaau ou iBjssq ay 'osa jpuas vpand anb fa vun^

�paz, bien sostenidos por nuestra fe; que es decir por el amor a la
pintura sin aiiadidos, ni contrahecha ni esclava. Lo he dicho muchas
veces, y lo repito ahora: que muchos de esos artistas modernos saben
perfectamente que es la pintura. Y que, en muchas de esas obras,
esta en primer piano. Ademas, muy sutilmente, han ahondado en
muchos terrenos de la sensibilidad y del pensamiento. Que han mostrado mucho de inedito. En fin que han derrochado mucho ingenio
en invenciones maravillosas. Pero, &lt;que importa todo esto, si, a la
postre nos quedamos hastiados, maltrechos por tantas sacudidas y con
la cabeza enloquecida? Al arte debe pedirsele, me parece, lo contrario: verdad, en primer termino, serenidad, simplicidad, armonia;
trascender el mundo real; belleza, tal como Platon la entendia, y que
como dijimos, era un simholo de todo lo mas prof undo y espiritual:
lo abstracto.
No: el arte no debia de haberse dejado arrastrar por esta voragine. Pero, jcomo pudo pasar eso? Pero, hay cosa mas grander que,
los que siempre duermen, a pesar de tanto ruido no despiertan. No
despiertan ni para impugnar ni aceptar. Duermen. iQue suerte de
narcotico les dieron?
Si hay espectaculo grande, en la naturaleza, es el nacimiento de
cada dia. Las pocas veces que yo he visto eso, ha sido con la mas
grande emocion. Y el alborozo de los pajaritos. Y de otros pequenos
animales. Y el despertar en el hogar, a la luz todavia incierta. Y en
el mar. Tal, tambien, el nacimiento de un nuevo arte. Algo de flores
que se abren: algo virgen. Y, cada obra, y siempre, deberia ser un
nacimiento.
Ha ahi, pues, lo que oponer a todo lo pesado y oscuro de la Academia; de la pintura fatigada por barnices y veladuras. Habria que
ahuyentar todo eso. Y tambien lo alambicado y vicioso. jFlor pura,
blanca: la pintura! Que no la toquen manos impuras.

Los elementaristas pusieron en evidencia algunas reglas del mas
alto valor para la pintura, y que nosotros hemos querido respetar
siempre. Se refieren todas, a lograr la mas perjec^a unidad en la coinposicion; es decir, en primer termino el que fuese imposible separar
ningiin elemento de ella sin que quedase rota su unidad, y luego de
eso, el que todo tuviese una importancia igual sin dar cabida a fondo
y cosa; todo es cosa y todo es fondo, sin huecos de ninguna clase, y
todo como puede pensarse en primer piano.
En esta pintura que ahora estamos estudiando, hemos procurado,
en todo lo posible, realizar eso, pero debo de seiialar algun olvido
de tan sabia regla.
Creo, que, de esa concepcion elementarista (que en cuanto a
construccion es la mas estricta que jamas pudo pensarse) hay que
tomar, mas la esencia que la regla en si misma. Porque si para ellos,
que solo trataron de juntar pianos rectangulares (tales como en un
tablero de damas) la cosa fue practicable, no asi al querer introducir
— 208 —

�— 602 —
uo jBjuouiBpunj bsoo) 01101 jop soooa SBipntu opBjq^q sotuojj
•strpop opts uv%i ou 9nb S9uototutf.9p A svtuosj
D UO10VJ9J UOO OJSO Op 'SBUIOpB 'OUIS 'OIDIJO pp OpS OU 8OpBpiXBjnOIJ
-^bcI seqonia xbzijbub ouoiauoo sou sond 'bxjo BunSutu onb sbui ojxos
onb Bxpuoj 'ojduiofo jod 'BxoqB op Bjsq -sboiuooj 'isb xos onb UBxpuoj
sbui uo sbui op 'onb so 'xood oj 'j^ -opuBp Aoa onb souopooj sejso
sojxbsoxojui uopond ojund onb BjsBq 'sojBuoisojoxd ou so[ b '09 o^^

IIIXXX M0ID331
oz-tBI\[ 8^
•SOUOpBZqBOX SBAOnU B
soujbao[[ onb ouoii Binjuid b^so :oobjiuoo \y *isb so on A Sbj^o bj; uoo
onb o\ xooBif souiBpod Bjn^uid b^so uoo onb oooi^d o^ 'sopBqood
-sosui so^oodsB soipnui une souxsp Bipod 'e.mjtnd b^so onb 'xpop ox
-oin^) -xoApsox xod sopBqnotjip SBqoniu uoo soraoxBxjnoauo sou o^uom
•0^qBpnpui o 'BuiBxouBd pj XBqouBsuo 'sond 'somoqoQ 'sojofqo op
oxoumu un uoo opBiC^suo soraoq sxnjuid biso op oxjuoq
•oidoxd ouoj ns xbaxosuoo
UBiqop on sojofqo so^ onbxod osxooBq opnd A 'souoj so[ op oxjuop
'BxouBtn bxjo op pBj[no:jtp bso souiiApsox 'siog-juiBg pp SBxnjuid
sb{ uq -ouoijubui os pspiun v\ isb A uoisuomip bxooxoj boxo os ou 'oj
-uoimipoooxd pj xod 'onbxo^ -uoiq Bponb A oqooq souioq o^ b^ ojso j^
•xopopoxp ns b opuoj un xsjuid o2on^ A 'sojofqo soj XBjuid 'xofoiu o
Sosq opuoj un oxqos sop^juid onb 'soidoxd souoj sns xbaxosuoo op
usq sojofqo soj is A 'uppnps bxjo ooa on 'ojuouioni p xod (Bjsiq
-no ojuoiuiBnopoBxj p XBpdB uis ojso A) opijxodns b^ op p^piun bj
Bduiox os A 'soioba sotosdso o sooonq uooxo os ou 'SBxnSij sbixba XBjunf
xoxonb jb 'onb op 'ojqBAjBSui ojuouiBxopBpxoA 'pBjjnoijip bj ojuy
•sojofqo
soj op bjsijbox uopsojjns bj no xobo on op utj b upptunStf uis sbx
-njuid 8Bun2jB ubxbzijbox sopoj onb jbiu bixbjso ou onb ooxo 'souozbx
sbjso SBpoj xo^ 'Bxnjonxjso Bxnd Bun no ou A bsoo bj uo opussuod
ouoj jo ojsond souioxq^q sond ijBOX bA o2jb bos o ^esoo bj uo ouoj
[O BXOS tOSOO VJ UIS OUOl \9 XIOOp SO '.O91X91S9 BXOS OU BjC 'SOUIOXpuod
onb xojoo jo A i sopBjoouoosop omoo 'sosxodsip UBXoooxBdB sojofqo soq
'bixooj BAonu bjso uoo xbzijbox somisinb onb oj op Bxonj souioxbjso
b^ 'bxjsbxxb sou buixoj bj op oSBjBq jo is 'oxo^ -bxtijojujso mm jvz
-vp9^ 9nb vsoo vj^o sou^9uodoud sotuaq^p ou onb :oqoip oq soooa
sbjubj onb oj xspxooox oxduiois ^ 'oidiouixd uonq ojso x^piAjo ou so
'xooBq somoqop onb oj 'Bxoqy #siog-juiBg jo uo uoiquiBjL •ojuouijbjoj
osxpop opond 'opBx^oj souioq oj bA 'xojjbj^ oxjsonu uo ojuoraBtuijjn
sopBjuid souojxbo soj op soqonm uq 'uoiooojxod jbj b somonbxooB sou
oxjo n opom un op 'onb BXBq ojso A iojuom Bxjsonu uo bjso ^Bjuono
vopt bj 'oxoq "ojqBzijBox ou oxod jbuowex so 'sond 'bsoo Bq 'sooonq
xi^xns onb uouoij ojuomojqijoojopui 'sond 'bxjo b ojunf buixoj Bun

�pintura), y, a pesar de nuestro esfuerzo, me parece que, la cosa, no
ha quedado bien definida. Por esto ahora tratare de explicarlo de
otra manera.
Otras veces, al tratar de explicarlo, he dicho que, el tono, no es
algo simple: algo que el pintor encuentra tras ensayos, hasta dar
con el.
Ciertamente que, si es pintor, al fin lo halla, pero, mejor sera,
y asi mejor lo hallara si tiene consciencia de su naturaleza intrinseca.
Y esto es lo que yo, ahora, trato de porier en claro; si bien ya
casi lo he anticipado en otras lecciones.
Deslindemos, lo que propiamente podemos llamar color, y pongamoslo a un lado; y de otro, pongamos una escala graduada, que
vaya desde el bianco puro, al negro absoluto, pasando por todas las
graduaciones intermedias. Pues bien: el tono, se compone de esos dos
elementos; y asi, sera simplemente el color pasando a traves de la
escala; es decir, que sera el tono (y para simplificar) sera o bien el
color debilitado por el bianco, o bien ensombrecido por el negro. Y.
es que, mientras el color estd solo, no estd en ningun orden, pero asi
que se alia al bianco o al negro, entra en el orden de la escala: es
algo constructivo.
Yo siempre he aconsejado, que, ante todo, se den los colores que
solemos llamar locales, de los objetos, por ser, estos, lo mas profundo
en pintura. Pero, sean cuales fueren, tales colores, casi siempre se
les puede clasificar dentro de los colores fundamenta^s (y aiin para
simplificar, dentro de los cinco colores: bianco, negro, rojo, amarillo
y azul). Pues bien: al tratar de fijar el tono de un objeto, casi sin
darnos cuenta, lo clasificamos en alguno de esos cinco colores, pero,
al hacerlo, tenemos que aclararlo u oscurecerlo, y que hacemos entonces? Ya no buscamos mas eZ color, solo tratamos de modificar a
este, de acuerdo con la escala, y, entonces ya sera un valor.
En nuestra paleta simple, el mecanismo es ese.
Tengase en cuenta, ahora, algo de la mayor importancia: que, nin
gun color, por la mezcla con el negro o el bianco, pierden nada de su
naturaleza intrinseca, pero que asi que se mezcla con otro color, deja
inmediatamente de ser lo que es en si mismo. Esto, para nosotros,
que buscamos eZ valor en si, de todo, se comprendera que sea sumamente importante: cualquier color ensucia a otro; altera su esencia.
El tono, pues, es el color dentro de una escala de valores.
Pero, si esto es asi sencillo, por que se hace tanto misterio en
torno al tono? Por una razon muy sencilla: porque no basta comprender lo que es el tono, hay que sentirlo; y este sentido del tono,
solo lo poseen los que son pintores de verdad. Y asi podrian clasificarse a los pintores: Goya, Velazquez o el Greco, son pintores; y
Leonardo, Miguel Angel o Rafael, no lo son; pero tan grandes como
los primeros, por otras maravillosas cualidades. Los primeros, pues,
estdn en la pintura; los otros no, y aunque suene a horrible blasfemia.
Y, sin animo de querer alhagarles, digo, que en esto, el Taller, ha
— 210 —

�— IIS —
'sand 'jbuioj [y "OAijafqo ns b ba 'Bqaa^ eon oinoa oqaajap 'X 'njSau
nunSuju jod opnqout atuais as ou bjsijjb \a 'jnuoioowa oiuaiuoui ja ua
'anb sa 'Xsq anb oq •oipuajdB ajuaiuBsofBqBjj anb o[ bjsia ap Bpjaid
bjsijjb p anb ojsa jiod Baja as on 'anbunB injdvjatns ap aqap vpnu
'uopoiua bj adunuji opn^na 'y -njsijun jap oiuojuiwow jauiiud ja
Jtoaaui o joAbui ua 'jsb jas ap Bq ajduiais A 'sa 'sand 'jpuag
•upiadaoxa nun 'bjsijjb orasitn [ap SBjqo sb[ ajjua
'oan[ apsap 'anb 'B.iqo Bun opunui [B aa^u 'uojop uoo 'isy
•p^punaso [bjoj Bun ua 'oSaiq ja^a BJBd 'zapiaiq ap sojuauioui :umi
-saniu aj as anb sajmo^nd sauoisici ap sod ua 'bjsijjb [a v\ "a^uauiBU
-jajui jcapua.iduioa .-upisuaudiuoa sa 'bjiui as uaiq is 'uoiooiua B^
•Bujajui uotoBJBdajd bSjbj B;sa uis
'BJqo BunSuiu jbdb^b anb 'sand j^^jq o^ -sosbobjj A sojCbsu3 soqanra
ap spipaaajd opis Bq 'Bjqo Bsa 'une 'SBzin^) -Baqo b[ ap ojSb^iui p
aonpo^d as anb 'asjBjunf [B 'sa A 'saj^dsrp sbui o[ 8Buia[qo.id soqa
-nin opBuopn[OS UBjq^q as nji-itdsa ns u^ -adp^ un ap o^aiq ap o[
opo^ anb 'ouBJjxa 'sand 'sa ou ^uoiaBjsaS ap SBip soSjb[ saaaA b 'bjsijjb
pp uopouia ap sauotso[dxa SBiapBpjaA SBjsa b 'japaaajd uapng
•oijj ua souiBiiip 'Bpaua;
apand ou anb 'BiauapiAiJBp Bun auap bjsijjb p 'jouotaoiua afuaiunuap
-opuaa Ofuaiuoui ja ua 'anbjod 'sa ^ •BpiBai[dxa Bijpod bjsijjb oiusiiu
p iu 'aipB^ Bjqo [Bj oziq as ouip^? •oijajsiui [a :ajj jap omajp
oj 'opoj ajqos 'X .'ajj Amj ou 'upioouia Anvj ou js 'anbjo^ •j. otwid
jap njopiauas nj ^as aqap vjja 'oiJBjjuoa [B iapuniu ou B[^aj B[ anb
'isb ^ •ouiiujaj jaiuijd ua jBjsa ap Bq ajduiais Bjs^ •upjoouia nj ajmu
ou anb ap umajpuoa v 'ojad 'soujiAjas anb auaij ajdiuis 'Bjainb[Bna
B[Saj BU[q 'aJip BjoqB anb o8[B Bjaipuajdiuoo as anb Bjaisin^)
•sbjjo ap soiuajBjj^ '[BluainBpunj o8[B 'soiuaantj vuoqn anb njn%
-utd / mod opot auqos 'sa 'opBaqdxa u^q as anb sssoa SBpnuam sbj
-sa SBpoj ^uaig j ojuaiuiBjqiun[sap 'zajuB[[ijq 'jo[oa ap Bzjanj souJBp
jajanb ua 'sajojuid sojubj uajsisui anb ojubj ^! 'ouoj ap BazaJBa
anb Bjnjuid Bun Bjpsaj anb Bjjaniu o[ iqB ap ^ -sbsoo sb[ ap BpiA
B[ ua auod sou 'sand ouoj [^ ^s ua sa p anb o[ tojafqo pp [bioubj
-sqns o[ 'ossd ap Bp sou 'poo[ JO[oa p ua asjsXodB apns ajdiuais anb
'ouoj [a ^ -ouoj p jod san^ ^ sbjjo ap anSuijsip as ojsajd 'Jaqej^
[ap Bjnjuid Bun anb Jod? '^ •soqaajsijss uaiq 'Bsa ua 'X bsoo bjjo ua
uBjs^ ^Bjjodiui sa[ anb? ojaj 'SBSoa sapj ap Bpuapuoa soqa ua Xsq
o^[ •ajuauiBj[ansaj jBp ojjapod p BpaA a[ ojuaiiuiaouoa ap bj[bj b[
'o[jsp bjjbj8o[ 'jaaaj^d [B 'ounSp is anbjo^ 'O[[a ap uauaij Biauaiouoa
in X ouo% ja uaasod ou anbjod sa 'opBSBaBjj uBq 'mbB ap sajojuid
soqanui is anb :bjoi[b ojidaj o[ X 'saaaA sbjjo oqaip aq o[ B^
•ojajjaa X ajjanj ajuauia[qop sa 'ojuaiiuiaouoa [a
jod oppapjjoj 'ojuijsui [a :sbui XBq y 'ojuiisui [B opBijuoa opoj X
'SBpBpinasap anb Xsq ou 'tsb y -B[[a ap Btnsitn Biauajsixa B[ 'asjiaap
Bjjpod isbo 'uos 'sajojuid ou X sajojuid jod 'oj[B jod isbo sspBSBd
'Bjnjuid B[ b sbaijb[3j SBSoa SBpnuaiu SBjsa 'J3A optpod ubi[ oiuo^
jjauaj ap soiuBiqBq o8[b!
'soqnbuBjj JBjsa 'sand 'sopoj soiuapo^ -opiaaJOABj Xnui opts

�sus pinceles, a pesar de lo mucho que sepa, ha de sentirse libre; sin
esa libertad total, no hara nada que valga. El abandonar las reglas,
es cosa grave, pero lo es, tanto y mas, el ser prisionero de ellas.
El artista que ha producido una obra en ese estado emocional,
que, como he dicho, es comprension, nos muestra algo inedito. Sin
combinaciones raras, sin ningun alarde intelectual, sin dislocaciones
de la realidad ni extravagancias, nos da algo que nos da la impresion
de lo jamas visto. Es la originalidad de buena ley. Originalidad natu
ral, que se muestra tranquila en su ser; existiendo sin llamar a nadie.
Porque la falsa originalidad, grita; llama a todos los que pasan frente
a ella. Porque justamente, se ha creado para hacerse admirar. Y de
estas obras, hay muchas entre las diversas tendencias modernas. Son
la razon de su ser.
He ahi, pues, una de esas menudas cosas que conviene tener en
cuenta: pensar mucho, pero, en el momento de realizar, sentir aun
mucho mas.
Otra menuda cosa, al parecer inofensiva, es la prolijidad. Es una
especie de sabandija, que se filtra a traves del trabajo del artista y
que puede arruinar la obra. Tal deseo falso de perfeccion, todo mate
rial, pesando sohre la mente del artista, lo desvia del camino de su
emocion, y lo conduce a la frialdad de lo inerte. Pero, si esto es malo,
tambien lo es el descuido: todo, en una obra, ha de estar resuelto.
Todos los trucos academicos conducen a la frialdad esa inerte,
que he dicho. Todo, en un academico, es visto desde un dngulo fisico
sin pizca de emocion; todo tiende a una justeza y perfeccion mecanica. Se mueve, por esto, en un piano, absolutamente real.
Una buena obra de un artista, viviente e inspirada, puede ser
una chica obra, al parecer sin gran importancia; pero hay en ella lo
esencial: el misterio de la pintura. Y ella tiene que abrir el camino
a otras. Y entonces asi, se afirma la personalidad del artista; no la
personalidad singular de el, como individuo, sino su sabiduria y videncia, que le han hecho comprender ese misterio de la pintura, que
luego se afanara por reencontrar. Al fin, asi quedara consagrado
como maestro.
Tendria que hacer ahora algunas rectificaciones; o, si se quiere,
puntualizar sobre algunas ideas emitidas en otras lecciones.
Ultimamente dije, que quizas esta pintura que ahora hacemos,
nos Uevaria a la anulacion de ciertos moldes que han perdurado a
traves del tiempo, como ser, retrato, naturaleza muerta, paisaje, etc.,
diversos generos en los cuales tambien nosotros hemos pintado. Y
hoy, despues de bien considerar las cosas, veo que solo en parte
deberdn ser eliminados estos diversos generos de pintura, o bien
transformados, como ya lo hemos ido viendo. Pero bay otra consideracion a hacer, porque si han subsistido, a traves de siglos, debe
de ser por alguna razon. Y he podido darme cuenta de que es por
algo humano, que los ha ido fijando. Podra eliminarse el retrato;
podra dejar de hacerse el paisaje, que es tan grato a la vista; o esos
conjuntos de objetos, que de continuo tenemos ante la vista, y que,
— 212 —

�sajcjinb anb iaqBS ap bjbij as ou is 'sbsoo SBsa BBpoj u^pmjsap as on is
'anbioj •as.iednaoaid anb Avvj y ^UBjqBq A n^snaid anb ap A 'sand
'uEdnooaid as anb ap? SBSoa SBjsa SBpoj ua nBsnaid in n^dnaoaid as
in 'ajnapiAa sa oinoa 'saiojnid soj is 'anb asiBjunSaid onn Biipog
•ontuiBa ojaai jap Bianj opoj osa
iBosnq ja 'sand 'ajBA oj^j 'vpta bj onisim oj A i sajBiaijijiB soipam lod
on A 'opnuas sa opuvno ouoj jap Bzajsnf bj jod sauBjnodsa 'anatA
poptjna vj 'aja 'saaiuiBq A s^inpBjaA lod o Baijsiqd BiiajBtn bj na
sajnapiaaB opnnasnq 'soipani sosjbj noa saiojuid soj ibiSoj ussnaid
anb pepijBa bsjbj bj saanojna asBpA y 'upiovada mm 'sand 'oqaaq bjj
•Bjirai bj on sand 'Bjja ap Bjanj odinaij omsim jb anod oj 'pBpijBajt bj
na anod oj is 'sand ioi^ejiui nn bzijboi oisa io^ 'o^jajsa ajuomBJop
-BpiaA oj na A vpta vj na anod o^ tsb sa oiad ^sBmBf ojioq^s Bipod
aIPBM 61B3 B0IJFaA as 0^193? •pvpipoo oj na A 'svsoo svj ap voas
ut pvpijoai vj ua 'ojsnf ouoj ja na BjspiB jb anod 'noiooma B^j

oiisanA ibh
-ojua siBpod 'iohib ja A BiaABiniid bj b^u3a opnBna 'anb BiBd 'sBjSai
sbj papnaidB soijsoboi soj ap :ianSB^^ piqriasa uaiquiej ojisodoid
ajsa y -pvnaqyi vj vpoj ap vpsaaau vj^iuo ja 'uptavaua vj ap otuaui
-oiu ja ua anb '„• A iuojoui uauiiud ja sa uptaouia vj anb '0"j :anb
sa 'ojsa opoj ap 'jinjanoa apand as anb oj 'oia^ "Bijaj bj ap aid jb on
A BianBm Bjiaia ap opBja.id.ia}ui las ap aqap o^sa uaiquiBj ^ •uoioeitd
-sui bj Bfap anb soaanq soj ibuojj Bisd iiAias naqap sbjSai sbj :oiq
-uasa uaiquinj aqjoo^ y 'B^sinoisaidxa noisaidxa bj on A 'somiaap
inbB anb oj lapuajua piqap 'jbj lod anb 'oaia y -npisaidxa bj ap
aiqinou na sa is Bp^qaasap aas Bqap on anb BjSai Ae\\ ou :naAoq;aag
iiaap opnd ojsa io^ "opipnajdinoa Bjsa 'ojiaaai^d nis 'opoj anb
na bjjb SBtn Biojsa sun apsap aAjansai oj opoj Bjja san^ *BqBij BnnS
-uiu iBjiodos aqap tu apand oj^j "BSnaAnoa aj opnsna SBiioaj sbj ap
B^iAias as A 'soppuas sopof ua oouvuf osnd ja uauaj ap aqap vjj^
•vunjujd / sa spuBin inbs nainb :BiauBin BunSniu
ap 'oj^ ^BaijisBja oj opoj anb bj sa anb 'BianaSijajni bj 'Biag? ^joj
-jajd ajsa na BpuBm nainb? oia^ -ajqnjosnt Bmajqoid nn ajnB 'laoaiBd
jb 'soniB^jnoaua son 'sand 'isy -svsoa svj ap svapi svj ibCij sa 'apuaj
-aid anb oj 'ajnain bj A isnsoo ajnatnBidoid nos o^j -lodBA un aqnn bj A
snB sa ibui ja iBianaiiBdB Biaj^[ ^aqnn Bun 'iBtn ja sa anb? SBinapy
•noiaisodo na Bjsa 'otunfuoa ap vapt vj anb 'BiiaaaiBd 'hozbi Bjsa lod
iotafqo vpva ap das jv 'opoj aiqos 'apnaijB 'jvjuaui Binjnid Bnpj
•las ap nozBi ns sa ojnnfuoa jg
•sa oj on vA o ojunfuoa ua asiBiim aqap afssiBd ja :ojsa ^^q onimiaj
lamud ug -sBpinijap naiq SBapi somanaj vA Aovj anb oaia (ojjans
-ai sotnciqcq ou nnB anb upijsana) af^siBd jb Biouaiajai nog
•ajuaniBsiaaid osa sa pBpijBinj vAna
'BioqB ap Binjnid Bijsann ojiaa^q Bipod ojsa oiad 'oaijajsa ojaadsB ns
9jaAai ou pspijBai ua 'vjujvu ajiuijs un souiBp jb 'omsijBinjBn jg -soi
-auaS sosa ap upisaudns ap ou oiad 'upiavtudofsuvj} ap asiBjq^q sand
'Bipog ^oaijajsa ojaads^ ns opuBiapisuoa 'adqnosap soj sou 'bjsijib ja

�de pintor tenemos, y de como al fin, daremos lo que haya en nosotros de que puede servir el trabajar y gastar kilos de pintura y
metros de tela o carton? Pero estas son cuestiones que piensan que
no debe preocuparles, porque ellos estan en otra cosa. Pintan, y eso
basta, y con hacer algo que tenga la apariencia de un cuadro, ya
basta. Porque puede venderse; y con ellos hacer exposiciones y formarse una reputacion. Formalmente pienso, que, ninguno de ellos
cree que esta por encima de ese exiguo programa. Y de ahi, el que
nada se propongan. Son hechos a tal medida, y no se sienten ni nias
altos ni, mas bajos. De ahi que vivan tranquilos en su limitacion.
Dice el poeta:
"Sire otra luz ni guia
sino la que en el corazon ardia".
Ydice aiin:
"Aquesta me guiaba
mas cierta que la luz del medio dia".
jCuantas cosas reiine en si tal amor! jAmor a que? Ni el poeta
mistico, ni el pintor, lo sabran jamas.
Por esto anade aiin:
"donde yo me sabia
en sitio donde nada parescia".
No es en ningiin sitio de los que se pueden nombrar; y por esto
alii reo hay cosas.
El poeta dice tanto y mas que cualquier libro de estetica. Y es
que esta en lo universal profundo, donde todo es wrea sola cosa.
Ybien; hay que llegar a eso, que es lo estetico y es lo abstracto,
y la belleza de Platon. Y, aunque parezca osado querer llegar a ta]
altura (y por esto pareceria ridiculo) hay que intentarlo, pese a
todos los riesgos. Pues siempre, por ese proposito, poco o mucho aseenderemos. Porque, ademas, como dijo alguien, vale mas fracasar que
dejar de intentar.
Pareceria que con todo esto que acabo de decir, tratase de inducir a todos a confiarse a la emocion y el sentimiento; nadie piense
esto ni por un momento, porque, cien veces he afirmado, que, sin
costruccion no hay arte. Y para construir es menester pensar, combinar, medir, estudiar los ritmos, el equilibrio de los tonos, y muchas cosas mas. Y entonces, si el abandonarse solo a las reglas es un
mal, quizas lo sea mayor el confiarse por entero a la emocion; tiene
que producirse entonces una obra fofa, sin columna vertical; sin esqueleto, mejor dicho.
Como en todo, aqui, hay que buscar un equilibrio; como antes
dije: inteligencia e intuicion.
No diria ningiin disparate, si dijese que es practicando las reglas,
entrando en sus profundidades, construyendo, en suma, que, a veces,
el artista, al descubrir su armonia, se siente presa de una viva emo
cion, y, por consecuencia, en trance de creacion. De manera, que, sin
— 214 —

�— sis —
opoj ua A 'pupa eood ap A Buaaij Bjjaauop buii ouioa sa 'aaaaaBd ira b
'ajofm^) uoq aaip 'o^fBpiq aouas 'Bjsoa^ b^,, :isb aaifj 'BpiqpasuBaj
b Aoa 'Banjui^ Bf uoa ofapja^d an aaaafqBjsa BJi;d 'Bffa ap aiuapaas
osuaid ouio^ 'ojBjajif o Bjaod un ap sbiu b aiaauos BiJBq ajuamsa
-nSas 'ajofin) fa ua 'Bjsao^ Bf ap sajuBAja^ Bp anb uoiaiuijap vj

AIXXX N0I3D31
'^CVf 1™C[V
•Ofonuisqn oj ua somanjis sou 'uij
ua 'jC 'oaijbjiuii on A oaijajsa vas jojoo ja anb EiBd opojara aofaui
p sa 'opoj ap j^sad b 'o.xad 'opBosnqaj Xnui ojsa jaaajsd Bjpo,j
'souiisndojd sou anb o\
opBiSo^ sotuo-iqeq 'jbihjou A BoiSp^ apanb 'uoiaisoduioa bj 'anb soui
-inSasuoa is 'j^ -ojafqo un Bfans ouoj BpBa ap 'anb somajnaojd sand
-sap A SjaAiu omsim un b souoj soj; jbiujs BjBd stunapB A 'soaanq nap
-anb ou anb BJBd aiaijaadns bj Bpoi souiB^qn^ *souoj so[ somB^uod
'jbzb ^ A 'jaasq souiBpna^a^d anb o[ ap Bapi b^ 'ajuatUBSBA 'ajuaui b^
ua as^Sua^ 'BpaaBq anb ^^q 'paijip Bas anbune 'Bsoa b[ :uaiq ^
•ojaBJisqB o^ Bijas o^sa A iouo^ un ap Bapi bj ua saju souuauod anb
sotuauat A 't4Bsoa,5 ap Bapi Bf ua soiuauod sou vA 'ojafqo un ap bumoj
Bf souiBfnqip is 'oja^ "ajuaidiaaj un jauaj uis opmbif un jcauajaj
souiBjaisinb is ouioa sa ^buuoj aainbfBna JBfnqip 'sajuB 'oiJBsaaau
sa :opoui .iainlqena ap asiauod apand ou ^ofoa fa anbio^ ^afqisod
las apand ojsa oiupa? oiad imuiof nun jnuasjp anb 'uojoa ap ounjd
pa satun lauod anb souiBijpuaj 'souioaBif anb Bjnjuid Bjsa ua 'uaiq
sanj 'Bauauiiqa Bf jod afBS ajsa A ournq Bp '^uiBff jt^p ap sajus anb
'oSanj fB aaaijai as j^ '^opBfaj fa aod ajjoa ofiq fa b^ A 'opiaBn Bq ou
ajpsd fa unyw :jsb sa anb 'nzunumipn Bun jaaouoa uaqap sopoj^
•ajuaiu Bf ua afqafapui BjauBiu ap opBOjeiu 'sbiu
-aps 'ouis 'oJBfa uaiq apanb anb ofps ou 'oasap anb oSfB b Biauajajaj
uoa 'BaijoBjd ua opauod b jCoa o^ Bjoqy 'osinaaJ uanq un sa 'afqBJ
-npiad sbiu BjauBin ap uafij as SBiuapB 'anb ouis 'jofaui uBpuajduioa as
o[os ou 'isb anb ap uij b 'SBiJBjajif sauaSfuii jod o sofduiafa aod Bas
sojdaauoa sof JBfij fB anb 'aaaasd apj -bsoo b^jo 'jBuiuiaaj
•Bjqo ns sbiu bjb
-ijbj 'opBJiuoa fy "SBUiBf UBapuaA ou 'Bzaffaq Bf '^piA Bf 'SBauif SBf
ap o aofoa fap uoiannjuaaB Bf jod in 'soaof 'faauid ap sadfoS aod in
'saouojua y #8BfSaj SBf b pjfBj anb ap 'Bpnp uis 'auap. :aAaasqo 'uaiq
asuaij ^ojaajap asa auaiA anb ^q? opj 'opBsad Bpanb ojsa :b^iq
•oia^saaau opqifinba fB opsSaff Bq :OAijouia ojuamom fa 'BjfBj
uis 'BapuaA 'BfjBtuaijB fa sbjj anb 'SBiuapB asuaid y "Bffa ua asajj
-uoa 'opBjjuoa fB iv\Sai Bf auopuBqs uainb Baas ojbsuosui saaaA uai^)
'Bpunjoad uoisuaadmoa b BSoff as Bjja aod A znj vj ap viopvjjod nj sa
oajo ua A 'nqioisa vjSai nj 'ojuamom un u^f -upioBmaifB Bp^a ajuam
•Bpiqap a^njis 'asjaadaajui anb ^b^j 'uaaipBajuoa as sBiaoaj SBf anb
aajuanaua s^zinb ounSfB osa aod iA 'asziaoaj afqisodmi sa 'oun BpBa
ap ajasd aod uoisuaadmoa Bpiqap sun uis ^oidoad ojuaimiuaaasip fa

�extremo hermosa, a quien tienen cuidado de enriquecer, pulir y
adornar otras niuchas doncellas, que son todas las otras ciencias, y
ella se ha de servir de todas, y todas se han de autorizar con ella,
pero esta tal doncella no quiere ser manoseada, ni traida por las
calles, ni publicada por las esquinas de las plazas ni por los rincones
de los palacios. Ella es hecha de una alquimia de tal virtud, que quien
la sabe tratar la volvera en oro purisimo de inestimable precio; hala
de tener el que la tuviere a raya, no dejandola correr en torpes satiras ni en desalmados sonetos; no ba de ser vendible en' ninguna
manera, si ya no fuere en poemas heroicos, en lamentables tragedias
o en comedias alegres y artificiosas; no se ha de dejar tratar de los
truhanes, ni del ignorante vulgo, incapaz de conocer ni estim^r los
tesoros que en ella se encierran. Y no penseis, senor, que yo llamo
aqui vulgo solamente a la gente plebeya y humilde; que todo aquel
que no sabe, aunque sea senor y principe, puede y debe estar en el
niimero de vulgo", etc.
Pues bien, quitese el nombre de Poesia, y pongase en su lugar
el de Pintura, y veremos que tal definicion y comentario, puede
corresponderle perfectamente. Por esto, un pintor que no tenga tal
concepto de la Pintura, es indigno de llamarse tal. Y ^cuantos hemos conocido asi? Hoy, justamente, un diario, local, reproduce un
articulo de Giorgio de Chirico, hablando de la decadencia de la
pintura. Y tras una serie de consideraciones algo confusas, al fin pretende seiialar la causa de tal decadencia, y cree hallarla, en la indus
trializa^ion de los materiales que usan los pintores. Como ustedes
pueden ver, es un error palpable, que ni vale la pena el refutarlo.
No, estimado colega, esa decadencia viene de una mayor decadencia
en todo orden de cosas, y de la poca fuerza espiritual de los pintores
para resistirla. Y es, quq, en general, todos han creido que bastaba,
para ser pintor poseer un oficio y una cierta sensibilidad estetica.
Y por esto he citado las palabras de Cervantes, ya que tan admirablemente definen la condicion y ser del artista y su mundo. El artista
es universal en todo; es decir, que si vive en un mundo espiritual de
cosas, por otro lado, vive en otro tan espiritual como ese, que se
refiere al arte por completo. Y por esto, aunque estudiemos lo que
pueda ser la pintura en si; es decir, que hayamos reducido el problema a lo mas esencial, debemos saber, que eZ concepto pintura, es
infinitamente mayor. Pero que asi como eZ punto, por diminuto que
sea, genera la circunferencia y es base de los radios, y por grandes
que sean, asi el concepto de esa base esencial de la pintura es el origen de lo demas, que puede ser ilimitado. Y lo es: todo es atraido
a ese centro, pues es universal; y debe ser asi, ya que todo es una
sola cosa. Estar, pues en lo universal (y aunque tengamos que vivir
en lo temporal) es lo importante. Pero, ese universal, no ha de ser
solo una idea; es decir, al intelectual, sino, tanto y mas, intuicion,
emocion, apasionamiento mistico; firme proposito de querer ser y
estar en tal piano, identificacion; sabiendo, que fuera de esa verdad
y sosten lo demas es relativo, disperso, accidental, algo caotico e in— 216 —

�— LIZ —
-uoo ja Bjsa 'ajqiuijapui souam jb 'o 'ajqpsouSoaui ipap soraBiipod
Oo\b ouiod 'opoj ap Bunaua iod 'oiaj; •j.oiuid \a jod npvuixof o vpnj
-n^^ifuoa sa 'B^sa 'zaA ns b iA 'nunjufd / vj.od muuof as joiuid j^
•popiun mm umujof ojnjuid A xotuid :jo^uid
[a uis ji^sixa Biiqss oa anb 'asBjiip 'bioijb 'oja^ uoAvux sa vxntuid
otdaouoo \a anb :sajuB afip oj By 'B^njuid bj Bpoj sa oar^SBjd Biuajq
-old \9 iu 'oiaijo ap ajqiuoq un ojos sa jo^nid ^a m :jBSJOAiun Biuajq
-oad un b opBSBd somaq oaijSB^d Bma^qojid a^drais jap 'Bioqy
. 'sajoiuid soj UBqBjqos anb
Bjp 0.110 ja afip B^ "sajaonid soj b ZBd ua afap anb 'ossa ajsa ua A
'uoiobooa jb) uoo opBU ou anb sa 'sbso3 SBJio uo asjBs^adsip anb sbui
-apB 'auaij A 'jojuid Jas ja BjSBq aj ou onpiAiput un b is :uaiq y
•Bjnjuid bj ap ouBjd asa ua 'pBptjBaj o pspjaA bj
sa os^j -sa^BOJ soun ap aiuasaad ja oziq aj oSanj A aojuid jap oiqiooj
oj :ojjanbB oS^d anb sbuibC asuaid ou anb A 'sfoosa a Bjniuid ap
ajq^q iaoiuid jap bsb3 b 'oupona un xaasod vuamb anb ja 'Bji^y "Bjnj
-uid bj b aXn^pso^d o buiiujb anb 'ajqB^uauiBj Bsoa sa 'BJoqB jaasq
anb auaij ao;uid ja omoa 'otaaatnoa jb SBjjBSai^ua 'oj^j #oaaj^) jap
'zb3jq ap apuo^ jap ojjaiju^ ja ojdraafa jod 'jbj 'Bsiaajd upiaBuii
-sap Bun uoa SBjqo n 'sajBjnui sauoiaBJoaap sbj ubijbs 'Bjnjutd bj ap
osbo ja ua 'jbiio oj i SBSoiaijijiB o sajSajs SBipamoa ua uaiq o 'sBipa^
-BJj sajqBjuauiBj o soaiojaq SBiuaod ap ajBjj as opuBno ojdaaxa 'ajqip
-uaa uas ap m[ ou Bisaod bj anb 'sajuBA^a[) 'jBnj ojjo ua aaiQ
•jBiaos asBja Bun ap A
upisajojd bj ap soioinfajd soj sopoj ap oaiuap OJad 'ajqBurinoqB oSjb
uBaijqBj anb 'sojjsaBui soj ap sojnraa 'sajuanaojipuBjS soj : sajqBjasnu
sbui soijo Avx\ oia^ -jo^uid ap saiiB asi^p ja A saiojoa ap iBjazam
ja 'osa anb sbui iA SafBsred un ap 'BiBa Bun ap uoiobjiuii bj :nsoa
djjo Bia Binjuid bj anb uoia^aia 'isb sonpiAipui 'anb sa y -Bjiijuas
apand souaui isb A 'pBpijBSiaAiun bj ap Biauaiauoa Buajd bj b Bajj
ou 'oSjb a^uniiBq anb sbui io^ -oidaauoa aiuBfamas 'ajuaij bjsoSub
BjjanbB ua aqsa ou '^o^aouoa jvnSn ajuoxf ajsoSuv a^anb ui adva uou
:B;aod ja oftp otuoa 'oiaj -ojias on o 'opoj jap lojuid las anb
o\ ua iojanxjsqn o\ ua laaauBiuiad A las ap 'iiaap sa iBinbiBiaf bjjb
ns ojund un in aapiad ap Bq ou 'on isBisijBai SBAijafqns sauois
-aidxa b 'sBaijopoauB sauoioBjuasaidai b uba^jj bj anb saiB^jnA saioi
-uid lod BpBosouBin las apand o^ 'soiasjBd soj ap sauoauii soj Jod
in 'sBZBjd sbj ap SBUinbsa sbj ua BpBaijqnd in 'sajjsa sbj lod BpBAajj
iu BpiBii ias apand ou nxnjuid vj oooduiBj anbiod iBiainbjsna ojias
uapand ou 'ojaaiinbiB un o oaisnui un 'aojuid un o Biaod un to^^
•BinbiBiaf bjjb
sbui bj ua iBjsa lod 'pspiaA bj sa oiuoa 'BziiojnB sbj Bjja anb aaip y
•aauis as sn^a ap anb A 'u^uiopB A uajnd bj 'uaaanbiiua bj anb SBiauaia
sbiio sBsa b I Bisaod bj b auijap opu^na 'sajuBAia^ aiaijai as ojsa
opoj b A iBinjuid ou 'a;iB ou oiad 'bsoo bijo BBq anb 'opunui jb^ ua
opuaiAiA A 'aiuauiBiaauis 'osa ua B^sa ou bjsiiib ja is 'uaiq san^ •aiuaoj

�cepto de la pintura: una X pero donde estan en potencia todas las
posibilidades.
De que tal concepto, estuviese implicitamente en la mente de
ciertos hombres, nacio ese deseo de alcanzarla, y, con 61, el que se
manifestase en tantas maravillas. Y, el que entrevio tal tesoro como,
luego, lo descuido y fue tras otras cosas? Es que ese se ilusiono, pues
no tuvo tal intuicion: conocio solo el oficio de pintor. Y es la historia
de los innumerables pintores que andan por el mundo. Y tras esa
ficcion, van luego los aprendices, los cuales, suelen ser lamentablemente engaiiados, pues, todo se les ensena, menos a ver y comprender a la pintura.
Cuando un pintor se propone un problema de estructura o de
valorizacion de tonos, sin darse cuenta, pasa de lo temporal a lo
eterno. El simple recorrido de su mirada, que va desde un objeto
que toma por pretexto o modelo, a la superficie en que pinta, basta
para que el color naturalista se transforme en tono; es decir se
ponga en. lo abstracto. Y, si no es asi, no habra pintura, y el pintor
no sera pintor.
Bien; hay que estudiar basta dar con eso, menospreciando el
resto. Y ^sera extrano que la pintura que haga, no se parezca a ninguna otra? Es original, porque viene del origen: directamente de la
pura fuente inagotable.
Si hemos dicho, que en tal forma se juntan, artista y pintura,
hasta constituir una unidad, tal hecho responde a lo que tambien
ya dije, que si la pintura existe por si misma, se manifiesta, en cambio por el artista, y que este no existiria como tal, si en su mente
no existiese el concepto de la pintura, que es el que inclina al artista
a penetrar en las profundidades de su misterio. Implicitamente el
artista sabe lo que es la pintura, es decir lo intuye; sabe que detras
de ese concepto vago, hay un algo infinit^, y que, como de una cantera, de alii ha de extraer el material puro para sus concepciones.
Y, en torno a eso, todo es misterio: por que 61 es artista? por que
existe tal concepto de arte y particularmente de la pintura? I que es,
esta en si? Nadie podra jamas responder a tales interrogantes.

Nadie, al menos que yo sepa, ha puesto de manifiesto, categoricamente, que la pintura existia por si misma. Hubo que analizar lo
que llamamos el hecho pldstico, y entonces se puso de manifiesto tal
verdad. Y al hacerlo, vimos, que, si de un lado, era el hecho pldstico,
estaban concretamente los materiales con sus tonos y calidades; por
otro lado estaban el ritmo, la idea y el esquema geometrico, sin los
cuales los materiales tendrian que ser cosa inerte. Esto seria la pin
tura pura, perfectamente objetiva, existiendo por si misma, y que es
nuestra base.
Pero un pintor no es una mente alada, es un hombre. Y aqui entra lo que hace poco decia: que la pintura es mayor que el estricto
concepto que podamos tener de ella, pues del hombre (el pintor)
vienen la emocion, la estructura y la creacion; en suma, lo que trae
— 218 —

�— 612 —
ia uoo 'aaain^) 'sisajujs 3p njjajdsa un aod opeuimop opts Eq 3ixb X
'SodtllBO 8OUB^1X3 AnW U3 OpB^BATp Bl[ 3JJB (3 3nb 'XoiJ aUIIXBJ^f -3;JB
ap B.xqo Ban a^uauiBjaaa aapuaaduioa b souaBpnXB apand anb 'oijbj^
-uoa ja aod 'oaaa o^sa opoj^ "o^anf ua UBajua anb SBainbjsd sszaanj sbj
uoe sajBna X aAanm as anb na ouB[d [a sa jBiia ajqsdjBd BaauBtu ap
BJisanra sou o^usna aod 'vtspiv jap pvpijvjuaui jvioadsa vj v ojoad
-saa woa sajjsjap soisa ua aejjua 'aaajBd aui 'jBTAiaj Bsoa sa o^[
•JBJBpB apuaiajd as anb oj ajsa anb
opipuoasa aod X 'jbjoj upisuaadtnoa b[ b babjj sa^ 'saaaA b 'ojp ojos
tin 'SBUiapy •sbuibC japuajduioa b uanSa^ anb jiaijip Bjas 'uapuajd
-uioa on jsb is anb 'ojad Ssisaiuts bj b uba sand 'adjoS ap souiBjjip
'opuaipuajduioa 'uBjmbsap as ojad ^ssuosjad sbj^ ap bijoXbui bj anb
sojuaiii[aim souaui uos svispio soj anb asjraap apand '^Bjaua^ bjoubui
buii ap 'jsb ^ "SODijoquiis 'Bjjip 'souaui X sajBnjaapjui sbiu Jas ap
BSiiBD b 'sapaijip uos so^a Bjsd anb 'sajoinB X^q j^ •ajuaTUBjaajJoa
jaa[ uajainb is 'aaaj ua odmaij ap a^qop p usajduia jsb X iuaaj anb
ojpnbB ap sisajuis bj jBjpq Jiaaanb jod iajuainBpBjjadoJjB uaaj :osa
3A as uaiquiBj Bjniaaj b^ ua j^ 'sojja jod anb sojdaauoa uis jofaiu
apuajdmoa qBiaadsa uaiq Bjnjanjisa Bun ap sa 'o;au bjsijjb jap 'sand
'ajuaui Bq •BiiinqB aj uaAoq^aag oiqiUBa ua Sznj ap Buajj bjbs buii ua
osB.qua is ouioa BJa ^ubaj ojosojij jb bio opu^na anb 'Biaap aqjaoQ
•sauoiaaaj o sBiaua^ajuoa zatp jBqanasa anb 'Bjnjuid sun j^a sbiu ojba
(uaaip oj sorasiiu sojja) ojsa jod ^ UBuasua opnajaad saj as anb oj sou
-am UBjd^a jBniaajajui bia Jod anb 'Jiaap sg -sojapoiu soj opuBJadns
'sauoissao ssaod on ua 'X 'osnojxa sbiu oqaniu oduiBa ua ojsia ueq anb
oj UBjjojJBsap 'sofBqBJi sns ua 'oSanj anb 'un^ 'X 'bos anb Jijns aod X
odvasa saj as vpnu 'sBanjuid sajopuBJisoiu oiJBJiuoa ja aod 'ajuaiu
-naijinjm 'Banjuid bj uBipnjsa anb soj ap aiasd aod 'ajaB ap SBjSaa
X BBiaoaj sbj ubjiuiisb X UBiaadaaiui as atuaumsouai^ ouioa jsb 'anb
(oiaaia ssuiap aod oqaaq un sa sand) Bjuana amasp opipod ajj

'asaBsaadxa Basd pspijiaBj X BjajsaBui oSanj uejos 'oiustui ja
svpouoduooui iso zao, vim 'anb 'ajuaiasuoaui oj v aiuaiasuoa oj ap
asvd Bjauaja Bsa Bpo^ anb na asa^zaojsa 'aiaap sa ioiusjjBiuojnB un
b asajaap apand 's^jaianpaa 'sBjaBjjuijsB X ssjasipnisa :ojaj ua a^aap
-isuoa Baaqap anb 'sBjaoaj sbj ajaBjsnss 'sand uaqap o\[ 'BisijaB un ou
oaad 'ajaB jap oaaaqo Jiqeq un aas b aBSajj Bjapod 'ajuapjAjaBja aoBq
oj anb 'ocipoiua ofnjf auqij ja opBqBaj 'SBj^aa X SBjaoaj ap Bjuaiu
-ipadmi bj uoa opEZBasqiua 'oiaBajuoa oj ap 'sand ^aBf^qBaj ap aqap
jsy 'Baqo ns aauoduioo Bjqap 'pvjiaqtj viajua uoa 'saauoiua 'jsb anb X
'(OAijiniui aiuauiBand ofsqEaj) ojuautaja spsa ap osad X aojBA ja ajp
-am ^dapuaidiuoa Baa anb aquas un BjqBq anb afjp bX) 'pvpijiqisuas
uod 'ouis 'sBjaoaj aBjnuiaoj ua BaBjsa on 'ao^uid jap 'sand 'ofvqvii j^
•oaj^atuaaq afBnSuaj ns ua 'ajaB jap aas ja uaXnjijsuoo anb X 'ajqBaq
-inouui ojb ap saaqtunjsiA X sauojsiA ap ojjujjui un 'aiaap sa SBpiA bj
X upiaouia bj X 'opvziumumj vA oapvjd oqoaq ja Bjaas anb oj 'ajuatu
-a%uayasuooui 'saauo^ua 'sp X 'BuoiaaBaa (aojuid ja) aaqiuoq ja 'sbsod
sbj X opunui jap 'sand 'ojnoBjaadsa jb aiuaag -ouBuinq oj opB_faaBdB

�mayor ahorro de elementos, ponernos en la evidencia de lo mas abstruso. Quiere, como en el caso del surrealismo, hacer palpable lo
invisible, densificarlo; y asi, a veces, el drama esta entre bastidores.
Ahora se comprendera, bien a las claras, el hecho de que, por
parte de la generalidad, no se comprende ni al artista ni a su obra:
tiene por causa, su especial estructura psiquica que difiere fundamentalmente de la de los demas. Su mundo es otro (un mundo
completo), en cualquier sentido: intelectual o moralmente, y esto,
porque el parte de sus intuiciones y no de su inteligencia. Resuelve,
pues, de otra manera. Por esto, cuando vemos que un pintor, razona
demasiado o analiza a todo intelectualmente; es decir, que esta, en
el mundo, despierto a la realidad, desconfiamos, y lo ponemos del
otro lado que el nuestro; y aiin me callo lo que se suele decir y pensar de el.
Bien; tal psicologia y modo de ser, afortunadamente, no es solo
patrimonio de artistas o poetas, de musicos o literatos: hay muchos
individuos, en diferentes ramas del saber (sin excluir a los cientificos) ; y en sectas religiosas, en agrupaciones sociologicas, y en fin en
toda suerte de estados y condiciones; y con estos todos, pueden perfectamente convivir los artistas, y ellos con estos, pues un solo espiritu los domina. 0 mejor dicho: estan todos en el espiritu y no tan
del todo, unos y otros, en lo material. Y aqui hay que hacer aun una
aclaracidn: que lo material mismo, es dignificado y hasta santificado
por el espiritu; y, por esto, esto resulta estiipido y ridiculo al moralista demasiado ortodoxo, apegado a la letra y a estrechos conceptos
morales, que no son mas que necedad. Por suerte, hay por encima
de tal lobreguez y suciedad, el destello de la sabiduria, que todo lo
pone en su punto. Y no hay que confundir esto, con el sofisma del
vicioso, que busca invenciones para justificarse. Los pueblos, ademas,
y con las mejores intenciones, en todos los tiempos, han hecho carceles para lo humano, haciendoles infelices. Hay que guardarse de
esto tambien. Carceles morales, que trastornan el orden de la naturaleza.
En su Oda a la alegria, el poeta germano Schiller, invoca asi al
Amor:
"jAmor! la dicha de los dioses eres
Ycon ellos igualas al mortal.
Del hombre doblas todos los placeres
Yhaces del mundo albergue celestial".
Aqui no se ciegan las fuentes de la vida, pero en cambio todo se santifica y justifica por el amor. ^Quizas este ^uera el ideal griego? No,
y lo veremos.
Beethoven, en su IX Sinfonia no solo reafirma ese sentir de Schiller,
sino que lo amplifica y eleva al mas alto grado, pero se did cuenta
de que salio de lo abstracto puro, para dar en el mundo real, y^sin
embargo, de las apariencias? Salio de la posicidn clasica para caer
en la romantica: triunfo lo humano sobre lo estetico. Por esto, tal
posicion, no hubiera sido la de un griego. ^^ste bused un equilibrio,
— 220 —

�jesed opns 'BJUjuid op SBjqn b o^oodsoj uoo oqmo os onb opmf p
no ^ •uoio^of of onb sojjo soqonm op ojjed Jod 'noiquiBj 'onis 'n^q
-Bipnjso onb sof op ojiBd jod Ofo8 on b^ ^ 'Bjoopod upisnoidraoo Bf
oqnq ou 'sfmop of no otnoo 'inbB iuoiq ^ •asuajniaudiuoo anb mua%
arib moa njos osa 'ojnomBjsnf 'bjo 'p no jBzijojnis osinb oj( onb of '^
•ojnojBdsnBJj. bjo onb BioojBd ora uoiqiunj 'osnd sof onb Ofnjp omsira
oso A Ssofqisnojdraoo Anm 'ira b uBioojBd oui 'a^y ja ua otauauo^
oj A aiuajody oq op ofnip p of^q 'uojBjipo os onb souoiooof es^;
•bsoo bjjo s^ •BionoStfojui
op BifBj op inbB bibjj os o^f '^o^so ouoia onb oq? "jopno^dmoo joi
-onb jod oinomfBn^i ojjo p A jopuojdmoo onuoo^q jod ojodsosop om
ojC A ^JBoifdxo b oApnA inns o^^ "K^oso so onb so?,, :uBjnn3ojd om
'oqooq UBq onb of UBjjsonra om sounSfB 'opu^no 'boohojho ^ "OiuomBA
-onn ofJBOifdxo op ojbjj eoonojno j^ ~(psa so on,, :oiq "B^nid os onb of
b oioodsoj noo omsim cj *uapop ojoinb po^sn onb of noiq opnojdmoo
onb is BJoqB,, :oqoip Bq om os 'zoa enn op s^ra no 'onbaod 'BjnnSojd
bjso o3bi[ oj^[ ^opipnojdmoo Bq os onb so? ojod 'nsoo vjos vun osiop
-uojdmoo Biqop ofps 'op^p oq onb sonoiooof sbjhbj op soabj^ y

AXXX M0I0D31
01
'sonoioipnoo sojofom SBf no osjoo^q Bjpod ojso 'somojBq onb noio
-isodxo Bf no ^ -opoj BJonj sof offo no is oraoo ojuouibijos uofBqBJi
'jioop so ^sBnoCs omoo SBidojd nos is ouibj A 'sbjio SBf noo ssnn SBf SBf
-noJBdraoo 'sisifBHB osoanSij nn b SBfBjoiuog 'niijidso ojso op oajnop
oqooq UBq onb SBjqo sbtusiui sns no ojso opoj noipniso 'Bjoqy

•SBmop of opo^ bjiabjS
onb Of ojqos jBfid ouijij fo so sond 'noiq ojipom os o^so onb opid _j_
*opoi op ojuBpp jb)so noqop ojdmois onb 'ubuiioj os onb orajij A Bjnj
-onj^so Bf 'BjnjoojinbjB Bf so ojuBjjodmi of ^Bsoo Bood jCnm o BpBn
so on 'ojpsno un no opsinosojdoj of 'onbao^ -junni-idsa vuntanutsa
nun : (oinopnoosBj^ opiiuos un no BjqBfBd bjso oiuoj A) vuuof vj
'jioop so iBjnjuid Bf b joa somoqop 'sbsoo SBf onb sojuy •ooiipmjoq
ofBn^nof oso no ojod 'bjsijib p Bp of ojdmois ouBiimq of onbaoj
•isb jos BJOiqop ojdmois ^ 'ojoBjjsqB of no 'jioop so iajjv ja ouviunij
oj uvp aqap ouipo ajj ^BAiidiJosop Boisnra ns no oSonf A 'Bjnd Boisnm
ns no ouBranq of UBp oraoo op :ojuBjjodmi Anm oSfB jbjoh jooBif
somopod sooisnm sopuBjS sop soso op ofdmofo p opnBmoi 'inby
•somooBq onb soipnjso sof no UBisisjod onb sofjBfos
-nooB uns A soffo no ouuonojuBiu osnoid o^ ^BjJodmi o^^ -soqonra jod
sopiiJBdraoo ubos 'ojimo onb soioinf sofB^ onb 'oojo on :noiq ^
•oojo of on o^ ^Bjnono Bjjsp og? -ojnd ooii
-p^so of ojqos onBinnq of Bjnnijj :oojbj^[ nBg imSos uoisb^ Bf no 'hoa
-oqjooq op osbo fo uoo noiqmBj soraBjjuoouo son 'qo^g ngf 'onBranq
Of ojqos BqBSod ojoBJjsqB of SfBSJOAinjq nozBg Bf no oosnq of ojod 'is

�lo mismo. De que viene esto? Ya dije que no es cuestion de inteligencia. ,^Es porque el que lee o escucha, o contempla un cuadro, deforma lo que oye, lee o mira? Puede haber algo de eso. Yo he estado afios, a veces, para comprender un texto. Por ejemplo: lo que
pudo entender Pitagoras por "armonia universal". Comprendi despues que, mi incomprension, venia de que me faltaba, diriamos la
clave, para descifrar el enigma. Y por ahi, ahora, es que creo que
podemos hallar el motivo de la incomprension. Para explicarlo voy
a poner algiin ejemplo bien sencillo. Podemos acercarnos a la clomprension, pero si nos falta la clave, no podemos llegar a ella, y, no
llegando es como si no hubiesemos comprendido nada. Y ahora vayan
los ejemplos. Todos conocen esos candados a base de letras, y saben,
que si no se ponen las mismas del que lo cerro, jamas lo abriremos:
la palabra, pues, que formo el que lo cerro, seria la clave. Todos sa
ben, que, por mas que esten todos los mimeros, excepto uno, de un
billete de loteria, el billete no saca premio. Recordamos varios mime
ros para una llamada telefonica, pero, si no los recordamos todos de
que nos sirven? Y es que no basta comprender parcialmente, porque,
lo que debe comprenderse, es, justamente, lo que se configura como
totalidad, por las diferentes partes. No nos interesan las diferentes
partidas de una suma, sino el total. Y entonces hay que pensar, que,
si para llegar a la perfecta comprension, se necesitan dies factores,
si hemos puesto solo ocho, jamas comprenderemos nada; hasta que
en un momento dado, no entren los dies, no llegaremos a descifrar
el enigma; solo entonces, podemos decir, que tenemos la cifra completa, que es la que cuenta.
Cada palabra, como todos pueden pensar, despierta, segiin cada
individuo relaciones distintas, y, estas, forman conceptos distintos. En
tonces, ante tal diversidad, como poder entenderse? He ahi otro gran
obstaculo.
Ahora bien: yo trato de explicar, con respecto a la pintura, la
sola y unica cosa que hay que comprender, pero, con tamaiias dificultades, como llegar a eso? Explico los factores que entran en juego,
y ademas luego, doy la cifra total, la clave. iQue se comprendio?
jDios lo sabe! Con todo, una vez mas voy a explicar, y tengo fe en
que se me comprendera. Lo que ahora acabo de exponer creo que va
a ayudarnos.
Comencemos por decir, que esa palabra clave, es la que guarda
el secreto de lo que se pretende hacer comprender. Por que no bastara decirla, y asunto acabado? No basta. Porque si bien ella nos
pone en el camino de la comprension, ella, despues que hayamos
comprendido bien, veremos que ya lo decia todo.4,
Pero, me diran: que es eso tan escondido y misterioso que hay
que comprender? ^ Por que se juzga que no esta a nuestro alcance?
Una palabra puede reunir un millon de relaciones con otras cosas; y asi, siendo tan sencillas, nos traen infinitas resonaneias; y ^si
el que escribe cuenta con ellas? No se trata pues, de misterio, sino
solo de que los conceptos que cada palabra trae se ajusten a los
— 222 —

�11 Bj^d aiuaindv oj ap asopuBJaqq ba Bjnjuid Bf oaod b oaog "BaiJif
Biauapuaj Bun ap ojjuap 'soj^o A assixvj^ apjBj sbiu A 'orasiuoisaid
-uij [ap opipua^dB BiqBq anfa Of jod 'jo[oo [a ajusuiBAann jiaia aa^q
3MNVZZ3^ 'sajuB vA ojag *osa opoj bjjuoo uBuoiaaBaj SBjsiqna sof saa
-uoiua y 'Bjnjurd b[ sa osa ap BpBU y •soaiipjsiq o SBisijquinjsoo 'soa
-ijaod o soaijBtuBjp 'soiJBJajq SBraaj jBijsnfi BJBd 'uaiquiBj A 'fiap^
adiuout fa Bjed jiAjas 3obi[ B[ as ^ziq Bf ua SBSoa SBf ap oisnf ouoi fa
.TBjjuoaua Bjs^q 'SBJauBui SBpoi ap Bfazain Bf as ispBziABfasa onioa B^sa
of .iBp BJBd .TiAJas aa^q Bf as iBjnjutd Bf b BaijuaBS as 'vjsii
A jvnsia ajnatnBjnd ajJB a^sa ug -soraapuaiajd anb of jBaifd
-xa B^Bd uB^sBq sou b^ 'sojBp soaod sojsa uoa j^ uotiajui a]JB un Jas
ap BAfBs af 'ojsa A isofououoo soaijspfrf soipaiu joc? opwp o^ad 'bisbui
-ouojnB Jod imou9txodv v\ u^ ajun ja sa 'ouisiuoisajduij fa bjbs BpnSB
sbui b^ou BAna 'saoda BJ^sanu B^SBq upisaaojd ua bji o^sa opoj ^^
•ajuajvdv o\ b o^auouoa oj ap '.tiaap sa anb ijvnsia of b jvjuaui of ap
bsb^ "pBpifBaj Bf ap anbojua fa ua oiuoa opunm fap uoiadaauoa Bf ua
Bjaadsa.1 anb of ua ojubj 'jvjnoituvd of ua aBa A jvsuaatun opifuas ns
ajJB fa saauoiua apjai^ -ouisifBjniBu fa aa^u A 'jo^bui sa uoraBjtuii Bf
'AX I^I8 I3 ^ia^q 'oja^ "('aia 'safaoa^ 3p Btaaj^ 'ojdiSg ap sbi^sbu
-ip SBUii^n) sajopBi.iojsiq sof jod oaSodB ap oraoa sopBfBuas sojuaui
-oui sof uos anb 'oatjb^iuii seiu aaBq as a^js fa ajduiais 'Biauapsaap
ap so^uaraoui sof ug •oui^UBZiq ajjtB fa ua oaodtuBi in 'sapuBj^ Anva
uos ou SBiauajajtp SBjsa (Biaaj^) 'BapfBg 'BUisy 'o^diSg) offOjJBSap
ns ua oSaitf 'souiaj^xa sojsa ap ojjo n oun BiaBq opuaipuadojd 'jsb ^
•ojanjfsqo o)sa dod A oaidiawoaS-oaijpqiuis sviu ojio A (vHiwvx^y av
-aoaaoQ) ociiimiuii oj ua oun :ajjB fap sojaadsB sop sojsa uBiuasaxd
as mjojsiqajd vj ua vA 'otnoa anbifdxa vA saxotxaiuB sauoiaaaf ug

•anj anb
[a A 'apvodsajdoa sou anb bjjb fa axjua 'bijosiajp Bauif sun 'sand
•BaxBj^[ 'souJBjCodB oppanb soraaq anb Bf axqos XBfn^uB Bxpaid Bf opts
Bq anb 'sapajsn uaqss of ^A 'soxjosou Bj^d ^ •sauoiaBaxa saaofoiu SBf
BJBd asBq anj A osa b oipuadoxd oujapoui ajjB fap ajJBd ubj^ :ojaaja
ug 'BiauB^Joduii Brans ap sa ajuauifBaj anb ap Bjuana UBp as sapajsn
A SBpuaxdraoa as anb souiBasap ojubi anb of ua soraBjsa vA ojsa uoa
y -oiauauoo oj atuaundv oj ap osnd ja ua :aJip o^ y •— ^f
ossd fB} oijsisuoa anb ua? :asxBiun^ajd apand 'Bjoqs :uaiq sang
•SBOoda sbjjo ap ajjB fB
jauodo soraapod anb oaiun of sa 'odjsanu sa anb 'osa anb A SBt^sixa
ou anb ojipaui oSfB opiBJj Bq 'bsiibo fBj jod 'anb A iaiuapiAa uatq
sa osa anb axip 'upionfOAa Bf ua ossd ubjS un bdjbui 'ouxspora op^ra
-Bff soraaq anb o;jb fa is 'BjunSaxd ara as is :oanf BjaA as o^sg
•opuaudiuoo
as anb ounsaoau ajuaiuojnjosqo sa 'osa ap jBsad b 'y uapuaxdraoa asjaa
-Bq fiaijip sa anb aaip as is 'opEjaS^xa 'sand 'sa of^ 'BqBp saf as anb
opsaijiu^is fa asjBOifdxa opiqap Bq 'sand 'SBfJBsn fy -svaanu souqnj
-vd svun uos 'o^und ojjoij Bjssq 'anb BJauBiu ap 'fBiaadsa opBaijiuJfrs
un SBjqBfBd SB^iaia b op^p Bq as 'ajjB ap oaixaf fa ua '-^ofj "SBiuap

�a lo concreto. Y un paso mas, y ya estamos en la pintura pintura, la
pintura pura. La cual, no lo fue del todo, pues conservo la tercera
dimension y el resabio imitativo de las escuelas anteriores y contentporaneas, naturalistas.
Sin recordar aqui, otra cosa que tambien he explicado muchas
veces, o sea, de que la pintura tiene vida propia; esto es, que, sin
imitar forma alguna tomada de la realidad, subsiste, no se comprendera del todo lo que entendemos por lo concreto. Este concepto, se
refiere, mas que a la concepcion mental de la forma, a la materia pldstica ella misma. Pero, forma y color, deben yuxtaponerse de tal modo,
que formen una unidad; es decir, que ya no haya posible desdoblamiento entre esas dos cosas. Un piano de color rojo puede ser un objeto, un fruto o una flor, y, se presenta a si mismo; es decir, que la
figuracion sera cosa secundaria. Un piano bianco, puede ser una hoja
de papel o una pared. Es decir, que antes que objeto, tenemos que
ver tonos y formas simples; geometricas y no imitativas. Y en una
pintura asi, esta apareceria al fin liberada. Es lo que pretendemos
realizar ahora en el Taller.
En esta pintura, todo seria concreto, que es decir verdad y no
apariencia: la materia plastica, sin mezclas, las lineas, y hasta las
formas, por ser esquematieas. Porque todo, antes que representar cosas,
se representaria a si mismo. Seria la verdadera pintura pura.
Pues bien; esta sola cosa que debia comprenderse, y que marca
un enorme paso en la evolucion, es esto que acabo de explicar, y que
creo que se habra comprendido plenamente.
Un pintor de paisajes que conoci en Belgica, al mostrame obras
suyas, me dijo: Yo se que todo esto que le muestro, lo encontrara
muy vieux jeu (viejo juego), pero yo creo que tiene su valor. Mire,
por ejemplo, los troncos de esos arboles, estan en el espacio y no
pegados al fondo: parece que se podria pasar detras de ellos. Y era
bien cierto.
He ahi, pues, el arte en la apariencia. Por esto, nosotros buscamos
justamente lo contrario. Queremos eliminar ese espacio vacio que
hay entre las cosas y detras de ellas. Queremos que todo este en un
mismo piano. Queremos, por el contrario, que esas formas de arboles
se peguen al cielo o a lo que sea. Y el que no sabe dira: jque aberracion!
Pues bien; todo esto viene de un mal entendido, que perdura hace
siglos, y es este: de que la pintura, es el arte de imitar las cosas reales
dentro de las tres dimensiones del espacio. Es decir, la fotografia en
color.
Pue9 bien; todo el nudo de la cuestion de lo que aqui se debate,
tiene por origen el concepto erroneo que se tiene, de lo que debe ser
la pintura. Se cree que la pintura debe estar en tal apariencia, y no
en lo que, concretamente debe ser. Y hoy, aiin menos para nosotros.
— 224 —

�st

tuppunj ns ap asiapaaxa aqap on 'oaiiiaraoaS Btnanbsa p 'oia&lt;j
•oiaapad omsiuoiams n^
'jpap so intouapuadapui uoo soquie nanbBisap 98 'oauaSouioq opot un
opuvuuof '^nb oponi pi 9p 'X 'aisa noa asjeSnfuoa aqap anb 'topa
ap on^jd p omoa otovutsqn otuauiaja ojjo ap 'jiaap sg -snauij snj ap
ucnaunf nj 'inbB saauoiua filing "opBisajd UBq sbj as anb sooiiiamoa^
eBmanbsa so[ nos :sbiuioj SBpBuimiaiap uanati 'sonB[d sosa
'nojtsnjd nj ap naitaafa vpm nj sa :noiannj Bun ua
as sonB[d sosa 'ojuoiiuenopio asa opoj b opiqap j^ "is aj;ua p
anb ouqipnba p o^nBna ua napjo A tsonoi so^ ap Baisntn o uoiaBjq
•ia B[ b ojuena na uapjo ^pspipno) b^ b ojuBno ua napjo : nap jo nn ua
nBjsa 'jojod ap souBjd sosa anb oaA 'osa anb sbui j^a ja^anb nig
'oupvna
ja sa osa ojps p^prpaj ua 'anb^od iojopnBiim asisaBisap aqap anb
oiamud o[ sa tosa jod opBnwoj iBisa ap aqap 'opot atim 'oapBiia {^
•nauij A jojoo ap ouvjd :sBjqBpd sb[ atuatuvtotdtsa hboijiuSis anb o[
ap sofa[ sbui bAba as on -uaig •oAiiafqo ojapsp^aA p iajva anb oovun
o] sa sand 'oauvjq ja ua ivp anb 'sand '^bjj jsbiubi asj^p UBjipod! A
'vuaimui njos nun ap aiuamsps asJBiajdjaiui ap aqap o^s^ •uptantajd
•iatui nj uoa op^pma oaad (sa o\ oisa opoj ^) B^pnas aaajsd Bsoa B^
jBanq A jopa ap oiiBy^! -oaoAjnba b iB^n^ jsp ou Bj^d 'naiq Anvu asi^a
-qdxa ap aqap anb bsoo bjjo noa 'BJoqB souiBijnoona sou inby
'nawij nj A uojoa ap ouvjd p sang
^sojsa nos sapna ^? •sotpaui soldodd sns ua npnsnq nuntuid nj :ajuaiu
-a[drai8 sanj ,^BJoqB 'oisa jpap ajainb anb j^? •otovutsqn o^ o 'jqaap
sa anb iouvjd uauit^d b op^s^d Bq 'Bjnd 'Bidin^ 'Bjninid B^ 'o^anbB
opoj sbijb opusfap 'saanojua j^ -ajjBdB oisand Bq a\ as 'natqniBj 'oisa
jod 'X 'soaisBp so^ ap oidaanoa pnbB opipuaasB^i Bq as 'vmtuid vj
n jnpuasa oj sviu opunasnq ouad ioAiisiiini aiJB ospj asa opoi 'opB];
nn b opsfap Bq as omob sapaisn naqss bX 'sand 'aiuaniBnjapoj^
•soniBisojd 'oaoAinba aisa oj^p ua oisand
'j^ *onisini o^ sa anb uB.iaa.ia sopipnaiua soaod soj^ 'oSjBqina uis 'X
'amiona sa oiquiBa ^3 -jnnsia sa Xoq ijmuaui via BJtniuid Bqanby "Bsoa
v\ sa on bX anb X 'aApnAua v\ anb pinapioas o^ opoi outs 'soo vj
vA ou Jiaap sa ipnpijvai nun Basnq as Xoq X 'umaci anb oj ap pnpuaa
nun iBp ap UBqBasnq soqq •Bza[BiniBU B{ b jbijuii uBqBunqj oqanbB
B ^ 'ainaniBiaajjad UBqBiaidiaini sopoi anb 'otusijnuoicmaauoo un ap
OJinap Binod as opoi :sjoqB ap pp oiniisip naiq jbiubo o.ho via 'iv%
-irai pnbB 'o^ag •sbaiiboijiuSis sbui une SBiopoauB sbiio X^q uns ^
*44ounp aiqmoq b on X 'BzapjniBn b^ b oitini oX;? :pisainoa 'BinSas
pBpan^iinB B^ ap sojisasui so[ ap pna v 'oSauS joipasa un b opBi
-unSaid apsopuaiqBq anb 'aaaijai as ^ •nzajmntnu nj ap upianttiui nj
via aiiB p anb 'sonant o SBtn 'opiaia Bq as 's^aoda sb^ s^poi u^

j^ aisa ppnnj as osa
•Binsiin Bqa ap pBpiaA b^ Sjas ap uozb^ X pBpqBai B^apspjcaA
ns 'ipap sa isopunjoid soaxisB^d saiopA so^ ibiisoiu B.iBd ouis 'optjo
pi BiBd opunra p ouia on Bininid b[ anb 'sand 'asiapnaidraoa ^qa(j

�quiero decir, que debe mantenerse en lo estrictamente necesario para,
grdficamente, dar idea de un objeto. Entonces, no prodigarse en detalles descriptivos ni arabescos.
Puestas asi las cosas, el cuadro ha de quedar bien llano, sin huecos y sin que salte nada de el. Y otra cosa importante que no haya
superposicion, en el sentido de destacar las cosas de un fondo; en ese
cuadro todo es fondo y todo es cosa. Como en un mosaico, todo espacio determinado por las lineas, no solo tendra una importancia igual,
sino que, ademas estard como a flor de la superficie.
Otra cosa, aiin. Cuando se ponga el color (la materia plastica)
que no se piense jamas que se estd coloreando un objeto; no, nada
de esto; al contrario, piensese solo, que se esta llenando un espacio;
que alii solo, se estd colocando un tono, el cual debe de armonizar
con los demas (y es entonces que se hace pintura) y armonizar en
cuanto a tono y en cuanto a color. Porque, en tal obra, ya no se trabaja con objetos, sino con elementos abstractos: el piano de color y
la linea.
Todo esto que acabamos de exponer, es muy sencillo, pero es dificilisimo de realizar, a causa, no solo de lo adquirido en otras pinturas,
sino, y ante todo, por el concepto que traemos, de generaciones pasadas (es decir, un atavismo) de que, la pintura, solo ha de servir para
la representacion de objetos en el espacio. Por esto, al disenar una
forma, y por esquematica que sea, pensamos antes en eZ objeto que
representa, que no en la estructura lineal (ritmo y proporcion) y,
justamente debe ser al reves: pensar, ante todo, en la arquitectura
de lineas que estamos realizando (bien olvidados de los objetos) y
que servira de armazon para la sinfonia de los tonos.
He aqui, pues, una nueva pintura (explicada aqui, solo en parte,
pues lo demas, que es mucho, se explico en las otras lecciones) que,
recogiendo el anhelo de los que buscan la verdad (lo esencial) tienen
ya, como problema resuelto, para lo que el temperamento de cada
uno y su imaginacion, le dicte.
Los neoplasticistas, que eran gente de muchas reglas y teorias, llevaron a tal rigor su aplicacion, que no quedo nada por resolver: diriase
que, si pintaron, fue para aplicar las reglas, mas que inventar a estas
para pintar. Ustedes conocen algunas, y sin duda se han dado cuenta
de que son justas. Ahora, quiero destacar alguna que puede servirnos.
Ustedes saben que es cosa primordial, respetar la superficie de una
pintura, a fin de que no se quiebre su unidad; es decir, que ningun
tono salte de la superficie, y, por otro lado, que tampoco hayan huecos. . Para ellos, esto fue cosa relativamente facil, tanto por lo que
respecta a la forma como al color. Porque en efecto, alinear unos
cuantos rectangulos, poniendolos uno contra otro (tal como en un
tablero de damas), tenia que simplificar el problema; es decir, que ya
entonces no habia problema. Pero, en cambio, querer juntar formas
— 226 —

�— LZZ —
I ua X\ '^SjaAip uppspdiUBiu aSixa Baijspjd BijajBiu bj A iuopisod
-tuoa b] bjjo 'sapBpqBa sbj sbjjo 'sojjo uos vA sajojBA soq •osojojop
sa ojsa ^ pBuopuBqB anb Bjpuaj 'ofBqBjj ajuapsd ap sous uoa ssp
-in^asuoa 'opijo p sbaiibj^j sBsoa sbjueiio! saauojuq 'oAanu ap
anb Bjpuai ja anb 'saiuoaj BAanu aSixa 'na.anu nsoo jas jod 'Bjnjuid
BJoqB BpuBiuap anb O[ anbaod 'anbanjj un opoj ]ap B^as ou 'unB j^
•bjjo jod B[opuBaojj Eoiuaaj Bsa JBUopusqB ^ajjip aiuaiuBiuns Bjas aj
'oppuBaijoBjd Bjia^ap as A 'opijo ns uaiq pipua^idB anb JOjuid jy
(^oiBsuasui aaaj^d ou? 'pnpaaa pj
jpopBjjuoa p 'sBpuaiqBS b 'j^ ^Bpaqss ou a^qisod sa? soa nujo aqBS
as ^oq ig ,jjBpBj^ojjaj[ a^qisod Buas aj? o^jap sa ojsa is :uaiq ^
'Bpuappa
Biajdiuoa Bun ap 'sand 'sa 'Bp^niaaja uoianjoAa Bq "opBiuouiaj Bq as
buijoj anb ua 3A as 'sbjbjo sbj b uaiq 'BJoqB j^ 'p^piun Bsa uadiuoj
ou anb 'oapjaruoaS Biuanbsa ja opsiuB^ souiaq anb oj 'sotonuisqn Bin
-joj jbj ua uaiquiBj uos 'pBpijBaoc bj ap buioi anb so^afqo so] anbjo^
'ojn^osqn o\ ua 'pnpjun bj na 'sand 'BiJBjsq •musnu nppa sa (uaiquiBi
aiJBd ua) 'ojafqo jbj A ^opsnaapB sbui sa aj anb ojafqo oxjo Bi^d 'ojps
bjoijb oajis 'oanj anb ojafqo pa '(ajJBd ua) ^ asamnj ou nunjuid nj
ts pnno 'anb b opiqap sa ojsq #sbjjb ojSis oipaui ap Bjnjuid bjjo anb
Bjjodmi ou ap Biuaj aainbjBno jBpjoqs ajqisodmi isbo jas anb auaij
aj 'Bjnjuid bj ap uoianjoAa Biuijjn Bjsa. ua ajsa anb JOjuid un y
•BaijsBjd BiiajBtn bj b ojUBna ua BjnjosqB 'njaiouoo pmpipoaj. nun
ap uaiquiBj A isauoiaanijsqn snmd snj ap pa ua jBjjua BJBd '(ajuaj
-Bd^ oj ap) oaijbjiuii oj ap ouajjaj ja ofap as :sBsnBa SBinsim sbj b
opiqap 'ajuainajqBpnpui q -Baisntu bj uaiqin^j A i^oq ap Bisaod bj boij
-auijaq Bjjnsaj aj 'ja BJBd 'uaiquiBj 'ojad 'oaijauuaq sa jojuid jq
'ojonujsqn oj ua ouis 'jbiujou Bai^oj Bun ua ou iojauauoo ojnjosqn
un ua ouis 's^api sbj ua ou ojad ipnpipunfoud JBasnq ^aianb ap Bsnsa
B ojsa j^ #BJoqB oiuoa Baijauuaq ubj opis Bq 'Bjnjuiq bj 'e

IAXXX MOI0D3T

•uauoixapa^ A ua^Bsuq -Bjajdiuoa uopaa^ bj uauaii bjC 'o^sa uoa ijL
•vjntanutsa nun Bas anb souiaaanb is xpnpiun BSuaj uopisod
-moa Bjjsanu anb somajanb is saiaj ssisa jbuijijb anb 'sand Abjj
•oA ou
pp A oA pp uopBuuip B] 'opBuasua oSua^ omoa 'sa :soiusoa p aSii
anb ^aj Bun jas jod SBiuapy qBiuauiBpunj bsoo sa 'uba oinoa sand 'pou
-oSot-io oiun-i p 'Baunu 'sand 'apiAp as o^j -BSuaAuoa unSas 'souoj soj
opuBipxa o opuBiiuoiB 'ojpBna pp ouB]d pp ub^]bs as anb souoj so]
b A soaanq so^ b o^uBna u^ • (]B^uoziJoq ^\ A papiaA b^) jnuoSouo
otutjj pa ua opot n unujua opuaianq 'opun^as A isoatujaiuoaS sinuanhsa
b opoj opuapnpaj 'o^auii^d :opoiu ajsa ap ojpnsaj souiaq o[ uaq^s
sapa^sn oraoa 'ojs^ ,j8oaanq so] jBuiraip ouioa A 'saauo^ua 'BjBjunf soj
an^)? ^sojio uoa sajipad soun jippuioa b uba oino^? 'soiiosou b j^a
Bao^ sou anb o^ sa j^ •Biuajqojd ubjS un sa b^ aisa 'svauaSouataq

�que se complacia antes, ahora ya le esta vedado! Pero esta en un
brete: o salva todas esas dificultades o se condena a quedar rezagado.
A pesar de la verdad que encierra esta nueva teoria con respecto
a la pintura, creo muy dificil llevar esta conviccion mia a los demas.
Temo que, en algunos, subsista la duda; temo, en otros, que arrastrados por la vision y el oficio que poseen den una pintura bastarda;
es decir que con la mejor voluntad tengan que necesariamente falsearse; y por fin que algiin otro, reacio quizas, trate de deformar en
cierto modo la teoria. Todo depende de que, visto el problema con
toda claridad, y ya sin sombra de duda, resuelva hacer la nueva pin
tura. Yo se que en algunos, tal cosa no es ya un interrogante. Por
esto la nueva pintura queda asegurada.
Sigamos abora su proceso. Todo ha sido obra del tiempo, pues
este no pasa en vano, como lo veremos luego.
Repetidas veces a traves de mis lecciones, dije que, con el arte
veneciano, habia nacido la pintura. Que era como una gran rama en
el gran arbol del Arte que hacia su aparicion; que era algo inedito
que se presentaba de improviso y que tendria que bacer largo camino.
En efecto, tal cambio trajo la tercera dimension (la perspectiva, el
escorzo) ; y, sobre de esto la luz real al cuadro, que fue lo mas importante, pues did origen a todo un mundo pldstico desconocido:
reflejos, pasajes, claroscuro real, apariencia de profundidad, etc. Pero,
todo esto, con ser mucho, fue nada si se le compara con el descubri- *
miento de la pintura ella misma. La cual, tuvo de momento que aceptar la pintura que le habia precedido, y por esto, no aparecer en toda
su integridad y pureza: es decir, al descubierto. Pero dejemos esto
en suspenso, por un momento.
Queriendo observar la trayectoria del arte a traves de los siglos,
podemos ver sin gran dificultad, que al lado del arte imitativo de
formas, hay el arte geometrico (que es, puede decirse simbolico) el
cual, ya en la prehistoria, se manifiesta junto al otro. Pero a partir
del Renacimiento (y por causas que no seria dificil hallar, pues yo
mismo las he expuesto otras veces) el arte geometrico pierde terreno
en beneficio del arte figurativo; y, por espacio de mas de cinco
siglos, se extiende el arte figurativo, desarrollando sus posibilidades,
para quedar al fin, como la sola y definitiva expresion de la pintura.
Para tales generaciones, y hasta hoy, pintura que no sea esa, yo no
es pintura. Pero, no en vano existio el otro concepto del arte. Y tenia
que ser asi, ya que fue el que domino a toda la antigiiedad y tambien
a todos los pueblos primitivos. Ademas dejaba tras si, las obras mas
grandes y universales; y por esto las generaciones, tarde o temprano,
tendrian que volver sobre sus pasos y reconsiderar todo aquello. Y
eso es lo que acontecio. Y entonces, un concepto de estructura, mas
o menos vago al principio, fue lo que se destaco, ante todo. El cual,
tras una exegesis rigurosa, fue, de mas en mas, y con el correr del
tiempo, haciendose preciso y claro, y entonces. manifiestamente, como
algo esencial al Arte; es decir el principio del arte mismo.
Como puede suponerse, tal cosa, no se definio del todo sin una
— 228 —

�— 6ZZ ~
-iubui ap buuoj bj 'oiusiiu oj Bas ajduiais 'ajjB jb jsiauasa oj anbnnB
'sang -soj^is so[ ap osjna p opuBjBuas ba sodtuaji soj sopoi na anb oj
ap ofnjjui p uaqiaax on anb ojsand 'sbjsijjb souaui soj 'aiJB p Bi^d
sajqisuas souaui soj nos 'sopEXidsui xofaiu soj asopuaAaxa 'isb ^ "sojja
anb aiianj bbiu sa anb 'boiabjb Bapi Bsa jod sopsuiuiop u^jsa anb
sa :a^dmai8 ap buijiij bj ap o^juap ojiBiuid b Bjpuod as 'joiuid un
iaidiuais ap BisijBxniBU oqjpBna p 'nn^ 'BJBasnq 'oai^qnd ojjai^
•ajuaptAa
BBiuap jod sa anb osa ap Bjuana uij p asjsp anb ^Bq Suaig
•ootavjv oSjn sa vX Xoyi 'sand 'BjsxpjnjBn Ban;uid n^
'BApnA anb Bjsd uozbi Am\ on nJL A 'os^d anb nsoa sa iojvi aovi( ouos
'oiusijvinimi jap vaoij nj anb 'Jiaap Bjjianb oisa j^ 'oumunij otuajuios
-uad ja utnnS sajqisiaw sajuaiujoo anb laaxo anb ^sq sajquioq soj op
pBjunpA bj ap ajjBd^ 'anbjog If^b ^og? 'onijviiiut at-to jv SDjsando
svpot 'SBiauB^BABiixa ap ajians Bpoi A 'onxsinuojap 'ppos ajjB 'orusq
-sajjadns 'omsinoisajdxa 'oiusiAtjBJoaap tsBiauasa sajoad sb^ uo^Bp
-zaui as 'BjsijBJnjBurjuB Bpuapua^ Bpsaaqipp Bsa b anb 'ajuauiBjjai^)
•oounw
anb atuauivpiptoap sow oiusijvuntnu jap opuaAntj iraap sa SsBiOBJjsqB
eauoiodaauoa sspiAaajB sbiu sbj^ b 'vpmiaxfuasap upisvd uoo asjpap
apand 'pzuB[ as :sssoa sssa ap Bpsu 'ou oaad iBjainbpna omsisajB
un BtoBq o 'omstaisBp ospj un BiaBq o aopBAjasuoo oiuspaiduiod
un BiaBq opBAuap jaq^q Bipog *jsb anj ou anb souioa vA ojad 5oq
•mm ojjo opBzaxapua xaqnq 'pn^aB oiuaiuoiu p BztjaiaBJBa anb 'sBsoa
ap uoisnjuoa B[ axjua 'Bipog •upiaavsisqv vj :opiiuas uanq ua ojuaoo
as 'sauoioBaoAinba A snzanbBjj SBqanui sns b asad 'BauBJoduiajuoa
BJn^uid b^ ap 'jnuotavujajw asxioap apond 'ojuaiuriAoni ubxS ^^
•oaua^y pp uppg p ua aqiqxa JO^PX I3 9n^
SBxnjuid sb[ xB.iim ops uoa 'ojuauioiu p asxaA apand osa ^ -oqansaj
somaA oj ^A uij jb j^ "Buiajqojd jbi ap uptanjos bj ua Bip ops un jbs
-uad ap Bqsfap ou 'ojp ap jBsad b A 'ojsa uaiq BiqBS oj o^ -pBixaqij
euajd Bun ap 'jpsixa bjbcI 'Bqeqsaaau iodiUBj ns ua uoisiuioiini pi
BJnjuid bj Bqsipndag ^opB^8oj oupa? oxag ^ou anb jod? nxntonujsa
ap Bxniuid bj b jBjop anb BiqBjj "oixoiaBjsiiBS opBijnsax uis saaaA
jiiu aiuaiui oj o^ 'wppanxjsuoo vj A nintuid bj ap afBpiJBiu ais^
•oatjanxjsuoa nunjmd oqaip ajj "bsoo bjio sa anb 'oaji
-anxisuo[) aixy ja uoa Bjxipunjuoa anb Avvj ou jBna B^ •najtonxjsuoo
Dunjujd vj opiSxns Bq sojiosou axjuo inbB 'ouioa sapaisn oisp usq
bjC 'sBxniuaAB Jim sbxi ^ "asxEiuaxjua anb uetxpuaj 'oauiaiuoaS aiJB
ja A Bxniuxd bj anb JBibj bj^ 'opsp oiuauioiu un ua 'uaiq sang
•Biajduioaui
BxauBiu ap anbuns 'osa otjxnao jbui o uaiq 'anb soiuaqBS sopoi
#Bxqo asopuaiaBq BjxBuiuuai ouB.idiuai o apjBi A 'osa vA vtjsjxa
soqaniu ap Biauaiauoa bj ap oxiuag -aiuBixoduii oj Bxa oisa A
iviuat as ojdaauoa ja 'sopoiu sopoi ap oxag "oziq as anb oj anb oaji
-anxisuoa opjiuas ua pjnuiis as anb oj anj sbux anb asxiaap apand ^
•oSjb Oj^bsub as aiuaniBpiiuji 'ozbjjbij ja sbji 'unB A ^uoioBisa bSjbj

�festarse no deja de cambiar incesantemente. No seria el arte algo
viviente si asi no fuese.
En medio del desbarajuste moderno del arte (lo que aparentemente podria denominarse una desorientacion) se ha afirmado, al
menos, en algo hien definido: la abstraccion. La cual, bien o mal,
lleva a los valoreS pldsticos concretos; es decir no ya imitativos. Naturalismo y anecdotismo en sus diversos generos como son el arte costumbrista, historico, folklorico, religioso, etc., ya, hoy no son mas
que antiguallas. Lo pintoresco y lo bonito ha sido tambien barrido
de la pintura. Y en breve tendran que serlo las clasicas clasificaciones, como marina, retrato, figura y paisaje, pues no debe de quedar
mas que una sola cosa: la pintura. En la mente del pintor no debe
de haber mas que este solo concepto.
Todo lo que he dicho contra toda esa pintura retrospectiva, condenable, va mas contra la manera de expresarse el pintor pictoricamente, que contra los temas de sus obras. Estos, hasta cierto punto
pueden subsistir como elemento humano, pero, entonces, en la nueva
pintura, sufren tal cambio en su ordenamiento plastico (que es en
lo tinico que se fija el pintor) que ya quedan. como transfigurados.
Porque, si antes, todo aquello estaba en el ritmo de la natura, ahora
todo esta en el ritmo de lo concretamente plastico; si aquello pretendia ser un espejo de la realidad, lo de ahora no quiere ser mas que
una estructura. Por esto, tantas veces he dicho que una obra no construida no es arte. La construccion es lo que tiene que salvar al
pintor, la imitacion lo que le pierda. Porque, si la construccion trae
aparejada much as virtudes esenciales para la pintura, con la imita
cion las pierde. Para el pintor es el gran abismo.
Por todo esto que llevo dicho, ahora, mejor que nunca, se comprendera que la pintura deba ser construida.
Puedo decir, que siempre he sentido a la pintura, no solo en
todo mi ser sino en lo mas profundo de mi ser. Y ademas, que siento,
casi con sensualismo, la realidad. Soy racialmente un pintor ^ealista,
aunque parezca lo contrario. Pues hien: por que no soy entonces
un pintor naturalista? Porque me lo vedan otras cosas que hay en
mi. Porque siento con pasion la geometria, el ordenamiento, el sintetismo, la construccion y el ritmo. ^Y entonces que pasa? Que todo
esto ultimo, que hecho por otro pintor podria quedar frio y sin vida,
debido a mi sentido realista, adquiere vida y sentido de realidad. Y
si un pintor no posee este sentido real, mal hard vivir a su ohra.
Pues bien: aqui vemos que, lo al parecer mas antagonico, se
funde para ser solo una cosa. Por esto, al cambiar de teoria: por
ejemplo el pasar de lo mas figurativo a lo sinteticamente abstracto,
nada pierde: estard igualmente la pintura en una y otra obra. Pero
si nada pierde en cuanto a la pintura, por estar en la abstraccion, en
cambio puede medirse lo mucho que ha ganado. La altura es otra,
otra su profundidad, y su musica, y su distincion, y su pureza y serenidad, por apartarnos del torbellino del mundo.
Si yo pues, deje el aspecto mas o menos naturalista de lo que
— 230 —

�rjod 'oqaip aq anb &lt;q Jod 'sa oj sbiu A tBjipupaaj sa Bjnjutd Bq
•gBun^B na u^panb as 'Bjnjuid b
oiUBna na atib 'jpap ajatn^) "ouiai pa jod ;jpap ap oqsaB anb opoui
jap 'Bjnjutd Bpoj b Bjajdjajui 'ssuosjad sbj ap pBptjBjaua^ Bq
•jbujjou jojutd un sa :opBjjuaa ajuarasjaajjad Bjsa
'SBtuap so[ omoo oSjnA uej sa jojutd ja opusno anb 'bjoubui 3q 'Biaod
p ofip onioa tltojsn apBp BJBd opan na ajJBjq^q anb .^^q 'BBd
nainb sa A 'opau sa oSjua p anb ojsand j^w 'BzaqBa ap sojapBjqanb A
sapBjjnatjtp bbjubj soutBjjpuaj on A 'p uoa oubui b oubui souibjjbjj
-uoona son 'saauojua ^ -ajqisiAui sa 'j^aiu asa Bpaaxa o\ opo; 'oS^A
p BJBd anbjo^ "Bmaj ap asBq b otnsim osa jod 'ojdiuais '^ 'baijbj
-irai B;sipjnjBn bj anb Bjniuid bj^o ai^ixa Bjatqap ou 'pspipjana^
B[ BJBd A 'pBpipaJ n^ "opinf p uaojanj anb 'oqoip aq anb SBsnBO
sb[ jod ojsa A 'vafiauuaif sa 'vuanq sa js 'Bjnjnid Bpoj anb ojidaj
'paj opadsB pp Bpsfap a^uaniBpBajBni ^A Bjn^nxd Bjsa ap ajJBdy
•oaiiaisa ojaaja p
Baunn \\vai oj 'jpap s^ -sBipajpaid noa sanopanjjsuoa jaasq Bips
'onin opuBna anbjod 'OAijanJ^suoa a^jB p BJBd nppisodsip Bjjpuaj anb
oaja :ofip am Buosjad bjjo 'noiSBao bj^o ng *3A bj^ in 'Bjn^uid bj 'ojad
'rnuai p opnsasnq ajdmais 'jpap sg "SBmap o\ opuBjamnna ba isb
A Szad un oqanbB 'oajsq un ojjo ojsa 'bsb^ Bun sa ojsa tBjnjmd ns
ajuaniBjaajjad opnajdnioa anb oaja o^ :aaip 'Btiuo^ui stun 'Buosjod
bj^o Bg -oauojja optnC ns tqB 3q -ainatuBAiiinjui BpBjajdjajui jas ap
Bq Bjsa anb A Himoaruisuoa vj ua ouis 'osa ua Bjsa on 'oAtpnjjsuoa
ajJB pp opunjojd oj anb 'soraaq^s B^i ^ -ojpnbB Bzqoquiis o Bjnas
-ajdaj anb j.k[bs ajamb A (sBnosjad sbj^ ap bijojCbhi bj onioa) rnuaj
p 8bjj ba anb 'jpap sa i soaijqSojaS ap BjauBtn b oSjb uos 'Bjniutd bj
ua uaaaJBds anb SBaijBraanbsa sanoiaB;nasajdaj sbj anb buiSbuii 'jsnj
-aajajut uanq otnoa 'anbjod sg -opEpint jBisa anb ^^q 'ojsa Bpuajd
-raoa as anb BJBd :BJamijd bj aoiQ •otinanujsuoo a%j. r&gt; ap SBjqo UBSznf
anb 'jBjnjBn jb bjio A Bpiaj jC jBnjaajajni ^nm Bun 'sBuosjad sop ap
bjbjj ag "Jiaap ap oqsoB anb ojsa jofam uBjBoijdxa anb 'sojdtuafa
sop janod b ^o^ •vaiiauuaq audtuajs sa '(p^ptj^a Bfsq ap ajdniais)
'BAtjBjinii Bjnjnid jb^jiia bj ojdaaxa 'BJnjnid bj anb 'jtaap anb Aei[
'Bjjaxa sa anb 'Bpnapuaj Bnjapom Bsa ap ajjBd^ 'ojag 'pvpipunfo^d
jsasnq jajanb ap Bsnsa b Bja 'opoj ajqos 'ojsa anb A 'BJoqB omoa Batj
•anuaq ubj opis BjqBq 'BJnjnid bj 'Bannu anb 'oidianijd jb afiQ
•BpipnoBS sun Bp sou 'Bdsxqa Bun oraoa
'anb 'Bpp Bsa uatquiBj Bp aj anb oj sa j^ "BjjoSajBa Bp aj anb oj sa
Bapi Bsa iBAaja bj anb oj sa api Bsa ^ -jvapi ouis BatjsBjd upxaanjj
-suoa Bun ojos Auv[ oj^ -vapi ^bjj bjC 'Bjoqs ap Bjnjuid Bjsa ug
•opBuiijqns Bq soj 'oijbjjuoo ja jod 'anb ouis
'BJnjnid bj b sajojBA opBjsaj Bq ou 'bijo^j bj jbdojj jb anb 'B3A A
Uotmd ap oiuauivuaduiaf ns ua atuiifv as pona vpna opwona 'sandsap
BjpuaA 'opBjBuas aq vA opotn ojjaia ua anb 'SBtuap og -opinSasuoa
Bq as Bsoa jbj Bjoqs j^ "jaAtu asa Bjs^q sajjBAajj opts Bq oasap ubj^
iui ojsa jod j^ 4ajjB ja BJBd JOjjadns jaAiu un bt^a anbjod uaiquiBj
outs 'Biasod anb sajop ap ojjapuoa ajsa b ojos ou optqap anj

�que se bu9ca el terna, lo real. Y asi mal enfocada la vision del espectador, yendo tras de eso, no la halla jamas. Por que, si va a ver
pintura, no se fija ante todo en eso? Es porque, con respecto a ella,
se tiene un concepto erroneo. Para el comiin de las personas, la pin
tura, en si misma, no es nada. Existe cuando se pone, por entero,
al servicio de la representacion, y muchos (casi todos) los pintores,
ejercen asi su arte: son los pintores sensatos, normales. Dltimaniente
en Francia, y liasta hoy mismo, no se esta en tal criterio. Despues
de los cubistas, ya se vio que la pintura tenia un valor intrinseco.
Yentonces se la fue despojando de todo lo parasitario: fue la epoca
de la pintura pura. La cual cosa, se irradio por todo el mundo. Y
poco a poco, los aficionados fueron comprendiendo, y asi ya se establecio otro piano; y esto es, lo que, con mucho trabajo, me he esforzado en hacer comprender aqui. Y ya hoy son innumerables los que,
como dije otro dia, estdn en el secreto.
La mayor parte de los espectadores se indignan cuando eZ pintor
les secuestra el tema. Por esto detestan toda pintura abstracta aimque sea mas o menos figurativa. Parece, entonces, que les faltare la
tierra sobre que sustentarse. Y es asi: les falta la realidad. Y es que,
entre la pintura descriptiva, en la cual, ella figura en minima parte,
y la pintura pura que quiere darnos su miisica, media un abismo.
Pero el vulgo adora la primera, y al decir vulgo, no me refiero a
individuos de las clases humildes, sino a todo aquel cuyos conocimientos son realistas, sin penetrar en la esencia de las cosas (y por
esto tampoco en lo que es en si la pintura) conocimientos, si se
quiere, de cosas muy complicadas, pero sin profundidad espiritual.
Yde estos los hay con titulo academico, o con cargos piiblieos muy
importantes. Y todos estos gustan de la mala pintura y rechazan la
buena. Y asi el pintor ha de andar en reyertas con ellos y en dar
explicaciones, lo cual es penosisimo y fatigador. Lo mismo pasa con
respecto al critico de arte, que es vulgo tambien; el cual, cuanto mas
lee y se harta de erudicion, menos sabe. Y no sabe, porque no siente
la pintura; y no hace mas que clasificar y buscar genealogias de lo
mas equivocado y detestable, pues todo es falso. Mas, por suerte, no
se le suele hacer mucho caso. Y es, que siendo como es impotente
para crear, no tiene obra que le de autoridad; es una usurpacion de
prestigio.
Conviene que todo esto se sepa, para que, todos, siguiendo el
recto camino, busquen en la pintura lo que conviene que h alien. Y
todo esto que acabo de decir, puede hacerse extensivo a las artes todas.
Quien va a un concierto con la explicacion de la obra que va
a oir, ya esta perdido: toma un rail por otro, y quien sabe donde
le llevara. En todo caso, no a la miisica, porque esta no puede explicarse de ningun modo. Y ni aiin se fie de los titulos de las obras;
digo, si se trata de miisica verdadera. Pintura o miisica que se puedan
rotular, no suelen ser tal cosa. Porque, si un artista toma de un infinito tiene que darnos lo mismo.
Mayo 8 de 1949.
— 232 —

�—

Z—

anb Biniuid bj ap oqantu noiBAJasnoa one 'bjobj}sc[b Binianjisa can
ap oiiuap 'aiisd na 'sand 'omsijBjniBu jb ojsando aijs oraoa bA bjij
Bjamiid na nojeauijB as 'oinsoning ja A otnsrqn^ ja opBj im jod is
'anbio^ "BpHapjeiSBq BjABpoi anbntiB 'ouia odmaii ns b pna Bq ^pap
-J8A Bjpnbs b ass^ajj as A ouiuibd p asszojqsap as on anb sajuB soub
soqonm jsssd anb uiib uBjipnaj^ -oiuajxa o[ b sbih opiiBiiin 'ojsa jod 'A
'saauoina ojniBUia-qj 'uptoovjfsqv ap o%daauoa ja : [BiuaiUBpimj ojb
BqBfBqBJi 'cqpnbB opoi ap opuoj p na anb 'saono^ua oia as oj^[
•soAisaj^B sbin souo; so[ na 'jsb Sbsoo
ap sapm j^ "BraBiiouiBg ap BiJojai^Y ^j anb Bjjaq sbhi bj^ Biojonioa
-oj Bnn anb 'juoxaaog oubijbji joqnasa ja 'ofip SaxAno^ jb jBinanb
anb Bjqsq anb ofip as opnBna 'anj saauojua j^ -papinxapom ap sajqin
-ajnooni sbisub sasa lod opinqmi Bqnjsa opoj 'Baisnm 'oJiBai 'sisaod
'sBoijSBjd sajiy -Bip jb asapn^sa on anb OAijaadsoaiai oj opo^ noa
•B3B opuanb Bjaiqnq as anb 'saanoina anj \ -oiu^pow oj ^boiSboi
•BjBd snn ap xopapajjB BqBiiS opo^p 'sa^jsd sspo^ Jod oaod nn A 's
sajiB sbj b oipnaBs 'b^bjb^ ap Bjan^m b 'sun '0J6I yB P J^ 'sa J83
^omsixn^nj; jap A onisiqn^ jap nptsojaa ap ojuoinoni onajd ug;

•Bsoa
bijo b somBA ^ •ojdaouoo-aid nis A uppuajB Bqanui noa asjButuiBxa
'sand 'naqaQ #SBiqo sojiiBjSBq oinomiisa^ UBp ojsa ap j^ "sbsoo sbj b on
anb Bpnasa bj b sbui 'jioap sa ^ouadns jBiijiiidsa ops^^ nn b sopoi
b asBAajj as 'Bjsa anb na uopnjoAa ap opBj^ ja na Bjnjuid A 'B.iniuid
opnaiasq anb :ojsa Bja 'Bipuajaad as anb oj anb o^sanj jBjajdnioa
sisainis bj b JB^ajj ap nij b 'szaid b Bzaid as.iB}snfB opiqap Bq oi'BqBjj
ojuBna nog! 'BUBJiua ns ua nBAajj anb oj sopoi soraaaqBs 'apjininq
BpnauBds ap (sBjqo sbj b oiaijai am) opvtjnsau aisa ainy -uonSpsatv
oj snpozijvaj svjqo snj 'a^^d bjio xod 'A 'vaijmifap vuoa% vim jbj
-nnijoj b opBag somaq -.ozianjsa oxisann opBno^oa Bq oqxa ja oia^
•osoi.ioqBj A oiuaj xas ap opiqap bij 'sBiouBjsunojp sojbj na aauBAB ja
'oisa joj qiaijip sbhi oj ap bjb 'sesod sbj j^a A xijuas ap BjauBui 'ojSis
aisa ap saiqmoq ap pBpijBiuam BJisanin 'apna ^od 'A 'ain^ptmajia
opnnm jap oj opoi asBiina an^) -jaAjosax ap sera opsisoa Bq anb oj sa
'ainauiBsioajd 'oisa A ^souiBisa anb na odraaii jb asjBisnfB 'aii^d bjio
jod 'naqap 'Binjon jbi ap ob^jbs as on anbunB 'npiaBJidsni Bsa ol*Bq
uaaBq as anb SBDjisBjd SBJqo sbj anb 'naiqniBi 'jiaap Bisa SBinajj
•oiisod
-o^d ojisann sa 'souam jb 'ais^ "Bianaia BUBmnq Bpoi b BjopnBjno
•niA 'oisa jod A 'anb onis iooisvp oijaqja nn b souiBisnfB son Bjja b
oiaadsaj noa ojos on 'vunjuid ap souiBjqBq is 'oisa jod anb A 'jvsuaa
-tun oj ap ouBjd ja ua ajdniais soinaAom sou anb 'sapaisn naq^g
•auoiauatn aj as anb Bjanq 'niuidsa ns b SBp
-BisnfB buijoj jbi ua opuBisa 'anbjod sa 'onisiuBuinjj jb ucusnjB aa^q
as ou 'sapBpiuBinnjj ap pBijnaBg bj ap oSjBana jod 'nBioip as mb^
anb sasBja sBisa ua is 'anb -jpap ap pspisaaan bAbij anb oaja oj^

IIAXXX MOIDD31

�combatfan; y en cuanto al Neoplasticismo, si bien llevo la pintura
a la abstraccion total, fue en menoscabo de la vida. No se Uego, pues,
entonces, a una solucion perfecta. Y esta, precisamente, y con tales
experiencias, es la que pretendemos encontrar nosotros.
Tal solucion, creo que se nos debe exigir. Conocemos algo que
aiin no se conocio entonces; pasamos, aunque indirectamente, por los
ensayos aquellos; y por fin el estudio nos ha llevado ya a la posesion
de los medios plasticos indispensables. Por esto, hubiera sido imperdonable, persistir, mas o menos, en el camino de la apariencia. Por
esto, y desde este momento, debemos dejar ya; como un pasado sin
retorno, a todo lo hecho hasta el presente. No creo que ya, en nadie,
quepa una sombra de duda a ese respecto. Este aiio, pues, de 1949,
niarca un termino y un principio.

Tengo que confesar, que siempre me parecio una enormidad eso
de querer quemar al Louvre; en cambio, la frase de Boccione puedo
decir que la hago mia. Porque, si la locomotora "-puede inducirme a
la abstraccion, no asi la Victoria, tan ajena a la escultura, con sus
alas y su vestidura dada al viento; obra potente pero al fin de decadencia; y que todo esto no debio escapar a la intuicion del escultor
italiano. Mas, lo del Louvre ya es otra cosa, y no repetiria la frase
aquella ninguno de nosotros.
Muchos y diversos generos de pintura y escultura hay en el Louv
re, para quemarlo asi a monton. Pero, aparte de eso, de donde salio
la base y fundamento, en. cuanto a la pintura verdadera, sino de alii
y del Museo del Prado? Al contrario, alii tendrian que haber estudiado mejor; y no lo hicieron. Y de ahi, que pese a la modernidad,
quedaron flojos. Porque, ante todo, no hay que ser pintor? Puede
hacerse lo que se quiera, menos faltar a eso. Y esa es la suprema leccion que les daban esos museos.
La modernidad esa, fue levantada, sobre todo, por la gente del
norte; familia toda ella no apta para la pintura. Y bien sabemos la
que hicieron y lo que hacen: ni rastro de vida hay en sus obras. Ce
zanne tomo la geometria, pero como pintor; y asi debe ser. Y yo tengo
que decir, que tal barullo, si bien me llamo la atencion, no me hizo
cambiar ni un apice mi criterio de ser y permanecer, ante todo pin
tor. Por esto, con todos ustedes, al remontar el curso de la pintura,
ya saben que lo hicimos por etapas, pero sin faltar jamas a tal crite
rio. Y por esto, ahora ustedes son pintores.
A medida que fuimos avanzando, siempre sin perder de vista la
pintura, fuimos enderezando el camino de la abstraccion. Desde el
comienzo, ya el dibujo marcaba tal tendencia, y luego al pintar, y en
cada etapa se destacaron los elementos abstractos; y con esto ya un
principio de construccion. Asi se hicieron cuadros de objetos, de paisaje y de figura. Y tambien en otros ensayos, pinturas con los colores
primarios; preparacion, toda, para ulteriores ordenamientos. Asi pres
to dejo, nuestra pintura, de ser del todo naturalista (excepto por parte de algunos) para trabajar ya con elementos plasticos y dentro de
— 234 —

�— sss —
-uid ubiS Bun Sojjoi^ ap o ouijuBziq oasaij un Bias ^BaijuajnB Binj
-uid ap 'sand 'uoiaipBi^ 'BpBijua uauaij on 'souBipara soj 'jBna bj ua
'Binjuid ap uoiaipcij BiapBpiaA Bun Biiijsixa ou 'asanj on isb ig
•oduiaij oijo ua ojjBq as anb oj ap Bpeu snjiiAsap ou 'aanpoid as anb
oqaaq jbj 'oiaj -oAanu oSjb uBijsantu A ojund ojos un ua uaSiaAuoa
opcp ojuaiuoiu un ua anb A 'sauoiooautp jriu ua opniaaAoid ouvumq
ozuanfsa aiuuoua jv paauaiu 'opuvjaaa^ va as anb pvpuaci nun ap pm%
-ijtdsa pnptsaoau nj v A pnpijvjuaui n\ n atdnpn as 'bijo n Bun 'anb ua
sqiijsa 'bj;o n Bun aiaapjd ap uozbj b{ 'saauojua j^ *Bjas o^ uaiquiB^
'Bind souaui buo oia^ *ias aqap a^uauiBaasujiiUT anb o[ b sbui saiaaB as
osa lod anb 'opnusap \v sbui Bijsanra as 'Bsoa bjjo b Bps^nauiA ji ou
A aiuaipuadapui sbui ias iod 'anb asiiaap B.ipo^ 'Bind pBpijBiauasa
ns b souaiu o sbui BaiaaB as 'Winjuid jBna o pj 'anb asiB^znf Bipod
'oaijosopj bjsia ap oiund un apsaQ 'Bsoa buo so 'inbB A^v[ anb o^
juaaip oj SBiqo sb[ is oiaj! 'aidraaxs oqnq v\ 'Binjuid
B[ b o^UBna ua 'oiad 'opotu ^anbB ap oqnq b^ on sszinb 'pBpipao^ pj
ua oqnq b^ ou 8Bzin) 'vuntutd oqni{ ou 'oujsanu ojsa ap satun :Bip
as A 'ouiaijxa jb aAajj as ou anb 'iiaap oiam^) 'Bsoa bj iqB apanb as
anb 'oia^ 'jBinjBu A ojjiauas oSjb sa osa SsBatjsBjd sauoianjos SBAanu
b SBjsiiiB ap odm^ un b iba^jj 'ssapi ap ajuainoa Bun 'apanj
•Biias oaod aiua^ ap sBjBABiq uoianj sssa • • • ojiinij
-sap laianb b oiu^na ua j^ -opBSBd ja oaj sou anb oj ap iojba ubi^ ja
iB^au b oqaaiap Bp ou 'Bsoa jbj 'oiad iuaiq B^sa osa 'oduiaij ja bbij
anb SBiuajqoid b uoianjos ibj&gt; ap aye\\ as anb 'auoianjoAa as an()
•zajnaipii
Bun anj 'uoi^suad jbj ig ^Bp^u bj ap 'iiaap sa 'ojiyiu xa upiaanpoid
Bun uoiaiaiq sojja osbob? 'j^ 'ajqBjadsai jbj oiuoa 'j^ 'asanj anb otiaj
-tia ja ua BpBSBq asanj A 'soduiaxj soj sopoj ua oqnq bj 'biiijuij
;iijuas jbj ua Bqsjsa
ou anb janbB opoj b BqBiitn as oiaaidsap anb uoa A 'osa opoj Biaap
as ojjngio anb uoa j^_! ^orasiqous anb Bsoa bijo osa opoj las Bjpoj?
•aja '#aja 'saisnui lofoui bj UBia sajiApuiojnB soj ap suoxBja soj ^soobii
-Bt^d UBqBtUBjj soj 8ojiiBfBd soj b isismo UBia saiojj sbj iouiapoui
Bia anbiod 'aiunjiad lainbjBna b Baiq bj ap iojo ja Biiajaid as anbioj
•saauojua EqBznC as isb sand 'oAijaadsoijai ajiB ja opoj ap oqaip
laqsq Biipod BiABpoj A tBAijaadsoijai Binjuid bj Bpoj b 'Buiapoui
Binjuid bj ap bjsia ap ojund ja apsap iBipndai 'oaiSoj in ojsnf iu
sa ou oaodmBj 'oaod aaBq souiBji;q anb bj b iBipndai somapod ou
'BpBuoianjoAa sbiu Binjuid Bun ua iBjsa iod 'anb opom omsiin

•aiuiij
uaiq BiauBm ap oqaaq bij as 'sand 'upianjOAa wj •najjanutsuoo nxni
•uid sun ua ouajj ap isijua A 'sbui osbcI un isp opipod somaq ajuaui
-jiobj 'upzBi jbj ioj •otanujsqv oj ua snpnjjuapn Amu vA im%sa 'Biouaii
-BdB ns b asad A 'sBtuapy 'BaijuajnB Binjuid ap SBiqo uos sand 'uajBA
anb oqanm oj ua 3sibziiojba A as.iBp.icna uaqaQ 'BpBuoianjoAa sbui
bos anbuiiB A 'Binjuid bijo anb Bjiodmi on ap aiqtuou ua 'SBinjuid
sajBj iBipndai souiaqap ou anb oaia iuaiq sanj •ociftonutsuoo ouijij. un

�tura de Tiziano o de Tintoretto; un retrato de Goya o de Velazquez;
una coinposicion del Greco; y tantos otros, por cientos de cientos.
Y aim, sin querer olvidar algunos contemporaneos, fieles a tal tradi
cion. Porque la pintura muestra muchos rostros, y hay que reconocerla hajo esas multiples apariencias.
Por tales razones, nosotros, que hemos querido ponernos en tal
tradicion, hemos estudiado a la pintura a traves de tan larga cadena.
Lo contrario, pues, de repudiar o menospreciar a cualquier arte retrospectivo, si, en una u otra forma, por tal o cual faceta, nos daba
la pintura. Al contrario; y, por esto, hemos podido encontrar miles
de ejemplos, con que dar cuerpo y vida a la teoria. Ademas en muchos
casos confirmacion, y, por esto, apoyo, a lo que ibamos haciendo.
Pero, aparte de todo esto, puede preguntarse: ^que no sera tra
dicion, en el vivir humano?, y cierto que, lentamente, todo va modificandose; pero mas exteriormente que en esencia. Por esto, lo que
va mas a lo prof undo, menos se modifica: en eZ centro de una esfera
que gire velozmente, el movimiento es casi nulo. Por esta razon, hay
que desconfiar de los cambios demasiado aparatosos. Por el contra
rio, esto es lo que seduce a los snobs.
Tradicion y evolucion, deben de estar en contrapunto. Y no valen
la una sin la otra. Porque la evolucion, no debe de perder la linea,
ni la tradicion estatificarse, so pena de morir. Por esto, obra que se
despegue de las buenas obras de cualquier tiempo, es obra fuera del
ritmo que imponen las cosas; y es como hoja al viento; no la apoya
nada profundo. Pero, justamente, el prurito de muchos, es hacer "lo
que jamas se vio".

Despues de examinar todas estas cosas con respecto a la pintura,
en el terreno de las ideas, podemos aun examinar esa tradicion suya,
en otro, ya historico o empirico. Pero antes hay que advertir que,
para el buen entendimiento de las cosas, debemos, como tantas veces
lo hemos hecho, senalar dos tradiciones: una, la que arranca de las
epocas prehistoricas, y otra a partir del siglo XV. La primera, que
podriamos llamar Gran Tradicion, y que seria la tradicion de la humanidad por entero. Aunque parezca que fenece hacia el siglo XV,
no es asi, por cuanto es la Tradicion del Hombre y no puede perecer.
Pero al surgir la otra, esta torn a camino que podriamos decir subterraneo, al paso que la otra que hemos llamado de la pintura, se desarrolla y expande prodigiosamente. Nosotros, en los estudios liltimos
que hemos hecho, hemos querido apoyarnos en ella, pero grandemente auxiliados por la universalidad y geometria de la otra. Es hasta
cierto punto, una fusion de ambas tradiciones, para dar por fruto
una pintura constructiva. Y explicado esto, vamos a otra cosa.
El primer balbuceo del arte, como ustedes saben bien, fue naturalista. El hombre prehistorico, copia los animales que ve a diario,
con fines de utilidad, aunque apoyado en creencias sobrenaturales.
Se fija en todas sus particularidades, y a veces de manera sorprendente, tales como pueden verse en Dordogne y en las cuevas de Alta— 236 —

�— LZ —
cuqdpsip Bpoj ap B.ianj 'ojsa jod 'X 'sop^SBzaj ouioa 'uapio asa ap
B.ianj UBjB^sa uBXnijsuoa od anb so[ ^ '[BSjaAtun o[ sa anb 'B^aBiisqB
buijoj B[ ap uapjo ja ua :ioi.iodns uapio un ua .iB.ijua jpap a.iamb
ojsa X '(sooijsiqd soiuatuap uoa BiBfBqBii anbiod) uptaanuisqn vj ua
(BjsqBinjBU ojoodsB p aAiasuoa as anbuns) jExjua 'osa ap sandsap A
iSBOi SBSoa uap A 'oarppaauB o[ ap 'uopBjiiui b[ ap 'Buiaj pp :otnsi[
-B.mjBu [ap asaipBAa sa 'ouiuuai xaunid ua '.qniisuoa anbxoq qBsxaA
-xun uapjo [a ua souaui o sbui jsi^ua sa 'jmutsuoa anbjod :ojsa aod
sa o[ 'ajuBjjodrai sbui [a sa Bpn.p uts anb 'ofasuoa ouiiijn ajsg
•uvAnu^suoo 'a[qisod o[ ua anb : ofasuoa oui
-il[n un sa[jBp anb o^uai 'SBjau^ui sspoi 3Q •vdnjmd vas anb pumsvq
aiu itu vuvd sand 'ouatfajd anb oj sbui uaiun^aad am ou vA anb sa
'Bjatpad sa[ anb o'j -oivaj. % aiu as anb o/ unSas 'ajuauiBjuijsipui 'ajjSajj
-oa 'c j^ 'asafnpojd as anb opBjiJB uoa BijaA oX anb o[ sa o^s^ *p sa
anb o[ ^as :uaiq asuvziuajaajna anb 'oun spsa 'auan 'bjoi[b 'ooeijuoa
[y -uaiq BJBisa opoi A i[Bjo; uoioaBJisqB B[ BjsBq opiJ^oaaj un Bjoqs
jaqBq apand 'ouisipaniBU p apsap 'sand 'vjanosa nun sbui bX o^sa
jas anb auai) oj^j -O[JtaaBq uapand soqanui bX ojsa X iBjnjuid BSsq as
'8B[p uis o uoa 'anb sa ajuBiJodiut o^ qsnSi jo[ba un uauaij SBpo^ X
!sB[p ap ojauoisiid jas anb auaij sapaisn ap ouni^uiu 'ojsa jo^ *jb[oa b
asjBqaa Bisd 'sBUBiuaA sssjaAip anb sbiu uos ou 'sapna SB'q •SBiioai sbs
-jaAtp 8B[ i[[B ap X isvunSjn 'oqaip aofain o isapnpijiqisod svj SBTuapy
•nunjwd vj nua anb oj 'saausap sini unSas X ayqisod o[ ap Bpipora
B[ ua 'opBuasua aq sa[ oX X isa^otuid uos sopot 'uoiadaaxa OA[Bg
•ofasuoa jofaiu
[a sa aisa iupisnd ns oun npna asanSauju^ 'ssipaui b o[ps b^bi^ b[
a^uauiBjn^as 'asopuBas[Bj 'otquisa u^ *Bjnjuid BJtBq aiduiais 'jojuid sa
is anb asuaid ^ -oiusiui is b ^sibSou aqap aipsu 'bos anb ouauai [a
ua Bas anb 'sBiuapB j^ "Bpiams un sa aiuaiuBaijsijiB 'njuijuas uis Binj
-uid BpBuiuua;ap Bun B^Bq uatnb 'o^sa jo^ •oaijBiuanbsa [BSjaAiun
p Bjssq ouisi[BiniBU p apsap 'iouib ap Biqo sa Binjutd Bq

•uoiuido ap aiJBA SBiuBf anb oaia ou X sapa^sn
uaqss o[ bX 'oaia X ojuais oX anb oq -oun Bpsa ap oppaqp ajqi[
p Bsoa B[ ofap X oazapnuiua oX 'BpBfianiaua Bjsa ajuy -pBpipunjojd
X Bzaind ioXbui Bun b ba a^uarapai 'Biioaj BAanu Bjsa uoa 'anb sa is
'Bin^uid B[ ua aj ns lod asiBaijiiaBS anb auaij^ •opB[siB ispanb anb
Bipuaj 'opipuaiduioaui bjsijjb [a isb sand 'ojsa jopB[osuoo sa o^^
•opiqmpB ua oxaBqai sa anb 'sauozB.1 sb.i^o SBqanui Jod X 'osa
jod 'sq 'oipnisa o oXbsu^ 'oiaaoq ouioa oqoaq 'aoijajui ajiB un O[os sa
ojaB.ijsqB a^iB [a anb Bsuaid as anb 'oiainf oauo.ua ubi jod sa X 'bjsi[bi
-iijbu a^.iB [b .loiia^sod sa ojaBijsqB ajiB p anb 'iiaap sa Soiibijuoo o[
soiuaqBS sopoj ^ -BioB^sqB bX bijo b[ anb BpBuoion[OAa sbui oqoniu
sa BjsqB.miBU BqnpB bX Bininxd B[ anb sSznf 'opoui ouisitu [ap 'isb ^
•Bjsi[BanjBU ojaadsB ap SBinStj sb[ b uo^aipaaaid sauoiOBzijBinanbsa sssa
anb 'iiaap sa 5oiiBi;uoa 0[ aaia o8[nA p ajuaui[BianaS tuaiq sanj
'uppaBijsqB ibiub[[ souiBiaipnd uaiq anb
o[ b Ba[[ anb 'sBAisaons sauoiaBzijBiuanbsa ap sandsap o[os sq •biiui

�humanista; es decir, entrando en la masa de los vulgares, los cuales
malograran las dotes que posean como pintores. Es decir, que no
basta que se haga pintura (que entonces no seria mas que un oficio),
pues la buena pintura, para ser autentica, tiene que ser abstracta, que
es como decir construida. Y hoy mas que nunca, cada pintor, tendria
que ser un constructivo cien por cien. Hay, pues, la personalidad de
cada uno (que se debe respetar) pero si esa personalidad no se adhiere o se pega a lo universal (que es la gran ley de todo) permanecera en lo mediocre: sera el pobre que no comprendio.
Mayo 16-1949.

LECCION XXXVIII
La variedad de los caracteres humanos, varia al infinito; eso lo
sabemos todos. Y lo es ciertamente: porque podria pensarse, que en
el incalculable niimero de seres humanos que han poblado la tierra,
quizas no hubo, bajo ese punto de vista, dos que fuesen absolutamente identicos. De ahi, pues, que sea sumamente dificil, enmarcarlos, siquiera sea en cuadros muy amplios, a fin de establecer una no
menos amplia clasificacion. Y entonces c6mo establecer teorias, con
los fines que se quiera, que se amolden a tan asombrosa Variedad?
Y sin embargo lo hacemos; y aiin con pretensiones de querer convencer a todos.
Los filosofos hacen sus tratados de filosoffa; los teologos sus dog
mas religiosos; los teoricos del arte y basta los mismos artistas, sus
tratados de estetica; los sociologos sus estructuras sociales; y tambien los cientificos, sean astronomos o medicos, investigadores o clasificadores, exploradores o inventores. Y la masa humana, se adapta
como puede a esa gran labor; ya que, sea porque debe rendirse
ante el saber de los otros; o sea por cierta afinidad secreta que se
establece, en el orden que sea, por las innumerables facetas que presenta la personalidad del hombre. Y esto hace pensar en esto otro:
que si por un lado la variedad. es infinita, tambien debe serlo, parcialmente, la semejanza; porque a fin de cuentas, todos son hornbres. En efecto: hay un sinmimero de aspiraciones comunes. Pues
bien: quien toque en una de esas, ya puede despertar un eco vivo
en los demas.
Saltando ahora a otro orden de cosas, aunque queriendo completar este que dejamos, podemos preguntar: l&amp; quien acudimos,
cuando necesitamos mayor saber y experiencia, sobre determinada
cosa o materia? La respuesta esta dada: al que ha consagrado su estudio a dicha materia. Porque, mas o menos, todos nos consagramos a
una especialidad, y en ella, adquirimos ciencia y experiencia. Por
esto acudimos, para saber de algo que no sabemos: al medico, al
arquitecto, al zapatero o al sastre, al mecanico o al abogado, etc. Y
salimos encantados de su saber y experiencia. Y ya el poseer cierta
ciencia, da al que la ha adquirido, un aplomo y seguridad que se
nos impone muy justamente. Y, a veces llega a tal punto que ya no
— 238 —

�A 'osa opoi japuanduioa naaBq opiianb aq soub soqanui
^Biniuid bj ap sapBpqiqisod sbj SBpoi bjoSb 'Bjniuid b^
ap Bj^pnaaBuaj ojdaauoa asa anb sa? :ojjo ojsa mie ^ ^ojSis soj ap
uppBumsuoa bj bjsbij jBjnpjad anb Bjpuai anb sa? 'vdnjuid voiun A
vjos ; sa Bsa is :ojjo oisa ^ ^vujjnj mm asanj 'Bjniuid bj ap ojdaa
-noa asa is X? iouiiubo pi jod uba anb sosa sopoj b BjJip sa^ o^
^osa ua jBuiuuai ap Bq Bsoa b^ 'on o
asBjamb 'uij p ig! ^sapBiuBauasap on A 'isb nsjapjoa SBSoa sb^ anb
jBfap nofaui Biias on A? iBSuaid oun saauoiua j^ "soptpBUB in sajjoaaj
ms A 'njnjwd sa anb sviu jq^ ou 'so^a Bisd tsy •npijsaSns pj ap
jxps 'mujof nunSuru ua 'nsipod ou A tsopiouaA UBpanb vA 'uBuoiaaa^
-jad as is 'oSan]; inpnasa Bsa ua nojaipua^dB 'souaui o sbiu 'anb^od
ioiuairaiaBua}j pp soiisaBni soj sanj ^uB.ias soiisaBin anb? 'saauo^ua ^
•soajsaBiu so^ b UBipnjsa 'osa BiBd Bp sa^ oiuapj ns is 'oSanj^ A 'opuBj
-imi UBzuaiinoa 'uaqBs sopo^ omoa 'Bjnjuid uapua^dB anb so^ 'ajuam
-p^aua^) ^ospj o8p ua ^sa anb lapuajdraoo apsiaa^q apand ouioa?
saauo^ua A 'o[iBuiiuop b jb3^j B^sBq a^iB ns b OAi^Bpi o^ opoj Bjap
-uajdB jcojuid nn 'Bjsid Bspj Bun sbjj^ •smuosnjt uas napand snpuapuaj
snj :pBpaAps Bun jaasq anb oSuoi OJa,j gosBa pp pBp^aA iq Bjoqna
-sap 'sop^uas sopoj ua s^qamd sbij ;jtBUBSua BiBfap as ou 'bjub^iSia
A ojuaiB Bjsa Buasua uainb is o^b^ 'asiBaspj A asi^aoAinba soquiB uap
-and A 'Eai^dxa Josajo^d p anb o^ Bjsd oidv asoaaio apand aju^iuvau
-oj.ja ojndiosip \a 'auap a\ as anb ojadsai p jod A 'B^sajid a\ as anb aj
B|; ^od 'Buasua anb pp Bpuan^ui jo^ •omsim is b asjaaouoa b ojndia
-sip oidojd p iBpn^B apand 'Buasua anb p 'opi^uas pi u^ 'uopuajB
asaauod aqap apuop sa SB[p ua ^ 'smonapuat sns Jijqnasap
SBUI BSOa S3 UA 'SOnpiAipUI SOJ B JIBOIJISBp ^PJJIP BSO&gt; 83 IS
•bsoSijbj Xnui bsoo Bun Bas BzuBuasua B^ anb iip aQ 'auapuoa a^
anb o\ oun BpBa b jBp BJBd 'u^qanasa a^ anb so^ ap 'jpap sa 'BdiB
ns ap SBpjano sb^ JBspd ap Bq :sopoi b appui orasiui un ua jajam
Biainb ou anb 'saauo^ua 'oiaj gaaip ou anb oj nod Buasua sbiu anb
asnpap Bi^pod isbo A iuBqanasa a\ anb soj^ ua pjiA o^ iBinadsap 'buuoj
pi ua A tBuasua anb o^ ua aj nipunjui ap bjj "BuiBiSond pp oqanm
asiips unB A Buasua anb oj no Euip ns nauod ap Bq nosajond p 'oj^[
qinaisa Bzunuasua Bsa oa^a iopBp BiuBiSond un ap sona^isaa so^ jbu
-a^ b UEiniiq as anb 'sanosajond ap 'ag ^oSp ap bajis 'uopipnna pi?
oiad 'souaui o sbui 'uaqBS sopoj^ ^naaBq ap Bq as anb o| ^aqss uis
naqes p sa anb? 'anbjo&lt;j 'onaio ouiiuno Mutuooua \a anb 'japuaidn
\a o uaqns ja souatu o^antu Bijas 'sopoi BjBd anb 'ia 'JBuoixapan oqa
-nui ap sandsap j^ -asjEiuaino ap uij p uoa opinf jbiujoj p oun BpBa
ap oijpaqp anqq X opu^fap 'nauodxa aiuaiua^duiis o 'uapnaB inbB
anb so^ b jBin^ aiuaiuaAuoa ou o bjb is 'uopaa[ Biuiqn iin na 'afip
anb sa 'sauozsn A sauop^japisuoa SBisa nod ouis 'sbjio jod ou ^
•soisnSsip ap pisoa un uoa uaiquiBi A iSBiuapond
soasanoiuid bisbij A sopBiJBA ^nui uoa 'asjBJiuoaua anb auaii 'Buasua
anb p 'isb ^ •aiuBqimnq oraoo oa p anb ojod 'o^ods ouis 'oSm( sa
ou anb SoSnJC pi b 'BzapjniBU nod appqaj 'vfsiwjofiioa ou 'onpp
-ipui BjqBq 'onaj; 'opinf ns ^ BzuBuasua ns uis 'Bpsu jaasq souiaqBS

�que la pintura, al fin tenia que cambiar y levantarse bajo otra apariencia. Pero. asi como la aguja imantada, que aunque se la cambie
de posicion, vuelve insistente a senalar el norte, asi sucedio por parte
de algunos en log que no vi mayor entusiasmo ni resolucion para lo
nuevo; y otros aunque hicieron algiin ensayo se ve que tenian robado
su corazon a la otra parte. Porque hay que escudrinar bien al fondo.
En fin, sea lo que sea, esperemos todavia que el tiempo diga algo.
Tantas vueltas que yo he dado con la Pintura: han tenido dos
objetos: 1. sacarla del naturalismo. 2. dotarla de una estructura;
o, al menos que se pintara con elementos esteticos y no imitativos;
es decir, salvarla de caer en lo aparente para que fuere concreta.
A pesar de eso, muchos podran creer que soy un enemigo de la
pintura; y, los que no son pintores (ni lo seran jamas) esos de la
pintura muerta, diran que no soy moderno ni abstracto como ellos.
Asi puedo quedar mal por ambos lados.
Despues del gran periodo de la pintura del segundo Renacimiento (justamente apellidado del siglo de oro de la pintura) esta,
al decaer, se vuelve de mas en mas anecdotica. Y, aunque con el Impresionismo se levanta nuevamente, no solo insiste en la anecdota
sino que la lleva al terreno del documento humano contemporaneo.
Al mismo tiempo, tambien tiende de mas en mas al fragmento: es
decir se vuelve mas particularista. Pues bien: se cree que esa es una
buena posicion para la pintura? Diran: y que importa, si se hace%
pintura? Y yo dire: es cierto, pero pongase esta pintura al lado de
toda la pintura que se hizo en otras epocas, y se vera, que, por su
carencia de idea tiene que caer. Y entonces ^es que no hay que intentar algo? Para hablar con sinceridad: creo, que esto que digo, pudo
por un momento, hacer dudar a alguien, pero, en eZ fondo pueden
pensar que estdn en lo cierto y que ante todo hay que hacer pintura aun
que sea imitando a los maestros; pero no en la concepcion total que
ellos tuvieron de la pintura, sino en eZ fragmento: en los tonos, en
los pasajes, en las calidades y superficie del lienzo; pintura ciega
para todo lo demas, donde la idea no tiene ya cabida: la pintura
pintura: fue la ultima idea que se tuvo en Paris, de lo que debia ser
la pintura, antes del derrumbe final. Y conste que hasta ahi, tam
bien les acompane yo. De manera que de mi no pueden quejarse;
pero tengo que decirles, que no estan en la pintura del renacimiento,
pues estan mas bien, en Zo pintura de Paris. Pues bien: si esa ha de
ser la pintura que aqui prevalezca, que se siga, pero entonces, con
franqueza y sinceramente, y no entre dudas y vacilaciones.
Aquello que tanto cuesta de dejar, es solo una cosa: la paleta:
el mezclar colores y el adaptarlos a un ohjeto. Todo el pleito esta en
eso. Pero si tiene que ser asi, que sea de una vez por todas.
Dije, en mi ultima leccion, que, sin amor no hay pintura. Tiene
que venir, la pintura, de la grande emocion, de una verdadera pasion.
Y idonde esta puesto el amor y la pasion, para muchos? Pues, en
— 240 —

�— in —

91

as anb ouajua [a sa ajsa j[_ -opujpisaj oip SBuref 'ajqi/ vjanasa
/ 'otqraBD u^ "sajuBjiodrai BjABpoj sojjo soqanra ojad ^BJaqijj A.
aBJBqjn^ 'zanbzBp^ ubj [a oninwaj iamud na nojaj[Bsajqos anb
so[ aa^na 'sbjsijjb ap pnjiqnm b sodraaij sojamud sns ua pjnauo anb
'ot^Sbabjb^) [ap b[ [bj^ -vAny / anb oiunsaaau sa ouad 'bjsijjb ubj nn
j[3)jns apand B[anasa joad b[ bq •sapBpipnos.iad sb[ ap ajaoipam o[ b
ouis 'snjanasa s/ 'opBuinuajap sj^d nn ua sajcojuid so[Btn Bif^q anb
[a asjeoeqoB aqap oj^[ "sajojuid soiasnipjOBJjxa sbhi so[ 'afBztpuajdB
ns uojBzuamoD eo[[a na anb 'sopoi uaqBS ^A A 'BUBds^ ua A bi[bjj
na 'Biaaj-^ na oqnq 8B[anasa A saja[[Bjj •opiaa[qBjsa [Bapi [ap sajop
-iidtuna sa[oij sbiu so[ 'odmai^ ouisiui [b 'opuais if 'SBinap so[ aaqos
'eajuBjuniJi 'opB[[oasap u^q sa[Bna so[ 'sajuanf smu so^ ap poptpmos
•uad vj opvjmu uvi[ BpBuinuajap BaijsijJB ajnaijjoa Bun iu '[BJtanaS
uap^o un ap bjjb ap 8B[Sa^ in anb 'BiauapiAa ua natq o^sand Bq as
'opB[ ojio Jod 'sopoi na noioBnuoj ap osaaojd [a opBjapae u^q 'sa^n
-osjad SBasnqaj sb[ ap 'sopinnai sooiisjj^b sojua[Bj sojubj ap Brans
B[ 'opB[ nn jod is anb rajuBjJodnn ifnra o^[B BianapiAa ua ojsand
UBq sb[[8 if 'a^iB ap 8B[anasa sapueaS 'opunra [a ua 'optqBq B^

•aasod anb sosjnaaj so[ aipara 'uij na 'apand SBiauaijBdB B[[anbB
'Bauojaid uoisiA Bnn na 'naiq opszijajuis Bq is 'spiA auaij oipnjsa
ns ap ojaadsB [a is 'sojsnf uos souoj so[ is j^a napand :[BjnjBU [ap
aiuaniBiaajip HBjuid anb so[ 'sanozBJ sbuisiui sb[ .ioj *aaBq anb o[
abzijo[ba BJBd 'asai.iajaj anb b o^und nn '[ojjnoa nn omoa isb oS[b
'pBpi[B3A B[ na anaij 'Bipnjsa anb [a 's^raapy -Bpi[ps as^q Bun anaii
ia[[Bj anb ap noisajdrai b[ janai isb if orasi[Baj ap oaod asa jaoBjsi^BS
apand sa[Bno so[ b 'sanoisnaraip saij b Bjnjnid B[ ap 'soqanra na ^bi[
anb opBSiBMB ojdaauoa [a Jod :npzBj bjjo jod 'svtuapv 'BioqB oaa^
•O[ia0Bq a^nainaAuoa sa bjsbij anb oiaiajafa sa anb aoaivd ara p^p
-i[Baa B[ noa opa.np ojaBjuoa ua JBj^ua [a oaodrasj oraoa 'oja;ua jod
oioijo [a iaqB9 [a s^raap ajsa ou anb Bas oraoa 'ojaj; •ouBsaaan sa
ou Hfjsptvjd tuntutd Bnn Aaasq BJBd 'anb oaja :apnadag -BimapBaB
jamb[Bna na aa^q as oraoa sonara o stun if '[BJnjBn [ap ainara^^aajip
iBfnqip a^uainaAuoa on o Bja is ap 'saaaA b opEjunSa^d Bq ara ag
^osa anb sonara aaaeq soraBijpod?
'ajJB ap ojuanuBsuad o.ijsanu ap npia^oAa B[ opBQ "Bpinjisnoa ojad
'nuapopuaa vjnjmd ivjniuid 'ig •ttaponjisuoo ounjuid oziy as 'inbB
'souara [B zaA Bun '[Bra o naiq :Bjjodrai on oja^ •oratujm BmBiSo^d
ajsa uoa asiejuaiuoa ou A 'souirasa so[[anbs jod issed ^soijo noiaiaiq
oraoa 'BnBjuora b[ b noisnaass B[ jBzuaraoa anb -^bjj •vuntutd vj ap
mauap v\ na s^ra asopuBjjnapB 'oiJBjjnoa [a jod 'ouis 'sajuanao[ip
•ubiS sanoiaisodmoa noa if sozuaq sapu^i^ opuBua[[ 'oao[ o ope^and
-sip oraoa Of^ #opBso s^ra jas Bijaqap as anb oaja 'oiaijo [ap BaijaBjd
BjsBq if Bianauadxa Bqanra noa Bif 'BJoqB o^ad 'sssoa SBqanra UBiqBS
as on opuBna if 'afBzipuajdB oraoa uaiq jbjso opnj -osa naiq aaa^^d
ara ou 'B[anasa BAann Bnn 'sjBd ojjsanu na inbs 'ABznaraoa bib^
•HBSnaid isy 'vujo uaqoy apand in Any ou sand
isa [Bno aq^s as vA 'vunjuid nj Jiaap uoa ^ tuntuid / nsraB[[ anb o[

�aqui, si bien casi fue el mejor, porque ^quien podia enseiiar si no
sabia? Esto, por desgracia, todavia continiia.
Dije, el otro dia, que, entre nosotros, no habia que hacer referencia al humanismo, por cuanto todos estabamos, lo mas ajustadamente posible, en una posicion clasica, y por esto universalista. Y
habria aiin que afiadir, que nos hemos referido de continuo al arte
de la antigiiedad y a los textos mas ortodoxos, sea de poesia o de
filosoffa, del mundo antiguo, cuyo centro fue Grecia. Y paralelamente a todo esto, los ensayos que se han hecho de plastica, cuya
ultima etapa de pintura constructiva, acuso un sentido estetico muy
puro. De manera que todas las rebuscas, tuvieron un resultado tan
gible: obras de acuerdo con las teorias. Y ahora I defraudariamos la
esperanza que nos da todo esto que hemos viso y palpado, para volver a andar por lo andado? Es decir ^volver a la apariencia, despues
de estar en lo concreto y ya limpios de lo imitativo?
Entramos en la estructura, que es decir en el arte que se emancipo de lo aparente, para construir. Y ahora ^tendriamos que abandonar esa altura y desandar camino? Miremos el espectaculo de los
que aiin no vieron ni arte ni pintura, esclavos del tema, y echados
en brazos de la anecdota.
De todos modos, y a pesar de estar, esteticamente en la altura
en que estamos, no hemos de enorgullecernos, porque hay mucho
por andar. Justamente, ahora tendremos que recorrer otra etapa del
camino que sera muchisimo mas penosa, pero que, si la tomamos
con valentia puede centrarnos definitivamente en un piano que tendra que exceder en mucho a lo qiie hemos hecho, pues, la idea, tiene
que abrirnos un rumbo aiin inedito para nosotros, y que, prudentes,
no hemos querido son dear. Se referiria a la concepcion armonica de
una obra de creacion, tal como las podemos ver en el arte adulto de
otros tiempos y lugares. Y esto seria tambien, penetrar en la concep
cion humanista del arte.

Hay que guardarse, el estar todavia, en la sugestion del arte de
Paris; y eso sin dejar de reconocer que aquel arte nos formo. Y fue,
entonces, la mejor escuela, porque nos enseno a comprender lo que
era la pintura. Mejor base no podia hallarse.
Ahora, lejos de alii y en otro momento. es cuestion de buscar,
diriamos por cuenta propia. Que es lo que hemos hecho. Y, en tal
sentido, ya hemos ganado mucho. De manera, que, si no por otra
razon (y ya sabemos cuantas hay) tendriamos que estar, no ya
mas bajo aquella tutela, como pobres aprendices, y por esto estudiando todavia, a Monet y a Cezanne, a Renoir y a Van Gogh,
sino ya con obra nuestra, basada en una nueva teoria. Y ninguno
mejor que este intonto nuestro de dotar de construccion a la pintura,
cosa que alii no se penso hacer en la forma que nosotros lo hemos
hecho. La supresion de la 3.a dimension, para ponernos en la frontalidad, fue otro paso. Pero ahora hay que dar otro: fue alii cosa
demasiado facil, eso de tomar lo que fue necesario en la Pintura en
— 242 —

�jap sajojuid soj sopoj 'soaod Anui OAjBg 'nqjidsa ja u^ uoroBJoqep bj
'espi bj auaiAjajuj •jvjuaiu aadtuats sa 'sand 'Bjnjuid Buanq Bq
•oj^anm ^q
B^njuld bj sub asjiaap apand anb is saauojua ^ "XIX I^I8 IB ^q^a aj
MJouoq,, ubjS ajsa anb asiiaap apand :oaijbjiiui jojutd ja BazajBdB anb
BJBd 'Bjnjuid bj ap jbjoj aqiunxiap p jiuoa anb auatj 'uaiq san^
•bjoubiu bjjo
ap apaaojd oppoui p Bjutd opuBna uiib tu j^ #b^o^ BjsBq 'a^jBd ua
o[98 A 'BJtjstxa on Bjaajip Binjuid wj -atuai^auqij nfuid oSanj A vauas
-qo :bjiuii joiuid p Baoda Bsa ua unB xu 'anbjo^ 'ojuaiuipBuajj pp
ajaB p opoj ua Bjpsisjad anb oSp sa '^jjcb p japuajdmoa ap BjauBui
Bjsa ^ "^uodoad as anb oj ap napt vj unSas pnpypai nj aAnjjsuoaau osa
uoa A 'auapuoa a\ anb o^pnbB Bjsa ap buioj^ kBzapjnjBu b^ b oiaadsaj
uoa ou ojad ipopjjna^ vj vyiuii bjsi[bjii}bu aojuid p onbaod 'bjsij
-BjnjBU bjsia ap ojund un apsap puopuaAuoa s^ 'buijoj anb ua Jioop
anb Ae\\ ojad 'pauotouaanoo sa 'sajo^uid sojsa sopoi ^p a^ 13
•BBispuaaojjBna sopBuiBjj soj uog "y\JX
ojSis p opo^ BJBuajj anb Bjnjuid BAanu Bun Bpoj opuBjjojjBsap bji as
asBq pj uoa 'isb _j_ -uaSuo ns uBjBjap anb ojad 'sopBaijtpoui ^A sojja
sopoj 'sajjB^ap soj^o ap pnjiqnui A 'Baw^auioaS Bauij bj 'jbjuojj j(aj bj
uiib uaisisjad 'oAanu ubi osa ap ssabji b oja^ "saauo^ua BjsBq oprjsxxa
BjqBq ou anb 'BpiAom Xnra saaaA b 'uoiaaB con uaiquiBj A 'saf^uosjad
ens b jijsaA ap BjauBin 'pBpijBnsp ap A oia^dsa ap SBUiajqojd jbuoio
-njos ap A Bidojd jauodmoa ap bjsubui Bun tznj Bun A psi^aqij Bun
vA ajjB ns ua anb 3a ag 'pspijEaj bj ap sbj jbiuoj BJBd 'outjuBziq
jap SBpBzijijsa sbuijoj sbj Bfap 'oauBjodraajuoa ns 'ojjoi^) uaiq
isb aauBiuoj jap asitAjas BjBd ujjbj ja Bfap ^jubq omoa tsy
'oupunziq oiuspvjaiq jap ouopnsqB ja sa 'BAanu uoiadaauoa Bun
ua jBJ^ua BJBd 'sbjjb Bfap anb ojsa ^ •Bjcnjuid Bjn^nj bj ua sojgis
jod jjisisjad b ba anb ba a^uaniBAi^uijap osaioap apand auijap as
oSjb 'ouoi^) ap jtBuiBjj souiBjjpod anb Baoda 'JJJX ojSjs j^ na
uoijajuB jap o8jb 'OAanu ja opuBA^asuoa 'oijo b ojijsa un ap
as aiuamajqisuasuj "SBsxaajd sauoiaBjtuiijap jaoajqB^sa Jiajjip ^nui sa
anb 'buuoj jbj ua UBjazaiuajjua as sojsa A 'soiqiuBa ssjbj Bjuamijadxa
Bjnjuid bj '^X -^ IX 8OI^I9 SOI 3^ina Bipaui anb osjnasuBJj ja U3

XIXXX M0IDD31

jap BisiuBiunq ^apt bj ojajdraoa ^od jBzijBai anb
Bipuaj anb A 'atuozuoq aoAviu un anb^nqv anb Bjnjuid ap Bjqo Bun
jas aqap anb oj ap ojdaauoa ojjo uaiqiuBj A Bjnjuid bj ap opiuijap
uaiq ojdaauoa un uoa bj A npioonutsuoo ^ wa 'sand 'soraaJBjju3
•jBSjaAiun Bapi ns ouis 'jBiodtuaj ojaiuija ajqraoq ja ou unB A 'ouBjd
jamijd ja jsdnao aqap ajqmojj ja 'ajianj A apuBjS sjjb ja ua oiuo^
•isb ^as aqap ou ^A osa io^; -ouBjd otuijjn b (ajuauiBjajdnioa Bpim
-ijdns sa ou opuBna) BUBiunq biiiSij bj jauod 'sssoa sbj isb opuaijiiAui
'a 'afBsiBd ap ozojj un o 'sojafqo sounSjB 'Bas o 'sodwaii soj sopoj

�Taller estan dentro de esta comprension. ^Por que, pues, no seguir
asi, puesto que esta bien? Pues por varias razones.
Asi como de la pintura imitativa a la ya construida en el pensamiento, media un gran paso, asi tambien de esta a la pintura abstracta, media otro igualmente grande. Y como sea, el encontrarla, ha
sido la enorme labor de estas ultimas decadas, es decir el abandono
completo del naturalismo; si esto marco un nivel ^es que ahora hemos de ponernos por debajo de el? Esto no me parece ni digno ni
logico.
La naturaleza como una perversa sirena, parece como si se afanara en presentar ante el pintor naturalista, todas las joyas de brillos
y colores para tentarlo. jPero pobre del pintor que se deje seducir!
Deja lo fuerte, la idea, la concepcion plastica abstracta. Pero este
pintor de vanos fuegos de artificio, que cuenta en el gremio con un
99 /o de seducidos; o mejor, de vulgares a los que su miopia no les
permite ver mas alia de sus narices. Y el piiblico, en general, se pone
de su lado porque es tan vulgar como el. Meter, pues, los pies en esa
charca del naturalismo imitativo, me parece de lo mas abyecto. Y
como eso se ve a las claras, me parece que es superfluo insistir. Por
que el pintor que alii se pone, el mismo ya se clasifica.
No es extrano, pues, que los modernos reaccionaran tan violentamente. Y de ahi esa famosa evasion de la realidad. Quisieron estar
bien lejos de esa charca mefitica. Por esto quien aunque solo de la
apariencia ya parece que se situa en un piano inferior.
Ahora mismo, al tratar de abordar, siguiendo nuestra linea, el
cuadro de composi^ion; es decir, el desarrollo en lo humano en un
aspecto de la vida, naturalmente tuve que pensar en lo que se habia
hecho en todas las pinturas. Y poco hubiera costado meter el pie
alii y buscar algo equivalente. Pero habia obstaeulos invencibles que
por todos lados cortaban ese camino; tal obstaculo era lo abstracto;
es decir toda la estructura ideal de nuestra pintura. Y con ello quedo
demostrada su unidad.
Un encadenamiento logico de todas sus partes, no permitia ni anadir ni quitar: lo geometrico, la ley frontal, el ritmo, la idea de la cosa en
vez de la cosa, el tono en vez del color, etc. Y asi, vi, que habia que
resolver la dificultad sin apartarse ni un apice de tal teoria; es decir,
habia que resolver dentro de ella misma. Pero ,jc6mo? Tal solucion
me ha llevado tiempo, pero, al fin, creo que la cosa esta resuelta.
^ Como, aiin? Pues, sencillamente, siguiendo el mismo procedimiento
de nuestras pinturas ultimas, solo que, a la lista de objetos debiamos
aiiadir la figura humana que, asi como en esos cuadros de objetos,
mas o menos, los agrupabamos por su afinidad, alii, las figuras debia
agruparlas algo humano. Esta me parecio que era la unica solucion,
y tambien la mas sencilla.
Pues bien: de esa solucion tiene que salir algo de completamente
inedito. ^Habra quien dude? Yo no lo creo, y pienso que la pintura
que haciamos hasta antes de este ultimo verano, ya pertenece al pasado. El paso, pues, se ha dado.
— 244 —

�— ^tZ —
vpno ap vuiat ja o vapi vj anb :oisa jtoap asinb 'omsiuBiunq p jod
ByiBioap .ias aiuauiBiaaJip anb Btjpuai 'Bjniuid pi anb 'jyoap yy
•Bjniuid By ap Bip sbiu uoisajdxa Bim asjB.ii
-uoaua Bpand anb oajo ou oJL j^ -onpaut BJas ajdraais anb ojad 'jba
-ouaj Bjipod as anb opimin an :oxnd 'oopajsa ouvjd un b aiuaurejap
-BpaaA 'jopsioadsa p BiiodsuBJi 'Bjqo JBynSuis y^^ -paj ou^yd p na
ouis 'js na buijoj By ap ouByd p ua ou 'bjbisb asa anbiod 'BpsiBiBd
-sip bsoo Bun (bisiijb ou o bos) ouBjoad y^ BjaoaiBd 'jBjnionjiso ap
BiauBiu [Bi j^ -Biuasajdaj anb o[ ua ou anb 'buijoj B.md oraoa A biujoj
Bpsa sa anb o[ ua Bfij as sbui 'anbiod 'is us buiioj b[ b ba SB.unon.iisa
Bun Baao [a 'Bapt b^ ap opuBmox 'buiioj ua BpBinmsuBii aqap p A
napi vj sa anb 'oianaisqB o^ ap sand 'aiiB^ 'vpo^uo las aqap '^Suod anb
biu.ioj BpBa 'oiatqo BpB^ 'niwidsa ns Ua aqpuoa p anb 'vjouas^ ns
ap 'aistnb as is o Sbsoo Bpsa ap Bapi B[ ap 'bisiijb p 'JiiJBd :jas aqap
aiuaiqiuB ^g •ooiSbui ^ub pp 'njiuidsa axcpuoij ja 'viujv auqiuoij p
oaoduiBj^ -sa anb ja ou A uas anb vixpuaj auqiuoy ja anb oj 'oqoip Bq
as unSas :uoixadns popmvuinq vun ap onpmiput 'ajqiuoq pnbB oaod
-tuBi 'ojs^ *osa opoi ap Bpsu So^[ "opBzqpp ajqmoq p m SoAiiiuiod
ajqiuoq p tu SttosiBJBd55 p ua jpap somBijpod ajqiuoq p :opBzi[
-pp ajd ajqmoq p soujBp aqap ou isb Bjqo Bun ap aiuaiqiuB ^g
•sspuasa sBjnd
sbui sns ua opBABpua ouioo JBisa ap aqap :oiusiumunq p Biaap 'jqo
vj ap ouot p ajqos jpap ap soiunqBOB anb oisa aiuauiBiaaJiQ
•p^pipAiJj B^ ap oSijqB p somauod sou
'jiaia p jod is 'sbiu A S spunjaAasjad uoo asjBaj[ apand opoi b 'oja^
•ouxata :opom ojjo ap oqoip 'o (opesuad ou 'opiiuas) papi ouBjd un
ua BSuod sou anb 'opBAap ouoi ns 'vjja ap atuaiqiuv ja 'jiaap ojam^)
•jvsxaaiun vuniunq uptsaxdxa ^\ b oiuBna ua 'ouoi p A 'Jopa p oiu^na
ua 'Bjqo b^ ap ouoi p uos A 'Bjp ap ^iib[oa 'jiaap sorasiipod aiJBd
v\ b uBuoiaBpj ag -SBpiouaA UBjas anb ap opnp ou 'odiuaii A ofBqBJi
uoo anb ojad 'jaouaA ap sa^ajjip usjas anb 'sapdpuud sbsoo sop
'jiaap sa ivjja na op A^x^ oia^ 'oipip aq anb Biniuid Bisa jao^q bjbiI
sopBiioBd^o UEjsa ^A 'J3[[bjj aisa ap so^ sopoi isbo 'souam o sbj^[
•SBUjapom sspnasa svj b in 'osa b oiubiio
ua 'onSpuB aiJB [b Bpsu Bjaqap iu 'j^ •vjnjonutsa vaanu vun ap out
•uap ojad 'Bjniuid b^ ajdmais opis Bq anb o| b 'sand 'opB2a[[ soraajj
^Bjniuid B{ Jas anb auaii anb O[ oisa sa o^[? 'oSjv opnaxa Bjq^q aiuaui
-[Baj anb asjioap Bipod saouoiua A 'opmujsuoaax vq svj p sbsoo SBsa
ap auoii anb oiuaimioouoo p uoo 'BpBu opsidoo bij ou :soiafqo jC
sbiu^ij SBsa SBpinjisuoo usisa bioubui anb ap assaA 'oja,j "Bas anb o[
ua Bas 'upioav ua ajqmoq asa 'sBmaps A SBsn A saja anb soiafqo soy
'afBspd p jas omoo 'Bapoj ay anb oy A ajqmoq ya :pia vj ap otaadsv
un soujBJisom Bjjanb A 'vuvuimj vunSif vj BJBpjoqs 'sand 'Bioqy
'vxqo ns xvauo ap ojafqo ja sa sand 'vxmuid ojps Bjsq Sbaii
-dyjosap iu BAiiBiyrai Bjniuid iu BJBq ou vA 'ojavutsqv oj ua opuBjsa
'anbjod S^api By :afip Bip ojio ya anb oy Snjqo ns BJBd Braai un jBUiByy
somsijpod anb oy jbiuojjb apand bjC BJoqB 'oidaauoo ysi ap uauBraip
anb ssy^aj SBy jod opioayBiioj uaiq 'upiooBiisqE By ua .loiuid ug

�composition debfa tomar del tono o ambiente del humanismo, cuyo
origen podriamos encontrar en la Grecia antigua; el tono de los rapsodas y tragicos, como Homero o Esquilo; de la poesfa heroica de
Pindaro o Tirteo; o de la idilica de Anacreonte; cuya transposicion
vemos luego en la plastica, en su estatuaria y en la pintura de vasos.
Pero, aunque levemente tome de ese tono, luego vemos, que la estructura de tales obras nos Ueva a un mundo completamente inedito que
ya nada tiene que ver con ello. Porque tales obras son algo estructurado dentro de la unidad, con su tono y miisica propia, donde no
cabe quitar ni poner nada.
Antes hablamos del tono de la obra, como valor humano univer
sal, y tambien del tono de ella en cuanto al color. Vamos a tratar de
esto ultimo.
La pintura naturalista, copia la luz de la realidad; pero esta
obra que ahora hacemos, la crea por sus propios elementos. Porque,
en tales obras, no hay dia ni noche: es pintura abstracta. Pero, den
tro de la abstraccion, puede haber diferentes tonos dominantes los
cuales emanan del grado de elevacion de la obra, y siempre apartandose de mas en mas del aspecto real. Porque al tono, mas o menos
universal y puro, corresponde, dentro del color, una tonalidad correspondiente. Y esto es de una gran importancia, de manera que no
debe pasar por alto al pintor.
Con todo esto que se ha dicho, ya hemos colocado a la pintura
en su jerarquia propia. De manera que la teoria ya la tenemos; ahora
toca realizarla. Y, por dificil que sea, si tenemos la idea, no hay duda
de que la realizaremos. [Y cuantas cosas barreremos, que ahora nos
son indispensables! Y en cambio, jcomo se ensanchara el horizonte! Teniamos que Uegar a esto, y a pesar de que parecia que era un imposible, hoy vemos que ya no hay obstaculos; que el camino sera llano
y que lo andaremos sin tropiezo algpno. Esto lo digo porque lo se
bien cierto.
Todo este largo trabajo, ha sido para salvar a la pintura (la
pintura de cuadro chico) porque el arte constructive ya hace afios
que ha resuelto su problema. Sera, esta, pues La Pintura Constructiva.
La vinculacion de dos pinturas con el humanismo es ahora mas
estrecha: ambas ya, totalmente, estan en un piano universal; lo tem
poral ha perdido todo su prestigio real; lo humano reaparece, pues
vuelve el hombre Z primer piano. Estan, pues en consonancia, con el
mundo ideal de los grandes poetas, filosofos, arquitectos, estatuarios
y pintores de vasos. Todo particularismo ha sido barrido. Nuevamente
las reglas de arte vuelven a establecerse. El equilibrio clasico torna
a ser la base.
Se presenta, pues, ante nosotros, el mas amplio horizonte. Todo
depende, ahora, de nosotros mismos.
Si se quisiese encontrar una pintura que tuviese relacion con el
humanismo, ni aun partiendo desde un siglo atras, se hallaria. Mai
o hien, en la pintura del Renacimiento, a traves de la forma, del tono
de la obra y su composicion, o de su estructura formal, serian muchos

— 246 —

�LfZ

P0
•vxn%onjnsa vj : a^uBiioduii sera oj ap BjopuBjop 'BinjjB
Bptqap ns b BjiBzmbiBiaf b ipap sa iBjiBAaja b lapuoje ap iBfap uis
lopva,pas vq vi a^ 'ouimiai jaraiid ua iBjsa ap op^fap Bq 'ojuamora an
jod in 'vj.n iuid v\ anb iBsuad anb Av^ 'SBjioa^ sb^ubj ap saABjj y
•BIDJaUt
bj jod laauaA asiBfap oa A 'ozianjsa un laa^q ap UBq 'sand 'sopoj^
•opBAap Anui onB^d un ua saxojuid souanq unB oui9 'saaojuid souanq
op&gt;s ou 'aas ap p^piunijodo b^ uspjaid sBzinb 'ojuauioui a^sa
-ojdB ou b anb 'sopoj uasuaid ^ -uoisuaidinoa p^oi ap bj^bj aod
o opBABiusgp o8^b aojao^q Bjpod o^os 'opuoj b 'oipnjsa onvajd
uis 'sanj 'BuapBa bSoib^ B^sa ap upqs^a Bpsa ajuamBsopnuim iBipnjsa
'sBiuapB ouis 'oqojjBsap A osaaoid ns oj^s ou 'jaasqaj anb Bjjpuai
'sand oun Bpna :sauoiaaa[ SBjsa ap ojxaj p JBjrpaiu A aaa^ b J3ApA
sa 'a^Bsuadsipui oaja anb ofBqBii un ^ •ofBqBjj A oduiau ap uotj
-sana sa BioqB 'opoi 'ojpnsaj a^uauiBia^diuoa Bjsa spd oi^sanu ua A
'^oq 'BJnjuid v[ ap Buia^qoid oj^sanu 'sand 'sBzaxd sns SBpoj u^
•paj oj ap opiiJBd ^aqBq
ap jBsad b 'psjaaii/n oj ua vqvpanb o;sa iotj 'p^pipaj B[ uoa sosim
-ojdmoa ap ajqq Bjnjuid Bun ua 'ouoj A vui^of omoa sopsuioi noianj
ops 'so^afqo sapj 'sand 'BjsuBpaiiJBd sa ou 'sauntuoa sojafqo ua ssp
-Bssq anbunB anbiod 'isb sa ou ^ -opuBaBjB souiBisa anb orasitu o[ ua
Bisa anb BJip 'o^duiafa omoa 'oaua^y pp uppg p ua otustiu Bjoqn
soraip anb Ban^uid bj; 'aaxpunjoid ou anb ^opBiaadsa un bjb^
•psjaAiun o\ b jBa^ opnd SBtuBJ" iojdaauoa pp
oaxqa o^ xqB aQ 'oauppaauB 0[ ua omamBpunj as 'BisiuBmnq n^uidsa
pp Bpinquii aBjsa ou Jod aiuaiuBsraaid 'aiuauiBUjapom oziq as anb
Bpinajsuoa B^sBq A BiaB^isqB Bjniuid b^ anbjo^ -uoioBjuosajdai ^\ jod
ou anb 'soaponuisuoo sotovujsqv sauojva sns uod B^siuBUinq psjaAiun
opuuas pp onuop aisa Bin^uid Bun anb aiUBj^odmi sbiu sa anb
-jo^ 'ajsixa ou 'atuaiunaunuoduiajuoa 'B^siUBranq opi^uas p aod Bptnq
-mi ajamb as is o iopi^uas ^ainbpna ua BisiuBtunq Bjnjuid Bun anb
'jpap s^ -oplmafa omisad un Biias vpinjjsuoo m vjon^jsqv jas ou jod
'ajuamBaiisB^d 'Bjnjuid pj b[ anb BiJtas 'p^paaA ap 'opas anb Bl^p
-uaj anb o&gt;q *3abjS souam o\ Btias oaad '^^q o^ ou anbiod 'oja^draoa
Biias o^j •BiiB^pq oj 'BiiBiajq Binjuid Bun ap onuap SBzinb 'bisiu
-Buinq op^uas jbj ua OAiiBHsnji ojdraafa unSjB 'BauBiodraajuoa vm\
-uid bj ua 'iBjjBq asaisinb 'BjsiuBiunq un 'aj Buanq Bpoi uoa ig
•a^uaraajqisimaui opipiad asaiqnq as
'oidaauoa jb^ 'anb BiiaaaiBj 'jvsuanmn oj ua spuas bj iBjjsq b jaAjOA
A \a ap asiBZBisqmasap biSoj ou 'orasiqna ja oanj A omsiuoisaid
-mi jap iBsad b 'anb 'onrjdijasap musjjounjou p lod spBioAap sa sbiu
ua SBm ap sand 'sojoajap sns babiSb 'ouiuibo jbui asa jod opuam^is
'b^ j^ #apuBi oqaaq BiqBq bj anb pniiiA bj Bpo^ pipiad 'B^opaaus
bj ua o 'omsimapBaB ja ua 'pBpijBusq bj ua iaBa BiBd oj(Baap anb
apsap 'anb 'ipap aiainb saauoiua ojsa j^ "UBjiBjjBq as anb sojdmafa soj

�LECCION XL
Dije, en mi ultima leccion, que tantos trabajos, en torno a la
pintura, habian 8ido con objeto de salvarla en su expresion gcnuina.
Y para tomar el hilo y no desorientarse, conviene que ahora nos
remontemos a su origen. El cual, y como ustedes saben, fue en Vene
cia, en el siglo XV. Pues en el siglo anterior, podemos ver como la
pintura es mas bien mental que no visual. Por esto, el artista se fija
mas en la forma y el tono local del objeto, que no en las particulars
dades que le prestan la luz, los escorzos y la lejania.
Del fijarse, el pintor, mas en esas particularidades fugaces, (pues
son cambiantes), y no en lo intrinseco al objeto, vino en la pintura,
un cambio tan grande que ya fue otra cosa. Abrio nuevas posibilidades de ella, pero fue a trueque de sus cualidades mas fuertes; pues,
tenia, por ese camino, que acercarse a la imitacion; esto es: dejar
la idea, que es la concepcion mental (y por esto la creacion) para
darnos un simulacro representativo puramente externo. Pero, si por
este lado perdio, por otro trajo una vision plastica sin precedentes
hasta aquel momento: fue otro modo de creacion. Por esto, a una
tradicion de Arte, de mas de cuarenta siglos, se incorporo este nuevo
aspecto, truncandola por completo. Desde ese momento, la Pintura
ya solo fue esa nueva vision naturalista, quedando, las demas pinturas, como algo anacronico a que no debia volverse. Hoy, al nombrar
a la pintura, ya a esa sola se refiere.
Como saben ustedes y por las razones que tambien saben, nosotros saltando por encima de esa chica tradicion renacentista, nos hemos reintegrado a la gran tradicion de todos los siglos, pues estamos
en lo universal y no en lo particular de las cosas. Asi pues, pareceria,
que al tomar en nuestras manos a la pintura (esa renacentista que
hemos dicho) nos ponemos en una gran contradiccion; y asi seria,
en efecto, si la tomasemos tal cual ha existido siempre. Pero, como
ustedes saben, no ha sido asi, y ahora vamos a ponerlo en claro.
La aportacion, al campo del arte, por parte de la pintura ha sido
considerable. Divago, es cierto, por las mas bajas expresiones imitativas, pero, muchos pintores a partir de un siglo atras, dejaron tan
lamentables caidas, y, penetrando en su pura esencia, descubrieron
unos valores pldsticos que jamas se habian considerado: fue la pin
tura pura.
Evolucionando en la pintura que haciamos, es decir, buscando
por nuestra cuenta para dar con estos valores abstractos, llegamos a
un resultado parecido: hicimos entonces una pintura construida. Y
aqui podriamos haber terminado. Pero, poseiamos Zo disciplina constructiva, y esto nos mostro que la cosa no debia terminar alii: faltaba
algo muy importante: una estructura. Entonces, sin que la pintura
perdiese nada de su esencialidad, habia que encuadrarla en esa es
tructura. Y esto es lo que mostraron los ultimos ensayos que hicimos.
Y a esta pintura la llamamos pintura constructiva.
Tambien aqui podriamos haber terminado, pero habia que ir

— 248 —

�•oiuiuiop ns
9p BJ9S '"0J9 'SOpajqaA 'SBUIllbBUI 'SOlOIJipg '[B9J Ojal'qO OJUBlia A '831
-JBd SBpOJ U9 S0UI9A 9B[ [BnO [BJ BBpiJS9A II UBaaqap SBJllSlJ SB'J -SB1SI[
-B9^ 8BU9989 9p JtJJL'd 9nb BapU31 'OUVUimj O{B B BA IS '^ 'BpUOds9JJ
-O9 9J 9nb ouisiJBjnoijjBd [9 opoi uod 'oauBaoduiaiuoa optmai p U9
B.IBJS3 B)8I]a99BU9J [^ 'OaE^d OSJ9Atp U3 UB1S3 89Ild 'JBIJBA UBaaqap
'Baniuid bjjo n can b^bi[ un^as 'ao^uid p Bjj^d anb ap SBtuai so^
•soaiiBtuanbsa sojuouiop aod O[aiaans ops 'sapaa
sboijoj 8B[ ap orasrJBpoijiBd p y -souoj sosa ap sauop^pBaS aod onis
s^pzam aod on 'sbsbui e^sa b BpiA opu^p 'ajaauiBaijSB^d BjJBaao '[B9J
ziq B[ ap bj[bj b 'j^ •SBanq sb| aod opssnaB naiq aas saaqap ouaoquoa
OAiia 'souot soj 'sDjaiouoo u^iq svsDiu iionpau o ivoi^jjduiis 'apap
sa ionponijsuoo ouisf]vuotounf ja ua aijua anb ap uif vjioztjajms
ap aqap 'sbsoo sbj ap ipisp b^ ajnaniBjaaaip aBmo^ p vpmitsuoo vim
•md vun aas ap aqap 'osa ap assad b 'oinoa 'oaa^ -vapi vj ap 'sajo b^
oraoo jsb 'ntoaiip upisia ns ap ajind 'ojsa ao^ -svsoa svj ap pvpi^vai
vj ua oins 'svsoa svj ap jvsiaaiun oj ua BaBj^a ou 'Banjnid Bjsa 'b^
'asaBasdaioa usiapod biujoj BimSnin ua anb SBiupsip sssoa
sop :oqotp aq anb seanjuid sop SBsa b ojoadsaa noa aas ap aqap isb
sanj 'SBjmjsip sbsoo sop usaaA as SBpB^[ ^qpapjog ap Bajo noo aaA
anb aouaj apand anb? 'o^dtnafa aod 'zanbzBp^ ap Banjntd Bnj^
•BpBaaBin uaiq BaauBtn ap aiaaj
-ip UBaaqap ojsa ao^ •sojupsip aiuanippuasa sopunni b 'aopBjoadsa p
aBAag ap uaqaQ 'ojaadsB ap ajnaoqBjuaniBpunj a^iaBA anb UBapuaj
'oiu^ii \a ua uejsa s^anjuid sop sb^ anb ap a^sad b 'o^sa aod j^ "3A anb
saaopa so[ noa A a\ anb o\ asiuid ap aqap A 'vtaaitp sa pvprjvai vj ap
upjsio, ns sand 'panm Banjnid nsaS Bim aBjnid saainb anb oajo pp
Binpsip uaiq Biapd Bun aauai ap aqap 'oqatp aq anb sanotaaiaisaa
sb[ uoa A Bisijuaaeuaa ojdaauoa pp oa^uap 'oapBna nn aBjnid Baamb
anb aojuid p 'sand 'isy •nopBmaojsuBa^ pj aiajns opiqap Bq '(ajaB
[ap opBAa[a sbiu ba oidaanoa nn sa anb) Banjan.ijsa Bun ua asaanod
aaaanb [B sand iuppnjoaa ua vtstjuaavuai vinjuid vj 'saouojna 'eiaag
•[Banm Banjnid Bun ap vA on A 'oap^na ap 'aja[[BqBa ap Banjnid Bnn
ap Bapi :api sa unSas lapaooid ap soiuay anb sa 'ojsa na opuBsnad
ivjsijuaovuai vinjuid vj anb vi%o sa ou anb 'aiaap sa ^apnapua b[ as
^oq [Bna pi 'vimutd vj ua souiBisa 'oqoip aq anb sauoiaaiaisaa sb[ ap
aBsad b 'anb ua soniasna^ •aiuBiaodun sbhi o[ sa oisa ^ -oiaiauoa o[ ua
saBd ajuaivdv o[ ap Baanj sotuBis^ -oAiianaisuoa aia^ [ap uaiq
oaad 'BisiiuaoBiiaa aia^ pp ajiBd Buanq ua 'sand 'souiBig^ *bisi[
Baniuid B[ ap soiuatuap so[ ap aiaBd usaS aBuiunp b opBAap
Bq sou oisa 'Banianaisa enn ap Baniuid b[ b a^iop [b anb 'apap s^
• (soAiiBiiuii ou A 'sooiiaiuis) sojavijsqv souot ap anb sbiu souiiAaas sou
on anb 'sBiuapy -pvpijvtttoif ua Bjuasoad as oisa opoi anb A t (Baaae
tu [BnsiA iu) "BAiiaadsaad Av\\ ou 'oisa aod 'Bj[a ua anb A (puoisuaui
-ipiq) 'vjsntvjd oqaaq Bq as 'a^uapao B^iaianb [b anb 'oaad i[Baniu
Baniuid B[ na ou A (aiuaiuBAiiBpa) oaiqa oapBna ap ivinjuid vj ap
odiu^a p ua sotUBisa anb 'asaBpiAp anb Abv^ o^^ 'souiBisa osa ua ^
'vinjufd vj v [Biauasa o[ aapaad uis 'aadmais 'oisa y -vptci vj ap oipvna
oiapvpiaci un a^paoqB 'aioap sa ^ouBiunq O[ asaapisuoa :unB sofa[ sbui

�En tal pintura, como se comprendera, habra un acento, que no
cuadraria a la otra: sea por la manera de poner el color, por la realidad que sugerira en todo, que tendra que Uevar al espectador a un
sentido real bien definido. Y siempre, y, ante todo, haciendo pintura.
Tal simplificacion y. estructura tendra que acercar esta pintura
a su verdadera base: a los elementos esenciales de ella: pues se habran suprimido multitud de cosas que le eran aiiadidas. Sera, pues,
y en verdad, una pintura pura.
Que por tal eliminacion de lo parasitario, y por su concentracion
en si misma, esta pintura sube de categoria, no hay que dudarlo ni
un momento. Es el tiempo que ha pasado, que nos ha llevado tal
depuracion. Y asi podemos ver, que a medida que vamos ahondando
en ese asunto, menos vemos la posibilidad de retroceder para hacer
una pintura en los moldes habituales. El hacer tal cosa, seria, voluntariamente, renunciar a lo que seiiala, en este momento, el nivel de
la pintura.

El principio de toda cosa es la idea. Pero, la idea, puede ser de
dos maneras. Una, que podriamos llamar conceptual, y que es el concepto ordinario que tenemos de las cosas; y otro en la forma, que es
decir en lo abstracto, donde ya no hay cosas. Estas son las ideas que
tendria el artista, al tratar de crear su obra.
Igualmente, en estas dos pinturas que he dicho, el pintor ha de
partir de la idea pero, uno mirando afuera, a las cosas, y el otro
adentro, para partir de lo puro. El uno, pues, queriendo darnos lo
real dentro de una estructura, y otro, igualmente dentro del ritmo,
pero partiendo, no de un objeto, sino de la idea que tengamos de el.
Bien: aunque no ordenado por la estructura y con las restricciones que pusimos (pues esto es nuevo), tal pintura, hien o mal se
hizo; y tambien, del mismo modo, la otra. No hay mas que hojear
cualquier historia del Arte, para constatar eso. iQue es, pues, lo que
pretendemos ahora nosotros? Pues simplemente: que esas dos pintu
ras evolucionen; y esto, no por anadidos, sino por simplificacion, a
fin de dejar a la pintura dentro de su propia base, y por esto en su
mayor pureza. Es decir que la pintura visual, y la pintura mental,
en esas dos direcciones opuestas, adquiriran el maximo de pureza
en cuanto a la idea de lo que tiene que ser la pintura.

Se ve ahora, bien claramente, que tales pinturas no podrian haber
sido antes de ahora. Son, pues, con respecto a las clasicas pinturas del
siglo XIV y XV, es decir, de la pintura de los cuatrocentistas y de la
pintura del segundo renacimiento, algo completamente nuevo y que
corresponde al grado de evolucion en que debe de situarse hoy la
pintura.

— 250 —

�— iss —
utmaqoQ •botjiij Bun 'ajqnmjsoa Bun 'npiaBjaaqs Bnn sa .tapaaoid
^OAijirawd nn ap Biqo Bp ajus UBju^ana as 'Binjnid BppanbB na usjsa
anb sajojnid soqanm 'saanojna 'anbjod ]^? 'bjsia Bp b Bjpes ojsg ^otaia
•uoo oj anb sbui jsfap on BjBd atuaivdv oj opoj opBjinb Bq as sand
'8Bm opjas anb Bppnaj o^j;? ^vtstjvmjvu atuaiuvauvif X vapvjttui svtu
Bjqo Bnn ouioa viniutd uv% Jas apand on (noiaBjnasajdaj o
Bnn ap oijuap nnB X) Baiijamoa^ BjasjjsqB Bjqo Bnn 'anb Jo&lt;j?

'BjsijuaaBnaj oinsipBjnjBn jap 'opuB[qBq ajnanreaijajsa
'Bp^zuBAB sbhi saiuaaj b[ na nBjsa bX anb 'oaaj^ p o zanbzsp^
ap osBa ja \v\ : BAijanjjsuoa BjauBtn Bnn ap Bzijpn so[ anb 'sa^uan
-Bnijad sajopA Basnq :otaojtsqo o\ tia auod as 'ajjBd na sanj ^aa^q
anb? pBptpunjojed JoXsm ua jBjjua ajamb omsqBaniBU \a is 'j^
•BazajBd aj apnop aniis as pna Bp^a anb :uaiq _j_ -oaqqnd ubj pp
o[ Bia^q jpap sa isBjjB BiaBq onis 'p^pipjanaS v\ Bsnaid omoa
BiaEq osBd un Bp on Bp^znBAB SBm Bainaai Bnn na 'Bjsipj
-njBu jojnid p anb bj^ueiu bq -sBsoa sb^ ajuainspunjoid sbhi BJim
anb p BJBJ8IJB8 bX ojsa j^ 'noiaBjiini b^ b nopBa^a b^; ap ba anb o^
'ojund p bj3a as X 'oinsim ojpnbB iBinjaiujsa jojuid ojjo ajua^ni anb
oaa^ 'opjana ajqmoq nn sa aoiuid pnbs anb ^jip X 'BJBidaaB anb
oomn o{ sa 'opipuajua oaod p Bind 'ojsa X iiofom X oaiSo[ sbiu o{
aaajsdB ojsa 'sssoa sb[ ajnanipiaipadns opusii^ 'Bjnjnid b^ ap nois
-aidxa Bourn oraoa asjsnjadiad Bjaqap 'jBuoiaiqoAa ajqisodini Bjas a\
bX 'npianaja b^ b apBAa^ Bjjpod anb B{ sa anb 'vapt vj ap opnaijjsd
on sand 'asjanajap anb Bjpnaj 'ajqjsod vjsiuaa svtu o\ v opuvSajj ua
ouioa 'oni8ip.injBu p BjdaaB as is :jssnad anb XBq opB[ oijo jo^
•otusijnjLntvu \a opBjpsa^ jod JBp anb OAnj ojsa j^ -ajianj
o\ via anb 'otauouoo oj j^pinasap Basd ajuaivdv o\ na oXsa ^Bqsjnid
anb o\ ap noioBjirai joabui Bnn jbjSoi; opnd ' (Biaaj^ na ^ ojSis p
na omoa pj) sojoapiod ssm soainaaj soipam ap noisasod na 'bjsijjb
[a anb ap ouia 'noiaip^ij ubjS b^ ap asopuBjjBdB 'BJtnjuid bj; ap ^^
opSis pa na ofnpoid as anb noispsa Bp j^ •uptantjiut vj :o^imana pa
'sand 'iqB app •^upiOBjirai Bp BqBaB apnop Bznaimoa ajjB pa^ :ojjo ojsa
(soub Bjniajj sonn BjBq) odmaij omsim panbB jod 'Bjaod nn j^^ "oapi Bp
'iiaap s^ '^vtuiof njiiidsa pa 'vtuiofap ofo pa^ :oiqi.iosa
•osa anb SBra apid as o^j -zaA
Bp b jmjjsnoa ap X Bjnjnid ^aasq ap Bjansm Bp 'spand nainb 'ajnaAni
an^) "souiBAnjjsuoa ojtad 'ojnaia jod naia sajojnid somsag -osa b ba
ozjanpsa OJjsanj^ ^BinbiBJaf bjjo apjBp vivd Bp^n jaa^q anb X^q o^[?
•saaofam sop nnB X Sosa na nBjsa 'sajtojmd sop op ojnaia jod oAann
X BjnaAon pa anb oaja _j_ -oniniBa piafj asa jod jBqaiBm Biqap 'sand
'Bjnjuid vj -noioBsnas Bp ap X noiaoma Bp ap jijisd opos nojaisin^)
•^bjhb3 ojBfBd pa omoa ojnid oX,, :janop^[ Jiaap opnd osa jo^ -Bapi
sp ap noianaAiajni Bsa ap asiBSBd osinb Binjuid sp :naiq san^
•ajJB Xsq on *api
sp auaiAiajni on apnop anb 'jiaap sg -ajjo X^ on uptaonijsuoo Xvq
ou apuop anb ap :Bjsa sa 'sannn JBuoq ajpod on anb as^jp

�reflexionar tin poco. &lt;;No se encantan ante una ordenacion bizantina,
o ante los famosos frescos de Giotto? &lt;^No verian, si se sacaran las
telaranas de los ojos, que la pintura puede tener muclias expresiones y
que aun, estas invaden el mosaico, la decoracion de muros y hasta
de objetos, tales como los vasos griegos, escudos de indios, traies?
Todo eso es estructura, y es tono, y es tambien naturaleza, (no imitada sino en un piano estetico) y es ritmo y es bello. Y en cambio, lo
que no sera ni arte ni pintura, sera aquella que este, en mayor o
menor grado, en lo aparente. jDejen, los pintores, que coma el piiblico de esa cosa detestable (y aun de la no detestable) pues hay
mejor! El naturalismo, nos mete en el cuadro; entramos, lo queramos o no, en relacion con las cosas. La fnntura, pues, ha de compartir
lo que es en su pureza, con todo eso. Por la forma y por el tono, la
otra pintura nos mete en lo puro de lo estetico: ya que no vemos
cosas, sino pldstica. ,;D6nde esta, pues, el arte y la pintura?

Hagamos una reflexion final. Hoy no habria un solo pintor que
pudiese pintar ni un • rey como Velazquez ni una diosa como el
Ticiano. &lt;(Por que? Porque hoy, los pintores, no se forman de la
manera que antes se formaban, ni tecnica ni espiritualmente; el aprendizaje es otro, y ademas todos vivimos en un dinamismo que entonces
no pudo ni imaginarse. Tambien conocemos todo el arte de todas
las epocas. Y mil factores mas. En tales condiciones, ^quien puede
imaginar que podriamos hacer aquello? Ponerse, pues, en la pintura
del Renacimiento es ponerse en un callejon sin salida. Si quisieramos
hacerlo, no tendriamos mas remedio que plagiarlos. Y eso estaria

bien?
Ellos llegaron a dar cima a una pintura que puede decirse que
fue la pintura mas pintura, pues fueron los padres de ella. Por esto
tomamos la leccion, pero, entonces, para no hacer lo que ellos: no
estamos en el siglo XVI.
Lo que hemos hecho, es lo que debe hacerse: no perder la esencia de la pintura, pero entonces, con todo el saber de ahora, y diciendo
lo que ahora debe decirse. ^N0 es esto lo logico?
. Cuando comparamos una pintura de ahora con una de aquel
tiempo, solemos decir que aquella es mas fuerte. Creo que nos enganamos; eso es pura ilusion. Tanto o mas fuerte es la de ahora. Si
comparamos un grafismo de un primitivo con una pintura de Rubens
por ejemplo, por que decimos que la pintura imitativa esta mejor?
No lo esta, y esa es otra ilusion; porque en el grafismo hay algo
espiritual y hasta universal, que no hay en la otra. Pero nos dejamos
llevar por el oficio y emitimos un juicio a la altura de cualquiera.
En conclusion: que debemos ser pintores, que, mentalmente, seamos de esta epoca, y con tal mentalidad y todo el bagaje de conocimientos que poseemos, sin olvidar ni un momento la pintura, hacer
la pintura que resulte de todo ello.

— 252 —

�Sxg .• • BjCcn8nji piuojog B3isnjy bj ap oipmsg I9 BJB&lt;i sajuang — -ji
^q^
Baraojpajg sjnpiuisg A Bst^ojoig pepiAijoy — -zsarg "3
Si^
•
Baimjn^) pBpiujjy Bg — -ivimj -g "D
62Z
opBjsg jap
A oqsajag jap Bijosojig bj ap sauaSuQ scj — -oaaAazy aa sviawvT^ •[
j|g
••
^biiSiujj \o na eopssaaaiuis
•ag I saaouadng soipmsg soj ap AOSJnaaad 'BSBUEjaB^ — •viozay zaaN3j\[ "^
•oopciusiBin 'zjuqia^ — 'vaiMii^ aa vpwv^) -g
1^1
• B3isi|B]apj[ Biouaijadxg B[ ap pcpij
-iqijduasag A. oaij^so^^ opy ajqos sbjo^ sajduiig — -oaan^ivs 11^ -g "1
l%\
••••
OUE|JSII3 OtUStU
•ojBfdoaj^ ja ua pj^ jap Bniajqo^j ja j mjsnSy nBg — -oaioaNopj oaioaojj
^
pBpaqi^ bj ap SBtnajqoj^ so^ — 'VHiaHBa^ zv^y SO^HV3
gj •
pjuarajaadx^ EiSojoig ap Ejpap^) bj ap jBin^nBuj upiaaa^
jj•••• SEiauai^ A 6apEpiuEomjj ap pB^jnaB^j bj ap jcjnSnnuj ojsy
A sspEpiUErang ap pBjpae^ bj ap

I onaivriM aaa

ojxai A uoiaanpsaj^) o^pusa^ X ojajj :oasnj^ — 'omi^ "jy
•ouijbj
ojxaj A upjsjaA bj ap noiaBnujiuo^) -opjE^ ap sBpajas sBjsaoj — -Naxng
•oiuojo^ oqs^ jap bjsj bj ajqoa sauoisBAiasqo — •vHiaaaag zyy
•oXanSiun jbjojjj jap 8B3iji3Bnom-p3ijiuanijj SEj^au sEnajy — "Ii^o^ '3 Nvnf •Xapng
sBraoqj, :B;8ojoig bj ap Bjjojsiq bj ap sdEja sng — "aonyx oaaoaog "Hg
bj ap eapsd ap ojda3uo3 — •oaavaaig sing asof
•EjqBq A Bnuon 'Braajsig — •niaaso3 oiNaaag
•EiBnSnan ssita sng — "NyHyisaAy oanvg
•oujaijuj jap oaafBiA 'seCog — •Niwvaaag asof
bj ap bijosojij bj A sa^ojBA soj ap BAijafqo Biaoa] Bg — 'oaaAaay aa sviawyig "f
B3IU0J3
(Bsuajd ug) XI OHaWflN 73O

�SUMARIO DEL NUMERO II
Pags.
Cronica
5
Carlos E. Prelat. — Orientation Epistemologica de la Fisica Actual
13
C. Sanchez Alrornoz. — La Jornada del Foso de Zamora
25
M. Blanca Paris y Q. Cabrera Pinon. — Estudios en torno al origen del
Estado Oriental: Las relaciones entre Montevideo y Buenos Aires en
1811. El Virreinato de Elio. (Advertencia por el Profesor Edmundo
Narancio)37
Mario A. Silva Garcia. — La idea de experiencia en la Filosofia de W. James101
Adolfo Berro Garci'a. — Creacion de un Centro de Estudios Guaranies ...161
Antonio E. Gonzalez. — Fonetica y Ortografia Guaranies
169
J. Llambi'as de Azevedo. — Los Origenes de la Filosofia del Derecho y
del Estado
211
Anonymus Jamblichi. — (Traduccion del griego del Prof. Armin Schlaefrig)259
Gorcias de Leoncio. — (Traduccion del griego del Prof. Armin Schlaefrig)267
SUMARIO DEL NUMERO III
Pags.
Cronica
5
Carlos Sabat Ercasty. — Unidad y Dualidad del Sueno y de la Vida en la
Obra de Miguel de Cervantes Saavedra
23
Carlos E. Prelat. — Jean Rey, medico del Perigord
39
Eucenio Riesz. — Interpreta^ion de la transformacion fotoquimica del acido
carbonico por medio de la clorofila segiin la tesis electronica
53
Eucenio Riesz. — Sobre el cloruro del acido p. tionilaminobenzoico y su
autocondensacion
65
Eucenio Riesz. — Interpretation electronica de la action de los fermentos
proteoliticos
75
Emilio Oribe. — La Intuition Estetica del Tiempo
81
A. Schroeder Otero. — Heraclito de Efeso
105
M. Blanca Par^s y Q. Cabrera Pinon. — Las relaciones entre Montevideo
y Buenos Aires. El Virreinato de Elio. (Continuacion)
189
•

SUMARIO DEL NUMERO IV
Pags.

Cronica
5
Carlos Vaz Ferreira. — Conclusiones sobre los problemas de la Libertad y
del Determinismo
23
Zdislas Milner. — Gongora y Mallarme. (Traduccion y ampliation de notas
y ejemplos, de Emilio Oribe)
37
J. Llambi'as de Azevedo. — Los Origenes de la Filosofia del Derecho y
del Estado. (Continuacion)
51
Juan Luis Piccardo. — Dos Momentos de la Historia de la Gramatica Espanola
:
87
Desiderio Papp. — Es la teoria atomica de Dalton una concepcion aprioristica?
113
Clemente Estable. — Biomicroscopia del corazon. Exploration paralela de los
nervios y centros cardiacos y obtencion simultanea de microcinematografia, electro y fotocardio gramas. Estudio complementario de las re
laciones neuro-cardiacas
127
Fernando de Buen. — La Oceanografia y la Limnologia en campaiias y laboratorios
221
Lauro Ayestaran. — La Miisica Indigena en el Uruguay
239
— 254 —

�8il
191

— ss^ —

opi^g ap SBiaaps sBisaog • (uoiaanpBjj) — -Naxng
puBdsa us tjBniuaAa ojninj,, jg — •oiHoaozzyog aa -g yag

Itl
^sajonaj^ sEjqo,, sbj ap ouBjaig sajainj — 'myssaa^ aa raaayg na^
Zl
BiBn3nan bjo^ b^ easd sapcpaAOfij —• 'aaoayiyaaH^ aaaof
ill
jBapnuBjjni —jjf^—Q3— odnj8 p noa
soaipiaojaiaq soisandoioa so{ ap Baiuojpap Bjnjjna^sa eg — 'zsaiy
i8
oaiujniBji^ nojnqix ig — *Kang aa
6Q
pepjaA Bg — -Ha^y "f "V
I^
tnuauojoajanu
\a iJEpgaa Bjnjonj^sa EAann Bug — -oiaxog oiaaaog • i aaavisg aiAiaraa^g
Biauaig b[ ap pds^ ^g — -AVSsnoH -y oaayj^asig

iia OHawaiM ^aa

^^
oiauoiuoin anuira jg — •NyavxsaAy oanvg
so^ —
v31
sun ap sojund ajqna anb Biniuini BjnSig — -aaaavHSg • • yaassvj\[ *g •
[Bjouinj c^njaa bj ap uoiaiqoAa b[ ap soduiap sog — "ZinHOsaig -y
g

If I • • oidiaiijjd ap &amp; ojuauiopunj ap uopou ej axqog — -ypav^ VAiig gy oihvj\[

ll(gj

SBopaisa SBap; sbj ajqos soipnjsg — 'aaiao ommg
B^rapxg

g
S

o^daaooa un ap uaSuo \a ajqos oB8ug) so^oj A Biaqaajajug — "^Mig ZMvag
[BAoipauiofEq sispa bi sanSxnq nqjidsa ig — -oaawog sing asof

101

•sSb^

ia oaa^iriN aaa oiavwns

•sanBjg jannBj^[ UBnf ap npqjsa p un8as 'gVOIXHV :ojxaj ap Baang
i98 sauoijBiuJojsuBjj ap paoj uoisxaAUi ajqos Binaaoai ug — '?^y^ sy^am^ *g
98
Bn8njg oig pp Banana B^ ap -ds -a uzaaap
-ip (BiJBaiJog) Busauog ajqos Jeuiiuipjd eiof^ — "SNvao^ag ONViaog jivnf
S^S
BIo;&gt;!J
•im noiaB^oidxa &lt;e\ ap scaiuaaj SBagi^uap sasaq ssg — 'Nang aa oamv^aaj
118
ouBijsnojd anbsoq otBq ig — 'zoNn^ loning 'g
iil
ofBqBJi ap eoujapBna aa sbio{^ — •oaanaavg iig sing
^l
soqog ap bjsj bi ajqos saaoiaBAJasqo — "vaiaHaag zy^ invg
6^1''
oanajy pp Bijosogg ap noiaaag Bg — -oyaay oamay
66
nBIif noa 3P ouajsiai pBpipjopi — •NjKyoaag asof
13
BBn8njn Bjsoa bj ap Bjijopq uoiasjaSa^ — •aaoaviyaaHg aoaof
i
BnjJBqa epuaiAiA eg — -zoijnj^ xuag
8
BjEgaauBO Bajaaoisiqag ap Bapaua8
Bjnianjisa ng — iavaog gg oianyig vaaAiig -g oonn 'zavg -y
i
•88B^
a oaawriM iaa

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2067">
                <text>La recuperación del objeto (Lecciones  sobre plástica)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2068">
                <text>Conferencias pronunciadas por Joaquín Torres Garcías durante los cursos de 1948 y 1949 dictados en su taller y en las aulas de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2069">
                <text>TORRES GARCÍA, Joaquín</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2070">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1952, Nº 8 : p. 5-255</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2071">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2072">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2073">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2074">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2075">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="29">
        <name>Joaquín Torres García</name>
      </tag>
      <tag tagId="250">
        <name>PLASTICA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="189" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="315">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/0c39bf1bc3d5431003514bc5cef1200f.PDF</src>
        <authentication>b26f6c5e03f343ebee6880bd0e7a9cd4</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2057">
                    <text>NAI /, f A Z FERHE/RA

Observ aciones sobre las Islas de Torres
y de Castillo Grand e
La ~ Jslas d e To rTe5 ~- d e ca~ till o Gra nd e ( fi~. 1 )' d e difí ~:" il aCt'C,O()
,; in pobla c ió-n huur a na , es tá n s itu arla s fr e nt e a la cos ta del d e partamr nto d e R oc ha , e ntre l o ~ 34° 21' y 3-J.&lt;:' 25'S . y los 53° -J.-J.' y 53° -1.6- O.

Y

E l ~rupo d e Torore5 11 ) co mp re nd e tres i ~ l m• : la Basa , la Encanta da ,. el blot e que sd h aUa n e n la s proximida d e:; d e l C abo Poloni o. •de
cu~r o m az ico ~ r a níti co son una prolon g:ación e n el mar . Ti e nen e ,·id c
nte conexió.n e ntr e ellas p or c res tas s ubmarina ~ qu o a floran e n al¡runo,;
lu ~are s fo rm ando r es ti n~a,; y hajo s (2).
11 1 D e;: "ubi e rlo por .lt1:111 Uia z d e So lí ~. a •·u yo t·uiiad o Torr e;: ~e d e b e el
nombre fi e l Ar" hipi é la go "
121 La má s próxima a la •·n;la
!l50 m . d e l a eost a ) e; t á la Er11·ant &lt;lfl a
d e l Cabo P o lon ia ·,
El •·anal
fundidad .

e;;

. 5~ 11 m . l e;: la R a5 a . lu ego 1aprox .
la m;Í ;: a l e jada e n e l m ar ( uno ' 2.1011 111.

1 a pro "

~

e l h lo t c.

··o mpre ndido e nlre

la Ra , a y

la t·ost a tien e ha ,:ta 12 n1. d e

pr o·

El •·;111al e ntr e la Ra ; a y la F.n&lt; ·antada e, a ún mú ; bajo ( ~ ó .í nJ. ) .
E l es pa&lt;·i o •·o nl pre 111lid o e ntre e l ~r upo R ;,; a · E n,·a ntad a y e l l ;: lol e.
ti en e profundidad e, ha•la de J.) 111. per o e ,I;Í int e rrumpirlo a mitad d e di,r
a n&lt; ·ia
por e l Bajo Üya r hid e .
Se u,a e n e; l e trabajo la nom e nrlatura ··orri e nl e e n la I'O Sia d e R o "ha pró
xima a t-.:o: ta :-; i:--b :--. qu l' e:-; pnr o tr n parl e la ac ·e pi ;Hhl por el ~e rvi t' i o llidro
t!'r•Í·
fii' O d e la )l ar ina t' ll :' ti t·a rta ~. " 10 1' . de la n1 a l ..,.,.. l'\. traj e r on la:-'
rli . . tant ·ia :-: t'O·
l or: uJ a~ e n c:o; ta n ota .
Si :-f' ('0 11 :5 Uitall lo . . tli4int o:-: g;eóg r a f o~ qtt e ttt c n c io nan ¡ ·~ta . . i . . la : "' . . ,. t'IH" tl f' ll ·
tra un v::r iadí :· :imo tTit cr io e n lo qlw ..-e refi ere a ."" 11 n omcnt'la ltl l'~l.
l.ono y HtLII ·\\ ET~ " le ll a m a n '·Pl a na '' a la m(t• a l• ·.iad a l l , lot cl
··,¡ &lt;' Ha·
tone . . ~' a In ~ próxinw~ a la I'O ~ la ( Ba s~ t ~' ErH ·antada ).
D E ~ 1 \ 1&lt; 1 \ " JJ¡ "" " Ha;a ~ F.nl'ant a d a a !;,; pr ó, i ma,. e l ; lole tl e H alü ll (',
al
1, ]ell e.
:-i tEIW \ .'. ~ I EHI&lt; \ "' empl ea Jo , llnllllm' ,
Pi.,dra Nep; ra o
E l IIO mbrc " Halutlt&lt;' n o •e " '" e n la
z o na . q ui e ne ..; e tnpl ca n Íln·ariahlclll e nlt' e l
tn i o r e~ y le llama h la rl c

f. n

FFH .\ ''

!{¡¡,¡¡ ~

E nl'a lllada 1'01110 Jo, autore, all·
[ ,Jo t e rl c Rato11 cs a la má ' o ri e ntal.
al' tualidacl por 11in ;rú n h a hil ;llt le ,¡ ,, l a
nom hr l' blot f'.

y .\[t i&lt; \XII\ 11 utiJ izall Ja llOlli CIII' Jatura ;u¡uÍ ill 'l' i'l il tla .

�-.:::::- . ~--~-.

L'

· ~'·~) . .

.

. .·

~

j

===;,

i~us
J~cotroNtLL4

UffUGU?JY

. . .·

~J

.
nt:

L4

--....!.SL45 Dt: TO!T!Tt:5 Y

~5

DC C(JSTILLO 8 MNDt:

it1ff6ENT!Ntt~

'ONTeViDéO

ñ'/0 DL L4 iLdT4

...______¡5 L4

r:J~su!

DE LOtJO 3

OCE4NO 4TL4NTICO

¿J'OtT!TiTi

~'&gt;.:&gt;
(.,Cl

co

.Pl/AIT-i! Dt:L t:STt:

CSC4L4

o-to

1 L ,:IT .')5'0( '38 "5

f5L4 DE

~

LOBO~

~l:~-

L____

.r--

¡,, . .

l.

f'" Tp

C0/10/JIL/..P

iSL ,:/5 DE TOff!Tt:5
,---o~--1 '
{)i!TdSá i1 ISLOTt:::
iSLOTE
dfJO-:_- -_-ó[4T. 34'2d'o8

- - -1-'lt ; .

- - - - ---lOO Km• .

tr'úLO.V/Q,

S ilu ac iÓII d t· la :-. i:-- la :-- a ll ú nti, ·a . . . de l l

I. CNCd.V7~D4

ru ¡.! ll:t).

En e l

~

-- - --- --

! ll a pa

-

-- - - --- - -------------- - -

:-: u pe riur

~e

:-.P r-1a la

la ubi t·a r it) n dt'

¡.! I'UJIO :-. d e i :-. la ~

( la línea qnf'lJrada y e l ar r oyo f' l1 P I Ún ¡.! ul o :"' IIJ.w ri o r d e r c t· ho d e l g r abarlo Inan·an
·· 1 l i111i te •·o n e l Bra , il l. En e l ún¡: olo inkrior izq ui e rdo se indit ·a la pu ,; ició n el e la Isla de Lobo s y d e

¡, Jo te; e n e l .. e ntro y abajo t• ., tún r cpre"' " ''"! "' la s ;,das d e To rre&gt; y d e Casti ll o Gra nd e; e n e l Ún·
;: o lo infer ior dnedJo la s ¡, Ja ,; cl t' la Coroni lla . 1Crabarlo t'Oil l(ll lf' SIO por e l Sr . Eduin l'al er lll d e ar u erdo

-11

(' 011

1 ~ 1 :-

t•a rta :-

lll l' ll riu na da:-

('11

la b i bl io ¡;: rafía de

L' !'i l t.•

trabajo

1 11

~

1
",

1
•• , .

�E l !!rllpo rle Ca~ till o Gra nd e 11 1 !' it u atlo m ú~ al X. co m prc rHl c d os
islas : la Seca y la del ·M a rco 12 ) q rr e e nfr en ta n tamb ié n a ya ri as p un -·
t a ~ rocosas s itna tla s e n l a cos ta 131.
E~ t o ~ dos p c!J u e tLO~ ar c h i pi éla !!os, qu e f ne ro n m o ti ,-o e n e l p a~a d o
de com en tar ios y c it as de ,· a ri o~ n a ,· e11a nt e~ y !!e Ó!! rafo8 1"1 1 a ú co m o
d e relato,; r ef e r e nt e~ a los 11t11n c ro,;os n aufr a g:ios e n ell os oc urrid o~ , 1' 1
l i no h a bían ~i d o c,: tud ia d o~ h a~ta ah ol"a desde e l p u nt o d e vi sta (a un Í,: t ico 11e ne r·a L 15 1.
D es de ju,ni o de 1950 h as ta "e ti e mh rc de 195 1 re ali cé d oce vwj es a
C aho P o lo n ia , pe rnr a nccie nd o va rios dí a:- e n ca d a oca~ió n . A1g: u nos de
e- to;: Yi aj e;: fueron rea 1izado8 e n mi "ió n indus t r ia l del Se n ·ic'o Occanogrúfico y d e Pesca , o tros parti c11 la r men te.
Tuve a;:Í o po r t un ¡•:lad t1e vi,;i tar dP, d e e l Ca.ho, a proveclra nd o l os
día;: cal mo;:. cada u na d e c8 tas isl:t,: tli f íci l nie!IIe acces ibl es, ~ - d e reCú!!Cr en e ll a,: la,; oh sc rvacioinC's rd e re n tes a C'col o¡!Ía rl c ]o;: ve r tchrados qu e publi co e n e~ t e tr aba j o. He cre íd o ino:l i;; pc nsah k p rC'ceder c ~­
ta~ o.hserva c iones rl C' u na l 1r en' de,:nip&lt;;&gt; ión ·tl e la;: is l a;:~· d e al ~u n ~n· ret ] "1 Ll ama do n,í oponi(&gt;nrlolo al ~rupo rl e Cbl ill os C h ico ' o d e la Coroni lla ( ~ i ttwdo mi" al N y a l E l fJUC ,p ,- á m oli,·o d e un trahajo futu ro.
Alguno; au lorc' u" '" e l nombr e e n , ingu lnr, t· o n,id c rand o q ue ,e a p l i!'n a
la grn n ma ,a grnníl ien flp la 1, Ja tl e l lVIa r• ·u.
O tro, geógra fo s lo han util izado e n plmal ¡··ca,till o, Grande~ "¡ !'Oibidernntlo que r c,po nd e nl ;¡,pecio ¡,&lt;Pne ral d e la rc¡.dón, ro111pre ndiPnd o lo, bl oque' gra·
níti!'o' próximo~ ni Cerro d a la Bue na Yi , la. •P nH'jant p a nn grupo tle torr e s d e
,.,,, i llo s.
E~te a,pl'l"lo e, indi,,·ut ih lc !"Uando ,e oh oe rY a la zo 11n d e, d e e l m a r.
121
La ~el"a e, I;Í muy próx ima a la !"O,ta, ;,e pararla apena, po r un l':l n nl
de 3SO 111 . de anl' ho y 1 m. de proi'unditLul d e la Pnn1.1 tlel Canal. que la e nfre nta.
Entre :-: el'a y de l Mar•·o q ue da un !'a nal tle tillO, ·¡ _lOO 111. d e an!'ho y ha •·
la ló lll . df' pr o fundidad.
13 )
Punta Aguda .. Punta del Cana l ) Punta tlel Diabl o.
l.fl l ' na inlerc,a nl e, a unqu e muv e rr ó nea d es!" rip ción d e la h in d e l M·ar·
t'O \''lsla flf' Cbt illa "J se e n!'.ut•nlr a 'en la o hr a Corto y rerídir:o relato d e la
des7racirula nm·egación d e 1111 Úuqu e d e A m sterdru11 llamado el ''M 1111do d e Pla·
la··. e! cua l d es pués de reco nocer la costa de Guinea fué se parado d e su ulmimnte por el temporal. _,. de.&lt;pués de lll tu·hus peli !,(ros ca_,·ó fi nal m en t e en manos d e
los ¡wrtuguese.&lt; Pn la Nahía d e Todos lo s Sa nt os d o rule fu é ro mpletrt m l' rt/ e sa qurado _,. d estruido . O currido d esd e el ario 7.) 118 ha sta el d e 1óO /. 1 Trad uf'id o y
puhlil'ado por P. G rou,.;u· 1.
En rl i!'h a lradtHTÍ ÓII ,e e neu c nlra la s i¡!ui ~ nlc tlí',f' ri¡w ión d e h i s la: "Est a
.. l , la de Ca, till a i'e¡rún puede 1111 0 ,];;,.,e t'll ~ nln de e ll o, mid e. por·o m;Í ' o me·
··no:-~ d o~ l cg:uas df' lar¡;o ; e~ 1111 paÍ:-- 11 ~ 1 110 8 in mator ral e s ni ,·u·bole s ; por el
" nort e ,e e n!'u en tra una ··o lina. y la pl a ya ti e ne " ' llrf'IO rojizo; 'e ve tamb i,: n

··por el la(l o norte un p er-w ~co q ue ¡Ja r e t·c un l'a:- til.l o e n ruina:-.~ o tr a5 rlo:-. pe -

.• ña&lt; r edo nd eada~ ,e a lza n tan,J,¡,; " por e l lad o ' '"·· La ti e rra firme ' e ex ti e ntle
··por e l oe,te rle,dc d o nd e la vi,la akanza a la i,Ja, que 'e d c'&lt;IIT OII a e n l o n gi.
·· tud , del """ ; u ro cHc al n o r nor oe,te ; ,· n ,u pa rle m edia tiene as pecto hlanqu e·
~ - t·ino.

En t·uan!o ;1

·~ t·uen tra

('úniO

la ticr:·a firnH· ~ :--P e\.t irnde

a do:" l c~ u a s de di('ha i ~ la ~

€':o'

~~~ll'ia ·r· l

un a

OP..-;te

t'Oill ¡lf't·a

:-:.u r oc~ t c y

!=ie e n-

lla na y !' in ;í. rb o - l e~".

E ~ l n mi""" o bra ti .. nl' una d!''&lt;TÍpt'ÍÓ n de la ma ta nza de lob o. nJ;Jr ino ' en
la bla de Lobo; en 1~&lt;1'1 y un ¡: ra bad o d e la mi ,ma.

( ;) )

La t'lllil'a rcferent'ia a fHuna de e:- to ~ ~ rupo ~ tle i sJas ( una hrevc rn e 1wión
'i\IITII " .qui e n recorrió la zo nn &lt;' n 1922.

de lo s lobo ' mar ino- l fu(· puhlirada po r

-· 239 -

�/

F1c.

2. -

1:-; la Ra sa. P on·ió n

n~ ntral ar c no s~ 1 l'OI1 bloqu e~ ~ rarntJt·o .. .; a l'lorando. En e l a ir4' s e vc11 Larus nutrillll .'\ dlHHilli conu .. Licl1t
¡··gav io t a d f" : d a ~ n f"~ ra ~" 1. t ~ct ie nthre 20 (l p "lf)S 1 1.

'' '" n,"..

F r :~ll .i:l de t ' OIIt' ! till :~. " l"'''"""'inio d t• JJ., ·tilu .&lt; ' " ·
¡ ·' lltt '.iillont&lt; 'l . ! Juli o I (J &lt;l e 1')~ 11 1 .

-

240 -

�fer e.ncias a la fl o ra. d e la qu e reco;r í mu e , : ra 6 qu e fu ero n d e te rmin adas por e l ilu ~t rad o Dirt'do r d e l :\1 u,;eo d e Hi ,;tor i:t :\atural. d o n Di e g:o Legranol.

f5L\ S DE TORHES
l sl(( R((sa. -

D e fonna e lípti ca , co n eje n1ayo r o ri e ntad o a pro:x JIIIatlam c nt e de :\ a S ti e ne alr e tl e d or tl c ~ l ) 280 po r 120 n1.
Es nn•~· plana , los llta~· o¡·es h loq ue,; gran Íl ico;: ,.ó lo ll e¡.!a n a UI IO:'
5 111. sobre el niYel d e l JllaL
La o rilla es to rla p edr e¡.!OSa y la parte Cfl'l lr :.d es d e are na , sobre
la qu e afloran e n mu c hos punt os cab ezas i!r aníti cas r e d oll'rlea rla s
(f i ~. 2).
- Entre la orilla p e dre g:o~a y la por'ció n ce ntral areno:'a se inte rpone una co rona d e conchilla que ti e ne e n al g: un o;: lu gares h as ta ]() 111 .
d e an c ho y -1-0 c. rl e c" p c,;or, fo nnad a ,;ob re to d o po r ·· ¡n c jillon c;:'' t.\l ytilu ~ sp . ) . ( f i¡.!. 31 .
D e be " u nombre a la au se n c ia d e e lc ,·a cio nes.
Es Lí cilm e nl e a bo rdable, eo n ti e mpo caln 10, po r e l lado O d o n rl e
ha y una zona d e pi e dra plana ~- are na.
Isla. Encrmta.d n. - D e fonna e lípti ca, co n e j e 111&lt;1\·o r 01 ie nl &lt;:do
d e E a O ti e ne aproxin1 a dam c nt e 200 por 120 111.
T ie ne r oc:~s e mpina d as e n todo "u p e ríme tro y ll eg:a e n ,.u par le
m ás alta a unos 15 n1.
Eo una isla exdu,; i,·am•;¡ ·lle i! raníli!'a . ,. in ar e na , n1u~ e rosio nada
pot· l a;: o la s, c uya s ro c iadura s la bal1an ltas la arriba durante lo,; te m po ral es.
:\l ue llos d e ;: u ~ bl o qu e,; i! r a níti co,; aparece n d csg:a ,;tados po r ahaJO, formando ca ,.;qu c tcs qu e dejan ca ,·i,lall es e n ,; u c ara infe ri o r.
A l S ha y una explanada ¡!ra nd c que se co nt inúa co n un acantilado a pi co 8olne el rn a r t' el " l' a funtl ú" ,[¡-. lo ..; lo.l• c r·o,- 1 1fi¡!. -+ 1 apa re nte m c¡'ll C hu eco.
S u no m bw e,- 1l c hid o a h,. l e ~ C' nd a,- que han exi stid o d c,. d c ha!'e
1nu c h o lÍ C' mp o en to rn o a C hi u ni ~ albn I_G m C' l. i (' ·p al oma Cll r::t•lLl ·
da " ) a 'q ue m e ref ic ro rn á~ adelante.
Só lo pu e d e ser a bo rdada ro n bu e n ti e n¡¡w ~· a qu C' e l d c,;C IIlhar co
d e be haccn:e ,.obre la· roc'J d c,; nnda c 1r e l lado .\'.
l :&gt;lu tt•. - E xclu :' i,·atn e nl e ¡! raníli !'a . lllll\- e ros io na tl a.
Ti e ne par tes baja" atra \·e:' atla ,: por "' ca'rí ad(''llC'"•·. por Jo,. qu e e l
mar co rre d e un l a tl o a o tro.
L af' d ;III Cll si on c,; :: nr 1 :quoxinr ad a lllcnlc 20() por liJO n1. La altura
lle¡!a ha sta u nos lO n1.
E nfre nl a tHl o al e xliT lllO :\E rl c la (, (a Y a un o.• l SO n1. "e C' nt 'UC'lllra llll e:;co ll o a l t¡u e ,:e ll a 111 a --P iedra .\'e¡! ra .. .
11 1 La ; c'len; ione,. a llura; y punlo, •·a rdin a les que rloy aqui 'o " ;ó lo grosera tn c nt e apr ox in1 ado :-; y 11 0 ti e nen o tr o o bje to que dar una idea de Ja n a tura!t•za d e la ~ dillle n ::-io n t':--: fu eron ton1ad a ~ t' ll :-- 11 nw yo r ía d e la.-. · ·arta.:" qu e ~ e ('itan
en la bi bli ograf ía
~o

1
"'

1

"'

~~· .

C\:i !' te r c le v am!f'ntn

to po¡; r :if i t'u

moderno d e

- 2-1 1 -

1:ingu110 d e ]u~ do!"

~rupo ~ .

�Fu:.

-1. -

l ;da En .. antada. Ro ca e mpinada al S de la i:&gt; la 1e l "cafundú "
de los lobe r os ) . En la parl e oupe ri o r d e la fo1og1·afía Arel o·
ce plwlu.&lt; al/struli.&lt; 1Zimm. ) (" lo bo fino ") . 10.-tuhre 7 d e 195 0 )

Fu:.

S. -

!,da Se.-a. Y cge la•·ió n a pr edominio d e Cnwdon Duct .d on 1 L.l
l' e r:O . !" pala d e perdiz" !. i r\ go,:lo 10 d P l ~S l i .

-

2-12 -

�JSLAS DE CASTILLO GHANDE
Isla Sec a. - Ti e ne aproxima!lam e nt e 180 po1· 200 111 . E s de co n torno rcd on de a•rl o y a lcanza alturas haEta de 12 111 .
E n al ¡!tllla ,; zona s ~e encuentra n ¡!randes bl oque" ¡! raníti cos esferoi d al e~ ("lJO ch o nc,;'') qn c ll e!!a n a 10 m. d e tli úm c lro , p e ro pre do mina n lo,; c,; pacios aplan ado~.
E ntre lo" bloqu e" y e ncima d e la" pi e tlras plan a~ 1" losada ;(' 1 c xi,;te un a ca p a d e ti e rra ,-e¡!C lal y are na . e;n la qu e se d es arrolla una alwndant e \"C¡!C la ci ó n h e rb ácea ( fi ~s . 5 y 6) .
So ln e la parl e m ed ia d e la i ~; l a ha y una e levación q ue con ti ene
,·ar ia s h oque !lad es d e unos tre3 m e tros de al to pot· metli o m e tro d e
and10; e ntre estas h oq ue d ades ha y un m ananti a l d e agua du lce. _
E l n0 111b re d e l a i,d a, una ,-ez qu e c xi ~ t e e n e lla un man;'¡n ti a l. es
d e bid o pro iJablcnl e nt e a la ause nc ia d e Jobos m &lt;Hin o;; .
Es la úni ca isla , e ntre las e,; tud i&lt;Hl as e n es te tr a b ajo, qu e es tá proyi,;l a de a iJL1nd ante ''e¡!Ctación.
Co ntinúa e levac io nes ele la cos ta, e n la s qu e se pued e ad ve rtir la
111isma e" tructura d e bl oqu es el e i! ra n ito e n " bod tonc;:"' qu e se ve n e n
l a isla.
Es fá cilm e nt e alJOrdahle por una cal e ta del lad o de ti er ra ( fi g. 7) .
Isla del ,'VIar co. - Tiene aproxi madmn e nt e 300 por 250 111. ; es ]a
mú s elevada d e a mb os i! rup o,- , l lc¡!&lt;mdo a l os 32 111. el e altura.
E"tú !'O il stitu íd a excl usivam e nt e por rocas, pu e d e n cli ;: tin ¡! uirse e n
e ll a d o;: zo nas : una abrupt a, co n g rand es bloq ues i! raníti co;: cilímlri co;: a ¡!ran e j e ver ti ca l (" to rreo nes'") lfi i! . 81 y o tra a plr¡11a da ,
qu e se ll'\·a nt a escasat nc nt e so bre e l nivel d e l m a r, e n la qu e se \"C n
di s per sos al ¡! un os " ltoc h o ncs" ( fi ¡!. 9).
E n la parte d e l os " t o n·eo:1 :&gt;~ ·· ,e ath- ie rt e qu e so br e la porc ió n
,uperior el e la ,: el e,·ac io ne,: hay un ma te : i:tl m á:' rojizo ';¡uc e l r es to,
&lt;le a;: pceto I'O,:t r ow. qu e sP m cja d e,: d c l ejos g uan o d e a\·e,:.
A l¡! un o,; de l o- c ilin:lros gt·aníticos aparece n partidos por f! ,; ur as
que s i¡! uc n un plan o \'c rti cal u horizo ntal. La e lcv al'ió n má s a lt a e;; tá
eli,·a da vc 1·t i ca lm e nt e y d e ja una ¡! ri c ta por dond e pasa la luz d e tlll
la d o a o tro d e l bl oq ue.
La e ros ión es de fu erza exce pc io nal en e;; ta isl a: el v ie nt o y las
rocia dur a,: dc la s ola s dnrantc la s to rm e nta s ]a,·a·n toda la ,; upe rfi c ie,
no habi e nd o por e ll o are na ni tamp oco pi e dr as de m edian o tamaño.
Só lo se ,·e n oca s io nalm e nt e sohre la roca tl e;: nud a algunos pcq ue'iios ca nt o~ rodad os vo mit a dos p o r l o b os marinos.
Al ¡! ttna ;; roca,: cs tún cxca ,·ada;: y forman casqu e tes hu ecos co n la
cc1:1cavicla•d h acia alt ajo.
D e be e l nombre a "~' proximida·d con los primiti,·os marcos fr onte rizos.
E s abordable ,:ú lo 1'011 mu\· bu e n ti e mpo , so bre la roca, e n e l lado N.

�F 1G.

lí. -

Fu:.

i. -- hla Sct·;l. IJ e,e mbarrad e ro. :\1 fo nd o la t·o,ta d e ti e rra fir111 e.
1 .·\ go, to l O el e l 0.ill.

I sla Seca. \" ege latión d e S ¡}(lrtina c ifiata Kunth . r\ 1 fond o
e l Cerro d e la Buena \ · i,ta. ! Ago sto lfl de l ')SlJ.

�FLO JL\
La" l"la- E n ca n tad :t. !" lote ' d e l \hr co no po"t' CII llora ,- a~l'u l ar.
~~~ l o : - e e. nc 11 Cntr a n a ll í a l ~ un o, líqu e n r" ~ , e n la or illa . a huu rhtn te,;
a lg:a::-.
La , j,.)¡¡;; l{ a,a ' ~cea p o::-rr 11. ap:1rt e d e líqu r ne , ~- :-t l ~a;; , c-i e rta
t' antid ad ol r pla1 1Lt,. 'a ,;l· td a re,; qu e pud (' r e co ~ l'l' r n lo,- , -iaj e" a di o· ha "
¡,.];¡ , '" qu e l'tiCro Jt d r te : 1n inada, por r l ~r. Dir~o Lr ¡! r a nd.
E n b i,. la Ra ;; a r xi ,;tr ,;ohr r r l .• uclo arr no,o qu r orup a el rr ntr o
de la i,-la 1111 nt oolr,.lo tapi "' h crhiii'CO ('0 11 ::-I Ítuí .lo p o r .''wn l'bil' ru did y m(/
1 L. 1 P e r,; . 1 "ma8tu e rzo"J. Rulll i'X cunl'ijoliu 8 Campd . 1 "lc n ~ ua d e ,-ar-a" l . \/u/va ¡JII rri j loru L. 1 :. m ah·a·' 1 y Portulu cu sp. ( "ye rd ola~a '' l .
E n la i;; la Set'a to(la ,; la;; h oq u etLt•:lr o con iprendid a;; e ntre lo,; blolf u e::- ~raní ti ro" ~ la ,. d cpre,; io n r .- d e L;,. ,;uperf icie ,- d t· b ,; r ot·a s r s tún
o· t1hi r rta " p o r u na ,- e~e laciún 1 1 1 en qn r se d es t a can:
Cynudon Dartyl un 1L. 1 P e rs. l" p :tta d e p e rdi z" ), q ur forma e"p ec ia lm e ntc e l pa•t !zal próximo a la o rill a.
O ¡mntiu A rl'cllllvalf'tai S p e~ . 1" tuna " 1, t'On s titu) e 1natas d e 111ao
de do ~ m e tr oo tk a ltur a e n l o8 e" pa c iu " qu e avec inan a bloqu e!' i! r anítit'Of' .
S¡){( rtin u ciliutu Kuolh for n1a IIJala" e" f. IC~as en la,; proximidadeo
del d e~c mh a rf' :td er o.
Po /ysti r hu11J urlitmtiforml' tFor,.t.l J. S n1. (" l'alaguala " l, a tlife rent.:ia d e lo qn c oc urre e n l;; la tl e Lo bo;;, d o nd e es pre dominante y
t'l' Ct: C al de ,; t·ubi e rt o , oe c n c tJ e ntra en la i,da Seca sólo e n al ~ unos lugare." de e xt e n ;; ió n nlll\ lin1it ada ~- ln j o l:t pro tecc ió n de o tra " plantas.
FALT~\ A

En la ;. o 1·ill a s d e la s is las exi s te n var ia s e~ p ec i c s de c :; pon g:iarios,
t-ru:&lt;tú ceo" y m olrJi'CO:i marinos, d e cuya posi c ión sis te máti ca informarP e n un trabajo futur o : 111 e co n c r e to aq t1 Í a dar una resc iia d e lo ~ ve ri l 1 En a go; to JO d e 1 ~5 1 r e!'OI!Í m u e, tra s d e la &gt; e~ p e e i es qu e se e nu m eran. Ja s r ual e' fue ron dt•Jc rrninada ; po r e l Dire l'lor d e l Mu ~eo d e Hi ~ t or i a
N atural Sr. Di ego Leg r a nd:
Polystichum adi unti fo rm e 1 For st. l J. ~ m. 1"cal:t gua la ").
Pa.&lt; palum vaginatum . ~- \\'.
Stenot aphrum .&lt;ecundatum 1\\" a lt l Kt ze l "' gramilla "'l.
Rronms cat lwrticu.&lt;. Y a hl.
Cynodon Dact ylo n 1 L. l p,.r ,_ l" pata d e pe rdi z").
S part irw ciliata Kunth .
Cv pem s prolixu .&lt; HBK .
i\oth osco rdum op.
Ca nn a glau ca \'í'i lld l ''a!' hir a" ) .
Ses n viwn portufacastrum L. 1 '·ve rd o laga'' l .
T etrago nia ex pan .&lt;a Murr.
Fumaria agraria L .
Jlfalva parv i flora L. ¡·'m a lva" 1.
Passiflora caeru/ea L.
Opuntia A rer:lw"L'I Ii etai Speg . ¡ ·' tuna ") .
1-f ydro cot y /e bonarien sis La m .
So lanum gracile Dun .
Ach yrocline saturejoides 1 La m. 1 OC. l'' mar ce la").
So nclru s as per Hill.

-

245 -

�Fu;.

H. -

hla d e l Marro . Zo na d e lo , '· to rr eo n e s"'. En un o d e lo ; bl oq ue, g raníti eo~ al •·e ntro J e la fotog rafí a pu e d e ver:;e un
eje mpl ar de Arctoce plw/u_, 11/l .&lt; tralis qu e pe rmit e a pr ?•·iar e l
tarna il o dt.~ la ~ rna ~ a~ g ra nítit·a"'. ( Ago~ l o H de l !J:) I J.

Fu;.

9. -

! :;la del :\I.arro. Zona ap la nada en la que ~e aprct· ia un IJI(Jquc granit ieo eó feroida l y u na rant idad aprer iah le rl e Arctoceplwlu s ll ll .&lt;lrll li .&lt; y Ot"riu / fllt'e&lt;ceu .&lt;. 1Ago:;t o 8 de 1951 1.

-

246 -

�te brad o,; qu e pu e blan l a,; i ~ la ;:. a no tando la s o h ~c iT :l eio n e,: qu e m e parece n d e int e rés.
E ntre l os pece;: no e xi,: te nin i,! uu a. e,; pec ie d e a i,! Ua •d ul ce, la 1"1 1a! ,;e
e ncue n t ra ,;ó io e n 111asa5 in ;: ii! lli l'i('a lltcs : e nt1·c lo ,; d t' a i,! lla ,; alaeb m erece •t l c~ t al"a r se po r :; u ,·in('uLw ión ¡w n11an e nte co 11 la o rilla ViJilmlu s
argenleus 1C. V .) l '' ,; ari:!o''¡ , qu e ,w a limc nta l'uiH!aiii CIItahn c nt e, ele
a c ue rd o a l os cxá lll f' l1 c,; d e e·o nt c niel o i!ás trico qu f' !lf' pra c ti nnl o, el e
l a s ali!~"' que se e n c·u c ntr a n ,;o b re las ro ca s •que 111ari! i11an la ,; is la ,;.
D e batracios ~- r e ptil c,; no h e e nco ntrado nin i! liiH1 es pecie; e~ muy
probable que una i11Yf'sti i!·.1c iú n 1ná;: d e te nid a c 11 la i,; la Sec·a p e rmit a
h allar al g: un a d e la,; es pec ie:; el e ,:au rio ;. á!Jodo;. tan co mun es e n otro,;
!! rup o,; el e i;: las de 1111 Ci' tro país.
La." a\·c,; co n ,; titu\·Pn la c la,;c d e ,·erlcbraclos rc prcsPntad a po r ma ,·o r nun1 c ro d e e;; pccJc,;, e ntre h ;; Pual e;: a l;; una ,; ,;o n r P;;i cl e nt es ,. ot ra s
,·i5it a nt e s.
Dov a co ntinua c10 n 1111a li ;; ta el e la,; an~s qu e hP ol, ;;c rYaelo, a l a
ac¿mp¿11Ío las anota c io ne,; qu e n eo d e int crt•,;. l -tili,;o e n Pila la ;;
.des i¡! nacion es cie ntífi ca s a ce ptada s por HELL\IAYR''.
fJU C

Se indi ca n e ntre !!uio,ncs r par é nt c~ i s los nombres nd ¡.rart':' loca les,
Puando l os har: los ·no mbre;; nd i!alTS s in ~ ui o n es ~o 11 lo;; co rri e nt es
e n o tra s zo na s d el país y e n los libros •rl e divulga c ión.
S ph eniscus mogellanicus 1Fo rst. ) ( -" p in¡¡:üin o" - : " pin g:iiino de
)'fa g:allan es'' i. Se ,.e e n pcq uú ia s c anti•rlad e~ e n la ~ co;;t :1s ,. ,;o bre la s
i,;la ;; el cs d e julio a ago sto.
La re ,·isaeión ele 120 Pje mplarcs qu e llega ron a la zo na tlurantc
lo s inYi c mos d e 1950 y 1951 m e per mitió ob se r var r¡u e e n totlo ij l o s
&lt;"a;;os el plum a j e pre5e ntaba 1llan c k1 s tl e p e tróleo ele va1·iaelo Lam a'1-10:
e n al g: un o s eje mplar e~ e l p e tró leo cubre ca s i to d o el pltunaje, e n o tros
cx i,- tc sólo n.na peque iia man c ha ; cualqui e r a sea la cx tc n;; ión ¡iro voca
e n el pin¡!iiino 1r.na inte nsa r e a Pc ió n de lim p ieza con el pi co qu e se
produ ce COIJ Stant e m e nte e n ti e rr a )' aÚn n adando.
E sta es p ecie ti e ne e n i1l\'i c rn o un úrea el e rli ;; trihu c iú n qu e alcanza y sobrepa sa h acia el no r te nu es tra latitud y s u pre,;enei a e n ag:uas
uru !! ua~· &lt;! S es un fenóm e no normal e n l os per íodos i 1l\'rrna les . S u ll e i!ada a ti e rra , e,n ea mhi o, 5e ría, d e a c u e rd e a mi oh;;e rva ció n , un a ccid e nte ohlig::ulo proelut'i-do pro babl em e nte por un tra sto rn o eleh icl o a
l a;; m :.m cha s de petró leo cl c l plumaj e.
E s ta" mandw s la ~ adqui e re n l os piu g uin o,;, p o,; ild c n1 CI1te, al cruza r por nuh cs flotant e,; el e pe tró leo cle;;;pt entlid a,; d e lo;; barc·os.
A l te rmin:1r el Jn vJerno se pro du ce la mu er te de to dos o d e la
d e los qu e llegan a ti e rra .

llla~· o ría

La indi c11ción para la zona del Cabo cl e Pi go&gt;ce lis JWfJ/Ill IForst. )
dada p or Sc tL\IITT " 1 rc,; po nd c, s in chula , a un er ro r d e id e ntifi cació n.

Oceaniles

OCI' anrcu8

1

Kuhl ¡

1- ·' pamperit o .. -

\\'il w n .. ) .

-

~..¡.¡ -

:

" petrel

de

�---·-

'~-

Fu;.

]0 . -

0 ce"nit es oce" n ic u.&lt; 1t-:uld l . ¡·· pampe rit o'" i . T o m ada ··o n l e·
leo bj c t i,·n e n Ca b o Pn ln n io . I Ü etubr e 5 el e 19501.

Fu;. 1 J. - .\1"cru u ect es gigmrt e u s 1 G m e l.l (""b oa" l.
T o m ad a co n te leo bj et i,·o en Js la d e Lo b os 1 Seti e mbre 13 d e 195 1 1

-

248 -

�~ (' e n c ue ntr ,_ lll e n la zo na ,o.! ore to d o e.n e l Jn e, d f' ol'lu hre 1] 1, perío d o d11r a nt e el cw1 l , e ace r ea n p o r e e n t e na re~ ca d a ,-ez qu e ~ e a r ro j a n
d c, pe rd ieio, a l ma r. e ~ p ec i a lm e nt e en t ie u1p o t o n ne n t o~o. Se l e ~ w· a l!e rn a ti,-a lllr nt c ··ca m i n a ndo'' ~o ,h r r ! ¡ 1 ~ o l a~ ('Ontr a e l ,-ic n to, p a ra lo
&lt;' u a l a p oy an h s p a la ,; e n el a¡! Ua y h a ten c o n ~ ! a nt e n H·, · 1t e la " al a ,: 1 fi¡!.
1O1 ~- d ejá nd o"e li n -a r d c_o ¡lll t'" p o r un r"¡o:t&lt;' io "e 1n e j a nt e al t¡n e !t a n
¡n -anz a d o f' ll el pr im e r p e r ío do.
Co mo re:'\ llt a do d r la rr· pet Í!' ÍÓn d e l a \-a n rc ~- d e l re t rocc&gt;"o "e
&lt;¡ uc d a a ,-eccs v a ria ~ !t o r as e n la mi ,: ma ex te n,: ió n d e " 'pcrfi c ic .
11(/ cro,n el'les ~ i grull e u s i C lll e l. l 1--" b o a " . " hra si lno'·'- : "p r t rcl
¡! i¡!a nt e '', ·' q uchra n ta lt uc ,:o ""l. Frc rtwnta la zon a d e ~ d c a i"o .•Lo ha sta
oc tuhr e. fo n na m lo e n a l ~ un a , oc a ,: io n e ,: ¡! ru¡o o,: lt a, ta d e 20 in div irluo,:
alre dedor de cad (l\-c r!', flo ta n te" df' lo b o 111 a1 in o. E n 1ir mpo tortn r n lo"o "e ace rca n u1ucll0 a la cos t a ~- ll c:,r a n a pi co te ar r e~ idu o" col oca d o ..; ,;ob re la. o r i ll a. p e ro 110 "e p o ,-:;¡;J llllll ca e n el ;:u e lo .
A ln e n !Hlo ,:e ve 11 inrli,-id uo ,: nni fo rm e uJ e nt e o~ ctH O" 1fi :,r. 1] 1 121
l jó,·e n e,: 1 : r n otra ,- o p o r t unid a d e .• ej e mpl are" eo n ca l1e za ,- p :1rt es in t' e ,·io r e~ m á s c la r a ;; ( ad ult o ~).
D io m ed ea. m!'/a11 o¡)hris T e mm . ¡·· a lh a t ro,:', " p ato ca rn r ro'' ¡ ~- Dapti.un C(lfJ I' II Sis 1L . l !- " p a mpe ro " - ; " rl am e ro" 1 Ee ve n co n fr e c u e n c ia
e n juli o y a¡!o o- t o y se acerc a n a la cos t a &lt;fl ti e mpo Lo rnJ Ento so .
Fre p t/(1 nw p.n ifi cl' tt s ::V(a th e ws !- " r ab ih or ca d o" - : " h ·a¡!a ta ") .
-\p a r e!'c o c a ~ i o n a lm e nt e rle "d e n ov ie mhre a lll a rzo so hre vob ntl o la s i5Ja~ o .• o bre e l fa ro d e C ab o Pol o ni o ( 3 ) .
Ph al(/crocor(I X brasilia11 us b ra silianu s ( G m el. ), 1" hi ![u .-í '' l . _, e \-, n
al !! n n o ~ c j c m p lar r ,; en la ;: i ,da ~ d es de j uli o a o ctubre.
C hion i.'; (l lba 1G m e i. J, !- " p a l o m a e n ca nt a d a", " p a lo m a d e ma r",
"pal o mit a" - : " pi co c,; Lu ch e"' , " p aloma antá rti c a'' ) .
Hcw lt a ;:o r p r e n d e nl e la pr e ~ e n c i a h ahitu a l d e es t a e ;; pee ie t íp i•"a11 1 O ceanite:; uceanicu .&lt; 1 K u hl ) , oc r e pr od u ce e n C eor gia d e l S u r, Or ea da s
d e l S ur. She t land d e l S u r y o tra, i' ln s an tárli ea • y m igr a_ dura n te e l inv ie rn o d e l
he m i,fe r io sur, a l At Já nt it·o n or te. h a sta la latit ud 53 "30' N . '''
S u a bu ndan ci a e n la ro&gt; la u ru gua ya du ran te e l m es fl e oetub re r o in eid e pr obabl e m e nt e co n su ,-iaj e d e nt e lt a a l "' " '- lw t·ia l os Ju ga res d e r ría.
121
Tan lo e . t a fo to grafía eo mo l:t l'i gui ent e fu Pr o n t oma d as e n I sla d e Lobo s;
la s he m os ut il izado p o r tratar se d e e; per ies ¡· u ya eco lo gía e s exa cta m e nt e igual en

a mbo s ~ rup o :; d e i!- l a s.

13 1 [ ~ n ej e mp lar o bl e n id o e n l a h la el e Lo b o s e l ]() d e n ov ie m bre d e 195 1
lit e ha pe rm it ido id e n t ifi ea r esta fr aga ta q u e a p a r et·c e n la eo sta uru gu aya duran ·
le e l ve ra no, a la nwl ya m e h a bí a r e fe ri do e n un trabajo a n te r io r '".
La s me di da s d e l ej em p lar ob te ni do , un a he mb ra j o ve n. 1 N.'' 54 d e l a col e &lt;'·
··ión d e :n -es d el La b ora t or io el e Zoo lo gía d e loo Ve r te brad o s d e la Fa&lt;·ultacl d e H umanidad es y Cie n eia s) so n ]a , sig ui e n te ' :
lar go t ota l .. _.. . . . . . .
10110 ll l ill
a l:!
70S 11111 1
¡·ola
49 5 1111n
ta rso
20,5 mm
c uln1e n
.... . .. . ... . .. .. . . .... . . .
11 6 111111
a nd10 d e la m axi la e n la b ase - . _
36 mm
hall ux ron u ña
79 mm
. . . -.-- . .. e nv e r gadur:1
233 0 m m

-- 2-l9

�- - - -- -- - - -- -

nH','ll e antártica , a la q ue :\IuRPHY 1 ··• a,;i¡r na co m o l ítnit e not·te e l Golfo
d e Sa n Jorge ( -~6" lat. S ) .
Es c u r ioso que su prese n cia e n nu cs l t·a latitud 'q ue no había ~ido
h a~ta ah o ra ind icada po r los o rnit ólo¡!o,;, e ra co not ·ida po r lo,- " lob eros" d e5 d e ha ce lllli Ch o ti e ntpo y co n e l nombre ·de ' 'pa lonw e nca n ta da" hahía d ado o ri ¡re n e ntre ellos a Yarias leye ndas.
Se ,-e n reg ulatm e nt e dut·•·Q te e l im·!ern o e n ¡r nqw,; tl e po co, illdi,·idu os (2, 3, 4, ra ra n·z has ta 8) e n l a,; ls!as E n ca nl a-rb. dPI _\l &lt;!tT O
e I slote y, ocas ionalnt e nle, e n h Is la de Lobo ~ 11 l .
Lo m ás f ree ue nt e tn e nt e fo rm an ¡rr upos de 2 o 3 que caminar; entre los lob os m ar in os sobre ]a,; " l osada,-" d e la o rilla ; e n la isla del
.M arco se ve n tambi é n a ,-eces posada,; so!Hc lo,; ,- é r tice~ de lo,; to n ·eon es gra níticos.
Es t ota lm e nt e blanra , cqn p atas plo tniza;; ) ,;e m eja a cier ta d !,;ta nc ia y tnás es pec ia lm e nte r ua ndo niela. un a paloma dom és tica , l o cual
ex pli ca su nombre v ul f!,'a t· (2 ) .
Larus marinus duminicanu s Licht 1- '·¡rav iota " - ; " g:a yi ota de
m a nto ne¡r ro", " ¡raY iota d e alas negra5" l. Esp ecie rcsi.Jc nl e dur ante lo do el a'iío e n la s c in co islas a qu e ;;e refiere es te trabajo, ani rla (\11
colo·nias importa,nles e n la s is la,; Rasa ,- Seca Y e n p e queiio número e n
las o tt·as isl as.
i 1 ) H e ob:;e rvado ej e mpbr6 e n lo , mb e, d•" ju li o. ap:o,to . :;etiemhr e. 01··
tubre y no,·ie mbr e.
En ju li o 1 ·~ de l % 1 pud e ob tener foto grafía ;; 1'011 te le obj etivo d e tr e" eje mp la r es e n la l sb d e Lobo ;; un indi vidu o d e l o s fotog ra fiad o s apareee e n la fig. 12.
R ec ien te m e nt e l julio 7 de 19.52) rea li cé un v iaj e a la Jsla d e Lo b os con el
Sr. E duin Pal e rm , durante e l r ual e,;te joven o rnit ó l o~o pudo oh tener un eje mplar
que se in eorpo r ó a la eo len· ió n d e a \·e s d el Laborator·io de \' e rt ebrado ' de la. fa·
n rlt ad d e Hunwnidad es y C ie n .. ia.&lt; ron el N." S3, n ryns me dida s so n la " ,iguient e-:
lar go total
-100 mm
a la
..........
2-10 mm
cola
............
11 i
mm
ta r~o
......................
:39 n1111
f·uln 1en
21
lllBl
pii'O co n e&gt; tu..lr e . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
~3, .) n1111
hallu x t•o n ur1a
.........
) .).:&gt; nnn
d edo m edio 1·o n u ri a
Hi5 nrr11
~nverg:arlura

...............

7] O

Btlll

La s af in idad es d e [hio nis han ,ido ex te n :; am en le di ;;e utida s de ~ rl e e l traha.i o
d e K1nnER. y CO L ES 11 y ha :--irlo ,·inl'ul ada ;\ var io :-- g rupo ~ (lift&gt;n• nt c~: actua lm ent e·
&gt;e le eon sid e ra fornr:rr11lo una ; uperfamilia e:; pc cial , C hionid oidea. rl c nlro dPl or·
den Charadriiforn res. e ntr e lo ;; Thino!'oroid ea y e l ., uborrlen Lari .
12) Sob re e; la ' ·pa loma l' llca rrtada''. a la I' Ual cl Phc su nombr e la isla E n ·
ca ntada. exi,tc una v ieja s up e r sti .. iórr e n Lr zona de l Cabo Polo rri o. qu e &gt;e 11r:nr·
ti e n e lra i'ta hoy in :dt e r:rrla e ntr e nrrr c lro s d e l os lr:rhit anle&gt; d e lo' lu p:are,; próximo;:
Se llama a Chioni.; flllm " paloma e u .-antad a" porq ue &gt;C 1-ree que v ive eternam e nte y ;e 1·o n s id e ra que lo " ejemplar e~ qu e '" ennre ntr:111 a hora en la j,] a E rr ca ntada son lo s mi ,; mo ,; qu e había lr:H·e m ás d e 1·ie n a rio s. d es d e euando r e mon tan la s primera ; r efert' nei as.
Se admit e tambi é n q ue ,-e rla, al prinripio d e la matanza d e l obo~ tra e suer·
te y" que ma~.ar una prorlu1·iria e l fr·aca;o de la za fra o la mu ert e d e alguno de
!os fa e ne ro s .
E ; ta ley e nda, qu e m e r ef iri ero n alguno s lob e ros de la zona durant e lo o in\'ierno s de 19 30 y 1951, lr abia sido oída a fin del :; iglo p:r,.a do por S tEtmA y StERHA '"
1

250

�La nidifi c ;.~ c ión co mi e nza e n a¡!O ~ to y e n ;:c ti c ndn·c ll e;!:a a ;: u apoi!eo; durante l a seg:unda quince na de ;:ctiemhre co mie nzan a eclosionar l os pi c hones.
En las !,da s R nsa ,. Seca lo;: nid os, qu e ,;e ,·e n p or eP:ltc·n rf'", son
rlepr c~ ion es sobre la a i:C wt , sob : e la t ie rr .:¡ ,·cge t &lt;~ l , e l pasto o la co nchilla , qu e prese nt a n un escaso ta piz d e al~a s, i!ra mín eas, Purtulant o
plum as.
E n la s is las de l ~ l areo y E !l c ~1 nt a d ·.! se Ye n muy po c o ~ nid os, todo ~
con st ru ídos sobre h c ndi'd u ra s e ntre Li s r ocas, e n unos e a ~o" t &lt;1 p1z afl os
co n al¡!;as, e n otros co,n pel o de l obo, en o tros co n plumas o co n un a
m e zela d e l os mat e rial es indi cados 11 J.
E l núm ero d e hu e vos e;: d e 2 a 3; e n a l)! un os nid os se e n c ue nt ri.l n
dos hu e ,·os normal es r ¡·,·¡o atrófico 1fig:. 13 J.
Larns rudibundu.s ma culi¡J(&gt; nnis Li c ht , ( - " ¡!aviotín" - ).
Se e ncue ntra durant e todo e l al1 o e n J.a zona: no anida e n h s
isla s s ino e n los baií ml os y lapm as próxima s a la costa.
S te nta hirunditW CNt L ess, (- "c aj e tilla" - ; " ¡!o londrina d e m ar" J.
Es co mún durant e todo el a ií.o: no anida e n es tas i s la ~ . Sc¡!l·:;·¡ refer e nc ia s forn1a ¡!ra nll es colonia s d e cría en la::; islas d e la Co ronilla
y e n los baiíado s próxin10s a la co::; ta.
H ae mato¡ms os tral egus durnford i Sharp e, 1- "contrama es tre"- ;
"os t re ro" 1.
que e n su, A pu11/ e8 para la G eografí.a d e l Opto. d e Na cha ( 18%) , s in sos pee har qu e
la 5up e rstiri ó n tuvi ese una ba se re al , CS tTihe:
" Enr a ntad a 1 1s ia ) .
Lo s habit an! es d e la co sta , sobre todo los lobero s clan
'·d e es te no mbr e una ex p li cación supe r stici osa: Dice n, y prineipalm e nt e el eapa .. ta z Cru z, qu e hac e mú ; d e m e dio si¡; )o qu e habita e n aqu e lla isl a una pareja d e
" paloma s blanc as. 'y da e l j e fe d e los lob e ros tal signifi cac ión a este re lat o qu e,
" habi.e nd o e n c ierta oca sión uno d e s us s tiiJOrdinado s cazado un a d e la s pal omita s,
" hi zo;c la so ltar te m e r oso d e qu e la p r is ió n o mu e rt e d e la aveeilla fn e&gt;e ea usa
" d e al guna J esg ra c ia". (E l capataz C ru z a qu e se r e fi e r e el r e lato e ra abu e lo del
ac tual rapataz .J o"; C ruz ).
P o&gt;t eri orrn en t e GnA-: \n A 7 en l? eseii " 1-/i.&lt;tó rico De.&lt;cri¡Jti va d e A nti¡nw s .' · Mo·
d emas supcrsticio 11 es de l N ío d e la P lata f l H96 ), di ee:
' · [ ' na pa rej a d e pa lo mita s bl a n ras habit a d e a nti guo la I sla En•·antada, a qui e n
" hari a n la s onda s d e l A tlúnti .. o, junto a Roc ha , e n e l Ur u gua y. lVla tar, apri, ion ar
o h a('e r dario a un a d e la ~ inot' e nt es i:o: le1i as ~olit a ri ns d e las costas oceú nit ·:u;, aea " rr e:n·ía de sep; uro un a fa lami dad. una il{'8-p; rat ia. a la qu e nad ie natur;dnl e nt e
" quit'rc ex po ne rse. P o blada s d e l obo&gt;&lt; marino ,; la s isla' d e a qu e ll a r eg ión , ;.q ui é n
'·mejor qu e "" co n sta nt es hu és pedes, los lobPros ( eazado r es d e lobo,) ,abrú n l o
'·que ¡1:rsa e n e lla ;;'? Pu es Jos l o b e r os so n qu ie n es r o n nrú s p c rs u:lf'ión t es tifi .. an
'· qu e la l s la Enra nt a da lo estú e n el'erto. La s ete rna s pa lom itas blanea s, cn lre o! ra s
H

" rn a nif e::" lal'ion e~

d c rno:-; trali va~

d e Ja

cx i ste n e ia d e un c nt'ant o hi en a

la ~

(' Jara:-.

" Jo puhli .. :rn".
E l lr:r ll az¡:o d e C hioni.&lt; alb a e n la ii' l:r F: n, ·:rntada e i,; la , ve!'in as rea li za d o por
no ,o tr oo nru e, tra qu e la,; leye nd as te ní a n h:r ;;e real.
La o b,c rY:I t'iÓn d e los lo b e ro s d e un núm e ro d e eje rnp la re,; igual o p:rref' ido
r tr:rvé, el&lt;· los aiio;; e,; lo qu e ha dad o lu gar a .la ne e n r· ia d e qu e so n oie mpr e
las mimr a,; y d e qu e ,·in·n ilimit ada m c nl e.
La nr ús pro babl e ex pli .. a eión d e l nrím e ro r edudtl o &lt;l e ej emplares es qu e la s
prim e ra ,; qu e ll e gan :r !':rfla islote a prin e ipi o del in v ie rn o impidan, ex pu ls:índolo s,
la arribada d e otro s individu os a l mi sm o te rritorio.
( ] ) Es tos nido s est¡Í n e n pl e na zo na de habita!'i Ón d e lo s lo b o&gt; ma rin os y
~;; difí..il explit'ar se eó mo n o so n d estruid os por e llos e n sus pa saj es.

-

25 ] -

�Fu:.

12. -

Chioni.&lt; alba 1 Gm e l.l , ¡··paloma e n .. antada") . Tomada
te leo hj c liv o e n la ;, la d e Loho s. l ]uli o l+ d e 19 51 1.

Fu;.

13. - Laru.&lt; marinu.s domini ca llll.&lt; Licht.
¡'·gaviota de ab s negra ,''¡ Nido
ron do s huevo s normal es y uno
atrófieo. ! I sla Ra sa. 'e ti em hr e 20
de 19511.

-· 252 -

&lt;"On

�Co mún to d o el a J-IO e n ~ rup o~ ·de :2 a :20, ,:e~ ún 111i :' ob;;e r val'i o ne:"
anid a e n las i slas Seca y H. a;;a : d e ac ue nl o a infor m ac io ne;; d e l os lob e ros a nida ta mbi é n e n la ;: o tr as isla s.
L o s ,nid os son d e pres io ne;; e n la co nc hilla y e:' pec icdni e nt e e n cone h i lla d e m e jillo ne;; ( fi g:. 1-1· 1. L a pu es ta se ha ce e n e l In e;; d e seti e mbre.
H e \'Í sto nid os co n un o, d os y tres ltu e \' o;; : re sultan 1nu~r difíc il e;:
d e ach ·e rtir, es pecialm e nte c u a nd o es tún sobre n1 e jillo 11e:'.
B elo11opteru s cayellf'll sis !alll(ITOII Oiu s ( \V ag:le r 1 1- " te ro" - 1.
V i,·e e n la s i;;]a;; Ra ;; a ,. Sec a a nidando e u e ll a,:.

Charadriu s sp .
H e ,-i;; to e n n tri a,. o po r t unid a d e;: dur a nt e el inYi e rn o, c h o rl o,. pe rte nec ie nt e;: a e_- te g:é n r ro, d e lo;: q ue n o :"e hizo la ide ntifi c ac ió n c,:pe (·ífi ca.
J1ilv a¡.w s¡1. (- "r h im a ng:o'· l.
Se e n c ue ntra fr ec ue nt e m e nt e e 11 l a ]{ a:; a , d c¡'lll e ,;eg: ún rcfe re nc ia;;
anida . Se trata proh a bl e 1n e nt c d e Jlilv ago chillla11 go ( V ie ill. L
Cora g)p s atmtu s 1Bec hs te in l , 1- '' llllitre' ', ·· c ue r\'o"- 1.
Se e n c ue ntra tod o e l a ií o CJl to da " la:; j,:]a:; , d o nd e 5e alini c nt a f un Llam e ntalm e nte d e lo ho,; Jn a rin o;; 1nu e rt o;;, anida C¡' I h c ndidurai' ;: itu a d as e ntre l a;; rocas ~- e l ,: uc lo e n Pl 1n cs dP oc tuhrc.
Cy11 l'iodf's f us&lt;·us 1Yi e ill l ~- Z ouutrirhia c&lt;tf l&lt;'ll sis 1 P. L. S . :\lull 1
l "(·h in ¡.!o lo" l ;;e c nc UL'IIt ra n co n fr c(' ue nc ia c u la ;; i i' h .~ Ha,-a
::ieca .

.\1 A .\ll F EI{ OS
J\o h e hall a rl o niJI ¡.! l'•'l n1 a n1íf e ro te rr es tr e.
En la i,da Seca p ud e ,·e r abundant e g:ua no qu e , ,-e¡r ún te:; tiJn o ni o
d e l S r. C ruz , prO\·ie ne d e una co lo ni a d e !llll r(· ié l.ag:o" qu e e n c ie rt o,:
pe rí o d os ;:e in :' tala e n e l lu g:ar.
Los Pinn íped os , tn rti c ulalm e nt e Jo,; l o b o:; ntarJn o~ , ,:o n los h abit ;~n t cs Jn á,- ll a m a ti,·os d e la ,: i~ la ,:: Yi,·cn e n la H a~a , E n cant a d a, I slolc ~- del Sl a rco: fa lt an e n la Sec a.
E l "l o bo fin o" ,. e l "l o bo o rdin a ri o'' 50 11 n1u ~ a bund a n tes ,-j,·icud o e n la ac tu a lid ad un o;; 1:2 .000 e n c~ t as i,;la s.
A nd 1a5 c;; p ec ies ,-i,·c n a,:oc ia da s, ,-i n que ,;e p nc dan e,: ta,h lccer zulla , &lt;'O JTc, ¡JO n (l ic ntes a un a u o tr a ei' pcc ie.
E n la i,-la Ra sa , d onde ;;e \ T il ~e n c r a l!n en t c nn o:; 600, ocu pa n la,
o rill a~ .
.En ]a i,; la E nca.nta da 1a lre d e d o r ·de 3.0001 , e n e l Js lo tc 1 dr c d f'd o r dc 3.000 1 ~- e n d Ma rco ( a lreded ol· d e 5.0001 oc up a n, en an d o hay
nJ al ti e nqw t o d a~ la ,: po rc io ne" &lt;l e ] a~ is las, au n l a s m ús a lt a s.
C ua nd o l a tf' nlp e rat u ra ,:e c len1 la" i ~la,: ;;e ,·la rca n ~ ,:c H ' cnto ncc;; a lo,; l ob o;; e n e l n Jar o ('('!'Ca d e la ori ll a.
lfir ou upt /eu u i11 a 1L. 1 1- " c lcl'a n te ... "mo r,:a" - : "c lcf;·,•Jte Jnari uo d e l Sur" 1. Se \T II co n c;cr ta frec uencia. ('JI lo d o, lo, p erío d o~ del
a 1ío. ,:o h rc todo e n h b la Ka ,: a.
Lo 111 Ú, ('O rr ic nt c n H' JI Ie ,;e !ra ta d e eje Jn plan•;; jó' e uf', I"J nor•a,:·.

�fu ;. ll. -

fl ae matopu.&lt; ostralegus durnfordi S harpe 1" ¡·ontramaestre" ).
Nido co n stru i do sobre la eonchi lla d e M _,úlus ' P· 1I sla R a·
,;a, se ti e mbr e 20 d e 1951).

F11:. lS -

Arctoceplwlus austrrrlis IZ imm .) ¡ ·' lobo fin o' '). i Ld a d e l Mar·
•· o, ago st o 8 d e l9Sl).

-

25-l -

�de los Ioheros l . e n alf!llnas oportunidades aparecen también machos
adultos.
Según múltipl es r e fere¡n cia~ fid edigna s, e n una ocasión, ha ce varios aií.os , una hembra de esta especie dió a h1z en la costa del Caho
Polonio.
Leptunyr·hotes 1ceddel/i Le,-son - "foca" - 1.
SJ\IITH ~~ menciona la presencia d e esta especie e n la isla Rasa
en 1921. No he podido ha sta ahora comprobar la ex iste ncia d e eJe ntplare,;.
Otaria flavescens Shaw ( -' ·Jo!Jo común ", ·'Jobo ordinario", " loh o
de nn pelo"- 1. 11 )
Colo nia s de cstn especi e se Yen espa r ci da,; por la superficie d e las
i,.;la,- Enc:¡..ntada , Islote y del Marco y e n la oril la d e la Ha sa.
Aunque, como se dice más arriba , no pu e den se p a rarse el haiJitat
de es ta especie y el d e la s i~ui e nt c, se nota u11:1 111ayor te nden cia d e
Otaria a ocupar los lugar es planos d e la s islas .
Si bien el poco tiempo que he podido p e rmanecer e n ]as islas no
m e p ermitió es tudiar d e tenidament e la ecología y ciclo anual , todo Ince pensar qne el comportamiento te tTitorial, formación del haren y
reproducción son semejantes a la s descript as por mí anteriorment e pa ra la is la de Lobos. ~:.!
~le hct llamado la atención la existencia de haren es o de formacio nes harenoides en pleno invi e rno (ma cho rod e ado de 3 a 1O h e!nbra s con la s cuales co nstitu ye un g;rupo ai slaLlo ) .
Es imposible decir, por el momento, si es to s )!Hipos son verdadero~ harene~ pers istente5 o si son af!ritpa('ioncs casuale~, s in continuid a d posterior.
Durante lo s nt e,;es de tli&lt;"iendJLT y •·nr·ro, cnando el celo es máximo en la s islm•, se ve n sal ir a la .; l" '• nl n.'i p e drei!o~as d e la costa que
e nfre nta la s islas (Caho Polonio , Punta del Canal , Punta &lt;l c l Diablo )
algunos m achos adultos d e esta c~ pccie 1prohahlemcnte rechaz a rlos d e
los lu~ar es de cría ) .
Con cie rta fr ecu encia, individuos jóvenei' rl e Otarin ll e gan a la costa y se internan hacia adentro pot· los mé&lt;l r,n o,;. don&lt;lc dejan sus hu e 1las caracterÍ:5 ticas, o r e montan el arroyo Valiza s y ll c f!an ha sta la laf!Una tle Cas tillos (2 ) .
1.

l 1'
La d e~ ignat·ión qu e en d e finitiva ('O rr e~ p onde a e ~ta e~ v e t · i e e:-. 1not ivo
d e &lt;'On trov ers ia ; he pre fe rido ,eg: uir ulilizando flavescens '""ta t a nto se ha ga un a

re vü:ió n de l asunto .

(2) E ste fe nóm eno se ob,e rva t·on eierta fr e eu e ncia e n Otnrifl flaves cen s y
obede&lt;·e probablemenl e a una altrraeión patoló gica d el compo rtami e nto normal :
e n invierno de 1950 vi e n Monlcvideo a un macho joven salir a ti·erra e inte rnar se e n el C e me1~ terio d el Bueeo ; e n e l Mu seo Oceanog:ráfieo e xi ste un es qu e.leto qu e eo rre,: pond e a un ej e mplar obtenirlo ,~ ivo e n e l Río llruguay, fr e nte a Sa lto, a má s d e SOO Km s. d e s u habilación norm a l.
Ya Fir. U EIRA '' había llamado la ateneión sobre la penetraeión d e esta espec ie
por e l Río l lruguay 1~:"1" Carm elo.
H ~&lt;~MILTON ', refiri é nd ose a esla mim1a e:&lt; pec ie e n ]a , i sla s Falkland, afirma
qu e e n a lgun as oportunid&lt;!d es se ven individuo s a rr.á s d e m erli &lt;t milla tierra adentro .
La p e netr:u·ión de Pinnípedo s por lo s rí o; " gran d es di"laneia ,; e n el interior

25.5 -

�.4rc loCP plwlu s all slrali s 1Zimmcrrnan n ) ( .. Jobo fino··, ·· lob o d r rlo ~
pe los ·· J.
V iYe e n l as i ~ ]a ,; l{asa , En c anta rla , Ld o te y d el Marco .
El r ebaiio d e e;; ta e;; pecic, qu e fu é m o tiv~ d e un:.t lar¡!a explota r ión (' u yo res ultad o f ué lib r as i lota 1 f' xt e rm ina c ió n, ,;;e e n c uc1;1tra ah or a d ecidida rn e nle rec upe ra do ( ] ).
En ti e mpo bu e no ~ e e ncu e ntran e je mpl a rc;; e n toda la orill a d e
la s islas; d u r:.tnt e los te ntporal e:; ll e¡!an a oc up a r todas las zonas d e
las islas in clu:;o la s tnás c l e ntda ~ .
Con ti e mpo caluroso una bu e na part e del re baiio :; e ,-e e n e l a¡!ua
f ornH~·1do " nub es"; los qu e qu e d a n e n ti e rra se re fu¡!ian e n la,; zona ,;
inm ediata s a ]a,; orilla s o e n la ;; cu e vas qu e forman lo,; hla'qu e;; rl c
granito.

En el período d e c ría 1 no,·ie m b rc ,. d il'iemilr c 1 alprno,- r·r nte na·
r e,;; d e ma c hos adultos he ridos sale n a la co,; ta ro¡·o,;; a del C ah o Pol onio, que qu e da conve rtid o e n un re fu ¡!;ÍO ri P llla l' ho,; a nál o¡!o al r xi -' ·
Le nt e e n e l extre mo N de la I s la d e Lob os.
El exame n de l conte nido e~ t o ma c al d e l O c j e mplare,. de ei' ta c;;pe ci c capturarl os e n la isla En c ant :~ da e n octul11·e rlr "19.SO mo;; traro n
,-arios pi ('Oi' d e Ce falóp o do;; s tn di ¡!e rit· ,. u11 :~ lntn rl a nl e líquid o
a ma r·illo.
del

('O illÍn e ni C !JI" U \ 'OC:a p a riÍ t'U fa r ~O rpr c~a al p rc~ e nt ar :-- t' a r: e r ·Oil :l ::- f! I IP ll li iH 'a ln
:h a n v i ~ t o y :-- u s a p a rit · i one~ e:-p o r úd i t' :..l:-.. j unt o eo n la la nl ::tE" Í a. ha n rlad o o ri ge
n ~~

div er :-O.OS rnit o s:
L :1s esp eeie :-: de Ü t'ca ní a habrían ori g inad o

f' l n1it o ,]e l .. h un y ip '~ . m o n:-t r u o

te mid o por l ~;; tribu ,; ri e l int e ri o r d e A u stra lia.
1
F'ALK 'I Eit
c~ e rib e lo ~ i ~ ui c nt e so br e P I ~ ·Ya g u a rú " . ntito o ri gin ado ('0 11 to d a
pro babilid a d po r eje mpl a res e rra nt e, d e Ot aria lllll ·e~ce ll ':
·' E n mi prim e r v iaj e ag ua s arrib a d e l Par a n iÍ . el ;1 ño 1 i~l. r·o n e l ohjeto tl l'
"' ··o rl a r ma &lt;l c r a, e,;o qu e m e lo a ll a h ~ , ..,,...a d e l b o rd e g rit a r o n lo s i n d ios: '1 ag:uarú .
"y al diri ¡r ir l a mira rla Yi un a nim a l d e ,.·o mu na l. e n e l mi m10 in sl;1nt e qu e " '
' · lar g ab ~ d e l bord e a l r ío: '" " ·' n o m e a lt- a n zó e l ti e mp o pa ra po d e r exa m in;~ rl •&gt;

' · e o n d e te nt·i ó n".
" ~e ll an1 :1 yag u a rú o )af,!: u a rui g; h. q u e e n b
.~ d e l ot g u :J. L o:-~ in d ios di&lt;·e n q u e e s ta n gr ande

le ng u:1 dP la ti e rr a :- ig nil' ira ti grf•
11n burr o y e n s u fo rm a :-- i '
' · par c &lt;·e a un lo b o d e l rí o o n u tri a desro mun a l. co n ga rra ;: a fil ad;¡ , y ~ -o lmi ll'''
'' d e l!. ra n fu e rza; las p ill a:- t·o rt a::_;; y p; nl t' ."rt~. t·e r da larga y ú~pe r a y la fO i a l arg :t
•· d e rn &lt;iy or a rn enor . L o .... e:-: pailul c:-5 l o pint a n d e o tra m a ne ra en pa rt e, di ce n q ue
·· ti e ne calwza la r ga, nari z af i lad a 1'0 111 0 la d e un lo b o ~ o r ej ~ ;: ¡ura rla ' y &lt;l ura s .. ."'
nHH O

..... , ie mpre lo f' IJ&lt;· ue ntra n en las inm e di ac io n e;; d e l rí o. 1'e had o ,o bre e l bor d e .
.. d e,; d e d o nd e al m e no r ruido ;;e lan za al ag ua " .
( [ 1
Aunqu e la po l,l;..- ió n d e la, i, la, e;: tu d ia tl a ; e n c; te trab ajo var ía &lt;'1101"·
m e m e nt e de un dí a a o tr o y n o ,e h a rea li za d o to d a v ía un ee n ,o d P lw re ne;. p ll t'·
d e clar se la d e 9.0011 1'0 111 0 1·ifra g ro se ra m e nt e apr ox im a d a d e la map: nitu d a t'lu a l
d e l r e ba ño de A rcl oce ph alu .&lt; e n lo,; g rupo; ele T or re, ' de Ca,t ill o C ra n dt' .
E n lo ;, últim o s añ o; de l , ig lo l"' 'a d o y p rim e ro ,; ll e l prc ,;e nt c ;e r ea li zaban
e n la zo na m a ta n za s pc l;í¡: ita de A rdoc e phal us 1·o n r humb o,; &gt;e gún rdcre n 1·ia.
fid e tli g na s h asta 1918 to d a \'Í a a p ;~r e rian m ae ho; Yi e jo; 1·o n e hum bo s bajo la pie l.
La m a tan za ' o bre la ; is la ; ll e~ó :· n un a ocao ió n " nt;Í , d e .) .000 e je mplar e.-.
E ntr e Jo s a ii o.; 191!!) 1922 e l r eba ti o e; t u vo en e,ta zona re du cid o a la mí n im a

tn ag niLu d a lca n zad•' y e n ~e ri o p e li gro de de:=;apa r it·i ó n . f ut- e n e:- te per í odo q ttc ' i:-: it ó l as ]:-: las s~ li T II :! l " fjll f' C:- ITihi Ó lll&lt;Í ~ ta rd e ::_;;o br .-• lo:-; r e b a t-!0 :" de l o b o~ lll ;l l'ill o:-

d P cst;" is la&gt;.
A fo rtun ada m e nt e. de, pu é ; d e c,o, :1110, 1 ~ m a t; •n za fué r rd ue id " po r \;t ri a d ;~ ,
c · in· t t n :o; Lin c· ia ~ y el r e h ~úi o ·ha r c l·up e ra d o pr obabl c111 entt_. tod a :-:11 nt ag nilutl p r i tn iti\ ;1.

. . 256

~

�BIBLIOGRAFJA
ANOXL\IO. - Co rto y verídico r elato d e la d esg raeíada nav eganon d e un buque
de Am sterdam , llamado el "Mundo d e Plata " . . . etc. (Traducción d e la obra
alemana rea lizada sobre la ba se d e l diario d e navega t"ión de H e inri ch Ottse n,
co n una introducción d e P . Grou si'ac ) . Anales d e la Biblioteca ! Buenos Aires).
~- pp. 272-~89. 1905.
C.IRCELLES 1A. i - No ta s 'obre algunas ave s antártit&gt;as . El Hom ero . 4. pp. 82-83.
1927.
DE MARIA 11. ) - Geograf ía fí siea y políti•·a de la R e públi ca Oriental del Uruguay para u so d e l a~ e st&gt;u e la s primaria s. Imp renta y Encuader n ae ión de Riu s y
Be cc hi . 76 p ágs. Montevideo. 1881.
FALKNER ! T. P. ) - De snipt&gt;ión d e la Pata¡:onia y de la s partes eontigua s d e
la Am é ri t&gt;a d e l Sur. 1Tr ndurt·ión , anotat&gt;io ne s. noticia biográfica y bibliográfica, por el Dr. Samuel A. Lafon e Qu eve do. Universirl,nl Nacional d e La Plata.
Biblioteca Ce nt enario. l . pp. 1-126. 1911.
FtGLEIRA (J . H. i - Co ntribución al eonot&gt;imien to d e la faun a uruguaya. Enum era ción de mamífero s. Annle., d el M"seo Nacirmal d e Montevideo. 2 pp. 187217. 1891.
" G lli FFHA 1 E. ~. ) -- La República d el U ru guay, 5S8 pág s. A . Monteverd e y Cía.
Mon tev ideo. 1935 .
GRA &gt;;AIJA 1 D. / - Re se ña hi stóri co-des eriptiva de antigua s y mod e rna s s uperstieione s del Río de la Plata. A. Barreiro y Ramo s. 670 págs. Montevideo . 1896.
I·LIMII.TO'i 1J. E.l. - Th e Sou th e rn Sea Lion , Otnrin byronia ( de Blainville).
Discovery l&lt; eports. 8. pp. 269 -318. 193 J..
'' HEI.L.MA Ylt 1 Ch. E . i ; Col\'OH:H ( B. ) - Cata lo gue of Bird s of th e America s and
the adjacent is lands in tllC Fi e ld Mu se urn of Na tural Hi stor y. Zoolo gical Series,
Field Museum of Nat ural l-li storY. 1:1. 1912-1%2.
10
HvotWGHAPHI C ÜFFICE. - So uth America. Ea st Coa st. Brazil Sta . Cat harin a I.
to Río d e la Plata. Sta. Ca tharina l. to Lobo s I. London. Publi sh ed at th e Admiralty. 1866.
KtDilEI\ 1.1 . H. ); CoLES I E.I - A stud y of Chionis minar with refere n ce to its
strueture and sys temat ic position. Bull U. S. Nut. Jlllus. N.'-' 3. pp. 85-Jl6. 187G.
Loso ( M. ) ; RtUIJA\"ETS 1P. l. - Manual de nav egac ión del Río de la Plat a y
sus print·ipales afluent es . 2.a edi&lt;-ión. 333 pág s. Madrid. 1868.
LusSI€H ( A. D.). - Nau fra gios cé lebr es e n e l. Cabo Polonio , el Ban("O In glé s
y el Océano Atlántieo. 21-2 piig s. Imp. El Sig lo liLLstrado . Monte video. 1893.
MIRANDA IF. P. ) - Apuntes de geograf ía marítim a .. 2a. ed ición . 270 pág s. Imprenta de la E sc uela N aval. Mont e video. 1923.
l - 610.
1\hRPHY IR. C. l - Oeeanic Bird s of Sou th America. Yol. l. l ·XX
6-11 - 12~6. lO policromía s; PI.
6 policromías PI. 1 38. Vol. 11. J - YfT
39 - i2. The IVbcmillan Co. Ne" York 19 36.
lG
RoBEHTS ( B. / - The life Cy d e of \Vil so n's Petrel Oceanites oceanicus I Kuhl) .
Briti sh Gra ham Land Expe dition 193 1--37. Se ie ntifi ca l R c ports. l . pp. 141-1 94.
1940.
17
SE IJO 1 G l. - Maldonado y ' " región. ~90 pág s. Imp. El Siglo ilu strado. Montevideo . 19-1-5.
' ' SER\"ICIO HwtWCHAFICO llE LA M·ARl'-"-'· - R e públi ea Oriental del U ru gua y. Atlánti co S ur y Río d e la Plata de sd e Arroyo del C huy ha sta Montevideo . Carta G en era l. D etall e d e Castil lo y Polonio. Carta N .0 lll publicada por el ....... .
Mont evid e o. l 93 i.

+

-

257 -

+

�SER VICIO HulllOGJL\F JCO m: J..\ J\IAHL'd . - - R c p•'• bl ira Or ie nlal de l L-rllf!L"' Y·
A llún ti co S ur . h la rl c Lobo,. Ca rla N." 6 pub li ca da po r e l
N ueva edidón . 11H3.
S JEBRA Y S 1EilllA 1 B. ) - A punl c' para la Geog rafía d e l d e pa rl am e nl o d e Rork1 .
91 pá gs ., 2 mapa s. lmpr e n la E l lmpa r r in l. Ro d1 a. 1895.
SMJTH ( H . M . ) - T he L' ru g uaya n F ur-Seal l sland s. Zoo lop:ica H. pp. 27l -29tL

1927.
VAz FEBRE JRA 1 R .l - Oh ,e rvaeio ne; so bre la Is la d e Lob os. N e t·i.&lt; tu d e la Fa.
cultad d e 1-lllnlflll idades _,. Ciencias . 1Mo nt ev id eo) . N." .J. pp . .1 (S-176. 1950 .
WETMO RE ( ;\.) - A sys le m a li c c lass ifi ca ti o n fo r th c b i rd s o i' th e wo rld, rev iscd a nd a m e nd e d . S mith so nian Misce laneu us Co ll ection . 89. p p. 1-11. 1934.

-

258 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2058">
                <text>Observaciones sobre las Islas de Torres y de Castillo Grande</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2059">
                <text>VAZ FERREIRA, Raúl</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2060">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias / Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Año 6, Nº 9 : p. 238-258</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2061">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2062">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2063">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2064">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2065">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="246">
        <name>CASTILLO GRANDE</name>
      </tag>
      <tag tagId="248">
        <name>ECOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="245">
        <name>ISLAS DE TORRES</name>
      </tag>
      <tag tagId="247">
        <name>RAUL VAZ FERREIRA</name>
      </tag>
      <tag tagId="249">
        <name>VERTEBRADOS</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="188" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="314">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/716cb05ce82d7a05ff0ea778ed60fdd3.PDF</src>
        <authentication>5a13d5e15d51076970ca0a70b5d81d80</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2047">
                    <text>RODOL/'0

T' . TAL/CE

LA BIOLOGIA: I-!UXLEY

11 1

Thomas-He nry Huxlcy: n o rnbre ~- apellido d e un bi ó lo ~o fam o~o .
de rec uerdo perdurable. uno J e los nrás brillant es apó•tole~ d e l rlarwirri ~ mo de la prirrr e ra hora.
Hijo d e qui e n ,;e honra una g:ran nación: la ln g:la terra d e la
E ra ,·ic toriana.
Cie ntífi co de e;;c ;; i ~ l o XIX qu e re~ultara en)!arzado e n é p oca trasrendc n ta l.
Veamos, ¡nim e ram r&gt;lllf', el rnomen\o hi ,- tó rico , en que a c tuar a el
hombre y primara e l sabio.
Siglo 19: cen turia de re t·olurioni'S en radena. Ellas son como Psa"
b a utizada s nnrtarion e" de ios c~t udi osos d e la Yid a: t ran s formaciont&gt; s
aparentem e nte connr!,;i,·a;:, p e ro tran ~ misiblc s. c u cie rta m ed ida . a
a tr:l\·é · d e g:e n t&gt; rar ion c;; humanas.
Revolul"ión indust r ial, ini ciada a mediad os d e l 1700. l a c ual traspa sa su seg unrla etapa h ac ia l8ú0 para culminar, lllllllrlialm e n!e, en
e l pre,o;e ntc siglo.
l~ eL·o!uc;. ó;z europea c u~· o e picf'ntro ?!CO~rcí fic o se ~ itlla e n !n gfa ..
!e rra , el rni s rrro p aís que, e n el ~ i glo 17. const ituía e l f oco d e la mise ria , al dcrir d e Orte)!a y Gasscl. el autor conoc ido rk la " H e b e lión
de las :t\Ia,;as".
El indu strialismo haln·ía d e e rwontrar.. e n ti e rra ;; hritánira s. fa ctores que le confe rirían 1111 dc;;arrollo pujante ~- rc no,·ador:
cap ita li s rno c rec ien te. condiciones socio-polí ti cas y h asta un ci ert o
potencial lrnm ano ,·enido rlr all f' ncl e el Can a l.
En l óR5 . la H e,·ocación d e l E dic to de :\ante;; de po;: it ó e n las p la~· as d e lo~ Condad o~ orienta l es de Albión más d e -W.OOO emi¡!rantes
andJi c iosos. t e nae e ~ . e ru'' r)!ico~, qu e tran sfund ie ron nu e n1 sm·ia a lo"
~l aliYo " in s ularco e n pu e blo,; ~- (' ampiiias.
E l p t·op io Huxlc~· declararía , muclto;; aiío;: rn ú;; tarde, qu e una
gota de ~a n)!re h u¡!o no ta e n la s Yenas bien Yalía ruillare ..; de lihras
e'terl ina s. Los exilados afianzaron su capacidad sobre el in c remento
fabril: cuch illos Y cr i:; tales brit ánicos -entre ot ro,;- o;; te n taron. durante lar·¡!o ti e m¡~o, n on1 hr e~ de la yeeina Fran cia.
S i ~lo 19 también ;:cllado por una rPv olución ciell tífica: e n corto
lap;;o c ruza por la m e n te e recta de nue;:tro;;; a n te pa;: ados un e njambre
de idea" o r iginales qu e cri,-talizan en de;;cuhrimi e nt o;: lumin ow;;.
Conferencia le ída e n e l t'ido radia1 « Pilares v ~on,lruc t o r es d e la cul1 1)
tura in glesa » organizado durant e la última guerra 111111,"dial p o r la «Audición de
la Bu e na Yoluntacl».

�La tradi ció n rac io n a li st a, ahstractiYa. impre¡! nada d e mi sti Cis mo .
ca racterísti ca d e la ce nturia preced e nt e, te nía qu e trocarse. sin tardanzas, por otra alim e ntada co n Ye rnad es e manada;; d e la c ie n ci a Yic ~o ­
r iosa. con expe ri e ncia s o h jetiYa s. La¡; lltJe\-a ;; fu e nt es d e l co noc imi e nt o
i mp o nían su pre dou1ini o, d es!!a rr a nd o los mi ste rios ocultos. Insospec h adas proyecc io n es se alcanza así. Las nu eY as ramas d e l sa b er int e rfi e re n CO n Ja hipe rtr o fi a indu s trial. rna n' rcJad e ra r('VO iu ciÓII int ele c/ 1/a[ e uropea e , s u co nsec ue nc ia . S us pion e ro;; pre&lt;end e n el dominio
rea l del l "niYe rso. E n : re tanta:' di:"eiplina~ res ur!!c nl es so ln-e;:a le n las
biológicas.
E l !,!C nio d e f&gt;as/ (' 1/r d es tru ye para s ie nqHe l os do¡!mas mil e n a ri os
de la ¡!e ne raeión es pontá nea ~- ec h a. simult án ea n1 e nt e. los cimiento:'
de la m a r aY ill osa Ini cro hiolo¡! Ía co n tod a;: sus deri,-a c ion es: nw una s.
aSCJ "' ia. c irtl¡!Ía d e l in¡!l és ,-id c n te: L iste r : o ]¡,; tet ri cia. al fin s in pe li¡! rOs, del h Llll¡!.lro h e ne 1nér i lo. 5 eJ nin e lw e is.
E l berlinés Ko ch d esarro ll a e n su lab o ratorio una ex pli ('ación d e
las e nfermed a d es infecciosas CI I\-o a;r,aroso destino ll c!!a fl o rec ien te a
nu es tros día s. Ot ro ¡!e nuan o. B&lt;:hrin g 1l R5.J a 1917! ~e ría e l c reado r
d e l tratamiento d e aqut' lla s. e n particular ele la difteria. co n los s ue ros
ve ncedores d e l m al. que h a brían d e sa h- a1- a tan'os i nfan •e~ d e l a
asf ixia.
En e l c ampo d e la s cien cias físicas e l ade la nt o es m e nos ruid oso.
pero eYidentc .
Da!ton 1] 766-18.JO 1, CliÚquero in ¡!lés . re ,-iH' la teoría atómica d e
la 111at e ri a. la cua l se i1wo rp o ra e n definiti va, a l pensam ie nt o IIni,-e ,-sal.
H elmh o lt z 1 IR21- IR9-l- 1. en Al cn1a ni a. fu nd a el prin cip io de l a
&lt;'O ibe n -ació n el e la enCr¡!Ía: la pr i m e ra l e y de la tc rm o din ú mi ca. l1a xll"ell 1183 1-1879 l demue;;tra que la luz se conduce en forma ;;em c jante a las onda~ e lcctro nl a¡!nét ica;;. [J e r::, e n lR77. &lt;·ompruel1 a la Pxi ,-tencia. e n e l e~pac· io. de o n da• e léc trica ;; el e alt a frerue n('i:J con lo;;
&lt;"ara!'tc re ~ de l o~ ra,-o.;; lui11inosos.
Pa r alclame n tP. la ;; r·it·ncius sn ciull's ~e ('Oll~o lidan ¡! rac ias a Aup1sto
r.om t e 11798 - 1R57l ~- a S ¡w n cer 11821J -J&lt;)031. ~ace l.1 A ntro po lo¡!Ía
(·on Prirlwrd 11/R(j - 181B l ~ - ¡;;_ Bwllt''/ - Tylor 11832 -1 917). La P;;ico lo¡!Ía ;;e independiza hal'ia -1870. La Fisiolo¡!Ía experin1 e ntal se afia n :r-a co n ol ro ¡!enio: C!a!ld io Bf'rnard ~- con l'avloL· ,- n1u c h os otro&gt;'.
Pero ni n ¡w na o! ra doct ri n ;l más t rascc ntl f' n te - e n el ic h o períotlof'O iliO aq u(, lla d e la evol11 ción orgánica o transfonni.mw de la s es¡wnes.
La di,·e rsi d ad infini ta del mund o ,-i,-ie nte h a bí a te ntado a l os
ho1nbres un a ex pli cació n de~d e re1nota anti¡!ii c darl. Se e nfrentaban ya
las dos teor ía s see ulare;; v difíciln1 e nt e l'Onei liahl es. Por una p a rte.
e l Jijismo: la i nnJut a hilid ~rl d e ]m, se res desde e l o ri ~e n de l a C real'ió n di,-in a. se¡!tÍn la re peti d a Ye rs ión d e l Gé n e~i.;;. Por la ot ra. e l
•'vnlll cioni:&gt; mo, es de c ir la ad mi sió n d e un ca mbi o ¡!ra du al d e los
~e r es a traYés d e la s dil a ta d as e dad es g:eológ:icas. Ent re l o;; prec ur;;or e,;
del e ,-o] ucion is m o se c ita a los g:r ie¡!OS An.txi lll andw d e )1ilcto y
Xenófa n e:;. El ah ue lo de la te01·í a fué. quizás. En 1pé tl oe le;;. Ari;;tút e Jes res ult ó e l profeta a l ad mitir. ;; i¡! ui c nd o un prin c ipio ¡! Uiarl o r.

-

200 -

�una esc ala qu e Ya d e l o~ or¡ra ni ~ m os infe riores a lo;;; supe ri o res, Ag ust ín , e n el si;do IV d e nu es t ra Era , y Tomá s Aq uino, e n la Edad
Me dia , se aliaron a ella , ru e diante una nu e va int e rpre tac ión d e las
Esc rituras. Los humani ,. tas d e l R e nac imiento mu e;;;tra n la influ en ci a
irH'ont es taiJie d e l e 1·olncionis ruo . Vanini no ta la;; se m e janzas e nt r·e
los monos y e l horubrc. La Inqui sici ó n le hace pa¡rar su a uda cia.
V anini fué qu e mad o viYO e n T o losa.
E u el si glo 18, e l m e ntad o naturali sta su eco Linn l'o, s ur¡ría en
!a secu e n cia cron o lóg ica com o el ¡renio fijista. D os d e sus máxim as
lapidaria s fueron: "exi,;t e n tan :a;. es p ec ies como sa li e r·o n d e l a:' mano;; de l Creado r" y '·n o h a ~· nin¡rnna es p ec ie nu e 1·a e n el Planeta '' .

Buffo n , tan eximi o lit e ra to co rn o pre;: ti ¡rioso c ie ntífi co . se r·e n ' la .
e n ca ruhio. al final d e " u ,·ida. sólid o t ransformi s ta. pe ro s in ll egar
- po r razon es arnhiental c~ - al fond o de s u pe nsa r.
fund a srr di sS u co urpatriot a L(/fll(lrr l.- - con m eno,; rese r vasnrtida doc trin a d e la influ e nc ia d f'c i:' i,-a del nwrli o ,- d e la tr a:' rn i' ió n d e los carac!erf' s ad quirido:'. O ~ ro fran cés, r: u v i er , a dmit e Yar ía ~

(' r ea('i one~

~nce~ i, · a ~ .

Por fin. :'e prese nta e l prota¡roni ;; ta rn úxinr o. C (lrlos- Robl'rlo
/)(lnf'in ¡ ]809- 1882 1. ' ·p a p ú Dan,·in'' . el de las lrr e n ¡ras barba s y rostro ~oc r át i co. e l Yf'l'dad e ro ca mp eón rl e l os p o;:t ul ado,; que h alnían
de rebotar por tod o;: lo,. úruhitos d el e:'pac io y d e l t ic rnp o Y ll egar
lt.r,-ta no,ol ros 1'0 111 0 e l tan dc l1a tido darwinismo. co rre¡r irl o. a ta cado.
n ega d o. c nrpc ro: s Í 1' 111f i rl' 1'11 pit·.
Darwin - naturali ;: ta de \·oca&lt;'iÓn te mprana ~- ,cg ur a-- reali za. a
lo,; 22 a ii os. su mc m oralde ,·iaj c alre df'd o r tlcl rnun do e n e l " Beaglc" .
Du rPnt e un lu "tro e l aro·onauta :'e e nfrenta a la farrna l wte r o~énea ,.
cx ót i.ca de i ;: la ~ pe rd i d~ts ~- co nt i ncn te¡; e x ira iío,: . Ll ega. i n ; lu w. ~
1cc·u J-rc r - &lt;'0 111 0 ,:p ,:a h e - pa rt f' d f'l tcr ri'ori o u r ugua ~· o. S u :'agacidad
df' o h,:c n ·ado r ,ah e a ti ,:har .-:c lll e janz .t:' ~- difcr(':l c ia;: ;: rr ; ilc,: e ntTf' sc rc"
,·in1,: ,- fó;:ile s ,. la gra dua&lt;' iÓn de la;: c;:p e c ic=. Y ueh·c a "u p atria
clc;,;ncí d o de l fiji,;r no ~- I'IJJ IIi a nd o otra:' id ea,:. La lec: rrra rlcl lih ro de l
fr illrlador de l maltu , iani;:mo le in oc ul a un h ec h o ;: rr ).!c rcnte: na cen
&lt;'O n,: tan :en Jent e m ás indi,·id uo, qu e ]o;: qu e pu e cl c n ~o lll ·cy i,· ir. Pa;:an
20 a ii o,;. D a n \·in h a aetl Jn td ado un caud a l i rnp re;; ionant e d e pru e bas
en e l ctn·.-:o el e inYcs ti ga c io ne,: prolija s ~; m e di :a rl o h o nd amente e n su
retiro d e! Condado df' 1;..:e n i. D a a h!z. en t o n ce.~, l a inrnortal teo r ía de
~~~ do&lt;"um e nt ada publi cac ión. ·'E l origen de l as c;; pec ie;:' '. e n la c ual
prim a el concep:o de la lt 1&lt;· ha por la exi ,;tene ia . la ,.elecció n n a tural.
la whrel' id a de l m á, apto ~ la rm1cr:e del mú~ d é hil. L a tes is e r a
il rrrn ina ntc. per o al rni ~ n1 0 ti e rnp o. c h oca b a co ntra todo lo admi : irlo
por lo,- npo lugi;:t a;: ni,: tian o,: . Ya no se conside raba nece,oarJO m voea r
a l artíf ice int e li ¡!e n te ~ - he n(· fi co para explicar l o,: detall e¡; de la e;:t ru ct ura corporal o l a:' rnarcas prot ect or a5 e n e l a la d e una m a riposa.
·\1 fin. la teo rí a e1·o luti1·a ,:e ba ;:a ba e n !t ech o;: ,. no e n :' U ~es ti o n e:'
me ta f i" i,: m os.
Aú e mpi e za LJ a\·e ntura ina cahada de la má :' g ra ndi o;;a co nce pc·ión IJio!ógi ea e manada de l ce re bro hnm ano: co n l o~ in f' l·it ahl es par-

2Ul -

�1 idario5 ~- ¡·on l r a tli!'lore,;. c n un fárra l-!o tlc Oltlll iOn e,; Ln·o rahl e,.: ,.
d c;; fa,·o ¡·a hl e;;, c r u d a m e n te a Yece,; cx pre,; a d a;; . L a pa , ió n o la fe n o
c;: tá n 5ic 111 p r e au ;;e nt c;; d e l a, con t roYcr;; ia;: . L a di ,;c u;: ió n e n l-!l o h a ci ud a d a n os dt&gt;l p ue bl o. intel ec t ua le,; . c rc 1 e nt e;;, z oó l o~o;; ~- h olú ni co,;,
e rudito,; ,. aficio ll ad o,;.
E l tl a rwini :'luo :'c e n ;;: ran a . necc,; ar ia m e nl e. co n ot ro;; n o ,·e tl•&gt;,.o;;
p r in c ipi o5 co n ten iJ IO r á n co;;. qu c le tra e n a p o 1·o5 o a di c io ne;; . r a lifi ca t· ione;; o rcct ificac io n c5 :
cl alelllú n IT'ei:s 11wnn 1183-l - 19] -11 ei' tah lc cc qu e la;; ct'·lu la;; ¡!C rJII in a le;: ,;on la,; úni c a;; qu e a tc;;o ran e l n1 atc r ial h er e di tari o:
un bc l).!:a. D e l' ries 118 18 - 19351 . tlc;;cr ih c l a,; nlul ac io n e,-:
la pa c icnc ia d c l m o n jc au stría co ,\!len riel 1] 822 - ! 88-l i a rr a nt ·a
a lo;; g ui ,: ant es d e su hu e rta cl ,;e&lt;-rcto d e la;; l cve,; d c la h c rc n c ia :
cl alc ntán S rlll l'II II IL 11810 - ] 88 ~ 1 fo rmul a la d oct rin a ce lul a r :
un n t,o-ale m ún. t •o n Baer 11í92 - J8í61. ¡·onc ibe la le ,- c lllhr iológ ica de la rer·apitnlac iÚH d e !a es p ec ie . rp1 c un trre d u rantr r l dc5:.t rr oll o df'i i m]i,·icluo . l a que c;; tu d ia r a e l c tni ne n le llal'ch-1'1 1 1 8~-l 19191 :
ot ro ).!:t' rm a n o. J 'irchou·, c n 1858. ex¡n-c,.:a " '' aX10 1n a de " o ¡nni ;;
cc llul a f' cc llu !a' '. c te .. e l&lt;·.
Entre t a nto. e l d a r w ini ;: m o. qt tC hu,;ea h a in ter prc l a r lo5 ,- ¡¡ ce,.¡ \ o;: ca mbi o;: d e l ,·a ;; t o Rein o anim a l - d e5 d c e l p ro tozoar io a l ma mífe r on o p odía o h-id a r;:c del h o n1hre .
Es e n e .- e lra n cc qu e i' IIr ).!:C l a [ i ~u r a rlc,; l11ca rl a d c 1111 per,-ona j e
j) ¡¡;;t rc . f'l de JWC:'I r a c h ar la d e ho 1 .
T h o 111 rts -H enrv lfuxley na ció e n Ea lin ¡?: ~ 111 uri ó en Ea,-t h o u mc.
S u Yi d a ,.e cx tcn rl iú e n ! re 1825 y 1895: p o&lt;·o u¡Ú,.: d e íO a ií o,; .
G rad ua d o n11: di co en la ca pi ta l to nrlin c n,;e, a lo,; 30 aiío" o hli!' ne l a Cáte dr a cl c Il i,; lo 1·ia Sat u ra ! e n la " Roya l Co ll e~e o f Sl'ic nce ~ -- e n e l cu al Il uxic ,- ll cl-!a 1·a a on q &gt;ar e l ;:i ti a l d e D cea n o ,. a
&lt;'O IHJ UÍ,;ta r l a Cáte dra rl e Bio lo;!Ía.
E ntre 1806 ,- 58. \- e n t re 1863 - 186í. e n;;c íi a F i ,; i o l o~ ía c n la
'·R m ·al I n ,;t iltilio·n.'.
.
D e l 63 a l 69 e;: profew r d e A n ato m ía co mp arad a c n f' l '· B oy a]
Collc¡!e o f S ur ~co n ,; " d e Lo nrlre;:. ot·u púnd o,;e ,;obre to d o d e in YC•;;t i~ac i o n e;; ,:oh re la 1110r f o l o~ía d e lo:' 1·e r te bra d o;: y a d op ta ndo p11n l05 d e ,-¡" l a cont ra r io;: a l c;;peciali st a O we n .
S us a et i1·id a d e;; d oce n te;: alt e rnan con fu n cio n e,; lt' l' n ica ;: Y acad é mi ca ;:, co n cargo;; e n l a '·Co mi :' ió n p ara e l Fom c nl o d e la E n;;cii a nz a c ie n tífi ca " . e n la '·In ;:pecci ó n d e la pc;:ea d e l ;: alm ón ' ·. cte.
rn o d e )o,; e pi ,;od io.• II]¡Í, :'C ÍÍ a Ja d o;; e n ~ ~~ f' Xi• te n cia - CO III O e n
e l ca ;:o d e ,; u m ae;:t r o Darw in - · f¡¡(• ,. in rluda el Yiaj e rl e .¡. a 1io;;
(e n t re 18-16 ~- 18.) 0 1 r¡ue CIIIJlre ndi c r a, por lo,; !li a re,: a u,;trali a no,c índi eo:'. c·o¡no mi c mbro d e la E xp e di c ió n del C :q lit ¡¡ n Owe n S tan lcy, a hortl o d e l ba rco '·Rattle,; nak e". A l a l'!l e lla d e l mi ;; mo . p11hli ca
;; ¡¡ Dia1·io ~- un a h c rmo5a nwno~rafía ~ obr e " Hidrozoo;: oceá n icos"
1L o nrl r e:' . 18591 . S u 111 e n tc :'e hahía e nrir¡u ec irl o con una ,-e ri c d e
Ya li o5 as eo n1pr o ba c io n e:' hi o l ó~ i cas ~- mo,·iliz a rl o lm e n :r ranaj es d e

-

202 -

�~u

esp1r ttu o ri ~i n a l. La a l'l i\~ i d atl de l esrr itor fué i¡! u aline nt e i nten,oa ,
p r o lo n¡w tl a ~~ f ecunda. En t re f'W' llltlllcrosas pu bli cacio n es Y ohra,.;
d cstaeamo,o l as si¡!uienlei':
"Nuest ro ' eono e i 111 ie n tos so bre Jas eaus&lt;l:' d e l os fenó m enos d e
la na t ura l eza or~ániea". e n 1863.
L n "A tia~ de Üf'teolo¡!Ía ··. e n 186 ~1.
Lecc iones i'obrc A n ato111ía compa r ada. ,obre Fi,.; iolo¡! Ía ~~ ,.;ohre
Zoolo¡!Ía \~ Biolo¡!Ía y Gcolo¡!Ía en difere n te,- fech a,; . También ~obr e
F isiolo¡! Ía e Hi¡!i en e.
"La Ba,;e fí,; iea de la Yi d a '' . e n 1868.
'·A n atotnía de lo,; Verteb r ado,:'. cn 1811 \ ~ de los I n ye r te br ado,.;.
en 1877.
' "F i,-io¡!rafía ··. en ]877. " Princ ipios \~ m{· todo,; de la P al eontología".
"Crít icas \~ corre;; pon d e n cia,.'', en 1873. "A11to hi o¡!rafía''.
P n lih ro sohre c l Filóso fo Hume. en ]879.
Bre¡!CÍ po r la dinil¡.! &lt;WÍÓ!l de la eiPnci &lt;O y cl Yal o r educacional
dc l as eicneias na tu ralc.- rn ;nuel tai' ol1ra:':
"Cir rw ia , •·nltu r a ,~ o' ro" en,;a\ o,; ... e n 1881.
" C ien c ia ,~ tradic ión ni • íiana'".
' ·Cirncia ,~ l r atlición IH' ll :C &lt;I. ,.
"C iencia ,~ Educaei ó n"".
'· E ,·oluc ión ~- é l in / ·. Pn l B93 .
'·Educación l&lt;;c nica .\~ o t ro&gt;' cn,-a\·o,;''.
.
En 1893 · 1894 i mp rimr nna colPceión dr '·Ema~~ o,-", en 9 ,·olr';.
mcnr,.. Su, j lr!!!orias cicJJt ífica,.; f11e ron tTCO¡!i tlas por lo' Profr,.;ore:'
l( o r ~ tf'r :~ Lan k c ~:_ c r Pn ' re ]898 :.~ 19 0 2. A_ 1 gu n a ~ de ~ u~ o b ra~ fueron
lntducirla" en l cn¡!t!a hi.-pana. f' nii'P Pllo,; : "La E•l ucación ,~ la :'
Cien &lt;'Ía:' :\'atu r a le,;". " In'ro tlu cci&lt;Ín a l e,; ltulio de la' Ciencia;;". "¿,Son
nutú m a'a • lo,- ani ~na l e , .. '?. ' · C onfin e~ en&lt; r f' el H.eino Ve :!Pta! ~- el
Anintal''.
L a l, io ;.o.raf ia de IL r x]c,~ fu é c ;;nila por ,;u hijo Lt&gt;o n ardo e n 1900
y por Yario' au ;o rc:' in¡!le •e&gt;'.
~u r'po:'.t. Enriqnc \a -Ana. f a l! ec i&lt;1a en ·191 ~1, qu e ,.;r tletli ca r a con
(· xi io al cL!l t iYo de la lite r atura ~~ la poc;;ia, e;; ~111io r a, atlemá ... tl t&gt; 1111
Yoil11nen 1ji u la do " -\ forismo,.; Y re flf'xione ,; :'oh re lo,.; e;;cri to,; de Thoma ,;; - TTenn~

.

I-Inx]c ,~ '·.

.

En 1900 fu t~ c r i¡!itlo en holll enaj e a e;;tr ,-,;],io 1111 !110ll1111H'll ! O en
Lond rc;; ,~ en 1902 olro e n Ealin¡!. ,o u c iu tl arl natal.
E,;cri to rc,o de r enomhre han coniC!I tado '' ' ,·olum ill o&gt;'a producción
1'1ilt11 ral ,~ (' icntifi ca. Hick;; (1¡:- tJj ¡-ó 1111 libro a " H ux le\· como c ient Í·
fico y fi l·ó,o[o" 11902): Thonqo ,.; on el ,;uyo a '·Huxle ,· ·~~ la Reli ¡!i ón"
11905 ): ~- }'fac -G i ha r~· a "El epifenomcnismo d e H uxley " 11910 l. To.
dos e ll o;; f uero n etl it a 1lo,- c11 Lontlrc;;.
Pe r o una tle la,; p11h licaciones rnÚ,.; rui d o,;a,.; dr e,; !e h iól o¡!O fu é.
inrl ucb lde m cnle, ;; u " EYidencia de l l u¡!ar tlt&gt; l h olll hre e n la N atur a·
l cza" a p ar eci da e n 186:-t cnal r o a i-IO.'i dei' Jli H~,. d e la p ri111 era o bra de
D a rwin i'O brc "E l o ri ¡!en tlc l a,; Es p ecies". ~~ 8 a i'íos a n te,; d e l a se·
¡! Und a. "E l o r i¡!en d el h o mbre " .
-

203 ·-

�Huxl ey fu é as í. el Jlrllll P T dancinista qu e lan z ó la hipótesis d P
un parPntesco común enlr!' el hombre y PI mono, d e mostrand o qu e
l a afinidad anat ó mi ca de l se m e j a nt e con e l s imio a ntropom o rfo es
ma yor· qu e la exi i' te nt e e ntre és te ,. los d e má s rc pre;;e ntan tc;; de l
Ord e n de los Primat ci' .
En Junio de ] 859, ant e la '' Hoya! ln stituti o n", dcc lar·aha , a re rca
d e l o~ " tipo ~ pers is te nt es d e ,·ida animal ": ... "es difíc il compre nd e r
qu e cada es p ec ie anirnal o veg:e tal haya sid o fo rmada y col ocad a solne
l a s upe rfi c ie d e l ¡rl oho a l a rf!;OS int e n ·al os p o r un ac to es pec ia l del
S upre m o C re ad o r .. . dif íc il cornpre nd e r e~a hipót es is qu e rc;; ulta
o pu es ta a la ;; an a l o¡rías ¡re ne ral es d e la :\aturale za .. .
la teo rí a de la ;; modifi cac io ne;; ¡r radual e;; d e la s e,; pe ci es a nt e riore;; e;; l a úni ca qu e l a fi s iol o¡r ía pu e de admitir ... "
Hu x lev. e l " hull-d o¡r de Darwin " . i'e¡rún s11 a ut o-ape la ci ó n . de fe ndi ó ;; u tes is con ta nt a com·icc ión co rn o ard o r. e n re uni o nei' ,. asa m·
Id eas. Co m o es de inra ¡rinar, a bund a n al res pecto toda c la;;e d e a nécd o tas.
En 1860. e n oc as ió n de la di sc us ión h a bid a e n un mi tin d e Oxfo rd. e n e l loca l d e• la .. So(· ie dad p a ra e l a\·an ce d e la ;; C ie ncia s'· \Vil.
l1e rfo rce, e l e rudit o o b i,. p o d e l a c iud a d. hiz o ¡rala d e un celo o rt o dox o
ma nifi e:' to co lll o co ntradi c to r {] el sabi o. Se di ce qu e. a falta de ar¡.!u·
m e nt o,- ,-e ri os. pre te ndi ó ridi c ulizar la te orí a e n lo qu e se re fe r ía a
la d e;;ce nd e nc ia c u a drum a n a ~- anirnal de l b íp e d o lll!rnano . F ué e n
ta l c ircun sta n c ia qu e Hr1xlc ~· le di e ra una re;; pu e;;t a dura. nHH; no
inn1 e r ec ida :
" Mil o rd . ~ i ~· o tm·ie ra q1r e elc ¡rir mi p a dre e n t re un m o no c ual·
q ui e ra ,. 1111 ho mbr-' ca p az d e e mp le-a r ,- u :'a he r y ,; u e lor ue n c ia fácil
e n a¡r re dir &lt;HJ ne ll o;; qu e co n;; a¡r ran w ;; ,·id as al ltall az¡!O de la ve rrlad .
yo pre fe riría se r e l hi j o d e 1111 lnrnrild e m o n o''.
Cl a pc réde hub o d e d ec ir. e n 1863. en ot r as pa la bra s. q ue ·'e ra
1nejo r se r nn m o no pe rfecci o nado qu e un Adún d e¡re nc rad o'·.
Co nce pció n rw c \·a - lu z e n la ;; tini e bla ~- a la c ual aport ó Hux·
]e,· el po d e r ~- clarid ad d e "11 ex po;; ic ió n. ,.;¡ 1 h a bilidad . ~ u ca p ac id a d
po,; iti va p a ra la co n ! ro Yc r;; ia. :' 11 ro raj e y pe r" c ' ·e 1·a n e ia. a la e u a l eo n·
t ribu yó po d e ro;;a mc nt e para II C'¡!ar al co m ·c nc irni e nt o ¡!e ne ral. So po rt ó
la m a ~· o r v iol e n c ia d el c h oq ue ~- . a " u Yez, Jl e ,·ó co ntraataqu e,: vi c to·
r·io"o" co ntr a ;;u ,. e nc n1i ¡ro,; e n re ti ra d a. Te nía e l te nrp e r a m e n to h a ta·
lla d or d e la ¡ren te d e 5ll c;; tirp e. d e Co ,·e ntry ~- \Vell s :\Luc h es .
Pu e d e con ;;id e ra r;;e a,; irni s rno un o d e l os fund a d o r e;; de l a antro·
p o lo ¡!Ía. e n es pe!'i a l a l e;; tudi a r· la m e did a exa c ta d e l o;; ca ra c:e rcs fí.
~ i e o~. hase d e ,:. u,- o pini o ne;; ~o br e l a ¡re n e al o¡! Ía d e H o m o s(I¡JÍ e n s ~~
d e la h o nrin o lo¡ría co mp a rad a. "U n pe d a zo de c re ta. bi e n es turli&lt;J(I o.
dij o, pu e d e t&gt; nse íí a rn os m e j o r l a hi "to ri a d e l ll!UtHi o qu e mill a res d e
l ibros''.
L a ,·e rrl a d e ra p a te r·nidad d e la teo rí a tu,·o tamhi (· n e n l;l ;;¡1 a r·
rl ie nt e de fe nsor.
E n e fec to, c u a nd o l os a r ¡! um ent os d e Darwin no pudi e ron ~e r rna ~
de b a tid os. l a o pos ic ió n se d e rli eó a ne¡r ar " u o ri ¡r in a lid a d.

�Dos ;ui o~ d e~ pu és Huxl e ~- c~c rihía a un co le¡ra. e l cé le bre ¡reó l o~o
in¡rlé;;, Sir C harl e;; L~· e ll:
" Darwin tien e razón a prop ó~ ito d e la ~e l ecc i ó n natural. ..
E l e nun c iado ,- d c mo ~ tr ac i ó n d e c;; ta ·\-e ra c au,;a' ' lo col oca. a mi
jui c io, e n un a po,- ic ión no coruparable a la d e nin¡run o d e su" predt&gt; &lt;Tsorc~. S u do(·trina no podría llarnarla una rnodifi cac ió n d e aqtwlla
de Lanrarc k. dcl mi sm o mod o qu e no podría co n ;: id e rar ~e la teo ría
ncwton ia na. so brc lo,. ll iO \·i n1 icnto;; rl c lo,; a,;t ros. co mo u na modificac ión dcl s i,- te ma d e Pt o !o meo ... Este irna;!inó una ex pli ca ció n d e
t c.l c,- mo,·irui e nt o;:. Só lo .:\e"·ton pro bó ,; u ncces idad. por la s leyes formuladas ~- por una fu e rza dedu c ida d e los hec hos. Si Darwin tll\·ie ra
~o larn e nt c raz ó n tc ndría qu c ocupar. e n mér itos. un lu ;!a r al lado d e
hombres como HatT c ~- - S i cst11\·ic ra c qui,·o r·ado. por su ,;o hricdad. y
' " SC;! uridad dc ;: us pc11 ,; amicnto,; . d c h e ría co loca r,;c a un ni,·c l difcre nt c d e Lamarck''.
E l di ;:c ípul o, ,-in e rnh a r;!O. ;: upo hall a r ~- ex prcsa r , ~ in a 1nh ajt&gt;,;.
l os defcc to;; d e la tt&gt;,;i;: d e l nla c,;t ro . P o r e jc nrplo. la id ea qu e la,- esp ec i e~ ~o n d e bida .. a una s unra d e ,- ariacionc~. i;! nora e l h cc lr o quc
lo;; produ c tos de eruzamiento;; diferent e;; ,;o n frccucntemcntc cstt;ri!c;;.
~ i la,; t&gt;,; p cc ics t ic ne n un o ri;!e n !'0 111 ú n, e,; di fíci 1 co nceh ir có m o di c ha
c&gt; te rilidad 1nwd c produ c ir~ " ,- có m o de~ccndientcs fé rtil e,- d e ri va n d e
híbridos c,; tt• riles .
Co mo rnu c h o~ biól O;!OS, I-lux] t&gt; ,- - al final d e ,o u f ec unda carre ra
--- d e;dJOnl ó PI ca mpo d P la c iPnc ia para intro rhwirsc c n el d e la fi]o,..o fía c ie ntífi ca. naturalrn c nt e e,·olu e ioni s ta. aportando una valiosa
coo pe ra ció n a l. po,oi ti ,-is iiiO i n ¡.d l-,-. E L proh le rna teo ló;! ico d e h ía i nc hr so
intcrfcrir c n ,; u,; prcoc upa c io ncs d e bu sca dor d e Yenlad t&gt;s. Ar-rt&gt;c ió
('O ntra cl fcti c hi s niO, e l polct e í~ m o. e l ateís rno: conrhatió no la reli;.: ió n ~ in o ~ u ;; pr e jui c io~. llu x lc y - t'· l rni,-m o- ca ract c riz ó su p o~ición
irlc o ló;!ica baj o e l no mbre d e a;! n o,; ti c is rn o. ' ·La re li gió n de h oy d ificrf'. 111 a nifcs tah a. d e la reli;!i ó n de antaíio. c n quc ~f' l1 a ,-uc lt o más
cie ntífi ca. e n qu e ha re nunciad o a l o:'. ídolo,; d e rnad éra o ele pi e dr a.
y adcn1á ,; h ,t comenzado a st&gt; ntir la nece,-idad d e ro mpe r c n pc rlazos
]o,- ídolos co nstruido,- dc libro,; ,- tra dici o nes .. . ,. a amar la rná,.
11o hlc e moeió n d e l homhr·e ... f'r~ c l Pu lt o rl e l o c'o noc id o ,. lo De~­
eo noP irlo . . . E l trabajo int e lcctu a l d e la raza lnunan a ~- d e l a~ im·esti¡!&lt;lf'ionc,; eicntífiea;; con~ i ste c n ata c ,11· lo Dc,-conocirlo ,. rle ll t&gt; \·ar lo
rnú,; lcj o, pos ild c. ;! radualm c n :c. lo Co noc ido. J amá~ c-o rnpl e lament f'
c-o noci do, pc ro !arnhit'·n jam á- eo 1nple tam c nt e dcsconocido'' .
Pcro. por otra pa rt c. Iluxl c ~- . a,oe;!11 raba quc e l pro¡rrc"o moral d e
!&lt;&gt; llltmanidarl dcpenrlía no d c in1it ar a l pro('cso có,ornico, ,; ino d e co nr J,atirlo. El filú,ofo re pudiab a. puc;;. la tcor ía ;! la rliat o r ia d e la ,-ida
so,: tc nirl a por e l hi ó lof!O .
E l c,·o lu c io ni , m o c ie n tíf ico e,- rca lrn c nt c la o hra d e D a rwin y
d c s u e:;c uc la : d c los 1-Luxl c ,-. lo,; \LIIIaec . los Haeckel. d e l bo tá ni c-o
Hooker. dc S ir Jam c,; Hoss. · S in e rniJ &lt;H;!O- al;!tliiO" d e ~ us ~ mul os la
l' nsancharo n has ta ll e;!a r a la exagera c ión. ,- a ,-eces se e qui,·ocaron ,
co mo el propi o Huxl e ~- .

�-~-- -

- - -·-

·- --- --- -

Yi,· ió - COliJO lllllcha~ ~ra nrl r~ do c ' rin &lt;b- ~u,- tr e,; ~rande5 etala in icial del con !IJ a te arduo ,- ,-irtoriow, la ~nce~i,· a d e l ocaso
e incYitable oh·ido. la d e l ju~to r e,-u rginli e nto moderno .
Hoy e n día nin gu n(/ cienr·i(/ pu r•de dejar de :;er e ,.;o/ucion ista. La
si,.temáti ca . la e 1nhri olo~ía, la anat0111Ía. la f i ,iolo~ía , la l'itolo~ía. la
parasitolo~ía , la paleontolo~ía. p o r \'Ías di,·e r;;a;;, pero t'O rJY er~e nt e;;,
uta hlecen que el ea nd1i o ince,- ante e;; una lt· ~- in e lnl' ia hi P d e l o~ ;w res
·.- i,·os ~- que la,; e"pPc i e~ af'luales d e ri,·an de otra~ e xlin~ui~la ,; . La
ge ni·t ica . la ~eolo~ía y la ,; malemúlica;; la apo~· an ta1nhién . Pero la
marcha e \·oluli\·&lt;1 - e n e l hih·a nar d e [o .; miiPni o,olejo;; d e a dopt a1
11na línea red a ~ · ten e r eo n;: tant c :'e nt ido progre,;i,·o: e,; m1 ,;e ntlero
t:-sp irilad o ~- c:tpricho,;o ,oa lpi cado rle meandro~. e habla rl e la ni;;i,
dr•l tra n,; formi;;IIJO . .\o hay tal. ::\adir d ud a de !&lt;t eYo lu c ión . aunqu e
&lt;·o ntinu e iiJO,; di ,;c uti endo su,- múltiple;; cau,;as ,. i'U:; com pl ejo;; Jlle·
pa~:

c:t nl ,omo ~ .

El e\·olucioni,omo pro,;igur pue,; ,u~ d e,;tiiJOi', con 11n darll'ini :'.JII O
111Ú5 o 111 e no,; n1otlifi t'a do a cue;: ta,; . Lo,; e \·olnl'ioni;;las &lt;·ont in úa n Hl
labor y la ln 1cna c,-ti rp e de lo,-. Iluxl e ~- n o ha terminado: p er dur a ~
ln·illa e n el c iclo d e la cie n ('ia ~enuina ~ - la buena liter atu ra . l ' n o lk
, u,; de,-!'enrlienlei' dir ec to,;. J ulián, actual Director d e l Co n;; cjo de la
l ' ne ,oco. e,o uno d e lo ~ 111:Í,; indi ,:cutido;: hiólo~os contemporáneo ;; . adelliÚi' rle p e ni'arlor pro fundo ~ · (',;critor a ltc1 y ,-a,-tanwnle co tiz&lt;tdo. En
w 1o de :' 11,; t'dtin w,; lib ro ,- :'C' de ~er ilw una in: e r e~a n tC' cntre, · i~ ! a im a!!inaria e n : re Tho11Ja~ - H en n· :f 11xle ,- ,- .J uliú n] Luxl c \ . En e ll a ,;e rer 11er;la
,.Ó111o e l ni eto .. a lo" 7 a1:10~ &lt;I P ~;]~d. durante 1111.&lt;1 ~·onn' r :'af'ión f&lt;tm ilíar. corrigió a ,;u ah!lclo reco rdand o - a propó,;iio tlrl cuidado fral•' rno enl re ;;nin1ak;;- qu e lo,. p et·e;; no c 11irlan d e ,;u prulr .
He aq 11 í a l ~11 no:' p á rrafo ,;. del d i ii lo~ o en cue,;t ió n:
"T ho111as-H e11rY 1 re!'ordando 1 : La lucha por la e xi,telwia . "\1 i
a1 11i ~ o Tenny,;o n la re,.t::n ió diciendo: ··la .:\al ura irza roj.t en dien te,
\ " garra:"~~.

Juliá11. E~u parece una ,implil'icación inade!'uada. La inteli ~r n­
cia pare(·c h a!JC' r re p re, c nl;:.io e n Ll eYolu!' ión un pape l tan in qlOrtalllC' C'OI II O la f u erza l1rula ~ ia !'On! r ilnwió n dC' la !' OOpC' ración e,;
tan ~ran d e con1o la ¡], . la C0111pC' iencia.
Di,-tinp:inlu,. ahor a f'nti'C do,. forma s de lu !'ha por la exi~ten (' ia.
radicalm e nte dife rente,-. [ -na 1'&gt;' prinwnlial111 e n te la d el conjunto d e
la C',¡w ci e ('Onlra ,;us ene mi~&lt;b y !'onlra la,: fuerza,; arh-e r,oa:' de la ,\aturakza ,- la ot ra e;; la lucha por el éxiio e nlrC' indi,· iduo,; rle la
n1i~1na C',pecie. E,;ta t'Jiiinw. lejo, d e se r IJenrfi c io,;a. pued e :'C'r perjudicia l".
Y a l final de e. te , a bro.o dialo~ado ima~inario . e l abu e lo Thom asJle rll' \- Iluxle~- - concreta a:'Í ,ou ju, !a opinión ant e el nieto Juliún.
'"S i pudi C'ra enY i&lt;~r un 111en"aj e d e n1i 0poca a la tll\·a. di ría l re,;
e o~as. En primer lu ~ar , no flejéi~ que el ;1\·a ner de la cienc ia di,-nJinu~· a, po rqu e :'aiJC'r e,: poder ,- porque e l ~e~uimiC'nio de l a \'C'nfad
f':' uno d e lo~ in1pera ti,·o,; últilllO:' ~- ete rno i' del ho111hr e. En ,;e~ untlo
ltlt!ar. no pennit á is que la cienc ia , C' din1rcie d e la 0t i(' a. Tu !·poca

-

:206 -

---

�no ti e n e l o:' mi, IIIU" crite rio:' 111 o r a l e~ qu e Lt 1111a. pe ro l o~ d o;; e,.; taJJIOi' d e a c ue rd o e n qu e la r ed i t u d m o ral e,. ot r o d e lo,- i 111 p e r ati,·o,.
human O:' óltimo,; ,- e,.; t ú li;! a da co n al;!o qu e e ~tú fue r a d e n o,;o tro:'.
Finaln1 e n te, ha y la lib ertar!. l n a •l e la , fr a ~ e .- c ,nilai' po r 111Í d e . 1a ~
qu e m e ;; ie nlo Or ;! ull o,.: o e,; l'i' la : "1 -ale má ' . f l Oro el ho111bre, andar

mal en lib ertad qu e andar bien con

,-n rl e ll!IS ...

1-lc rm o:' a fra "e •li ~ n a d e un ;! ra n p e w,atlo r d e la iihre ,- ;! rand e ~­
hon o r a hlf' In ~ la te rra. qu e r e,.;u e 11a ;! ra t am e n tc e n nu e;;tro,.; oí d o,. a;! rad ec id oi' ~ Ll e¡!a ha:' la nu e,.,t ro ,.; •·o ra zo n e,- e ~ pe r a n za do,; . Co n e lla. te r m in o. e"e u c h ai' , la c h a rl a d e e,ta nod 1e .

-

:21)7 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2048">
                <text>La biología: Huxley</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2049">
                <text>Thomas-Henry Huxley: nombre  - apellido de un  biólogo famoso&#13;
de  recuerdo  perdurable,  uno  de  los  más  brillantes  apóstole  del  darwinismo de la primera hora.&#13;
&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2050">
                <text>TALICE, Rodolfo </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2051">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Año 6, Nº 9 : p. 199-207</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2052">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2053">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2054">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2055">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2056">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="244">
        <name>Thomas-Henry Huxley</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="187" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="313">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/ee1f2d8ae3ec73871985e999dcdf4857.PDF</src>
        <authentication>371890ef245da455b16c8a5b9ee9ebed</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2037">
                    <text>TX IS Jl A\ PIC C.IJW ()

El Concepto de '"Partes de la Oración··

1
··-

E~ u n hecho conocido 1¡ue en la s má,- di,·c rsa s le n g ua• el voc ahu lari o ,;e e ncuentra didtlido en clasPs o categorías n·rha1e;., r1ue
los diccionarios sude n con;. ig nar con cuidado: sustanl ivo, v•' rbo, adjPtivu .. . Las ¡!raurátic·as. por su parte, se encarga n tle formularla;;
,- d efi nirl a~ tcórica lii C'nte . La,; llaman p a rtes del discurso , ,;iguien.J o a
los g ram áti cos alejandri rw;;, ~- tarubié n. aunqu e m enos fr ecuent emente parl e s rle !11 orrwión, •e gón prefiere 1a trad ic ión grama ti cal f',-pa iiola.
Fue ron ]o,; filósofos t: riego,., im¡mhados po r ex1genn ;:¡,; cxlra l ingiií;;ticas - necesidad es retó ri ca.• y ló¡!icas l as má;; de las veceslos primnos que en el mund o occi d en tal dirigieron una mirada m·rle nadora ha ci a las formas del l é xico. Pero. ;; i de,.de e nt onces ha;;ta l10y
h a sid o ca5 i lrnúnime la intención clas ificadora . se e;; tá alÍ n nm~· l ejo~
tle bahC!· lo¡:r a d o unanimidad en ln i' conclusiones. Los a ut ores no co incitlcn ace r-en rl e cuá ntas y cuúle,; son e;;a,; cla se¡;. D esrlc Protágoras
:· Pl ató n que hablan ele dos - nombre y verho- h asta Quintilian o
que rl is ti ng:uc on ce. existe toda una serie de posicione;. intcrme1lias.
La hi storin que whrc la term inolo¡!Ía y dcfiuicione5 de las p artes de
Ja orac ión pre~enta Bründal. t· e ~ td t a particularme nt e ilmtratiYa a cerca de l a lr c te ro¡!e ne idad y cnntidad de opiniones que sobre el par t ic-ular se han darlo 1 1 ) . Y el pan orama n o Ya ría si nos trnsladnmos d el
2mplio (·ampo rl e la lin g:i ií ~t i ca occidental que comidera el m a estro
de Cop c nha¡:u e. al 111¡15 rerlueido (le la g: raurática de llna l e n¡! tHI. U n
llll('n e jemplo l o ¡n·oporciona la hi storia de la g:rnmátic a e;; p a Jioh . A.• Í.
Nehrija . e l prim e r prccepti s tn romnncc. reco n oce tli ez parl es d e l a
ura e wn: nombre, pronombre. arl.Ículo. Ye r llO. participi o. ge rundio.
norniJrc parti c ipial infiJJit o. pr-epos ic ión. a!l vc rbio ~- conjun ció n 1 ~ 1.
A lrc.; - n o:n h re. n ·rh o Y partícula- - la.; r c dn cc n Cri• !Óhal tl c

,., 1 Co muniea ció n tla &lt;L! e n e ! &lt;&lt; Ce ntr o Li n u:iií ,t ico de :\ lu nt e vid eo &gt;.' ; marzo
de l ~ S2 . L le 1ra k 1j o fué pre,e nta do a l Yll Con g r eso Tnt e rn at· io n al d e L i n glii , ta,
1L o ndr e&gt; . ] .(} d e se li e mhre &lt;l e 1952 1.
11 1 \ II: GO BHi i 'lrHI. . Ordklo ssern e. ··P a r \" ' u ra tio ni /·. ~tudi e r o,·e r d e ,pr o g: l i:,r e
Kar e gori e r 1Av ec un ré wou é en fr a n ~ ai , 1: C upenha g il c, 1928 .
Pu ed e \·e r;e tambi é n ÜTT O } E S P EH~ E:-.. Th e Philo soplzr o f C rrt 11111111r : Lo n d o n.
19 i8. Fjfth Int¡n c:-:' ~ i on ~ p ¡'tg ::O . 58 y ~ ¡ ~..., .
12)
A 'ITO'IIO ll E N E BHI.J A. G mtn ,íri cli Cos rellau o. ~ aL1111: 111t ·a . 1 ~ · ! 2 : e n la edi ri ón d e J. H. Sánch cz 1 ~I a drid. 1&lt;n l ) . IJ iog . "'i.

�Yil lal ón
Go nza lo C o rr e a ~ 1 ' 1 1. La Hc a l .\ 1·a rl e rni a E ::- p ar-w !a.
]¡a;: ta l a 13'! ed ició n d e su Gra rn út i ca 11870 l . di st in r•:uc nueve:
no rnh re. prononr h re. a rt íc11lo. ve rbo. par t rer pr o. a d ve rbio. prcpo, i e ión. co nj u ne ro n e interj ecc i ó n: de~d c 1870 a 1917 reconoce
di e z. pues r]i,·ide e l nombre en s usta n tivo y a rlj cti,·o: a p a r tir
d e 1917 nrelvc a nueve. por :'t rpres ión del participio. Anrlres
Be ll o. a mi t atl de l s i¡.do pasa 1l o. Ira ~ prolijo ex a me n. admite ~ iete:
.- us tanti,·o, adj1' t ivo, ve rbo, ad,·cr·h io. pre p os ición , conjun c ión e ir .te rj ección ¡ ·') . Rodolfo L f' nz r e conoce l a~ rni ~nra~ p arte~ qu e Bello. au nque a l a in terj e cc ión l a con s id e r·a no part e. ,. in o e quinrlent e d e orac ión ¡···¡ . Anúlo¡_!a cla .• ificac i ón e,:.tabl ecen , p t' ro apoyándose en &lt;li ~tinto
crit e rio. Amado A lon so y Pedro Hcnríqrwz e rf' iía t ' ' 1. Lo cit ado creo
que ha s!a para rnost rar que. aun acerca rle una mi s ma ·len ¡_! tl&lt;l , se
, J i ,;~ a mu {' IIO de hab er log ra d o uniformidad en la&gt;' o pini o nes.
Cab e se iíalar, por ot ra p arte, qu e l in ¡.! iii :' t a ~ cor no Ve ndr~· e,. , B ;.: ll~
~ o t ros sólo co ns id e ra n como cale(!o r ía,- l t·xica~ lo,; ,c rn a nt e nJa s. A
nue stro juicio . .•in e rnlr&lt;H ¡_!O. e l hecho d e quc la ¡JII!abra-m or f Pnw ( pr·cpo:'ición , conj unc ión. e tc. ) no •e a 11n e len Jf'nto lin¡!iií,- t ico d e e mpleo
un iv e rsal. no excl uye qu e f' n c ierta,; le ng; t.a :' posea au to no mí a y ca r ac terf'; d e ve rd a d e ro vocab lo. S in pre!endn. d esde hrc¡!O, e ntrar al com¡·le jo pro bl e ma d e la noc ión de palabra. fJu e aquí va implícito. juz¡!:O
p refc rilJl e e l c ri tf' rio de .l e~ p e r~ e n. ;:e(!Ún e l cnaJ el voca blo-m o rfe ma
no es idé nt ico a los m o r fe m a ~ fJ ue co nsti tu ye n par te del voca bl o 1 7 ) .
A dhiri e nd o a tal po~ición. el lin~iii:;ta bra ,: i kiio :Maltow Ca m a r :t pre , c nt a co mo e jf'rnplo e l ca :-o de la prcp o ~ i c i ó n p o r l u g u e~a di' 1 v l o
mi~mo ca be d e!' ir de la e ~ pariola ) . que no es igu a l a la -i del ¡re nitivo
lat in o lu¡li: aqu é ll a p o ~e f' in dud abl e inrl iv idualirl ad morfológica. pu f' :',
al contra rio d e la des ine n cia latina d e ¡!e niti,·o. no depende de l a
naturaleza o de lo:; caracteres del VO(' ab lo que ri ge ( ·' l . E n latín. e l
geniti ,·o C:' e n -i para lupus, pe ro e n -rw pa ra rosa, c n -is p a ra ovis,
e tc. : la prf' posición. en cambio, no Re lla ll a bajo tal dq1Cn d e rwia. P o r
tanto. como afirnra f'l citado lin ¡!ii i;;ta hra:'i lf'r1o. la prepo,: ición de es
; 111 modelo m e n tal aut ó nomo cuyo ,·al or no de,:aparc ce au nq11 e se
di soc ie nr e ntal11wnl e d e dct e rminado ~ voc a blos.

P ll

131
l.i,·e •wiado Crn s TÓIIAL oE \ Il.l.c\LÚ i\" . Cranuíti ca C o.&lt;t ellrma . .-\mb er c,, 1558;
La Yi 1ia za. ·' 13ihliot e ea Hi , tóri ca de ln Fi lo lo g ín C a,telbna '' l l\1adrid. 1893) .

p:í g. 2+.5.
Go:'iZALO ConnE .-\ S. A rt e d e la len g ua E.&lt;paííola C astei!IITW. Sa lam:1nea . 162 6 ;
ha y e diei ó n d e La V i ñazn . Ma d rid , .1 903.
14 1 A:-; oBÉ S BELLO. Gramátira Cast e llan a. Sa n t ia go d e C hil e . ] 8 ( 7 : e n la e d .
,
d e A. Blot 1 Parí s. .1 928} . p:Íf: ' · 8-23 y 339 .
15) R ooo r. Fo LE!\Z. La o ra ció n y s11s part es ; 1\1 adrid. 1925; pú g, . 5·13-H.
16 ) AMADO ALONSO y P EORO HE:\'HÍQUEZ U B E.~ A. Gra nuítica Ca.&lt;tellan a, l. o y
2." t· ur sos; Bu e no s Ai r es. 193 8 y 1939.
17 J Orro ] ESPER SE:\ . Lan{!lwge; '.l .a imp r .. London, 195 0, pág s. 422 y si¡;,.
18 1 ] OAQ UIM M .n Toso CA MA HA. Prin cí pio s d e Un guÍ.&lt; tica Cera ! ; Rio de
Jan e ir o . 1942. p&lt;Íg. 58.

-

184 -

�Ante lo
Ií&gt;)

cx p t le~to

~ ur ¡!e n

¿, A qué ob e de ce n

natural m ente

a l ¡! una ~

p re¡!ll n !a~:

la ~ di sc r e pancia;; entre lo~ autores al'erca

d e &lt;·11ide~ son la ." di s tintas clase, d e palabra:''?
2\&gt; 1 ¿Ex iste alg ún fumlaru e nlo rea l en la s l enp ra ~ pa ra estah le('er la !'la;;ificación qu e n o, oc upa ?
En c uan to a lo prim e ro. e~ d ec ir. la~ causas de la ~ di :;c repancias.
(' reo que. en ese ncia. pueden re du c ir;;e a do;;: a 1 la s Jifere nc ias e ntre
l os idioma;; qu e en ca d a ca,;o ~e lo m an co n1o obje to rl e es tudi o: ], 1 la
el i,-cr s idad d t' puntos el e YÍ" l a e n qu e l os elii'tinlos autores a poyan la
cl as ifi ca ción.
Parece c,·iden tc la afir m ació n cle E elwanl Sa pir d e que ca ela len~-ua ti ene un e:' qu e1 1H1 propi o. ,- qu e l&lt;Hl o tl&lt;'pcndc de ]a ,. dema rca ci ones forma le.• que f' lla a dmit e 1!l) . Se¡!Ú n M e ill e t ~ó l o exi s t&lt;"n e n
1ealida&lt;l (1os c l a~e~ el e p a laln·a" c u~- a di stirwi ó n es corHLill e n toda s o
cas i toda;; las !c n ¡! nas: e l noruhrc ~ f' l Ycrho 1 111 1. S us Yal o rcs dist intos
~e d e notan r·a:'i sie mpre por pr oce dim ie nt o~ p: rarnaticales . aunque és·
tos va rían ruu c lto de un idioma a o tr·o. Donde la ~ diferencia ,; !'e hace n
má~ patent es es en la o llam a rla s le n¡wa s ri exional e!'. donde Jas palalHas tradu ce n en s u forma e l pap e l qu e &lt;l cse rnpc í'ían en l a o ra c ió n. 1\s í.
por ejemp lo, e n el lat ín, la ·'decl in aciún' ' d e l n o nrhre ;;e o pone a la
"conj u,ración '' rlel Ye rh o. Pero, co mo oh se n ·a el mi smo M e ille t. aun
ron a u ~cnci a de to da fl ex ión , la rJi ~ tinci Ó n de 11 0 1111Jre r \'e riJ o su!J s i:'te
t·x ¡a·c:; ada p o r medios lin ;riiísti ros: "Le fai t d e pla ce r un co mplé m e nt
.r vanl o u a pr i'~ un m ol o11ffit e n c hin o i ~ it in dique r s i ce nr o t est nom
ou ver-he''. Luc,ro de prese ntar o!ros e j e111[llos tomados rl el in ¡!k s, el
-ah io lin ¡! iii ~ t a fran cé~ co n c lu~-e p or ad 111 itir que la di stinción de la s
p alabra~ sólo put&gt;rle rea li za rse d ef ini!iYam cn te e n la oración, C laro
fJUC ta l eo nclu ,.:ió n indu ce a pe nsa r que la clasificación de la s palahras
pe rt e nece al lwbla , y no a la f r, n gurr en el ~e ntid o sa nss urcano , ya qu e
el prop io c rea dor de la ant in o mi a col oca a la oració n e n el car11po
•lcl halda ( 11 ). Pero d eje mos por ahora e~ te proh.le ma qu e nos aparta
del plan !ra :~;ado: mii::: adelante lo retorllarc 11ros para exa min arl o.
Decía q ue. en !'C¡!u ndo término, ]a;; rli~crcpanria s co n respecto
a la d i•tinción de la,- pa r tes tlc la or·ación obede('ían a la f alta de h olliO¡!Cne id ad de l os c ri te ri o~ c lasificado res . Húpidament e e xaminan?
los prineipalc,;. con refer en cia es p ecial al cs paíi ol

CHTTERIO \TOHFOLúGICO . - Fu&lt;; formularlo p o r e i rom a no
Varrón y es. co mo se ri a la Jes p c r~e n , uno rl e los nrú;: in;re ni osos . Toma
cou1o ha .• c lo,- af'C'id cn!es p:r ano at i ca l e~. D e ac ue rd o a e ll o, Va rr ó n
(li s tin ~·;¡ r ía e n el latín e uatro c la ses d e palabra s: n o mbre. co n caso y
l 'J)
( ](1 )

Eo \1 .\Hn S.\I'IR. L"nf!wt¡te; N e '' -York, l 921 , p:í g. 125 .
A. MF.rLLET. Lill fW Ístiqu e fli storiqu e el Lin guiMic¡u e

Gé nérale.

L

1;

re impr. ; Pari s ~ 19·HL p tl g. 1 75.

( ll ) FEIWI!IOANn DF. S A USSU RE . C urso d e Lingiiística General. lraclucción ele
Amado Alomo: Bu e n oo Air e,. lY·l 5. p úg . 209.

-- 185 -

�fin tiempo: ··('rbo, t 'O II ti e nq10 ~· , ¡n ca,o: ¡wrtiri¡Jio, con tiPmpo
cu n ra;oo: ' ¡wrtíru la, .- in tiPtnpo ni ca~o .
Cn e~ quPma similar. pero !Ja,;ado cn Jo, accirlcntc- d e !!:t: nero y
t ie mpo, presc uta Schrocder 1 1 " ) . Tatnhién . pn e,:e tH:ia. p,[p crilt'rio
:';: e l adoptarl o JHII'&lt;I el e~ p a iío l por Y illalón ~- Co n-ca;:. C laro f':'¡ú t¡IIP
t n n ue,tro itlionta ;:ólo l'ahC' di st in ~ 11ir fo rntalnt e nt P trp, cla&lt;'C'" de
:•a la h ra,;. ~- n o c ua tro rotno rJi,tin~uía \ ' an·ón para el latín. La cla !'i fi Paeiún ~e es tahl ccP a"í: nnfi¡!JrP, que ad mit e número y gé nt&gt;ro :
t:e rb o, que po~e c n úmero. per;:o tw, ti e 111po ' motlo: ~- ¡wr!Íf'ulas. que
:-on inYariaiJie;:. 5on el ti e mp o y el m odo, ft~ n rlamentalm e nl f' . Jo.; tjlle
di;:tingu e n Pl n c. r !•o tif'l n o ml11·e. ~· a que el número (';: común a amho;:
y el ¡!t·ne r o no ,-e da e n todo;: lo,- nombres como Yerdatl e ro atTirletllP
I IÍtil, ca¡Ja:;; .. . ) .
Ca be ,t&gt;ii:tlar que a l ~uno~ in c lu~· c n cn la di ,;linl'ión fo rntal la
posi iJi lidad d e a;·ompaíia r la p a labra do' u n mo rfenta-\ ocablo: ¡/¡ , / ore,

lo Io n•.

Sin df'ja r de reco no ce r la ulilidad q11 e e;:tp c rit e ri o Ita te nido para
e l mcjor conoci mi en to d c la na!ural cza tlc la,; palal11·a . . . no pncrlc ne garse qtJc e~ in ~u[icicnte . En efecto: i1np id r di ,; tin~uir palahra~ cOIIIO
e l ac h-crhio. la JH'I'f)O"i c ió n ~- la co njun r· ión , q ue rlc,;cntpE'íia n papck;:
co mplE'talJi e nte di 3tintos : a,imi,-Jno no rlif Pr c ncia el '"'!anl iYo del
a dj cl i,·o.

C RlTERlO U)GlCO -OBJETJ\-0. -- Sq:ú n e:'!e criterio. la- p~lr ­
te,- d e la orac ión ~e co rr e~ p onrlen co n la realitlarl , ignif ica d a ~ co n
la3 rc~pc ct i,· a ~ ca teg:o rÍa3 l óg:ica ;; . A~í. el no tnhre co rre3pomler ía al
co nl'epto d e :wAanl'ia. el adj e ti,·o al ol e cu ;lli rla tl. e l ,·e rh o a l de a¡o l i ó n. c l ad,·e rhi o a l ele modalida tl . ..
Fruto. "ohre todo. del ra r ionali ,mo fran cé, rld ~ i ~lo :X.YlL la
co ncrpció n lol!i c i ~la lti\'O g ran difu ~ i ú n ~- a rrai g:ó hondam e nte en la
1i n ~~¡¡ Í:'l ica occid e ntal .
Pcro la oh3en·al' ÍÚu d e l l en ¡! tW.i~' de;:cu]¡ t·c qu e e l ,-u;:tantinJ pu c dc
~i~n i ficar. ad e más de ~u~lanc i a. cualidad ( hlrtnrurrt, ¡Ht!idl':;; ). ar·r·ión
( lle[!adn , 1raba jo ) . ~ LH' eoo ( raída , dl'sji/P ) , e!C'. : e 1 adj cl i ,.o n o :-ú lo
d e ~i~na rualidad 1 " tuar r::;;ul" ) , "íno tan1hiPn e" taclo 1 " r iu d ad p ro f:(n'~istu' ' ), re lación ¡ ·'hermano,; ¡•ar e cirlo~" ), al'ciún 1 " p ueblo em¡Jn•nderl or" ) : el ,·erho denota acc ió n. p&lt;'ro 1 a111hil; t1 in acl' ión ( descansa ), C:'t a do ( dtterm i?} , cualidad ( nf' gro •a ) , cll' . La;; parte;; d e la o ración, pu e•.
no corre• J'onden a ntOtlo,; de ,.er d e la realidad ;:Ígnifil'a da : la llli~nt&lt;t
rcalifb,l puede .• cr tlcnotaola por distinta" cla;:e;: rlc palal11·a,..: " la blffnf'llrtt de la pared " . ''la pare rl blrtllca'', ·' ]a pared blan qu ea". '·la pared

c,tá b l rt nquertlldo' ' .
ln erilerio anú log:o al qnc no:: oe upa ha "ido so;:tcni do ntotlcrJiamen tc por E rn;:! Ot!o. qui('n. ;:ohr~" la lHl:'&lt;' tl e 1ma conr·e¡ll' ió n t·a11:1¡
L. ::il.IIH OF. llEIL /)i e j.,rmellc C11terscheirfu!l u d er Hetl eth t&gt; ile i111 Crit•ch . 11.
1-tt/. Leip zi¡;, 1Hi l. C i ta do p n r O. Jf'-p e r,e n. Th c Ph' .~olnp h ,· u f Cr amtll flr . pú g. ;;:: .

-

186 -

�te!!;orial 1le la 1·e alirlad ,- :'C!!Úll -u ~i!!nificado rdatiYo. d i~t in!!u c: Dill ~ ­
1 palabra qu e d P n~l a ~IJjeto l . ¡ -o r ¡W II !;S lf· o rl 1palabra fJ II c d eno~a
proce:' o l . Zuordtlllll f!.' l !'Orl 1 pa lalH a coordinad ora l . F.ige fl sc l lllj l s Jcort
1 pal al n·a fJIIe d e no ta ('llalidad l . [ 1118 / H!Ids ¡rort 1 palahra qu e d enota
t·ircun,taneia 1 1 ::¡ 1.

u·¿,.,

C l:ITE B.I O F [ \ '10:\'.\L. Toilla co m o hac e la función ,, n.
t &lt;'e t ica que la,; palaln·a,; de,.elllflC'iian en la oració11 . ..\s i. ,;e dd in e :-1
Hl:' lanliYo co 111 o ' ·Ja p a laiHa qu e pHe d e ~ e n· ir d e ~ujeto " : e l Ycr h o
como ' ·l a palabra fJUC rl cnot a e l predicado ¡]p la orac ió n'' : e l ad j eti,·o.
co 111 o " el r·oiiJ[IIenwnto o mndi f i¡·an l&lt;' d e l :' Hst anti,·o ' ": e l adn,·rhio.
CO liJO "el &lt;'0111p lc mcnl o rl cl Ycrl1o y del adjet iYo ": etc .
E n lo funda m en taL [•,; te e,. e ! cri te ri o se¡! ui d o p o r And r é ..: B ello :
~- d i go ·' en la fundan1 e nta l". porque e n alguna oportunidad di e h o aut o r
l O IIJa e n concideración, quizás ~in a&lt;h-crti r lo. e leme nto:' fo n nal e,-.
B ri.indal. e n ' ·L"a ul onomie d e la S yutaxe "' . al c,;tahleeer un a
1• eta di ,. tinción entre 11orfo loi!Ía ,. S intaxi,;. ha pue:' t o de 111 a·
J!ifie.;lo ccria.; falla s en e l cr iterio fun c iona l 1 1 ~ l . Y n o •" ningún
n1 i,;t e rio p a r a quie n h aya te nido c ie r lo t rato con la ¡!l'aJ n úliea. qu e la
11aturaleza d e una pa la bra 1 s us tanl ¡,-o. H·rlw. arlj c t iYo .. . 1 no supon e
una f u n c ión ~ i11tÚe t i ca única ,. n Pce ~aria. El su~ l a nti,- o n o ,.~ ca r ar tc r iza ~uf i rie nt e lll&lt;'nt e por la funl'ión sujeto. ni e l YcriJO por Ja pred ir ;li iva . C ualq11 ic r palabra pu e rl e ofi c ia r de su j e to: ' ·e l no lo fastidi ó".
'· lo bui'IIO a tr ratl a ": y la fu nc ió n prcdi ca t i,-a e;: tú mu~- Jc jo.: d e se r
J&gt;r i,·atiYa d e l ,-c rho: ··¡Tfenno;;rl la n oc h e ~--- Y .la c nun1 r r:1e ió n d e
•lc;:aj u~l es p odría aún co ntinuarse.
BrótHl aJ agrc¡!a tollaYÍa un nu e ,·o '"';! Ulllento para co n d e na r ]a
rlef ini e ión d e h a;:e sint&lt;Íetica para ca r act c ri;r,ar· la p ~· !ahra en s u cali dad de tal: la ex tre n w n u·iahilillarl de lo;: :'Ístcl!la:' d e palabras frent e
.t la ¡! ran ro tbtan cia d,, lo~ elelllrnto~ ;: int úc ti co;: de la fr ;¡,;e. El ,-i;:l&lt;'ma
rle p a rl e~ d e l di~ c u r~o ,-a de,;¡ le la ¡·ompl e jirlad d e l ind oe nropeo a la
cx lrl'l!: a ~ene ille z d e l l' hino . En ca mbi o. el ;:i;:t e nHI &lt;le [un c iones ;:intác ti cas p e rm a n ece cif'LII p re in,·ari al de: e n chin o ! '( HilO en ya;:eo o e n
fra 11 1 '&lt;;~ :'C d i.;t i ntrue ~ujcto _,. o h jet o . pre di cado ~- a tri hu to . etc.

L \S P \

H TE ~

DI·: L\. OH .-\G ú \ C(f\TO :\IOD OS DE

FE :\ ~AH

f...\ Hl-&gt;\ TJD ·\ D. - E..: e l ni!cr io -ept id o por . \ n1ado Alon co ' P edro
lfcnríq~~t'z rrcí1a 1 oh. !'il. 1. E-:.í i u,pi;·a cl o •·n la ··Lói!i ea " rl e PEin.J c r.
:'e¡!Ú n aquell o, auton·~. l a~ parl e;: .Je l.r ora('ión n o •·o rre.- pond cn a m o q]o;: de ;:e¡· la r ea lidad. l'OilJO ,o;:te n ía n lo, l o¡_!il' i,:t a~. ;:i n o a ln manera
.le p c n.- ar!a ,. n'prc;:cn ta r la. ··~in q nc !a rea l id a d (' all rh ie . ' ,-ó ]o r·n n
( ] ;{¡

16,

Orro. n; (l lf ' n r /u rt e fl . f' ll · ·c e rnwni ... t·h . rntll:l lli- c!t0 ~Jnnabf • hrift '".
11 '-21.
\ ,;""' \ tcr:o BHii'\ll \ L . l.'!lut onomie de la Sn1111.re. en "J o urn a l de ]', ) .

En '\ :O.T

1 '!2!1, ¡. á~;.

(] 11

o·ho lo;_rit'" : l' a ri- . 1'!:33 .

�Ya ri a r e l m o d o de r cp r e~e n tarla. p o tl e mo, dec ir t&gt;l re8¡&gt;1oudor .w lar o
,,¡sol rl's¡;landl'cil'nle. En la rea lidad. s ie mpre ;:e rú el , ol objeto in del'e nd ie nle y el res pl and or al~o fJUe d e p end e el e t• l. pe ro e n e l Jen~ u aje
,.e pu e d e n inYe r ti r ]a ~ con dici one~. haci e nd o de r!'splarulor e l co ncep to
in d ependiente~- de sol e l co n&lt;·e pto d e pe ndi en te. l• ajo la Jor m a d e ri vada
solar·· 1 T . r, p:i ~ . ~3 1. Co mo e j e mpl o d e apl icación d e e;:te n it er io pneden sen·ir las ;: iy: uiente;: definieione,;: ··Su stan ti ros w n la :' palabr a,;
('0 11 que desi~rw m os lo,; obje to ~ p e n ~ú nd olos co n co n ce pt o' independ ie ntes"; "T'I'rhos so n la ;: formas d el l e n ~ u aje con que p e n:' a rnos la
n ·a li tlad corno un co rnp o r tamicn to de los objeto;:''. Lo,; Yerbos repre;:en tan un con ce pt o d e pe ndi e nte, y a que " n o se pueden p e n ~a r
ind ependient e m e nt e de l co nce pt o s ujeto. s in o co mo a ly:o qn c el ~~ ~­
je to h ace''.
A l o n ~o y lJe nríqu e z lTre •Í a apli ca n a la o di ;; tinta" f'iMes d e palal.ra :' d e fini cion es mu y ;:e m eja nt es a las dadas por PEind e r ,.o hrc l os
resp ec ti,·os co nce pt o,; l ó~ i cos. P e ro un a cosa, p o r e jemplo, e;: e l con( e¡;t o su stantivo y o tra el voca blo sus!rmti vo. E l mi s mo Pfiinder dice
en "11 "Ló¡ri ca'' : "Tan1poco pu e d e n ca ra c te rizar,;c lo;: co n ce pt o~ ~ u s ­
lanti\'0" di c ie nd o fJlle se c xpr c~a n por m e dio rle n o mhr f'~ s n;;t anti,·o::,
¡•u es e;; to no e!' e,:e ncia l en m odo al g nn o. ya qu e pu e d en ex prc;;ar;;e por
med io d e adjetiYo ~. co mo le oc urre, por eje mpl o. al co ncep to ~ u 5 t;mti,·o rojo e n la pro po, ició n '·e [ rojo es un a f';:pcc ia d e colo r" 1 1c').
E n c uan to a la defini c ió n d el ve rh o. r e~ nlta aún n1udw m e nos
:1ceptah le: d e ja fu er a los Ye rhos co pulati,·os. ]o;; p a:'i ,· o~ ~~ l o~ irnp e r,;o nalf's, ya qu e n in ~ un o de e ll o~ 'e pi e nsa co m o un co nlp ortam iento d e l suj e to. Co n r c;; pcc to a los impe rsonales. los c it a do" autores
c nsapm una ex plicac ió n : " m u~· a nti p; u a nt en lf' ]o;; vc rh o;; irn¡ lf' r ~o nal e;;
lamhién te nían ' u jet o: p ero PI l e n ~uaje !'e apar ta a me nud o de la
ló~ i e a , f unc ion a nd o co n r q wlaeión autónoma. Así. e;;o;: verho, pudi eron pe rd e r " n refe ren cia a e ualc¡ui e r s uj e to e xplíc it o o p en sa do. co n;:e rTanclo, s in c rnh ar~ o. torla s l a" d e m ás ca t·ac te rÍ!'lÍcM tlel Yc rho"
10!1. c it.. T. l. páp:. -l-51. En rf'a lidad esta e xpli cac ió n , mu~~ di sc ut ibl e
l1istóricarnente. n o h ace más que co nfirmar la in ;; uficien e ia d e l criteri o.

A. M ElLLET, se~ lrn dijim os. ~ó l o r eco noce co mo ese nciales d o,;
&lt;!a,-es de palabras ( e l nomhrc r e l ,·er ho ) .. q ue ca ra cte ri za aú: " Le
110m indiqu e l es "c h oses " , qu 'i 1 s 'agi s!'e d'ohj e ts eo ncre ts o u de n o! ion s
ah s traitc;;. d 'e tre ~ réeh ou d 'e;;: pf.cf';;: PiPrrf', tabll', Vf'r l, VP rrleur, bon té,
ch eval so nt égal e m en t d es no m ::. Le YPrb e indiqu e ]e " proci·;; ", qu 'i]
,., · a~ i sse d ' a c tion s. d 'é ta t;; ou de pa ssap:e;. d ' un éta l a un autre: il mar('/¡e , il d ort, il b riiiP, il hleuit son i-gnl e m ent d e~ ,·e rhes'' ¡lG l .

115 1
p :Í~ .

A . PF c&lt;: '&lt;OUL Ló¡úca. lradu r&lt;' iÓn rl e .1 . P~r Pz Ban re,; Bu e n o,o Air e~ . 1940 ;

198.
( 16 1

A. :'\h n.l.ET. o b. eir.. T . 1.. pú g. l7'i.

-

188 -

�ALAi\" H. (;A B. DI:\'E 1{ :'c ii a la la i n ;; ufi c ie n cia d e las d e fin ieion e:'
.le :Wc illct. ,.a f!iiC. como YimoF má " arriba. e l nombre. por ejempl o,
J!lle!l e 1lenota r una a cc ió n o ¡n·oce:'o . l~ l funda la di ~ tinción no e n la
naturaleza de lo rl es Í!.!:rl &lt;Hio. s in o e n la n1an e ra .l e p resentarlo. 1\sí,
el nombre pre~cnia la d cs i¡!n a d o cu llio un a '·co;; a ''. mi e ntras e l verbo
]o presenta ro n1o una ·' a('f·i ón " o. " i se prPfie r e. como un " procei'o" ( 17 ).
E l c rit erio d e GarrliiH' r :'e ase meja. en l o ese ncial d e s u ha ,;e , al :'lli'·
te ntado pOi' Amado Al onFo r Pedro I-Ie nríc¡u c z rreiia: pero, mien tras
és tos atienden a la forma de pen:'ar ,. r ep rese ntar la r ealidact aquél
pon e e l é nfasis e n la m :lucra de prPscnta•·la al o~· e n te ( lo !he lis! e twr ) .
Ca h e obselTar. as imi ,mJO. qu e la ;: d ef inicion es dada s por el ilu stre
ma est •·o in¡!l é;: son mucho menos ohjetab les. Pi e n:'o. sin e mhar t!o. qu e
si tuviéramo;; r1ue fundarnos e xclu si,·am e n te e n ellas. oiYidando ciertos e le m e nto:' de índol e lin ¡!ÜÍ;;tica. para dete rminar a qu é clase p e rten ece un c1 palaiH·a. no ~ í hamo ~ a e ncontrar. e n má ,; d e un e aso, e n
~ e ri os ap 11ro;:. Sob re e ll o ,-olYeremos e n l a parte final de este trabajo.

] . l\'IA TTOSO CA~1ARA . fundándo .• c en el co nt enido noc ionaL
reconoce co n10 ese nciales la s do;: cla,-e,- d e palabn1~ ad mitidas por·
"'.fe iHe t ! nombre y ve rbo ) y, ad e nní s. el pronombre. fJU E' define aú :
' \ ·ocah lm' d e forma ~- co nt enido nominal. .. q u e ex presan una cosa
no por e lla mi~ma, s ino en fun c ió n d e una ;; ituación lin ¡!ÜÍstica" 1 Oh.
lit.. p á¡!. 11-f l. P e ro s i, segú n es te autor. la divi s ión d e las palal)l'a~
en nombres, ve rbos y pronombres ;;e basa e n e l co n tenido no('ional.
;. no lwhrá int e rfe re n cia el e crite rios al ag ¡·e¡!&lt;ll' el pronombre . al cual
se le a tr ib uY e con te nid o no1ninal? Parece e ,-id e nte. pu es, qu e 'las tr·es
clases d e palal~t· a ~ no con"titn ,·en se rie d esd e el punto d e vista adop tado. La oposición fundamental. atcnd ie nflo a la man e r a de s ignificar·.
se da, como lo a1h·ie rt e Biihler. ,. con 10 lo a1h·irt ieron los prim Pros
t! r amáticm; ¡!rie!!:OS, e ntre ]a , palahra s d e ícticas, a la s cuales perte n e cen l o;; pron om bre,;. ~- las palabra s si mbólicas ( 1.'&lt; ).
l\fattoso Caman1 co mprend e . :'Ín dnda .. qnc se¡! LÍn s u niterio ., no
es pos ible distin!!:uir c iertas palabra s qu e el sentimiento lin¡!iiísti co
reconoce CO IIIO rliferentes. Propone, e nt o n ce;;. una s uhrli,-is ión , ha ;;a d a
( ' 11 la f11n ción. rle los nomhres ,- ¡uono•nbres ( es s in to mático fJU P los
¡·r e.•e nte jun'o~ l . Di,-tingn e e ntre ellos ]o;; í' ustanti,·o s, lo;; adjetiYO"' ,los a dve rbio:' . P e ro ¿, q11 é se lo;!ra con es to? S implemente t•·aslarlar ~1
: ll·ohl e ma a una cla ;; ifica f' ÍÓn ,.:ec tuHlaria. que e~ pa;; ible de to(la,.: las
11h jPI'Íone,; ,-a formiilatla:' a l criterio fun cional.
l li 1 " Th e ,o ·ca ll e .-1 part, of , peec h are ,Jj ; lindi o Jb a mon g \lOrd,; ha ;ed not
u pon th e nature of th e ob j ect, lo'' hich th e)' refer. bm up eon th e m o d e of 1h e ir
pre:o;e nl ation. T hu s th c rw rn e of any thin~ pr e::~en t e d us a th in g is a "·noun"\ a nd th e
na me of anything pr ese nt e d "' &lt;111 &lt;ll' li o n. or. if 1\l e ill et' , exprc" ion b e pre fe rr e d.
"" a pr oc·e". ¡,. a ' ·verb ".'' A 1 .1 x H. GAR ill X ER. Th e Th eo1T o f :-:ipeerh and Lan ¡zuage;
Oxford. 1932 : p&lt;íg,, 9 y lO.
( 18 1 KARI. B[' H LEH . Teo r í" d el len ¡!llaie ( :;pmrhtheorie !. traduceión e, paiiola
d e Juli á n Yf.arÍ&lt;J•. e&gt; p ec i:dnJ e nl e pág,. 333 y ,. ¡ ~~ . : \1ad r id . liJ ~O.

189

�YIG GO RHü ~\DA L lu q.ro de hi ~ toriar cir&lt;'lllbtan c iadam e nle e l
rroldelll a ~- d e exanlinar con honda penetración la ' di s tinta ~ ddini( io nu . co nelu~· e q ue ex i~ten de ter111inados con ce pto,- fundam e ntal es,
q u e no sú io r c aparecf'n con un ::J fr ('c uencia s in;1ular, sin o que ¡H'rmitcn 1111a cl e fini eió n pr(' t i, a d(' la~ se m e janz a~ y dife r e n(' ia ;: entre ]a ,_
di s tintas cl ase" de palabra s 1J •. Ordh-lassi'rtll' 1. Dichos conceptos son
l a~ cat e;1o rías d e SII Sftlllcia , cualidad, cantidad y relación. a las cuales
con s idera Jundani e ntalcs tanto para el (H' n,ami e nt o como para la l en:,: ua. Dos co ndi c io nes e xi ge a la~ c uatro c at q .!orías para p o d e r ¡;:e n -ir de
l•ase a un a te orí a d el l e n¡!uaj e : l '~i qu e sean rl e,I)Qjada ;: rl e l car á cter
JII Cla fí sieo y ab ,-oluto que ]e;: ha dado la tradi ción filo~úfi c a, ya qu e la
len¡!na no es 111Ús qu e un ~ i s t f' ma d e s i~no s, ~- n o la co pi::1 o ima gen
d e las co"as miomas : 2'1 1 fjllt' eo111 o componente• de un s is t(' nJa se
olrfinan en correlaci ó n recíproca. La corre lación ~e e ,; tahlece e n dos
l'lano;: : relati.:o ~- d Psc ripliv o . E n rl plano relatinJ. la co rrela c ió n se
da e ntre la .' li .S ittn r io , definida COIIIO objet o de r(' la ci ó n ( r elatu111 ), y
d conce pto rela c ionant e ( relator ). En e l plan o d e,.criJt!i,-o se es taltl ece la di stin c ión e ntre e l el e m e nt o d es eripti,~ o. r· ualidad o d Pscri¡Jtor,
y la capa c idad d e forma . cantidad o de scri¡llum , qu e e;; como un c uadro pront o para rec ibir un cont e nido d e ~&lt;:ripti,· o.
La E c uatro cal e¡!o ría s. ai:;lada ~ o combinada:; se g:ún l os prin c ipi os
qu e el autor Jl a ma de cnntitwidarl y sim e tría , con ;; titu yc n la base d e
todo el :; is te 111a tl e c la ~ e s de palaltra;; 1 pá¡!. 2-J.S. l .
Se es tabl ece n cua t ro ¡!rados :
1'-' 1 Con1pre nd e la :; cual ro Cla ~ (' :; !J ú,..i ca:; : refatutll o su stancia
1R l . re l f/ tor o relacion(lll !f&gt; 1 r l . de srri¡JI/1111 o cantidad (D )
y rlescri¡Jior o nw l idod 1 d i .
La ~ do, prim e ras co n ~ lituy e n e l ¡! ru1w re lativo v las
o tra,- d o:;; el d e~&lt;' riptivo.
2'~1 Con:prc nd e se is cla ses : rR , Dd, Rd, nl, RD \ rD. Ln; Llos
pri1n e ra s :;on homo ;!é ne a ,; : las r e -tan te ~. h e te ro¡!é n c a,...
3'-' 1 Co mpre nd e cu a tro r· la ;;e;; : Drd, DH.d, rDR y rdR.
-l-'~1 Co mpre nd e una 50LI c la, e. que !'On t ic n(' a la \ TZ toda s }a,ca te¡!Or Ía:;: rRDd.
(-na ]e n f! tW IHH' de te ner com o máxim o la ;;: q uincc cla;;es ant edi c ha s ~- co m o mínim o. e xce p tuada la int e rj e(·ci ó n 1rHDd l. qu e &gt;'C
e n c uentra e n tod os l os idioma,.: . d o~ c la se~ n1uluam e nt c correlativas.
En s u purez a absoluta . las c11 a tro cat egorías hási cas es tán r eprese ntada:; e n e] kn ¡! uaj e d e la s igui e n te m a ne r a: l a w staneia po t lo ~
nombres ¡Jropio8, la ca ntidad por los llltnl f' ral e.'. la cualidad p o r los
ad vP rbios, y la rela c ió n por la s Jlri'JJOSicio n es . La :;; de m ás c] a,.cs de
palabra~ . SC¡!Ún se hahrá ach-c rtid o. se Ll e fin e n p o r la CO inbin ac ió n de
c:; ta s c uatro catf' ;!OrÍa:;: a ;;: i. e l nom b r e p o r la su,; tan c ia y l a f' Ualidad ,
e l ve rb o p or l a r e la ció n y la c u alidad . e tc. Los s i,; tt&gt; nw s posible,;, mu y
n um e r osos, d e p(' nd e n d e ]a:; co mbin ac ion e~ d e la,- clases fund a m e nt ales . La va ri abili d ad d e forma ~ d el e~ píritu humano de te rmina la nmlt ipli cid a d de eo mhin ac ion e,; p o~ ihl e~ . L p or tant o. de l e nf!Um' : e l

-

190 -

�lo go .~, l a ra zó n ... toute e nti er e e n un l'hd,e un .. co 11 10 d ec ía D e~c art e;: ,
determ in a la u nid ad de la IJa :'e.
No e ;; difí c il , ~- lo ad mit o co mo mu~- p o~ ihl c. q ue e5te ap reta do
J'C'H im Pn de la teo r ía dr Bründal ha1·a d estr uid o s u fue rt e coh ere twi a
y armonía . E,;pero. ,: in Plui Jar¡::o. h aber d eE ta e ado ~ufi e i t· nt e m e nt e la
í'o r111 a có mo ea ra ele riza la,. di ~t inl&lt;~o; pal ahn1;;, qu e &lt;'5 lo qu e nos int e re~a e n parti c ular.
Kea lm enle pro 1·ec lt o,.a . au nqu e no e x c lu ,o i1·a d e (· 1. re::: ulta la id e a
de que la ,: cla"e" 1le p a laiJI' a~ d e una l e n¡::ua d e be n co ns id e ra rse como
11n ,¡ ~te ma dond e cada 1ni e nd Jr o co bra 5 u ,-:d o r ~- Eu e xi :'te n c ia po r las
1 e la•· ion es co n Jo, rlemá". Lú,. tillla. como di&lt;'&lt;' Bii ld e r. qu e "n o abandona e l circulo n1ú¡:: ico d e la teo r ía filo,-ófi, -a d e Lts ca teg:o rias : y e n
ri¡::or una mirada i1up a rcial a la hi ,. to r ia d o;; 1·eces 111il e naria d e la
1ó¡::ica ~ - l a teor ía d e l !"O n o¡-imiento huhi Pr a te nid o qu e m o:::trar a
u n lt o ntbre C\) 1110 ~~ 1 qu e al lí n o :::&lt;' pu e d e e n co ntr ar la ;:olu c ión "' 1 o]¡.
!' it.. pú¡::. 3cf2 1. P o r oi r a p a rt e . l1 as ta co n aplicar a 1a r ealid ad d el
kn¡::uaje muchas d e Ja,. l'a r acte riz acio n e;; q11 e é l da p a ra comproh ar
~ t i&gt;' i nsufi c ienc ia,; . La c·a r ac te ri zaei ón d e l Ye riJ o, p o r e jemplo, com o
~u 1 na de r e lac ión y c- u a li dad d eja fuera a l os ,-e rbo ::: co pulati1·os, ya
que Pn é ,-tos falta e l sc¡:: undo co nee pt o: e,- lllll\ dud oo-o ta ntbi én qu e
e ntren l o~ impc r, oua le" ( 1/u,•t'e, niet:a ... ), pu e,- e n idi omas co lll o el
r~ p aiíol no •u pon e n una re la ció n .
Como ~&lt;' H ' . la teoría f!e Brii nd al. aunque a(h u ir ab l e por el esfuerzo d e o r¡!a ni za1·i.-in que ,u p one. n o e,; t á meno~ liiJt-e d e objeciones
q ue la, ot ra".

OTRAS P OS l C J O~ES . - \ ' ista:' la;; in,-u!'icicncia s d e l oF di stinto" n i lerios expue;;t o ~ . nada pn ede ex:t raiíar qu e haya q u ienes ni eguen
la po•ibilidad de un ,i ;;te rna de c la;; ifica c·ión ele la F p a labra,..

PISA:\' l. BO.\ F-\ .\TE ,-_ e n ¡::en e ra l. todo;; lo;; 1i n ¡::i i i::: t as per:c lll'c ientcs a la e •cuc la ideali,;ta no reconocen a la:' eatP¡::o r ü ts ¡::ram atil'alc,. nin:,!tlll ,-al or f ilo-(,f i&lt;'O ni teórico. Bajo la influe n c ia d e C rocc
y Vo;o, ler co n;;id era n la len¡::ua como u na unidad e s l1~ t i ca que nat ura!lllente no a dnti te di,- i ~ i one,. auntl't e a nrenud o e ll o" n t Í :' IliO" l as utili zan 1"011 10 exped ientr did ú('t ico o lll&lt;' ~odoló¡:: ic o.

GEOHGES G UJ ClLET t amhién ni ti ca a la ¡::ramú ti ea elá•ica
por habn;oe mantenido ca;; i cxdu :' il amente e n el phn o d e los ;:i¡::n o, 1 1!' 1. Afirma que la p a labr a n o po;;ee :'Íe mpre e l mi s m o Yalor en
1 1 111

C EOHC ES

C -ILI&lt; IIE T .

1~".-.&lt;a i

d e Gnll11illflir e P-'-' ·c/wlo.!tiqu e : Pnri ;;. 1941;

p(og,. 1-li .

-

Jtll -

�ln l e ngua: ~ u n a turale za ~~ f lln c iú n varía n ~egú n el context o ..- int úctico.
o ca:'i torl o,; lo~ ,-oca blo;; :;o n ~ u sce ptihl e~ d e cambi ar de clase
!! ramati cal ,;e!! Ún e l Clll p l eo c¡nc d e dio,. , p h a ga. Y és ta es u na tl e l as
r a zones q ue ha cen compre nd e r por qué, f' ll e l plano d e l os s ignos,
res ulta .impos ilJle cl a~ i f icar las pa la br as d e u n a H ' JI por to d as. Gali ch e t
8&lt;' col oc a r e,.u e lta tne nl e e n f'l plano .Jp lo, va lon~s int f' rn o,;, ,, hu:-wa
e ntre ellos los ¡1rin c ipio,.; d e clas ifica c ión qu e pe rrni tan d e t ~ nnina r
las, para él , Ye rdad e ras unida rlc~ d e la lcn g 11a r d esc uhrir e l mecani s·
m o d e s us relaciones. F nc uc u :ra los ,~ a] o r e~ tip os e n lo qu e lla m a
~'·'' fWcies grrwl(( riroles . E s tas e;; pcci e, ,;e e n ge ndran e n ]a im age n{O nce p !o ,~ ,: o n indep e ndi e nte,; d e la ,. pal abra ;: po r la s c u a lc;; se
e xpres an .
To do~

CONCLUSIO X ES. ~ ¿ T e rminare ntos. pu es, por a dmitir la imposilJilidad de una clas ifica ci ó n sati ;; fa c toria d e las palabras ? O d e
o tt~a mane ra: ¿, halHá qu e re ,;pond c r negativam e nt e a la pregunt a
formulada al comienzo d e e ste tnthaj o. sohre si exi s te un funrlarn e nt o
natura l e n la l e n gua para es tablece r la da sifi cación qu e nos ocupa ?
Aunque la bre ve hi storia crítica qu e h e mos traza do pare ce, e n
apari en c ia , n e gar la exist e nc ia ele una ha se natura l. c reo qu e. e n e l
fondo , no !tace má s qu e confirmarla . Ese e mpe iio Yari as \·eces secr.lat·
para hallar un prin cipio d e cla s ifi cac ión res ulta particnl a rnlf'nte signifi eati\-o . Es la neces idad d e e n contrar un fundam e nto teó rico a un a
di s tin ción qu e e stá hondam e nte arraiga da en el "e ntimienlo ling:iií,; t ico; se ntimi e n to qu e no~ lleva a re con o cer, p o r e j e mplo. como ¡1f'r·
te necie nt e;; a distintas c ate gorías fl"l'ro ~' c o111í. P e ro ¿e n qué se ap oy a
es te se ntimiento ? La ma,·or p a rt e de los autores. :'eg: ún h e mos vi~to ,
lmsca la base de la cl as ific ación en la nalural f'z a ya obj e tiva . ya ]ó.
g:ica, ~~ a p:; icoló g:i ca o me tafísi ca de lo sig:nifi&lt;'ado. Sólo lta y qu e e xce ptuar a los que s igue n el c ri te rio fun cional ~~ el morfológ ico. Nl"a s ;.es
posible, e n el e;: tado actual d e la ,; l e ng:um;, fund tll' las definicion es d f'
la s ca tego ría s idiomú ti l'as en ;;u cont e nido ? lln ' ·es tado lin ~ iií s ti co
proced e d e o tro es t;Jrlo lin g: iií,;ti co '' ~~ ll e \·a n ecesaria me n te s us h uella s.
C re ado e n l a le ngua e l mold e fo nnal para un d e te rminado contenid o,
no es na da extraño qu e. andand o e l ti e mp o , se trastorn e n la ,- rel a c iones e ntre forma ~~ cont e nido. Es to es tan obv io qu e parece hast a
inne ce;;ario d ec irl o. T o rlos sab e n, por e j e mpl o. cómo al gunos vc rh os,
los llamados r o¡wlatir;os ,~ fll i.Úl ia re s, han pa sado d e palahra,; autón o m as a s impl es u te n,; i lio,; g ramat iea le:; f' in cont e nid o d e s i g: n i fi ca c ió n . F o r111 alm e n te pre,;e nl a n to d o,- los cara c le re,_; d e l ve rb o, pe r o su
conte nido ~ · a n o e;; el co n,; id cr,l(lo típ ic am e nte ve..JJa l. A~ imi ~ n1 o es u n
h echo o::onocitlo la falta rle I'O l'l'es p o nd e nc ia que cxi~t e a rn e nudo e ntr e la s ca tq:o rías noc io nal es ~~ las g raruatical es r es pecti,~ a s . U n bu en
eje mpl o lo sumini ,.: tr·a la c at e ¡:oría g: ramati!' al d e gén e ro .. qu e. ,_¡ al guna \ TJI re pre,- c nt ó 1m a da,;if ic a!'ió n rl e l oi' llomhres e n CO I'I' C~ p o n-

--

19 ~

-

�dencia con un a ns1on par iicular d e lo,; h a blant es, ya en e l indoe uropeo
n o es m á~ qu e una ~ impl e c uestión d e concordancia , de base formal 1 ~~~ ) .
Si con respec to a las calc!!o rí as ¡_!:ramatica le,; propiame nte dichas
1 ¡_!:é n e ro, ti e mpo . .. 1 e,; opinión ¡_!:en e ralizarla la inlposibiliflatl d e cara cte riz a rl as ate ndi end o a sll con tenido si!!nifi cati ,·o , o. por lo menos,
¡¡ te nd ien•lo cxclw;iya m en le a rli e ho con le n ido, ¿ por qu é no adoptar
análo!!a po~tnra p ara la d efinició11 d e e,;ta,; otra ~ ca le!!orías qu e ;;on
las par :es de la oración? P o r otra parl e. e~ le d es aju s te e ntre fonna
y fonrlo no e,; sólo frecuente e n lo relati,·o a l le ng:u aje, s ino r¡11 e ~e
da lamhi én Pn utro3 fc nÚmPno ~ socialPs : eo . •t nlnhre,; , ritos . . . ,. obe de ce, e ntre otra ,; ca u,;a s. al dis ; in to ritnw con que sue le n mo,·e t·sp
a mho,.. e le m en to:'. ~ada pued e cxir.tt-tar. pu es. que d mol de fonn a l
creado para in rlicar cl ¡Jr oceso IIP¡_!:ue e n al!!tllla oportun idad a Yacia r:' e de con•enirlo ,. a en¡_!:en.l ra r la cÓ ¡J/1/f/ ~- e l tlltxiliar : ni que una
form a nominal deje de t1·a ducir la ,-isión estúlica tk cosa para t!PI!o lar la diniunica característica del prof·e,;o. E,... por ejemp lo. lo qu e
ocu JT P con ca s i todos los infiniti,·o,; e,; paiiol e,;: cuan do di l!o u oi¡_!:o:
" a lo le jo,; ,;e YP e l lento rll'sjilar d e las Pa rrc las" , el d es filar lo per e ibo esencialme n te co n1o proceso, ~- no como cosa, aun euando . fonnal
o ¡rranw ticaln1 e nt e. pu e da se ntirlo co mo nombre . De a quí. quizú, lo ~
titub eos de la ;! L"alll ática para e nca s illar tale s fontJa~.
Es e n aten ción a la :; consideracio n e' pt"P ce rl e n les que lw crPírlo
nece,.;a ri o bu sca r e n e lemcn ' o,; pnramente lin!!iiísti cos lo;; fundam e ntos d e ese "e ntimiento qu e nos lJ e ,·a a recon ocer las rli ,-t int &lt;J~ clases
de palabra,; . Y pien ,;o hal,erlos h a llarlo e n un c amino qu e \' a atisbó
Fenlinand d e Sau," t!re al exa minar el pap e l rl e las e ntitl a rl e~ ~¡ !.,.;t ra c ­
Ias ~- e l funcionamiento de la ,; r e lacion es awciati,·as. A"í ., al refe rirse
i ! !a ~ a~ociacion e~ e n ~!Tan1 á t.i c ~t. di ce r l ~- abio ~!nehrino: ' ~ ~ean ]o ~
lres ¡rpn iti,·o,.; l a tino:' domin-i , reg-is, ro.s-arum : lo;; so nido,; rl e la ;; lres
de.-inencia,.; no ofrece n a nalo :,! Ía a lg:una fJIIC dt: lu¡Lar &lt;! h aso c ia c ión:
~- ,..¡n emhar¡_!:o p,;t án unido ,; por el ,.;en t iu JiPnto dP un va lor eoJnÚn
que di cta 11 n e mpleo id é ntico: e,;o In sta para c rear la asocia c ión Pn
a u,.;e n c ia de to do ,-o por · e ll1CJ 1erial , ,- ai'Í Ps co mo la no c ión d e !!en ilil·o Pn ,.;Í adqui e re un lu!!ar e n la l e n !! ua. Po r un proce dimie n to n1u~
, p nJ e jante la.' &lt;l Ps inencia:' fle fl exi ó n -u.&lt;, ·1, -o, ele. 1 e n dominu s, d olllim, domino , e ~ c . 1 Ps:án tll ridc.i' Pn la ¡·oncicncia Y rle,.;pierlan la,;
nociones más !.':en e rale- de cMoo- y de rle,.;inencia c as ual. 1\,.;ociacione~
tlel mismo orden. ¡w ro Jll &lt;l" ampli as lo:Ja,·ía. un Pn to do• Jo , s u,.; ' a 'l : j.
,- o~ . aoljcli,·o ,;. ell" .. ,. fijan la noción d e la,; par le,; rl e la oración" r ~ 1 l .
A mi e n•e nd e r. Ps la po~ihi liolad d e con s ti t ui r rl e ' erminado.' ,, jn .
la )!illil " lo f í liC ca ra c 1Priza fundamentalm c nlP a la,; part es rl e h ora l iún. La s palabra,; son minnbro• potPn cial Ps d e &gt;" inta¡rnHI ~ ~- se asoc ian e n la m emo ria p o r e l senti r de un Ya!or f"OJIIÚn qu e rlet e nnin an
la ,; mi ~ ma ,; p o;; ihilidad r' ,: inl a!! !llática". Po r eiP mplo : niíio ,. ¡wrro
~o n clemento,; po te n cia le&gt;' rl e &gt;' inta!!n•a,.; co mo "e l ni rw·'. "el ¡wrro'":
' ·del n;iio". '' dd p e rro " : " niiio bu e no ''. " pPrr o h lleno'": "Pl niií o ¡::e 120 1

\ "éa;c J.\

121 )

FEHDL'í -\ 'í ll II E ~ .H. "L llt-: .

E'í llRY E &gt;'.

1-e

I A III ,i.!/l {!e :

Pari 5.

] 1) ~11:

o h. t·it.. pÚ¡&lt; . 22X.

p:ig, . 111 y ,jg,.

�;.:a·· . ··e] p erro ju c;.:a ··: cte. E~ia~ id é nti c a~ po ~ ibilidade ~ ~ intat!mútica s
~ (J n las que ha t:e JI que e n e l sc ntimiPn to lint!ÜÍ,;tieo de l o~ hablante ~
!o,. tlo~ ,· o e ahlo ~ ;;e prc;;e nten como p e r ten e cient e ~ a una mi;;ma catct!O rJa: la t!cl ;;usta n iivo. A ;: i 111i"mo. dicha~ po,; ihilidad e;; opon e n el
euqa nti,·o a o tra :3 palahras 1 adjcti,·o;; . vcrho;;. ath-eriJi o,.. cle.l , que
en la 111entc ~e at!rLI(l&lt;lll por e l ITc ue rdo d e parti c ul ares ren li zacione;:
s: nta ~ntút i ra~.

Cotéje n;;e, p o r eje mpl o. In:' s i¡.:ui e nt P.• re alizacione;: ;: intn)!máti ca;;
d e l o: us tnnt i,·o ~- de l a dj ct i,·o. 'lliC en e l e~paiío l ,o n nonnales :
El ab:1f'lo
El ({bu e!u 111alc rn o
Llc)!ó e l abuelo

E,. abuelo
El ;; illón rl e l abu elo

Lo bueno
LilHo b:l f' !l O
1,:, · ú bueno
E..; bueno
"'ll11\ buen o

Fáci l es nrh- c rtir q u r la,- po;; il,ilidade;; d e am l1a ,; palabra s ,; on e n
ca;;o;; id l·ntica;;: ··p;: a h uelo··. ·'e;; bu e no··: e n ot ro;; . e n ca mhi o.
&gt;- on pri,·ati ,·n;; d e u n a d e la , clni'e" : ~e dir·P ··c;:t á l¡¡ w no ... pe r o no
·•e,;IÚ a hu c io". E,;tas últin~&lt;t' :'O n l as que carac te rizan ca d a ca te go rí a
:- la opon e n a la,- dc !n Ú:' . E n PI ca~o del " us tanti,·o ~- del adjc t i,·o la
it!ua ld a d de llltl(·hns de ;: u s r e;; pecl i\·a,. po;;ihi litLHlc:' de;;euhrc :'11 cer ca no parcntP;;t·o ~- cxpliea CJIIC nuestra ¡.:ra 1n útica la ;; ha,·a con,. idcr a d o
durante n111 c lw ticlllpo eomo una ela;;e únira. :\llcnJÚ&gt;'. exi,;tcn mu&lt; h a~ pal a hr a,, qu e han llet!a do a Ui'a r ...;c indife r !'n lc m entc C"O IIIO :'U:'·
lHntiH•,; ~- adjeti,·o,; , ~- cm·a di :'t inci ón . ¡~o r lo tanto. no raiH' en la
lcnp¡¡t. ,in o ~ó l o en e l h a ld a: " e/ S({biu lo it!noraha"'. ' ·m e di ó un
:whio CO Jbc jo .. . Set!tÍ n ob ~f' JT.J el pro[e,;or e;;pa1-10 l Sah·ador F e rn á nrlez. la, III Ctú ba ~i" o tra :' JlO:'icione• d e calc t!o ría no ;e re a 1iza n ,i c mpr c
e n e l mi ;; mo t!ra d o 1 ""l. ··[n o &lt;le l o~ r- a ral'i ere; d e l '""'tant in&gt; e, ;; u
caparirlad para rc¡.:ir l(' rmino;; ,_;ccu n da rio,-. nom i n a lc,; o pronominale-. E l adjeti,-o u,;a tl o c-O JJJO principal ;;e re;; i,_; te en rli ,-t into t! ratlo a
"'"ta da;;c de l ' t~ t!Í 111 e n. e, p ee ia l111 e nte a la rcce ión d e noJ11hrc;; arl.jet iYO&gt;'.
Se a,; or-ia co n lttÚ:' faci lidad a l artículo ,. a l0;; prono mbre,; adj e ti,·o;;''.
De lo qu e antecede pu e d e eonclu ir5c :
a 1 La;; palabra ,; ,;e a¡.:: ru pan en la memoria tle lo,; hahlan te"
d e ac u e rd0 a su &gt;' po;;ihili1bdc;; ~ inla t! lllÚ til·a ,;. ~- la a,;oci&lt;rtei ó n ,;e reaLiza
to m a nd o romo '"" e lo qu e lw,;ta e l Jno nJc n to h a ;;i do ' norm ol en lo;;
di;;tinto; ad o ;; lin ~¡ · ¡ ,,lico :' . Oca;;ionalm en te. e n el halda . , on po, ihl c;;
toda; la " tr a JJ 51liiJla ¡ ·ion c~ qu e n o rompan e l :'i; te m a. aun cuando ,e
:-~ parlen de la nnrJ n:J. ln ea-o . e ntre nnwiJO:'. C:' el co nocido po r
··,.u ;; lanti,·a c ión"' 1 e:: i .
b 1 Las catct!oría;; no e,-tú n ;;cparnda5 ;;ie JH¡&gt;re por lín1it e;; d ef in id o;; ,. p r l'c i:'O.". ,ino fjlll' ,11 e k hal1 c r e ntre e lla s antp li :t:' zo n a;;
~· !)! uno~

'\la rlrid. l 'J.1l: p:Íp&gt;. '.1~ \ - i ~, .
la tli ,tincióu ei'la hl cl'ida por e l l'nnF. EL.I:E :\10
Co~EH I L' e ntre s.isl e n uJ. 11 orma y hfl bla; lo:- do:0 prinH' I'O '"' :-.o n a ~ p e l'!o ::o de la ! e ll ~ ll fl
e n r l i'e ntid u " " " """'ano . 1 Comunil'aeió n dada c 11 e l ··Ce ntr o Lin glií, li l'O de l\lontc\·id eo " : m a \ ' O de J '!52 1.
1121

123 1

\I.L\ DOil rEit ·, i~ nE Z . CrriiiiiÍIÚI/ !~ S fJII!l0/ 1/;

A proyc dwmo ; aquí

1

�r

front e riz as domk Jo,., lím ite" "'e e~f u m a n y ll e !! a n has ta h o rr a r se. A sí ,
J·Or e j e mplo . e n tr e cate!!o r í a;; e n a parien c ia tan dü,tin ta,; co m o e l ~u s ­
t a nt iYo y el ,-er lw. e n espa íi o l se ti e n de co rn o un pu t&gt; nt e el in f initi,-o,
q u e e,; ca paz &lt;l f' a dm it ir s iutult á n e am cnte r ealiza c ion e,; ú nt ag m út icas
d e l as do ,., cat e!!oría,-.
e 1 D ad a la com pl eji rlad tlt&gt; la;; r e al izac io ne &gt;' "'in ta g m ú tiea s. e l
rné torlo qu e m ejo r ~e p n's ta par a la ca r ac te ri zació n de las d is tint as
cla ses d e p a lal11·a ;; es e l d escri¡ Jtivo -m osl ra tivo, y no e l d ef ini tl or.
O hsétTese, p o r otr a p a r te. q ue e n e l critt&gt;ri o qu e s u ,;ten ta m os se
k111 a ¡JO ~· a d o. eo JJ.• cien te o inco n ,;cien tcmcntc. di,·t&gt; rsos a ut o r es. c u a n d o, agot ad a s la,; po;;ihilid adcs de recon oci mi e n to :'egú n lo,; o tros crite ri o ,., _ d c lw n d eter rnin.tr a n tt&gt; un Yocald o con c re to a qu é d ast&gt; p c rt c n t&gt;ec . As í. J c;; p t&gt;r ,;en , a l r e al iza r l a c rít i ca d e l c ri ter io f o nnal tle J.
Zei llin. d ice: .. S i la fo rm a en el se n ti tlo m ús e,.; t ri cto f uera to m a da
co n w r'111 ico ni te rio, 11cgaríarn o,; a l rc,;td t ado a h H rnl o d e q ue mu s/ e n
i n gl é;; . sien d o im·ar iah1c. p e r ~ cncce a la mi s m a clase q ue t h e, th e n ,
fo r, as, eno u ~ h , etc . .Y uestra ún ica just i f ir ar ió n ¡Jara cla si f icar " m us t"
CO II/ 0 VI' I" ÚO I' S íjll l' I"I'CO II OCt ' II!OS SI/ l'll l fl leo 1' 11 C OIIIÚÍt lfiCÍOilf'S CO/ilO
·· ¡ 1111/Sf 1 go ¡··. ' · 111ust I U' ( ~o ) _-;· · , co n w ¡wraleio al de " [ .s ha/1 1 ~o 1 ".
'·s h a/1 l f"l' 1go 1 ?" 1 ~~ 1.
Ta m!Ji én Charlt&gt;,; Bal h- ll ega p o r u n ll lOIIlC !lto a recon oce r ] a
inqJü r ian c ia de l a ,; a;;oei a ci o n e;; ~ in t a g r n á ti c a s e n la c la ~ if icac i ó n tl e
]a;; p a lalJ r a"' c u ando. a l c,;t n dia r la,; ea : e ~ orÍa5 l é . · i ea~. cx pre:'a: " L t&gt;
m o l rr-:11H:ai;; r- h evo l ne pe ut Pire que •uh ~ta n tiL. [Ju rel' !jll'il f i pu ('
rlcn~ dr'S 8Ytllllf!.' 111 es qu i le r-o ro rt1; ri8e nl CO/illiif' ¡,.¡ ( le , hend . ' !IOn
e h e ,·a l, ¡Jour 1111 clte ,·a l, le r·h cYal !ro lle. e tc. 1 1 ~c. l. E, c!l ri o ~ o. , ¡n emL ar;co, fJ liC en la pÚ ~! in ;t an te rior rec ttrra. p ara ca r acte r izar la ~ tli,-: in las cla -.. e:"' ,f p pal al •r~l:'. a nno de lo:- : I_H 'O &lt; ·r· ditni 1~ ntn-..; nlt'i ~: YnhlP I' üw
l •l r: s : .. Le" cat,·' ~' '' r ie;; l e xi cnle• ,~o! n p r cnn •' nl. d a n ,; n o .~ lnn'!:ue• . le,;
mo to. o u plt t• exaclenwnt le• ,.~mant&lt;; tnc,.; \·i r·trw l• rk,o ign:l! ü rle,o. ,uh,oLtnce .• 1f-l re • e l clwo:e- l. de• qrw li t•''•., de" p r oct·~ ei d e " motblil.é• d e
h r¡ua li tt'· el de l'aet iun. :tu i remcnt dit: de.• ;;u h -ta n ti f,; ( lwi1!11U'. fi ÍI' r re ),
dce a d j ect if• f r fllf,!.!l ', bon ), de;; ,·erht&gt;;; ( ma r ch- l erj 1. ct df."s adYcrh es
( hien , tr .~s ) .. . Co rno •t&gt; ,-e . p ue•. nna t íp ica ca r acte ri zació n dP ne_1o
f·or·ie log ici-t a .
Qu izú a l ~ui c n ob jete que el ,-i n tagma p e r te n e ce al h ahl a ~· no a
la le n g u a. Ya cl ij i rtHH qtw el p r o pi o d e San:'Stt re af irrn a q u e la o r ació n. e l :' Ín t a ~r n a po r exce lc rwia. pc ¡·te n eec al h a hl a. T a ud Ji¿ n é,-a e~
la o p i ni ó n tlc Ga r d incr ~, B rii n dal 1" 1;1. Pero ¿_puede ncgar~c a b
(• r ac ió n todo ,-a lor como h echo l i n ~ iií ,-tico i n dependi e n te d!'l acto
del !tabla? C rPo q u e la p o;; ici ó n d el p r ofe~ or d e Pra~a Bo lt umil
Trnka. a l reco n ocer k tal n1 l or. es ntú.;; aeeriatl a: •'·L a p h r a;;e l e fH,' r e
;-s t 111alade rutjo11rrf"lllli, pa r excmplc. c ,t toujours CO ln p réhens i h1c.
12 1 1

Orro

.Jr.:S I'EHSE ., .

The Phi losophY of Cmmnwr . ed . t· it .• púg. 60; e l whra·

yado e:- nuestro.
1 ~ .) 1

d.

CHA IU .ES

H .\ LLY.

Knne, ] 9~11: p:íp:. J I l.
121;) V éa -e A 1. .1 " H . G

U n ¡w ist iqu e Généra le el Un¡wi.&lt; t iq u e Frr111 &lt;;aise; 3.a
o iJ. cil.. y \ - i p:go flr ii ndaL Jllorfolog i og Sn11 a.._

\IH1t " En .

Cope n hag ue, 1932.

-

195 --

�-

·~

'

q u elle que so it la p e rsonn e qui la pronon ce 0 11 ce llc it qui e lle ~~ ~
ach·e~séc , m e m e ~ i li OUi' n e sa,·o n:" pas d e qu e ( p i- re, d e r¡u e (Je mala1lic
C' l d e quel jour il s'a¡!it'" 1"'l. ¿ Y no ~ on e j e mplos d e es a n a tur·a leza
l os qu e lran nutr·ido fundarn e ntalrn e nl e e l e j e mplari o ;.! ramati eal"?
A d e m ás. c uand o Sa u i':' ure qui e re aclarar el co nce pto d e le Hgua , di ce
q ue pu ede dar una idea tole r ab le d e C' lla una !-! r.unúti ca ~· un tli cc io·
rrari o: p e ro es pree isa rn e nte en la ;.!ranrática. e n la parlC' d e nomin a da
si11taxis, dond e lra ,;la alrora ~e Ira cstudiado la oración . .i\ada Ira~· qu e
impida eon ,o id e rar eorno unid a d e;; rl e lc n;.!11a , alm ace nad a;; co n valor
eE pe&lt;:ial c n la nr e nte d c lo;; indi, · idu o~. la ~ e:&lt; tructuras que caraf"le·
rizan la o ra c ió n. E lb s tiC'n c n cn e;;c nt'ia . aunque fun c ion e n e n otro
plano . la mi s ma na t ural e za (jlle la,- d e nrás unidad e,; lin;.!iiÍsti ca;;.
Para te rminar: ,; i no inl c rpr·e ' o mal. la ~ conclusione,; ri P Biiltl er
!'o bre Ci'le pro ltl e nra pr P~P n la n . por lo rn c no,.; en ai ;.! Ún a:&lt; p ecto. c ie rt a
,e nr c janza co n la,; cx pu e,; ta ;; arriba. Sc;.!Ún é l. la t' llc,.; ti ó n d P la ,; ¡·]asC',;
d e palalrr·a:" n o podrá re;;o h -c ri'e e n ;.!P n e ral p o r nin ;.! lÍn o!ro ca rnin o
q ue a tran:•;; del co n oci rni e nto d e lo;; carnpo" úmbólico;;: "En cada
l c n;.!lr&lt;l existen afinidad es e lcc ti,·&lt;b: e l ach ·erhio bw&lt;l'a "" ,·erbo ~· d e
un 1n o rl o a nál ot:o lo;; demás. E ;; to p11 e d e tarnbi t"· n ex presa r:'e dici e nd o
q u e las palabra ~ d e una ela;;e d e terrninada se r-lalan en to rn o ,:nyo
linO o más lu¡.!arcs \' a!'ÍO~ qu e ti e n e n que ll e nar ~e con palabras de otra s
ela~c;; d e t e rminada ~·· 1 oh. ci t. , p á;.!. 197: ,-e r tarnhi t: n pá ;.!. 3 -~21.
Co rno ~e ,·c. pu e;:. la o ri e nt ac ión ~e rial a da por d ilu "t re profesor
a le m á n cs. ;; i no i;.!ual. afín e n ai;.!ÚII punt o a la ~c ííalada prece(k n·
t e nr e nt e.
C reo que 1'011 e~lo quedan aiJi c r io;: Jos !'anrino,. R eco rr er los "e r á
c bra d e futuro. r\,o inri s rno rl e b cní in,-es ti!!ar,.;e no ~ó l u e n e l se ntid o
rl el e j e ~ inta;.!máli co. qu e para mí Ci' f~mdarr w nlalm e nl C' d o nd e ,.;e
rl e te nnina la di ~ tin c i ó n 1le la" palabra ,.;. si no tarnhii·n en el d el e j e
paradi ;.! máti co. Cll\·o ndor al rPs pecto no nr e atrT,-o a d e,.cartar d e l
to d o . ¡'' 1

Si11cP the Greek philn.&lt;oph er.&lt;. urge r/ /"· rh eto ri ('(tf "'"'

/o g i c11/ II Ped.&lt;. f111d 1111
rtH · / ' J']f1 (&gt;t /

ordering l onk at th,~ worr!-fo nn .~ th r oii Ffl;r:t..; for rfn .:;:-d (ir·atinu J... , .f'
lltr til to-do _,-. But alth ou[;!h th e cfa..,_.,i\inf! e:r rleat ·our h rts bP en alm ost

tUUlllitnou . ..

ore still rer,- /ar f r onr th e urh ieL·P nli:~ JJt of tlllflllintit, · ;, th e ro nc lusi ons.. Thl&gt;re
is 110 a:;r ee tn e n.t. no/ en?tl in Olle ond th e ·~''"ll e lun g.u a !:j.e. rrhout 1chirh are !he
rPrbal ca t e~o ri es or l h P so -c rif/ ptf r;art.~ r•f .•q;eerh. nr oh out trhi (' h ot P the fu nrl ·: lf'f!

1 Zi )
Ro t-I L. \ IIL 'fn"' h. A. Acles du Sixii!tne Cu n grP." 1nt e nwtiun"l d e." Lill g uist P.":
Rapporb ,ur le~ qu e., lion , lhé·orit¡llf' o el praliq11c ' mi .- e, i1 l' urdr e du jour. Q u•·· ,lion
111. p&lt;Íg 5. 19.30: l' ari,. l \!18.

:;: 1

Ya e n ¡-.ren:-oa e:"" tc tral,;¡jn . no:-. e nl era nl o:"" ('011 :..;ati:""farrión d e

la

('ll lll 4'1·

de neia. e n l_o e::-t• nl'ial. e ntre l o aquí ::-n:- te nido y l u ~u~ I Pn tad o e n :d ¡runa:-- dP la:"'
4'0n trihu rio n e;-;

t'nv i ada~

al

~ é ptillln

Co n gre~o

Int ernal' ional

de

Lin gli i::-ta ...

en

pani .. ular e 11 la de A. (;, Haudri ... n ort. Ca l1e 'e oi a la r. a.imi"'"'· que ,e o l"e n ·a
una man·a tl a 1endcn1 ia a fundar la di;l in e ió n ol e la• parle. de la ora..ión Pn e lf'·
rn ento s y relario n e~ d e índo l e puramenle lin g-lií~ tie a. ! \ éa~e Pr e l iuli nory I&lt; Pp url ....
~ e \·e nlh lnl erna li onal Cong rc." of Ling:ui ;h. Lnndon . 1·6 •ep li e mlor c, 1952 l .

-

196 -

�mentals o/ the cla.&lt; sification. All(/ a care ful inquirr int o th e dijfer ent crit erio on
u·hich the difference has been appar ent/y e stablisl;ed . shorn tlwt rrll of them are
n:ore or less r;ulnerrrbl e.
.
.
Slurl/ 11·e lun·e lo conclude . os is tir e u ·islr of som e, tlwt in th e lwr guage do es
not ex ist 11 tru e fwul am ent pr in c ipi e lo stoblish the c lassification h ere discuss ed ?
1 think tlwt tiris niiiii_Y·time.&lt; ·secular enderwour to find a prin cipie of c lossification
i s iri¡:hly si¡urificatir·e . lt ob eys the nee d fnr findin g " tlr ~ orrtic f undrrm ent al
t~ rin c ipl e for a distin ction thM is d ee plv root ed in th e lrur gua ge feelin g; a feeling
that n1t.h·e .:. us r eco g ni:. e. for exan1ple, as b efung.in g lo d i(j e r e nt ca t egori e s.: d og
nnd ate. But. on rvhrrt do es this fe e lirr g lw.&lt;e it self. sinc e it ev iderrtly i.&lt; not the
cr.u se of th e distirrctiorr , but the r ewlt of tir e furrction nf tir e ion¡:uo ge? Ne ith er
th e /un ctiona/.sy rrta ctica l crit erion nor tir e morpholo gical. os is rvell knorur.
ror"titut e a 8u//ic ient f orurdrrtion. Nor do those that ar e ba sed upon the nrrture
('ith er c bi ec :ir·e. lo gicd . f. sn·hol ogit·al or rrr etophnicol o/ the m eanin g. In th e
¡,.~ ese: z t sL:tus cf langua;r. es. in ge n eral. th e characteri:.in f:! o/ th e lan gua ge c at e ~ o ri es c annot h e d o n e k ee pint: in 1nind un/y th e ir s iJ!. ni ficatiL·e co ntents .
f or tiro• re11son. 1 hot•e thou ¡drt n ece.&lt;.&lt;nrv lo Took for th e basis in pure ly
linguistic e lement .&lt; : ruul 1 b e li e .-e l lwt ·e f owr¡l it throu gh a rva,· airead,· touch ed
hy Fe"lirrrurd rle ~ ·w .&lt; .&lt;tu·e . rchen h e e.rrunirr ed tir e rúle o{ th e rrb .&lt;tract errtiti e.&lt;
tr~d th e functiorrin g o f th e rrssoc iatit·e r e latio rr s. lt see m.&lt; lo m e tlwt it is the
¡; e-s.úhiiity t a mak e u¡; d e te rmin e d .. ..:ynl a!f mat a". 1ch at fund run e nt a ll y charact e rizes
th e ¡;arl .'i ~f s ¡;e e('h. Th e H'on/:s ar e pol e ntia/ IHCIIlb e r.'i uf ··synta g lllfita ''. and ar e
ll.&lt;.; o r illt ed irr the mirHI by th e fe elirr g o f a co rr11110rr mlu e that d et ermin es th e
s.n m e synta g matic pn.' i8ihiliti es. .
for e:ran1pl e: ho y and do g ar e put e ntial e l e ment s of "syt~ta p. n uita .. fl.'\ H'e /1
as : '' the bo _,: '. "'th e d og .. : "o f th e b e _,:· . " nj th e ti uf!," ; "g ood boy " . "gnod do !:!" :
.. the b u_,. tJlan '', ·· rhe rlo g o l11n .. etc. Th 9.&lt;e identiclll snuagn111tir pn:ss ibiliti c.&lt;
are tho se rchic h . in th e lin g ui~ti c jPelin f:! of th e s p eak ers. n1 ak e th e treo word s
a ¡.; ¡;c't r as b e l nu f!, ill f! I n !h e s.o m e c1dep: ory . t·i :.. th e .'i ubstantiz ·(' . In th e .wun e lt'ay .
.mch ¡; o s.&lt;:h iiit ie.&lt; OfJ(:O.&lt; e thr: wbstrrrrtir e lo oth er rrord:s ( rul.i ec tit·e s. ¡·erh.&lt; . rrlh e rh s
e tc .) . that ar e group e d in th e nlind hy th e re Jn CIIlhran cc cf parti c ular s. ynl af!.nlatic
r eali~lltion :s. Ir ct/11 h e see rr too. t/wt th e cllllracte ri : lltion o f tir e di f ferent cla :ss e.&lt;
of w orr/.;,; . .. houlrl b e lo ok e d fo r i11 th ose .s_n llfl.f.!. IIWii c r eali:ation s,. H'hi c h a re pa rt iutÍar of each c ías .. . sin c c il i.-. o... H'eil pu .. ; sihi P IÍult th e il l"O d :fÍ f'r e ni c oi e ,!.!ori e.'i
ccin r itle in som e o/ th e ir rerr l i:.rrtion.&lt;. lt is rchat h.a¡Jpen.&lt; in S pani.&lt; h. f or in .&lt; trw c e.
" 'ith th e sub.&lt;trurtit ·e rr nd t ir e 11rljer tir e . in whir h tir e eqwr/ir_,. o f 111 11 n y o f th eir
re .'t ¡.ect iz ·p sy nla fUl Ht li c possibilitie s .• h "J :r th e ir r io se r e lati un .-.hip. and it is ext.lain ed h e nceforth ".¡,,. th e p·r111111111r h 11.&lt; ro ll.&lt;irl er cd tlr c m a s 11 wr :'i " e clrr s.&lt; fo r
lllfin, - ,·ca n ;. I:J es id e ... ti1.e r e ex i8t n1 a:: y H'on!:; Idt.i r h h ol.'e co n1e t o b e 11 s.ed in diflere;,¡/,. as wbstrrlllit·es mHI adi erti; ·es . a11r/ rl'h O.&lt;e d istin ction . thu .&lt;. d oe5 n ot
b elon g. to th e la n gu c but onl,· lo. the Jl&lt;;r o le.

..

Arco rrli11 g l o tir e ¡, rereti ill f! . th e foll o rcin ,!! can b e concluded :
o ) Th e worrl s ar e g roup e d in th e 8pea h: e r,;;, ' mind acc orrlin g l o th e ir ,. ; _v nta y. nntic ¡;o ...... ;U i liti e.'i. cu;d th e o.ssnc ia tio11 i ..; ful fille d tah-in g t i.., 11 ba sis u·hut
ti// tir e lllt;l/r cnt h as b een n n rrnal in al/ tir e rli ffe rent s peec h-arl.&lt; . O cra.&lt; io nallv. in tir e paro le, 11// tir e lrtr n .&lt;mlllat iG II .&lt; tlwt do 11ol brerrk th e w.&lt; te m
are ¡;us .. ibl e. C l" P il 1ch e n th e y f!C I HH·n _,. / ronl th e nor m . On c. o nl O il f! m ~lll )"
Cflli Se s. is th r&gt; one lnl Olnl as ··sub .-; ta ntinrtion" .
h ! Th c crrt egori es rrot al1m.' ·s a.--e se p rrat erl In d eji11it e and pr ec ise limit s.
but th e r e usual/y ar e omon p. st th Enl H'id e n e ighbuurin tt ::on es n·h e r e th e
litnits te nd lo Úe c om e indi .-. tin cl a 1;d nul\· e r e n rli sappe ar . Thu s. fo r in 8·
lan ce. (t lllon g ca l egories rrp¡; ar e ntly sn di.~ tin c t a .., th e substanlit·e and th e
¡·erb . in S prrnish o w rt o f britl¡te is la i:r. the i11jini1ire . " ·hich is co pobl e
of sinlldtan e ously flllnlillin g syuta g nullic r e ali:alions nf th e two cat ego ri es.
e ) Du e lo th e co mple.rity of tir e ·" ·11ta gm a!ic r eali zMion .&lt; . th e h est m e th od
fo r th e clrrrrar t erizatiOJ;
tir e rli Ífe r elll classes o f word s i:s th e d es rriptiv e·
de id ir ~ a nd no/ th e d e j inin g .

oJ

L. J. P.

197 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2038">
                <text>El concepto de Partes de la Oración</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2039">
                <text>Trabajo presentado en el centro lingüistico de Montevideo y en el VII Congreeso Internacional de Lingüistas en Londres.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2040">
                <text>PICCARDO, Luis Juan</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2041">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Año 6, Nº 9 : p. 183-197</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2042">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2043">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2044">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2045">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2046">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="242">
        <name>LUNGÜISTICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="243">
        <name>ORACION</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="186" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="312">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f4ef6050d12d47891e757be8c9e9cf6c.pdf</src>
        <authentication>5494b5bcbe6e23979bc7ae251c388703</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2027">
                    <text>JUAN UAi\WI AS DE AZEVEDO

La objetividad de los valores ante la
filo sofía de la existencia
I
E l Ill Co n gr eso Int e ram e r ican o de Fi l osofía, q ue tu vo lu gar e n
:Vféx ico e n e ne ro de 1950, plant eó e n s n age nd a, e ntre o tt"Os, el s ir, uiente prohl e m a: "La i m po rtan cia J el exis te nci ali s m o. ¿Son jn~ti ­
ficadas l as prc te mi o nes de l exi sten cialism o d e con s ider ar li qu id adas
por é l la s p osiciones f ilosóf icas q ue impe r ab a n e n el ca m po de l a F il osofía a n tes de su adve nimie nt o ( pra g m a ti s m o, ax iol og:ía, perso n a-lism o, bcr gso ni sm o, f e n o m e n ol ogía , e tc. ) ?".
Au nqu e n o pud e co nc u r r i r al Co n g reso ni e nvia r pa t·a e ntonces
m i cola borac ión , n o es t a rJ e p a ra a b ordar ah ora al gunos aspectos d e
aq uel vasto int e rroga nt e. l\'fe propon go exa mi nar e n es te est u dio la
~a lid ez d t' l a Axiol ogía f re nte a l os re p rese nt a ntes cap i tal es del m al
ll a m ado "existen ci ali s m o" . La Ax io Jogía , e m pe ro , co m p rende di t·ece io nes mu y d iversas, y aq uí limit a r e m os n ues t ro exa m e n a aq uella
i nte r pr e tació n oh jet ivista de l os val o res in a u g u rada po r Sclt der, que
1·on s l it uye u na pieza maes tra de s u fi losofía .
C u ando Sch ekr tmn·ió ¡ 1928 ), era ,;u tloetrina la qu e gozaba UA
11 1ayor pre:' ti gio en los c írcu los in te lect u a les d e A l e mania , y comenzaiJa a ga n a rl o en la s d e ntás na c iones d e O cc ide nt e. I n cl uso la " fi losofía de los ntl o r e~" , de \Vindelband y Ri c ke rt, d e i n spiración n eta ment e ka n tiana , lt ahía "i do ya d esalojada po r ella. cuando aparec ieron los prinH'ros docllnt e n !o" tlel ex istencia lis mo.
E logio de S('hl"'ler. -- E~e prest igio e •·a plenamente just ificado.
La fi lo ~ ofía d(' Sclt nkr alwrcaha una temátic a mu c ho má;; ri ca que
toda :' la:' an1e riorc,.; . Los grande,; prohl c mas qu e in e vitable m e n te aco!3 an a l l10mhre q ue pi cw;a e ncontraron e n ella un t.-ata mi e nto dit·ccto
y pro fundo: las n o rmas d e la conducta y el senti!lo d e la Yid a. la
ese ncia de la p er~o n a y s u ~ rela c ione;; con l os g rupo ~ social es, la .legitimidall d e la Metafísica y s u llH~to d o, la jus tifi caeión d e la R e li~ i ó n y la r ehción dd hombre co n l o Ab solut o. el de \'e nir d e la hi ~­
toria ~- s u s factor e,; det erminantes. Ya de p o r i'Í esta te mática ofrec ía
u n a p e r~ p ect iva mucho más amplia e in c itadora fJU C ]a de la Filoso fía
redu c ida a l a teoría d el conocimiento e n que nos habían e nca t-celado
el fa ~ tidio ;;o positivismo y el p c rlante n eokanti smo qu e flominahan a
principios (l cl :'ig:lo.

�Era una filo;;ofía a nti~ua ~~ nue,~ a a la H ' Z. Co n -u, te~!;: de .la
d e lo:; ,~ alor c:; ~ d e "U ord en j e rár qui co ab;;oluto. d efe ndid as ~ utilm e nt c con tr·a to da ~ucrte d e re l a t iYi~mo~. co n ~ u funflam en taci ó n de una Mctafí;: ica teí;: ta y sn autentic-ac ió n d e l al"lo n·li gioso,
n· nía a re anudar la trad ic ión platóni c o-a ~ rr s tiniana de la filo~ofí a cr i:;tiana, que hab ía lt:' nid o e n e l ~ i ¡! lo pa sad o ilw;trcs re pre,oen!a n te;; e n
G ratry y Ne wman. Pc r·o no e ra una r e p e ti c ió n de la anti ~ u a doc trina.
Es ta h abía ~ id o lib c r¡tda de ~ u ;: e n\~ o ltur a s te mp oral es p ara ,-olucionar
una proble m á ti ca for11rulada en l os té rmino:; ad ecu ado~ a la Jm e ,~ a
:-ituació n hi stó t·ico-c ultural d el hombre occ id e ntal , ,~ fundam e n ta d a
má s hondam e nt e e n un m é todo nu e Yo. el méto do. fc nom e noló ~ i eo
neado por Hu ~:-e rl. que " rrpcraha a l c mpiri ;: m o ~~ a l r aci orvlli ~mo. ,~
que e l mi s mo Se hc le r a mpli ó. d ese m~ oh- i e ndo un p e nsamiento d e
Pascal, h as ta oto r ~a r fun c ió n cognitin1 a l os se ntimi e nto ~ p,- p ir itua]es e n la esf e ra d e los val ores, si n por eso d e~co no ce t· la ca pa ci d ad
d el intelec to y d e la razón. La Axiología se prese ntaba como hase
d e una Etica d e cont e nidos obje tivos qu e, por un l a do, superaba al
11tilitarism o y al vit a li s m o, y, por otro, co n s u d e mo ~ tración d e la
i nde p e nd en c ia d e lo a- ¡&gt;riori fr e nte a l o formal , ~' de l caráct e r mate rial d e l os va lo res, supe raba al fonnali s mo kantiano ~~ , en d efinitiva , ofrecía a la p e rso na un a orienta c ión ~eneral del ;;entido de l a
exi s te ncia. Era una filosofía afirmatiYa , optimi sta.
Si en lo ant e rior h e mos e mple ado Yaria ~ vPees el Ye rb o "s upe rar" .
es porqu e ot ro de lo,- nr é r·itos d e la filo~o fía de Sdlf'le r rad ica e n fJU e
H t s críti cas a la;:. doc trinas aj e na ~ no so n n11n ea puram e nte n egat ivas.
~a hía e ntresacar df' lo falso e l núcleo d P v e nlad c~ e~con dida s y nnifiearla s eon s u ~ propia ~ te orías. d e suert e que ~ ~~ ~ punto ~ de vista se
e nriqu ec ían ;:iernpre co n la ~ mi s mas o pinione'\ quf' re cltazaha. S u
filow far es un m ode lo ej e mplar d e ese diálo~o qu e todo p ensador
ti e ne qu e e ntablar co n s us antecesores. Como tod as las ~rand es filosofías, era l a suya una filo sofía con stru ctiva , una sínt esis armóni ca.
no un artifi cioso ecl ec ti cism o.
Fin a lm e nt e, o fr ec ía una g ran riqueza y variedad d e pe mami e ntos
lateral es, lanzad os e n e l co rre r d e la exp os ic ió n. qu e quedaban, e mpero, sin desa rro ll o ni fundamento , porfpr c é,; tos lnrhi e ran oh sta cHliza d o l a r efl exión y l a demo:; tración dP lo te m át ico. Levendo sus olJra s
~ e recol!e la imp r~s ión de una fantástica c apa c idad int.uiti,~ a para d esn rbrir prohle mm: y captar esencia s, qu e rebasa ba p o r todos lad os l o
que lu c~o podía do minar e n la calma d e "la m e dita ció n . E ra un in ~ ­
piraclo, que si hi e n a m e nud o ~e ,~ e ía o hli ~a d o a red 11 cir e l amplio
,·ampo qu e ot e aba a un sec to r recortado de ntro d e t'·L indi ea h a sie m p re el t ramfo ndo d e lo que a un f¡ue daba po r inda g:ar. Por eso mi s mo
•u pensa r in c itaba a co ntinuarlo en nu c ,~ os desenYoh-imientos. co m o
efectivam ente lo hi c ie ro n B eck. Hartrnann. Laml~hcr~. ,~ . Hildehrand
y mu c hos o: ro:; 1 1 1. ~~ e j e rc ió influ e ncia en los ambiente;; m il,: di st in ·
tos. E ra una filoso fía f ec unda .

o lt je ti,~ icJad

1 1 ) Recie nt e m e nt e la ~ tc nd eneia, de St h e ler h an e tw o ntr ado un eo ntinu a·
dor agudo e ind epend ie nte e n Han s Reiner cuya ohra Pflicht und Ne igun g. An-

-

28 -

4

�..

La re leYancia rk , u, 111 e nt o~ no ~ i~ nifi ca., ,; in c Jnb ar~o , qu e fu e ra
11na filo sofía ,; in falla ,; ~- s in la ~una,;. E n Sc he lc•· se ad vie r te, sohrc
tod o, la au sen c ia d e una o n to l o~í a co mo ha se finnc de ,;u Metafísica.
&lt;Hl ~e n c i a qu e fu é l a causa prof und a d e que e n l o ~ últ i n10 ~ aiíos d e
E U ,-id a ,; u pe nsamiento ;;e d es li:~~ ara h ac ia un pant e ís111 0 e,·o lu l iYo qu e
é l mi s1110. reiteradament e, hah ia ) a er iti ca do.
En tre tanto su Axiolo~ía es, no ;;ó]o 11na de las part es n1 iis sól id as
Je S il doctrina . ;; in o la mhi é n. e n 111i e nte nd e r, la que ~e nt ó las b ases
de la int e rpretac ió n m á;; aceptable d e lo;; valo res. Por eso. cua nd o
nos planteamos e l pro bl e ma de s i eJ ex istcnciali s mo lw ·liquid a d o a
la Axiología. limitam o;; nu es tro exa n1 e n a la din"cció n qu e ella h a
ado ptado e n Sc he le r ~- Pn sus co n! in u adores.

Il
Tamhién po r p a rl e del cxi ;; te n c iali sm o nu estro es tudi o Ya a sufrir una nu e Ya limita c ió n. :\os ¡·e(erire mos, excJu,.ivam e nt e, a H e id e~­
ge r y a Ja,;pcr;;, no ~ó l o porqu e so n los iniciadores d e la nu eva direc&lt;:ÍÓn , s ino ta111hi é n. p o rqu e e n e llo;; aJquiere ;; u pro fundidad m ayo r,
y ;; ns teoría ;: parece n la" n1á,; fa,·o rahl e;: p a ra ju,; tifi car la tes is d e
una liquida c ió n de la A xiolo!!Ía.
P e ro la filo;:o fía d e H e id c~~e r y la d e Jas pe rs ,;o n e n s u inte n c ión
mu~- di s tinta;; la una de la otra. ·\1i e ntras la prim e ra se plant ea el
prolJicma de l ,;e ntid o del Se1· e n !!ene ra l. la se~ umla qui e re ~er !'Óio
una aclaración d e la ex iste ncia humana. La prim e ra es o nt olo¡úa; la
~eg unda , al~o así como una ant•·o polo gía . D e h ec h o, e mpe ro, !a filosofía de He id c~~ c r se ha c ircu mc rip to, po r l o m e nos e n Se in und Z eit,
a o fr e ce r un a n á li sis de la ex i ~ t e n c ia humana , po rqu e e l h o mbre es ,
se!!Li n éL un e n ie privil c~ iado , e n c uanto l e impo rta su ,;er y lo co •nprende, ~- po r e,-o . e l probl e ma del se n t ido del Se r, tie ne s u prim ent
imtancia ne cc,;ar ia e n e l análi s is d e l se r de l h o ndJre . La analíti ca
ex iste nc ial cs. a,-í. l a o nt o lo ~ í a fundam e nt a l. Pero, a pc;;ar d e qu e
ella cubre to da Ja parte puhli cada d e SZ, no es m ás qu e un me dio
para re!'oln· r e l proh!cma d el sent id o del Se r. De ahí q ue ,; ¡¡ teoría
no sea p ro pi a 111 c ntc ni " cxistcn e iali s n• o"', ni " filo 5ofía rle la exist e ncia ", "i no '·fi loso fía t•.ristenria!''. Y los 1Í 1ti m os e;:c ri tos d e U e id e~ ~ er
de n uncia n la co n linu aciún d e "'"' m e dita ciones e n torno al Ser.
Entretant o. la fi lo,;o [ía de .lasperi' , a pesar de que su prop ói'it o
e" e l de un a ac laración de la ex iste n cia e n e l se ntido el e Ki e rk e ~aard.
h a rcha ;;a do e n 1Uu c l10 e l a n úl i,- i;: de la existe nc ia e n s í ~' contien e
mu1 co n,- id crac ió n sohrc l a co nce pción de l mundo ~ · el sent id o de la
c ic nc ia. ~- una merli !a c ión ,-ohrc l a Tran ;;ce nd e ncia . P ues el Ser. qu e
e• el problema de la F il osofía. no po;;e e, s e~Lin .Ja,.pcrs, 11n ,-e n tid o
unívoco ni or 1 ~H 1 ario 1Philo80flhie, 2'-' c d. , 19-l-8. p. ·17 ), s ino q ue
a pa rece de ;: ~ar r ado e n ~f und o, Exi ste ncia ~· Trarbi'Cnd en('ia ( I d. p .
t on Hain . }l e i~ e nh e im C la n, 1951. e ; r l tra tad o rl P Eti ca m:~; important e qu e It a
Yi slo la lu z e n Al e mania d c, p né' d e l d e Ilartnlillln. Su ~ 21 eonti e ne un a am plia di seusión &lt;l e la ;; ol•.ie•· iotw ' de 1:-l"e id e gg e r ennt ra la nl&gt;.i etivid a d d e lo ;; ,-aJore:-. Per o ~ u r e futa ei ón h:t :" t:'¡! uid o un

-

¡·:1n11 n o

29 -

muy fli ~ tint o d el

ntÍ o.

�e~ o. la filosofía ti e ne qu e tra tar a la vez de la totalidad.
d e lo ori ginat·io y d e lo uno. ( /d. p. 24 ) . P ero el Se r r ecié n se torna
¡.¡r ohl em a para el e n c ue ntro d e la exi s ten cia en el e nte (Id. p. 21 ) y
só lo parti end o d e la exi ste nc ia stnge el pro bl e ma d el "Se r e n sí" , qu e
trasc iend e sobre todo e nt e y sohre todo obj e to (Id . p. 17 ) . Por otra
p arte, como la exi ste n cia es algo absolut a m e nt e inobjetivo, el anúlibis d e] mundo y la m editació n sobre la Trasce nd e n cia , son medios de
al can zar una r e present ac ió n m ás clara d e la propia exi ste n cia ( ld.
p. 22 ) . S u m é todo es l a YÍa indirec ta !J d. 23) . L a exi ste ncia es, así,
e l :z y la Ctl d e la Filosofía. La doc trina de Jasp er s es, de punta a
punta , una filo sofía de la exist en cia, no una filo sofía exi stencial. ( 1 )
T en em os, pu es, que cons id e ra r po r se p a rado arnha s doc trin as en
su ac titud fr e nt e a la A xiolo gía.
H eidegger, su d Psvaloración del ent e en total y sus objeciones
contra la obje tividad d e los v alorPs. - E n SZ ape nas se nombra al
valor y el te ma de su inves ti gac ión parece de jar inta c ta toda la prohle mática axiol ógica. Si as í Ju e ra , no habría de recho a a firmar qu e
la filosofía exi ste n cial apare ja un a liquida ción de la Axiología. P e ro
un exam e n má s ate nto d e la teoría revela qu e no es as í. Ya la e nveq~adur a qu e ti e ne el proble ma d el sentido d el Se r , co mo proble ma
s upre mo y má s ¡ren e ral d e l a filo sofía , hace sosp echar que el modo
,]e s u tratami e nto ha d e conte ne r implicit e una ac titud fr e nt e a los
valores y a su int erpre ta ció n. D e h echo, la te01·ía. tal cual es tá expues ta e n SZ )' e n Tfl as ist .W e ta[!h ysil.- ?, parece condu c ir a un rl csv anec imie nt o to tal d e l se r de los valores positivos. Y e l m é todo qu e
e mple a ti e n e qu e se r· fatal para una Axiolo gía obj e tiYi ;; ta . En e fecto.
:, i el sentido del Ser ti e ne qu e investigarse n ecesariam e nt e en el ser
fi el hombre, e n c uanto és te Jo compre nd e, el ~e r de l nte se ha ce
rel a ti,-o al hombre y, por lo tanto, tambi é n su valor·. Se a(hi c rt e y a
e~ t a consec ue n cia e n el ¡¡náli s is h eid eggeriano d el rnunrl o. E ~ te no es
la s um a d e la ;: r o;: as, sino 1111a inte rpre tac- ió n qu e e l homhre hace del
e nt e. Y el prim e r conta cto d el hombre con e l e nte, ri o es una actitud
(' Ont e rnplativa , s ino s11 onrp aci ó n con las cosas. En e l trato ron las
cos as ~~s ta s ap a rece n como útil es, como in strume ntos para ~ 1. El mundo
e~ la esfe ra d e lo "a m a nual " . {; n cuchillo, por ej e mplo. no es llll e nt e
1¡u e te n¡.ta 1111:1 ese n cia as í y asá constituíd a, úno " lo qu e sirve para
cortar" . Por· co ns igui e nt e. es el hombre e l qu e pres ta s ignifi caci ó n e
impor tan cia a la s cosas, y el valor aparece corno proyec tado por él
e n ellas. Por eso di ce H e irl cg¡re r qu e la id ea del Yalor es una ab stracc ión d e la ontología de lo pt·esent e ( V orlrandenes) ~· · corno tal ,
s ignifi ca una cosifi cari ó n 1 SZ p. 286 ) .
En segundo lu gar, el análi s is d e la ex is te n cia hum a na está formulado e n términos tales qu e la desc ubre n como care nt e de todo va lor·
y s ignifica ció n. U n estado d e ánimo r e ,·ela al homhrc su d e relicció n:
ha sido " arr-ojado" e n el murHio s in hah e rlo qu e rido. donde se en-

21), y, p o r

( 1) Sin e mbargo, e n lo qu e ,; igue, u,;a mos el ré rmin o " fil os ofí a de la exi ste ncia" para des ignar a atnba s e n co1nÚn. y e \·it arn os e l de . ~e xi s t e nd a li ~ n1 0"
q ue sól o cu a dra n su s e pí go n os fran ceses.

-

30 -

�,.,, e ntra co n la re;:i;;;te nc ia ,- la am e naza de las cosas . D
es de est a facticidad el hor11br e cae en Ía exi ste n cia cotidia na , dond e
sufre la dict&lt;Jclnra del " mw anónim o" ( man), qu e dice lo que se
debe c ree r, lo
qu e se deb e hace r, qu e e jerce un aplana mi nt o y una
publici dad d e
los modos de ~ er. en los qu e nadie es pj mi s mo· y cada uno
es el otro.
D esd e esa caída el lrombr e ti e ne qu e "e xi ~ tir ", decid ie
ndo e ntre su s
posibil idad es, rl ee isión qu e e ntra ña la aniquil ación d e toda
s para que
nna sola pueda s ub s istir, y as í s ucesiva me nt e. Y e n el ad
elantar se haeia s us posibil idad es, el hombr e co mpre nd e que ha y una
qu e es la
posihiJ idad m ás cie rta, p e t·o, al mi smo ti e mpo, insobre pasabl
e, de sn
existen eia: la muer te . El hombr e es un "se r para la
mu e rte". La
an¡ru stia . co m o es tado de ánimo pr·ivile giarlo, reYela al
hombr e en su
ai slamie nto, df' modo origina rio, y le desc ubre el mundo
y a sí mi smo
co mo e meqóe ndo d e la N ada y sum e rgi é ndose tambi é n
e n la Na da.
Por eso, el se r del homhr e es el cuida1l o iSorgP ). Y
la voz de la
co ncien cia le dice que es culpab le d e una c ulpa qu e no
provie ne d e
hab e r tr a n;;¡rr ed ido nin¡rnn a le y, nin gtín pt·in cipio, s ino
qu e es c ulpabl e e n e l fondo d e s11 se r, e n c uanto es una nulidad s ur¡rida
d e la nada
y de,. tinada a la mu e rte. A s u Ycz, la conci e ncia de
la eulpa llama al
hombr e a qu e acepte libre m e nte y sin ilu sion es s u ser para
la muerte ,
y e n e,:ta ace pta ción dec idirla ( Enrsch fossr&gt;nh eil ) el
homhr e se pro_,·ecta. an¡ru stiado y sile n cioso, ha cia ;; u d es tino auténti co.
En es ta d esc ripción fe nom e nol ó¡! ica d el Dasein H e id e¡r¡rc
r no toma posiei ó n contra la Ax iología teó ri ca, pe ro hace mucho
más : s uprim e la s ba ses mi sma s sobre las cuales ésta pued e se r edif
icada. D espoja al mnndo y al hombr e de todo valor positiv o, ~la ex iste nc ia,
limitad a por el mundo , el ti e mpo y la rune rte . aclarad
a e n la angu s tia , s in m:Ís trascen den c ia qu e la ~ada, es e~e n c ialm e
n 'e una culpa ,
(jUe se pu ed e ocultar o acep tar·, pero d e la c ual no e,;
posihl e liberarse . L a filo sofía d e SZ ,- \V~1 es un p esimi s mo radicaL
un finiti smo
nihili;;t a.
E~ ~a lJido que e n ;: u ;: último s esc ritos, C5p ccialm
ent e cn el .lVachworl y en la Einleil ung a \VM, y e n la Carta so brC' el
human ismo,
H eid e¡r¡rer nie ga es ta int erpre tación pesimi sta ~- nihili s
ta de su filo"o fía.
No qu er e mos di se ntir ah o ra , s i la s nu eyas manife s tacion es d
e
H eid eg¡rer pu ed e n aceptar se co mo una interpr etación de
s u doc trina
o si ha ocurrid o, más hie n. una transfo rma ción de ella
. Yo he sostenido esta última tesis 1 1 ) ; p ero. sea d e ello lo qn e fu e
re, H eid egger
opina ahora quc el Se r no pu e d e int e rpre tarse por su
r ela ción con
el hombr e, s ino qu e es el hombr e el r¡u e ha de inte rpre
ta rse por su
r elación al Se r. Lo ese nc ial no es el homhr e sin o e l Ser.
El hombr e
es d e te rminarl o por el Ser por m edio d el p e n sa r. El p
e n sar es pro,lucido por el Ser en c nanto oye al Ser. La "e k -s iste
n cia" consist e
en qu e e l hombr e está abierto a. la ilumin ae ión rlel Se
r. e n qu e está
Véa se mi artírnlo ¡~· " torno al último Heidegg er. Ciencia
y Fe. VI-2 1.
hajo el título D er alte und d er n eu e H eidegger , en
Philo , ophi srh es Jahrbu..J1 . 60, 3. ~e hallarán aquí las
re ferenei:l~ a los e•c rito '
de H e id egger en que ,e b :~,a la expo sición de l texto.
( 1)

y la tradu ce ión :~ ! emana

-- 31 -

�inter ior m e n te ' · c k ~tá ti ~:o·· e n la Yerdad del Ser. Por o tra pa r·tc. f'l
Se r no es ~· a e l ~er de l e nt e ;: in o qu e ;;e ti e nd e a pr e~c nt a rlo eo mo
a l¡!;O separado, qu e se acerca al co ncept o de l o Abso lut o. Lo que
a nt es e r a la :\a ri a ahor·a e;: e l Se r. Pues la ..\ad a no p;; la a l. ~o l uta
n ega tividad. s in o "el ,·e lo de l Se r··. el Se r· mi s nro e n c uanto es lo
d ife re nt e d e tod o e n te. Lo qu e se aee ntúa aq uí es la dife re ncia e n tre
e l Se r y e l e n te, c uyo o h-id o. ;:os ti e ne H e id egge r. co mi e nz a ya e n los
a lb ores d e la ur cla fí ~ i c a occidental ~- es el o ri ge n d el nihilis m o. Por·
eso, ¡)l"e dic a qu e h a~· qu e ,-oh ·c r· a l Se r ~- p e nsa rlo co m o di stinto d e l
e n te. Esto s i¡.m ifi ca no reto rn a r a la ::\lcta[í,; ica. ;: in o n ada m e nos que
ir m ás allá tl c ella . Si e n l a ima ge n cart es ian a d el árh ol de la filosofí a
l a :Metafís ica estah a re prese ntada p o r las ntíces, Heirlc:rp;e r pre te nde,
no im·es iÍ¡!&lt;H es as r a íces. sino e l te rre no d e l cu a l e ll as to man s u alim e nto. El Se r es e l ori¡!;Cn d e la rl e re li cció n ~- e l fin (le la proyecció n .
Es el prin c ipio ) el ;;i n o d.e lodo e nt e. ~- e;; el qu e arroja al h om bre
e n la ve1·dad de l Se r para qu e, a ;; u luz. el e n te a parczl'a eo1n o tal.
E n és tas ~- e n o! ra ;; manifes la c io ne;; e ompl c m e nlaria ~ e l Se r p arecf'
p e nsa do co mo Absolut o .
A hor a, pu e;:, la filosofía de H e id egge r. e n lu gar de pre;;e nl ar;;t'
como nihili sta , pretend e se t· tlll.t ,.; upe ra c ió n d el niltili s111 0.
Y hi e n. justatn c nte e n l a Ca rta so bre r'l humanis nw, q ue co ncede
a l Se r esa s upre ma c ía to ta l, y e n a lgunos d e lo;; esrrito5 t·ec ie nte·
1
m e nt e publi ca d o" hajo el título rl e Holzzc r'ge 1 1, H e id egge r ;w h a
pronunc iad o ;:oh re el co n cepto fl e ,·a lo r ~- contr a una Axio l o~· í,¡ oh·
j ettv zs ta . Sosti e ne que c uand o se ca ra c te riza a al ~ o co m o va lo r, Sf'
~ u s tr ae a l o valora do Sil di ¡rnidad . L o Yalorado e~ a dntitid o sólo ro m o
" obj e to" para l a ap t·ec iac ión d el h o rnhre. P e ro l o r¡u e e• en ~ u se r.
JJ O se a¡:ota , en ;: u ~e r "ohj e to" . Todo valorar·, aún p os itivo. e~ un a
m h jcti vac ió n. ~o d e ja al e nt e ~e r. ~ in o qu e ;;ólo Jo deja ,-alc r co m o
ohj c to d e s u h acer. P e ro pen;:a •· co ntra el Yalor n o s ig ni fica h acer
propa¡ra nda por la falta de va lor r nulidad de l e n te. s in o tr·ae r a nt e
d p e nsar la ilumina c ió n d e la Yc rdad d el Se r. co ntr a l a ,; uh je tintrió n
d e l e nte Pn m ero objeto. 1Bri1•j. \ -. Kl o~te rm a nn l9..J.9. p . 3-J. ;;. ) . E,;ta
]'OS ic ión d e H c id cp;¡!;e r ~e ha ~ a Pn qu r torn a a l Yalor. ,;cp; ún l a interpretac ió n de .i'íi etzseh e. co m o e l punto de ,-i;: ta d e l a;: co ndicio ne;; d r
co n ~c rTaci ó n ,- a c J-cci rni c n to d e la Yirla . e;: dec ir. rl e l a volun ta d rl e
p od e río. r¡u c ~s su e;:e nc ia ( 1-loi;;Jr. p. 210 ~s.l. E;; ta e;; e l funrlarnf'nto
rle toda pos ic ió n d e ,-a lo re;;. 1/d. p. :219 ) . E l Ser ;:e h a vuelto Yalor
( Id. p. 238 ). prro al e levar el Se r a nlo r, e n r ealidad ~f' lo rrhaja.
pues se lo so nt e te a u1t a co ndi ción d e la ,-olunt ad de poderío ( Id.
p . 2381 . E l Yalor n o d ej a al Ser ;;e r el Se r. A l fi lo;:ofa r· con e l ,-alor,
no sólo no ;;e pi c n;;a a l Ser, s in o que ;:e a¡rrJ \·a la clc.;:vi ación. p orque
;;.e da la apariencia d e qu e se l o pi e n ~a . en c uanto se lo a prec ia corno
Yalor, de m odo quP torlo prohl e nra de l Ser ;;e hace s uperfluo. 1 !d.
p. 239) . E l pen 5&lt;1l" e n ,., o re,; . (',; la ntá.;: p; rande h la•femia contr a el
Ser. ( Bril'f. p. 351.
La objeción dr ~ci d ep;~rr con;;i,te. puc,. e n que. por una part r.
1 11

\ ' . 1\: lo , termann . Frankfurl a/ !11 . l %11.

-- 3:2 -

,

J

�1'1 p e nsa r co n ,·alores s uprim e la omnímoda pree mine n c ia de l Ser

r

L

por otro, r e duce e l se r deL e nte a m e ro objeto y Jo ha ce relativo al
suj e to. Por eso quere r de mostrar la obj e ti vidad de los valores le
parece un ex traíi o e mpe i'í o i ld. p. 35) . D e a hí qu e rechace tambi é n
la int e r p re tac ión del mundo ~ upra se n s ihl e y de Dios co m o ' ·supremo
'alor". Al proced e r así, no se pi e n sa d esde el Se r y se a m e ngu a la
esen c ia d e Dios. E l último golpe co ntra Dios y e l mund o ;; uprase n"ibl e co nsiste e n que Dios. el e nt e d el e nt e. "es r baj ado a ;; upremo
valor" . Es un golpe ma yo r qu e sos ten e •· la in cog nosci hilidad o la
indemostrahilidad de Dios. P o rqu e es te golpe no viene de l os r¡u e
no cree n e n Di os, s ino d e los creye n tes y de s us teó logos " que hahl a n
del SLIIII O e nt e de tofl o e nt e (SC' ir•nclstt•n alfes SC'if' ncle n ) si n ocu r rÍr·
sel es p e nsar e n el Se r mi s mo, pan1 desc ubrir así r¡u e este pe nsar ~­
aqu el hahlar, co ns id e rados desde la f e, ;;o n la hla sfemia pura y s imple, e n e l caso de que se e ntrom eta n e n l a teología d e la fe"' ( ffol : 1c..
p. 239 s.; Bri f' j. p. 35 l .
Tal di ctam e n se ve reforzado po •· la e xplicaf'ió n que of•·ef'e Heidegge r sobre el o riio(e n d el co n ce pt o del va lo L Este h a nacido con
la filoso fía m oder na que. a p a rtir d e D esc artes, h a co nceb id o al mu1Hi o
com o i111agf' n . La id ea ele la ima ge n del lllllnd o no se enc ue ntra ni
e n la filosofía antigua, ni e n la m e di eva l. S ur ge con el primado d el
suj e to e n e L carl esiani sm o. que co n vier te al mund o en un co rre lato
de éste. Pero "allí do n de el ente se ha n• clto objeto d,. n •¡Jn•sf' nlació n, h a sufrid o una fJt~ rdida rf,. . ser. Esta pé rdid a es sen tid a osc ur a
e in segu ram e nt e y rápidament e co mpe nsada , a tribu ye ndo a l objeto ~­
al e nt e así int e rpretado, un n d o r, midi e n do al e n te por lo,- va lore"
Y haciendo de l o~ ,-a!o ref mi s m os el ohj e ti,·o d e to do h acer y operar.
Com o es to ;;;e co nc ib e co m o c ultura, Jo ~ valores ~e tornan nllores c ultur ak~ ~- és tos, la expresi ón d e l o~ i' upr e m o~ obje ti vo~ d e l c rear al
~e tTi c i o de la a ut o~el! urid a d del l1 o mbre . De aquí a h acer de l os ,-alores o hj e:os e n ;;Í no ha~- m á&gt;" qt•e u n pa so. Así, ¡nt es. el ,·alor es la
ohje tiYac ión de lo,; fine ;; de la ~ net·es idad es ( Bediirf nis;;;il'll') que &gt;" Ur?:e n e n el hombre por h a her;;e in ;; talado en e l muJHio como ima).!e n.
E l Ya lo r parece exp re,;a r que e n relación con é l ,;e realiza lo má;;
\"a li ow ~- , ~i n em bargo. e l ,-alor e;. el encuhri!lliento indi(' az d e una
ühje tiva c ión de l e nt e que ha quedado ,;in fundamento. l\adie IIHJeJT
por mero;. Yalo•·e-". (1-fol;;;ll·. 93 5. 1.
Por la conex ión que tiene la Axiolo).!Ía con la Etica " p1 1ede ,o e r
ilustrati ,·o d e la posición de Heide).!¡ret· referir lo r¡ue ha c,.dJOzatlo ,;obre
és ta . S i la Etica si).! niJi ca. &gt;"eio(LÍ n el sent ido Jundamenlal de la palalna
·r/J o~. pemar la morada o e;;tadía del hontbre. ei pen;;amicnlo dt&gt; la
Yerdad del Se r. en cuanto és te e,; eL el e nJenlo. la n•orada inicial d e l
hombre. e,; ~- a la E tica ori).!i nari &lt;t. En ri).!or el pen;.ar la Yerdad dcl
Ser no es ni te ór ico ni p ráct ico. ,-ino anterior a e,; ta diferencia. P e ro
el pensar conduce la ek -;; istencia hi s tórica a la e:"fera donde se le,·a nta
lo sano ( das Heile ) ~- con lo sano aparel'e tam],it'· n a la luz del Se r
lo malo, cu va ese ncia no consiste en la mera maldad de la a('ción ,.; ino
e n la furia. ( d,.,- Crún tn ) . A mb o:- &gt;"e e&gt;"conden en el Ser. Por C&gt;"O dice
-

33

�] leide¡!¡!e r en un lenguaje relig:iow: ··t an ;;ó lo el Ser eonredc a lo
,. ano a;;cen;;o ha cia la gracia, y a la furia . empuje a la pcnli c ión". Y
aiíad e que sólo e n cuanto el hombre existe en la verdad d el Ser, pu e d e
n •nir d el Ser mismo la indicación de aquellas consignas fJUC d e ben
sc t· l eyes para los hombrei' . De otro modo la l ey es sólo algo h echo
por la razón humana . (Bri('f, p. 41 ss. ) . E s decir, que el origen d e todo
bien y d e to do maL en el más amplio sig nificado con q ue pueden
concer nir al ltombrc, se halla en el Ser, y en éste fin ca tambi é n el
fundalltento primero de las norma s li torales. si n que el Yalor de;: emp e ií e ningún papel en s u explicación.
El valor, dice en otro lugar, es un concepto ind e terminado, y esto
rcspondf' a la osctn-irlad con que se dt&gt;riva su e&gt;'en ci a desd e el Ser.
Pues, st1poniendo qu e el valm·, tan fr e cuen te m e nte invocarlo. n o sea
nada. tien e que tener s u esencia e n e l Se r. ( l:lol::w. 210 l .
Podemos rf'sumir ahora. las com;enwncias qu e para la Axiología
dcri van de la Jilowf í a d e Heid e ¡!gcr d e e;;te 1!1odo :
1 En SZ y en W''[ el f' nt e en s11 to tal idatl , el mundo y el h om hre, el si g nifi ca do de la exi,t e ncia , aparf'e n df' tal modo des¡Ho vi slos
d e Ya lor. que falta el mat e ri a l mi ~mo que c on st itu~·e l·a condición
rl c la pos ibilidad de la Axio1o)!Ía:
2 ) En sus escrit os po;;te riores H e id e¡!)!er combate direc tament e
el con cep to mi s mo del va lo•·, pero ahora , a l contrario de antes a ) en
cua nto é~te !lesco nocc la preeminen cia del Se r e impide la ilumina\'ÍÓn del pensar por la Yc nlad del Ser , h ) e n cuanto como poúción d e
la voluntad d e potle r ío, subjetiva al ente r e dul'iéndolo a ohj e to , Rustra yéndole ~u dignidad, y con la apari encia en)!aiíosa d e el evarlo~ ,
rchaja al Se r y a Dio,., y el en cuanto el concepto del valor h a "llr¡!iflo
como un co mpensador de la p ér dida de se r que ha pad ecido el e nte
ju stamente por su r e ducción a ohj eio.
En amba s fa ses de S il penw1nicn1o, pero por tnoliYos diam e tralmente opuestos, la Axiolo:.tía rei' ult a con denad a.

1

1

Jaspers, su presrind encia d el valnr, y su desvalora ción del uni't:e rso y de la existencia. La f il osofía de .Ja;;pers, más matizafla y ec¡uilihrada , pero lllliY compl e ja y difícil de concretar, no parece tan radical f'omo la d e Heide¡!)!Cr. No e nsaya un ataque frontal contra al
\alor y la Axiolo¡!:Ía. Y. s in e mbar)!o, h echa s las cuenta s d efinitiva :',
nos conduce e n los puntos ca pi tales a conclusiones semejantes a las
d e IIeide)!¡!:Cr. Por l o ntf'no o;, no parece faYorahl c a la eon~titueión !le
1m a Ax io lo)!Ía o bj c ti,~ i s ta.
A !l ife ren ci a d e H eidegger , admi te Jaspers expresamente el f enómeno de la valoración. E l hombre valora. " En el proce;;o !le mi
dcsf'etbO y asf'e nso, nalla está para mí simple m ente ahí, ¡;; ino que todo
es tá sometido 'a una posihle a preciación. Juzgo mi hacer y mi actitud
int erna , lo existente desde lo c ual el otro en comunicac ión me enc uenira, y todo lo qu e m e ocurre". Má s aún: mi ,-aJorar l ie n e infltwnf' ia ;;obre mí mi smo. Según el modo f'omo ,~ alo r o, así soy y así m e

-

3-1-

/

�1

.

vueho . Si aseg: uro y ~upcr o mi s \·alora c iones. a,.;cicndo: ,i pi e rdo la
conexión co n e l Yalorar qu e para mi es ve nlad e ro, m e hundo.
A fi rrna .l a6pers que hay diJs c la ses d e \·a lor·a cionc": n n a~ son Lb
valoraciones que adquier e n una deter111inación clara, porqu e ti e nen
como c rit erios conce ptos d e nonna s definibl e~ ( Phi/os . p. 7-l7J . PPro
es tas norma s no son Jos valore~ nrateri a les ~- objetivos. ~ ino , p or lo
menos e n lo qu e se refiere a las apreciaciones d e la co ndn c ta lmman a.
1111 deb e r se r formal , una le y dP va lidez tmi\·c rsal ( Id. p. 595- 6fl 6J.
E n este, omo en ot ros punto;.;, el kan ti s mo a c túa como su pu es to del
fi losofar d e Ja sp ers. D e es te modo no se ni e¡!a . pe ro ,e prc~c inrl e del
valor como fundamento objetivo últinro de la valoración.
Otras so n la s apreciaciones indetcrminadrt s y no con stricti vas,
p e ro e n las c uales cxper inr e ntamos hi s tó ricam e nte una t'v idl'n cia dt'!
run go en la e~e ncia f isio¡!nómica d e todas la s co;.;a~. E:;t a v id enc ia
adara ori¡!ina riam e ntc . posee proximidad inllriti\·a, pero no se demuestra. ( Id. p. 7..J-7) . Parece, pues, qu e nos acercarno~ al conce p to
~c h e l e riano d e los val ores irra c ionales aprehendidos inttrit i\·amentC' .
Pe ro advertim os qu e no es así cua ndo J a ,.; pcr ~ aíiadc que e;.;c vaJo¡·ar
iicne s u raíz e n la "exi ste nc ia " . A quí está el punto difere ncial y d ecis ivo. Sin duda qr1 c pu e de Ye t·sc un a co inc id e n cia pa rcial Pnt r e la
' 'exis te ncia " de J asper~ y Ja " pe rsona" de Scheler, pu est o qu e amiJOs
Í&lt;1 ca racterizan d e 11n modo n e¡!ativo. co m o aquel lo que nun ea c;:.
objeto, qu e no 5e a¡!:ota e n e l yo-sujeto. que es ori;_!e n d esde el cual
,e pi e nsa y ;:c ohra. SCHE LE I{. Formrt!is!IIII S. Jaln·buch Il. p. 2-13, 2-Hí s.,
259 ~ . ]ASPER.:i. Phi/os. p. 13 ) . Pero p ara Jasp e rs, " pc r,ona " y "existencia " no ti e ne n e l rnismo s i¡! nifica do. La p e rso na es el suj e to que
realiz a id eas. La "cx i;; ten e ia " es al¡.:o 111 áo: radi ca l aún: e~ el suj eio
Jrente a la Transcendencia (1 d. , p. 586 ss . ) . E 1 hom brc no es !'Óio
existen c ia bruta , no C's sólo Yida , no es sólo con cie ncia, no es só lo
espíritu . ]a s p c r ~ ~el más Ji cl h eredero de la docl1·ina d e Kie r kc¡!aard~
fJU Íere des tacar Jo qu e en ca da HilO d e no s otr o~ h ay de co ncret o. d e
único ~- originario. (l e irrepe tibl e ~- d e intran s ferib l e . A este aspecto
d el hombre ni s iqui e ra l e c uadra el nornbre d e " individu o". Pues el
individuo es aún 11n caso parti c ular de lo unive rsa l, so metido a l eyes
ca usales o al mand ato d el de be r se r. Por eso Jaspers filosofa generahne nl e en primera p e rsona. "Exist e ncia" n o es un con ce pto, s in o
un signo de l a ide ntidad de mí mismo, determinado históricarn en le,
p e ro lihre o ri ¡!inariamen tc para d C'cidir, entre mi s pos ibi lid a rles, l o
que se ré y lo qu e no ser «'. A hora bien. dond e ~- o soy ori¡!Cil d e mí
mismo, n o tod o está d e cidido por l e ~· es ¡.:eneralcs. Estoy e n otro plan o
C'n el cual decido por mí mi smo l o que soy. E ste pe n;:.am iento c~ la
ronciPncia d P la liber/rl(l tlc la existencia posibl e. A p esar de tod a la
d e pen d en c ia y determinac ión de mi e xi st ir, estoy SC'f! uro de que fi.
nalm ent e hay al?:o que sól o d e p e nd e de mí ( Id. , p. 13 y !'.l. Por C'~O,
en su F;xi.stPn:;;t•rhPI!ung, ] as pero ., co n una Yirt¡r o,; idad atllllirab]e para
volve r ~ obre los mi s111os te ma s y d e ~ a rroUarlo s d e,dc pcrspecli \·as
~ i e mpr e nt:evas, qui c t·c m os trar al hondnc s us pmibilid a dcs en tod a
~u riqu eza y \'a ri edatl. E,; 11n llamad o a cleg:ir e n el c urso d e la vida

�interior lo que realmente quie ro. S u obra es una psicología, no co mo
co nsideración universal de los f en ó m e nos d e co ncienc ia , sino co mo
a n k lisis profundo de las pos ibilidad es humanas e n la esfe ra total d el
pen sar, de l se ntit· y de l obraL
Es claro que., s i exi s te esa lih e r!nd radical d e la exis tencia e n la
d ecisión de sus pos ibilidades , no ha y qu e bu scar aquí otro fundam e nto últirno, ni e n valores ni e n otra ins tan c ia ohjc tiva. D e ahi qu e
Jasp e rs f Oste n g:a qu e el deber se r· universal n o posee ca rá cter ab soluto. La existe nci a sie mpre pu ede e n contnu una exce pción en c uanto
c,,tá frent e a su Trascend e n cia, y oye otro dehet· se r in condi cionado
qu e es la a uto n o mía d e su propia lib ertad ( id. p. 604 1. Criterio de
la acción moral no es ni l a ley unive rsal ni la existe ncia alegal , s ino
la r es nltante d e una te n sión e ntre la l ey y la detenninirlarl hi stórica
( Td. p. 577 ss.l. Ha y, así, dos e thos: el de la me dirla, de la co rrlura.
de la r elatividad , y el de la lib ertad incondi c ionada que condu ce a l
naufragio, sólo Pn e l c ual se nos h ace pr e~e nt e la Trasce nd encia. Los
dos son necesa rios y relativos: e l uno como h ase duradera y estable
para la posibilidad de la lib ertad , e l otro como e xce pció n ( l d. p. 872
;; ) . De a cuerdo co n es to, los conceptos moral es de lm eno y m a lo no
~ on dete rm i nables po•· e l co nte nido, sino que son sólo pre dicados de
la voluntad . Voluntad hue na es la qu e e n la el ección se h ace libre.
deja nu evo maqren a l a lib e rt ad; voluntad mala es la que se e ncadena y ame n aza la l i bet·tad d e la exi stencia ( Id. p. 441 s. l .
Vol va mos a hora a la segunda cla se de aprec ia ciones. Seg:ún Ja spers, la s valorac ion es e xi stentivas, e n las que exp e rime ntamos intuitivament e e l ran go de l as co.s as, ti e nden a la objetivación , es d ec ir, a
una racionalizac ión de l ran~o Yi sto e n l a situación y ant es d e la el ecc ión , que es p a ra no,; otroi' el único ca mino para un sab e r que aclare
lo que t·e almc nte lt aceHtOi'. Es ta racionalización ti e ne sólo una Yalid ez
relativa, si no pen e tra h asta la exi ste ncia misma e n su con cie n cia
hi stóri ca ab;;oluta. P e ro ;; i esto OC LII'I' C, el valorar se halla en ínti111a
co nexión co n l a co nc ie ncia d el pt·op io asce nd e r ~· caer, qu e adqu ie re
t-x presi ó n e n la acti,,idad de ese va lorar. Yo parti c ipo va e n el modo
có mo, va l ora ndo. n~ o l a ca ída y el asce n;;o. La;; or de na cion e;; j e rárq ui c as pierden su Yerdad c uand o f alt a l a " pa rada " ( Einsat:::} de l propio se r, c uando no IIH' juego a mí mi, nto en la a cc ión ( Id. ¡l. 7481 . " La,ohjetivacione" ;;o n s iempre el medio nece.sario de l a aclara ción (l e
~í m is mo. Lo,; crite ri os y la" talJlas d e \'alores pe rten ece n al e;;pucio
de la ex istencia . Pe ro l a rp ti c!ud de u n esque tJta del o rde n j c rá r c¡ ui co
rle los valore~ e,; una dPg:ene raeión". Aqu í, co nt o e n todas la s otrai'
po;;ibi lidad es de la ex i,.; te ncia , la rigid ez es caída. ·'Sólo dond e :'' 0 conscie ntemente p e nnanezco c11 la posibilidad de caída y d e ascenso . que
soh rcpa~a toda ohjet i,·ación ~- n o p e nn ite alcanza r ninguna paz, exi ;:te la p osibilid ad del ,-enladero ntlora r". ( Id. 7491.
Por con,.ig ui ente. Ja,;pcrs •·ec lt aza uno de l os prin c ipios f un damentales de la Axiolof(Ía scl 1elc riana: la exis teneia de un orden jerárquico objetivo y ab:&lt;ol uto de l oi' Yalore:&lt;, má ;; a ll á de toflas l as
tabla,- relat ¡,-as lt i,- tóricat ncn te dada,;.

-

36 -

L

(

�S i de es te análi s is d e la re la c ión de la exi ste ncia con la ~ valora··ion es pasamo5 a consid e rar la filosofía d e Ja spe r s e n su modo d e
Yalorar las cosa:- , nos e n contrarnos, com o e n SZ de H e id egge r , co n
una co n ce pci ó n pes imi sta , d o nd e e n e l umnd o y en el h o mhre pred omina la not a ne¡rati,•a y d e prim e nt e sobre la positiY a y a lentad ora.
:"' o ha y una con ce p c ión de l mundo concl usa y total. Cada c ien c ia
nos mu es tra , no e l Se r, sino só lo un asp ec to, h e c ho obj e to, qu e ya n o
e;;: m ás e l Ser i la dial éc ti ca tra scel1ll ental de Kant h a ce se ntir a quí
Hl influ e n cia l. y la filosofía , l e jos de pod e r unificar e n una image n
tota l los res ultad o;; d e tod as las c ie n c ia s p os iti vas. mu es tr a, m ás bi e n ,
la impos ibilidad de una ima ¡re n d el mund o Yá lida. com o úni ca y ah ,oluta. E l mund o se prese nta co Jno una des¡ra rradnr a ( Zerriss l' nhPit )
ins uperabl e p o r la multipli c id a d d e las cosa,;. el ina ca ba mi e nto d el
de ve nir ,. las an tin o mias de l o existe nt e. qu e h ace n imp os ible l a
u nidad .
Po r w p a ri c. la exi ste nc ia se prese nt a co m o al ~o hi stó ri co e impu esto ~· , al mi s m o ti e mpo, libre ahsoluUm• e nt e de e le¡r ir e ntre su s
,IOs iiJilidad es , fra ¡r n1 e ntaria , ase diada por s itua ci on es lí111it es, com o
la mu e rte, el s ufrimi e nt o y la c t~lp a . qu e so n inc ,·it a bks y ante l as
e u al e;: se l1all a co m o ant e un muro in s obr e p a~a bl e . T od o lo exi s te nt e
;:e me present a co m o prohle m úti co , hi stó r ico ~- antin ó mi co , d o nd e lo
vali oso está li ¡rad o a el e m e nt os d e Yal o r ne¡rativ o. S i qui e ro, po •·
e j e mpl o, conoce r lo Ye rdad e ro co m o fin o hj et i,·o d el obrar, p a r a r ea li za rl o comple ta me nt e d e m od o (¡u c n o falt e n a d a. cai go c n con tr ad icc io ne:', prim e ro. re prese nt á nd o me id ea le ,: y tJt o pÍa:'. \'. lu e¡ro. e n
l as te n ta ti,·a;;: rl c re ali zació n (I d . p. 510 l .
E l té rmin o de to d o l o cxi ;; tc nt e es e l n a u fra¡rio . ::\"a n f rap:a n la ,:
cosas e n cu ant o e n tra nsfo nn ac io nes s uccs in 1s se d esh ace n y co rre n
a ~ ~~ des t ru cció n. E n l as s i t u a c i o n c ~ - l ími t c,: ~e re,·ela qu e todo lo qu e
e-s p a ra n oso tro" po" iti,·o. es tá lif! arlo a 1111 co mpo nent e n ctra t ivo : no
hay nada b uf' no q ue n o :'C a a l 111 i:' lllO ti e m po a l ~o mal o posi bl e y
r e a l, no h a ~· Yc rrla d ~ in f al ~ e da .J . ,·i:1J ~ in tn ne rte. L a fe l ic id ad está
Yi nc ttl ada a l d olo r, la;: reali za('io ne;; a l a r r ic,.¡rar,.; f' y al pe rde r se. U na
&lt;m tin o n1i a irre dnC' tihl c co n,; til ii\'C la e;:t ru ct ur a rle to do lo q ue es (Id.
1' · 865 1. Y na ufr a¡ra ta ml Jit'• n la ex is te ncia n c c e ~arian 1 e nt c . porq ue en
H l inco nd ic io na lid ad . q ui f' I'C ;: o hrc pa;:a r l a •n c dida d e la f inito y. po r
e;:o, a l fin a L en C' l ascf' nso d e la cxi" te nci a "e a iTI! ÍII a l a finit tt rl rl t&gt; su
' e r-e n! re-l as-cosa,: ( D" sein ) . E n lo q u e cx i ~ t c t fí,: ica n•cnt c 1 h ay m ed id a. limita ción, co mp ro mi so, todo lo c u al e" ne t·ei' a r io p ara l a es!a l•ilid a d . P e r o la ex i,; te ncia . p a ra se r p r opi .n ne n te. ti e ne q ue ro m per
es a es tal lil ida d , pn c,; lo in con d ic io na do no co noce me dida. ( !d. p . 872 1.
Cie r ta 111 e nt e q ue la d e,. f!ar radura d e l m ttndo. la co nc ie nci a de
l as s itu ac i o n e ~ lími te;;. el n auf ra¡r io. h a cen po"illl e. en e.l re tor no haf•ia mí mi sm o. q ue yo m e a br a a la T r a n;:ce n d e n ci a. a D io;: . E n Jo;:
modo;; d el t ra nsce n d e r for m &lt;d al ca nzo a D io". a nn q uc no ;;e p u eda
dem ostrar q u é es. E n la r e;: is te ne ia ~- e n la c ntrc ;! a. e n la ca ída y en
el asce nso. en l a le ~- d el d í a y e n l a p a- ió n por la noc he. a d qu ie ro
co nc ienc ia rl ct u n a refere nci a c x i ~t e n tin1 h a c ia El. F:" to C' " Ya un

�.__.
r
1

despunte de claridad. Pero nada ma~ que un de~punlr. porque no
puedo sa h e r qué e~ l a Tra 8cerHlencia. euiil e,; la e~e ncia rl ivina. Dio5
es oculto, lejano, cxirai"ío. Sólo se ace rca en un len~wajc c ifrado,
mist e rioso, nHíltiplc. Carla co ~a . c atla aspecto del JII UJHlo y del ho1n·
l&gt;re, es una c ifra dr Dios , que se pre~ta a di stintas interpretacione!'.
Sólo ro zo a la Tra sce ndencia rn su s manifcs tac ionc;; e n la inmarwn,·ia. En este f"laro sc uro ha de , .¡yj¡· el ho111hre . Y la ~uprcma actitud
que puerk adoptar ante el naufra!!io es la de a ce p tarlo libremente y
rn sil encio. E~to no ~ i!!nifi ca querer el n au fr a!! io , s in o afrontarlo.
l)uercr el naufra!! io c ntr;uiaría ahandonar~e a la inac ti,·itlad , anularse. Af rontado apa re ja, por e l con t rario. cons truir un mundo en lo
q ue exi5tc con la continuidad de una ,-o!untad de norma y para la
durac ión. pero con la concie ncia , l a rlis pos ición, l a osadía y el !'aher
de la destrucción fin a l. EntoncP" alcanzo la ete rnidad. Pero esta eternidad no es la in111ortalidad de l alma, qu e no existe, sino el éxtasis de l
ins tante inte nsam e nte Yivirlo con la concie n c ia Jcl naufra!!io. La eternidad de Ja spers es un fenó meno e n el tiempo (Id . p. 867 ss .).
Si n PII Jh ar!!O· en :;u doctrina no todo eR d c prcs i ·o. De h echo,
~c ri ala ta111hi t&gt; n situacione,- o acto,- qu e. aunqu e no los llallla con su
nombre , supon e n o co n,. ti tu yen ,·aloJ-es po,-itivo;; . A.s í, la comunicac ión, Ja fitl e lid ad. e l a1110r. de Jo~ que h a hecho descripciones delicadísimas. P e t·o lo dct·i ;; i,·o e;; que todo bi e n por su inextri cable
' 'inculación con lo ne¡!ai i,·o. por :'l! frapnentaric. ad ~- finitud , y. e n
d efin iti,-n. ¡wrqtu' 110 es el bien f'ler11o y to :ul, es un maL ~- su !!OCe
~e erwcnena . E,; to e;:. ea hahnrnt e. lo que quiere ex presa r el concepto
.Jel naufral!io . Lo qu e se !tunde e n el naufra ~~io. no es el dcsYalor
" in o, p .-ee i,-amcnl e, d Yalor. Pero lo "i¡rnificati,·o e~ ljlJe por m ás
Yalor qu e lcn!!a al final nau[ra~a 1 se ahi s n1a ) !
La po~ i ciún de Ja,; p(-r,; frente a la Axiolo!!Ía puede rPSIJl nir.• e.
¡•ues, en la s si:,! ui e n trs propos icion e,:
1)
admite (' ] fe nómrno de la Yalora c ión e n toda Sll amplitud;
21 pero es ta Yaloración 110 se apoYa nunca en 1111 ,-alor ohjeti ,·o
como fundamento tíltinJ O. Si ~'" una ,-:do raeión con,.trictiYa ,- determinada . se ha.;a en nna lr~· tld rl c her ~er q t;e 1iene validez uni,·ersal.
}•l'ro no al &gt;so !uta: s i e,; una Yalo1·aeión existcni int . t icn r eo mo úl !' ma
1aíz la pro pia ex is tencia, e,;t,; li !!ada a mi propio rl c Ycnir. posee ¡/(/ra
mí Yalitlez a l&gt; solut a. pcro no unin· rsal:
31 hay ordenac ionc,; j f' r ár q u iea,- de las ,-ahra e iont&gt;", que no
~ on ohjeti,- .~~. pe ro tienden a l a ohjeti,ación . ~ .;on auténticas ,-ola .
mente cn cuanto yo me juc!!o Lt paratla f'I J ell a- . "\"o f'xÍ.;te un orden
j erárquif'o rl e ,-a!ore .- con Yalitlcz uniYer;;a l:
.J) c1 l!ll i,·e r.- o y la f'x is!encia e-tán do mi nado;: p o r lo ne!!atiYo.
;n1e,; . e ¡w~c~ r de .;11 JJJOYÍIIJi ell to alterno ,J e a•c :-- n,;o ~- fle;:ee nso, de ,o u
a cc rYo de hi e ne;:. ;;011 fnl!!J lle ntario,;. tcmpor:tl cs. Jin ilo,;. Y ro r-rcn a
,.u penli 1·i ó n. La Tra~1·cntlencia c~ Jll i• ;e rio o' a f' i11tlest·ifrah 1e.

-

lii -

�tlos ¡! ran d cs filó w fo s conten 1porúnPos adop tan contra l&lt;t Axio l o~ía,
s upuestos )" S US COUSCC'u e n c ias. de he mo" pr c pmtarn O~ ~ 1 CO n ella s
t~s ta ha qu e dado re a lm e nt e liqu idada .
La r espuesta a e~ t a pre ~ unta requiere el examen de ,. d rÍa~ euP~ ­
tion es qne t rataren1os s uces i,·a1n cnte . Pero d e;; de ya p odemos ade lantar s u r esultado: Las tendenc ia;; axiol ó¡! iPa ;o re prPse n ta d as por Sf" h el er y s11s cont inua dores han de ~e r mantenidas y con s c nad a~ como
lllla d e las adqui sicion es m á,; fecu nd a;; ~- m ejor o ri enta rl a,. rl c l rc Jlacimie n to filosóf ico de nu es tro ;;iglo, ~- la interp re tació n o hj etiYa de
los valore;: pu e de se r d efe ndid a co n éxi to Jrente a l a fil o,.: of ía d P la
exi stencia y a la fil o~ofía e xi ~ tcnc i al.
P e ro no se tra ta d e cjc&lt;"ula r una cr íti ca tota l d e é,.:ta ,; ni de ne¡!at·lcs su Yenlad. E,; prec iso reco noce r quc ha~- e n e lla;: apori cs d ef initivos que n o ~ e puede n desdeií a r. Por e je mplo. l a '·e x i- lencia· ·_ es
un aspecto d el h o mbre q ue . s i bi e n ::'e e nc o ntraba in 11// ("( ' r·n teorías
a nt e riores. sólo e n aq uéllas co nqui ~ ta au to no mía ~- &lt;llnplio tl esen vo]vimi e nto. Hoy ;e escri be lib ros ~- artículos p ara dcmost rar qu e
"ya" Sócrates o Sa n .A¡_!:ustí n o Pa scal eran J i lósofos de la existe ncia ;
y qu e ta1nbi é n lo fu e ro n P la tó n ~- Hf'¡_!:el e. in cl uso . Sa nto Tom ás y
D esca rtes . Todo f' st o e;: c ic 1· to . pe ro es má;: cierto qu c a n adie se le
hubi e ra ocu rrid o d cscu hrir tal as pecto e n cs ta ;: doctrin ,t;:, ,- ¡ no fu e r a
poH¡u e ], ier kt&gt;¡_!:aar d y sus di ;:;cípulos más o m e nos infi e les d e 1 10~­
lo iluminaron en f' l hombre 11/ÍSIIIO. Con es to, tam poco q11 e r en 1 o~ &lt;letir qu e las deseripciones d e Ja spe rs y d e lJ e id e ~¡_!: e r sca n acertada~
totalmente , ni h ay a d e act'ptar~ c como tl efi n iti,-a, su coll ce pción de la
ex iste ncia . E llas Yale n más por lo qne afirman que por lo que niPgan
n oc u !tan. D ese u h r ieron cier ta s ti i m emion c;: d e l a ex ist eneia . pero
j usta m e nte al tl e~c uhrirl as, e ncubri eron o tra ,;, que qu cdaron . para
d ec ir lo e n e l le nguaje d e Heid e¡_!:¡_!:e r, ' ·e n la no Ye nlarr·.
Lo que qui;:i e ra es m oqra r la legi!i111idad e in c lu;:o la in :·vita bilidad del punto de vista ax ioi ó¡! ico , que la f ilosofía existencial nif' ?:a : acla rar la CO!IIp lc jidad d e l a r e laciÓII i11esrinrlib/e (' /1/re ,.¡ u t! or
y la existf'n cia , q ue la filosof ía dc la existcn c ia tlesconoee: d e, eu hrir
la carga axiótica ¡wsitiva d el Hni,·e rso y de l ho ndJre. fJ IH' a mba,;. la
filo sofía f'Xi!'tenc ial ,- la filo ;:ofia d e l a e xi ~te n ci a. encuhrc n . D P;; dP
lu ego IJt! C e&lt;o no ,,e con,; i¡!UP r-:-pitiellllo ~ irnp lementf' la;; te~i .• )
Jen10st ra cion e,.; de Sch e le r o d c Hartmann . .\"o ,e ¡n wdf' r efu ta¡· a
A r is tótele;: con P latón, a ] !egel co n l\.a n!. ~lú ,; bien , par!Í f' IHlo. por
11n lado, de l as prop ias doc t ri na ~ q ue examinan1os ~· de su;: supue,;to;:.
y procedie nd o, por ot ro. in dc¡ w nrli e n tc mc n tc. qui ,.; ie ra a n mza¡· ai¡_!:Unos p a~ o,; e n el camino q ue con duc e a la j: ¡,.;tificac ió n il f' una Axi olo ~ía ohje ti,·ista . aj11•!,:ndo PI &lt;"O tH"&lt;' plo de l ,·:1lor ,. mo-t ranllo !o rla
!' U s ignifical"ión .
R l fer t ÓIIIf'IIO del va lor. -- L a rxi~t c n &lt;"Í.I d e lo,.: 'alorp, co1110
fe nóm e n os d e nu cs t ra concien c ia e,; i nd i ~r·u ti hl c . Sc JH!f'de nc;.::ar e l nomb rP pcro no ia I"O~a. Como le n e ¡ ; ¡ o~ coni"iencia df' blanco
y r ojo. d e p e~ ado ~· !i,·iano. d e e,; tre!l a ~ p alon 1a . de u n j u il"io o r.tc iocinio &lt;¡ue pe n •aHIO·. d e una no t ici a q ue lc f' lllO' e n e l diario. ai'Í
!'li S

r

�ta mbi é n te ne mos con cien c ia de útil e imítil , d e nohl e y vulgar, d e
bello y feo, d e bu e no y malo, d e sa nto y profano. T e mplanza , justicia,
fide lidad . orden, paz, ta c to, decoro . trá¡r ico. s ublim e, có mi co, ridíc ulo,
¡_! rac ia . in oce n ci a, di~nidad. he roi cid ad , e tc., son datos d e que n os tia
c uenta nu es tra co ncien cia . Juz ¡_(a mos a un p a i;;aj e h er m oso, a un cah a ll o , n obl e, a una l ey, justa. a un a coexi ste n c ia soc ia l, pacífi ca, a
un a a cción , va li e nt e. a un a ac- titud , de c-orosa , a un ¡res to f e m e nino,
;r •·acioso , a un drama , ~ uhlim e. a un hombre, bondadoso, a un escr ito r, ¡.(e ni a l, a un aseeta, sa nt o . Ape na s ha y e nte u o bje to qu e no
,;e a s usce ptibl e d e un ¡n·edi ca d o de valo.-. P e ro l os juicios dP v alor
no so n el d a to prim ero d e la con c ie nc ia vaJo rant e. Ant es bi e n , ellos
ex pli c itan e n un a forma c ió n l óp:ica Jo qu e pre viam e nte ha , ¡r] o ya
ap re ndido co mo va lo r. Más profunda y originnria q ue e l jui c io J e
Yal o r es la vivencia del va lor, e l se ntimiento de Jo vali oso . qu e n o
.• ie mpre d ese mboca e n un jui c io, s ino qu e pu e de mnnifes ta r se e n una
exelamnción , e n un ¡_(es to d e l ro:; tro, e n un n ac titud d e l c uerpo, e n el
tono d e una cotnuni cnc ió n , e n el puthos de una fra se. Inclu so pu ede
oc urrit· qu e la co nc ie nc ia d e l valor co nduzcn a un a re pre;; ión d e toda
tnanifesta c ió n , y p t·ovoqu e u n acto d e a ut odo mini o: e l s ile n c io, b
di simula c ión. P e ro "ca qu e se m a nifi es te o q ue se ocu lt e , qu e se
Pxprese abi e rta m e nte o qu e se r ep rim a pe nosa m e nt e. e l se ntimi e nto
d e l va l o r es un dnt o e ,·id e nt e d e la concien cia a l que nin )!Ún h o mhre
puede í" USt ra e r:'e e n la ac ti tud i n )!e nua. r nn volunt ad d e ex ti r pae ión
es s ie mpre p os te ri o r n la vivencia de l valor ~- la supon e.
Int e r esa aquí sc iía l ar qu e tn mhi é n e n la o bra de H e id e¡_(~Cr q uP,
co m o hemos vis to. se ntu es t ra tan rea(' ia a la admi ~ ión de l ,·alor. ;oe
e nc ue ntran va l ora c iones. Heide!!!!Pr Yalorn. Donde es to tn ás cl a ra ··
m e nt e se a dvier te es e n In de,;;c'•·l p c ió n, cont e nitln en SZ. d e los d os
motlos de In exist e n c ia: In a11 tl-nti t'a \' la in au té n l i('a. Ya \'ari os de
~u ~ crítico~ des lnca ro n qu e la distin c ió n de e,:tos d o~ morlos entrar-la
una diferencia de ,·a lor. alliHfU C Heide¡_(~Cr ex pres amente la !ta ra ne¡_(ado. E n cfcc!o, es Uif' il ath-e rtir qu e la exi stcn ('ia inat~t é nti c a, d ominada p o r e l " un o a n ón im o" q ue la e naj e na de s í tni s tna , qt~e la
t:'On,:t nn e a co mport nrse t:'O mo " 1tno .. :'e co mporta , a !t ablar como
·'uno'' habla, n Yestirsc como " un o" se vis te. qu e. por o tr n pnr ,c, le
r.c ulta o tl csfi¡_(unl muelrns d e s us pos ibilidad es propia s. constituye l n
¡_(ra do el e Yalor inferi o r al de la ex iste n cia auté n tica. ada radn p or la
flii¡!II St i a, q t~ e elent n i homlH·c de s u ca ída, le lt a('e ~e ntir el l la m ado
tle la co n c iencia m oral, mostrá nd ol e la mu e rt e eomo ,;u ríllim a y má s
propia pos ihilidad. a nt e In c ual pu e de adoptar la F;n tschlossenlwi •.
b aceptac ión deciditl n, co m o acti t ud ilumin a da . s in ilu s io ne:' , que lw
de i nf onna r la cxis te ncin toda.
No m e nos p atente se d escu bre utw ac titud Yal o rant e de Heid e~­
~'ct· e n In d escripc ión de los modos de la e xi stencia cot idiana ( inau tént ica 1: In c hnrla Sltperficial. l a Cllri osidnd Ycrsátil. la c quiYoc irl ad
de lo q ue se sa he ~' lo que se Í¡_(nora aparecen te i'íid as de valor n qw tivo o i nfer ior.
So hare m os el im·c nt a ri o de to rla " la.- ,·a lo ra c io nes q ue se ptll'-

-

~o -

�den desc ubrir en H e id e¡¡:¡re r. P e ro hay qu e ~e t-wlar un último punto .
:'i Heid egger consid e ra al probl e ma d e l Ee r como el más importante
y el más general d e la filosofía , si conce de al Se r mi smo una pree min e ncia sobre el e nt e en total , ¿no signifi ca es to último olot·gar
al Ser el supre mo grado de l valor? ¿y no supon e su el ección d el
problema del Ser co mo prob le ma a investigar, una actitud valoran te
tlel hombre H e id e¡r¡rer?
Esta~ valoraciones que h e mo ~ 1l esc ubi e rt o, uta} qu e l e pese a su
;: utor. e n la teo ría fi}o¡:óf ica que pre ten d e arran car de c uajo e] f eJtÓmeno mi Emo sobre e l cual Ee funda la pos ibilidad de toda Ax iología. nos ratifican qu e el Yalor es. por lo m e nos, como fenóm eno
d e co ncien cia. un dato c ierto y uniYe rEa L :Vlás aún: nos demu es tra
q ue la conciencia d e l va l or es impr e~c indibl e e inextirpahle.
La regla d P la asepsia axiótica. - E,; to último puede e\'id e n ciarse
también en un h ec ho importante d e la c ultura , e n aquél que cabalnten :e pareC'e m e nos faYorabl e a la admisión d e l ,·alor. E s sabido qu e
tma d e ]a,; r e¡r las d e la m e todología rl e la ~ cie nc ia;;; positi\'as, que ha
de tener sie mpre prese nt e e l investi¡¡:ador, et" la d e qu e és te debe ah siener"e de toda ,-aloración ,;obre el ohj e to a inno•s ti¡rar. La llam a re·
mos " regla d e la a ~e p i' ia axiót ic a". El cientí fi co ha de analizar fríam e n :e s in tener e n c ue nt a s i un p edazo de ma te ri a es ag radallle o
d es a¡rradablc. s i un se r ,.¡,-o es noble o nd¡rar. s i un "e ntimie nto es
a ltrui ,; ta o e¡roí" ta , s i un mo,·imie nto social es pro¡rresista o retardatari o. Todo cuanto ex i,;!e, e l as tro ~- el poho. e l mosquito y el c uerpo
hum a no. e l nittt e n y la he roi c idad , e,- di gno d e la c ie nc ia; todo d ebe
~e r objc :o de un análi ,- i:' qu e proce da. d e,- d e d prin c ipio ha sta el fin ,
co n ¡n-c,.win(lencin d e un punto de ,~ is la Yalorati,·o. La re gla d e l a
:t•e ¡b ia axiótica es una d e la s cond ic ion es de la objetivida d ci entifica.
Pero la re¡rla. fjue. ¡;; in duda alguna , es Yálida dentro d e l os proce dittt ien to~ técnico,; de la c ien c ia po ~ iti,· a, dennn cia la exis tencia de
aquello que flr o hibe. La prolti],i ción de la a ct ittnl ,·alorativa no tend ría ,;entido ~ ¡ la co n('i c ne ia ,·alm·ante no fu e ra un !t ec ito consl:mtc
' u ni,·ersa l. L,t re¡rla confirma tamh ién otro fcnótncno ~ i¡rnifi ca tiYo
que . por lo de mú,;. ,-e ntu c"t ra por ~í nti • nto: c·uando e" tamo,: frente
a ttll objeto c ualqui e ra . ante,- que n ue~tro int e lecto lt a,-a captado s u
ese nci a, antes que nu est ra ca pa cidad analíti ca lta~· a d esc ubi e r to l os
elemen tos q 11c lo in te¡.: ran , he mos te nido ~~ a un ,;c n t inti e nto d e Sll
Yalor. Es te ,:cntinti e nt o podrá ,.:er mú s o ttt e no" c laro. podrá acertar
o e rrar e n su primera d e nuncia; p e ro e,; un h ec h o co mprohahl e e n
l' ualqui er experiencia qu e. pa ra no;-ot ros. lwmbrcs, e l ~cnti mi ento
de l ,·alor es a flriori con re lación al conocimiento de la ese ncia d el
res pccti\'o ente. 1- e l plant ea mi e nto tle los nti s mos proble mas cie ntíficos. lejos de s us tntcr"c a esta e xp e rien c ia. la confirma. También los
problemas e n c uanto pro blema s. ¡ntc (len se r y ;:on ,-,d o rados. l'n noYe l
doctorado e n l a Fac ult ad de Cie nc ias se di :o pon c a ini c ia r su carre ra
d e im·es ti ga dor. ~~ - e ntre todo.• lo~ problema:' que l'on,;tituycn el á r ea
de w e~ p ec ialidad , d i gf' un o o un ¡!ntpo co nexo co mo objeto d e s u
i nda l!ación. La ini c ia. pro¡r rc, a e n e lla. p e ro a m ed ida qu e avanza ,

- - +l -

�den descubrir en Heidegger. Pero ha y que seiialar un último punto.

::'i Heide gge r· considera al problema d e l se r como el más important e
:: el más general de la filo sofía , si conced e al Se r mi smo una pree minencia sobre el ente en total , ¿no significa esto último otorgar
al Ser el supremo grado del valor'? ¿ y no supone su e le cción del
problema del Ser como probl e ma a investigar, una a c titud valoranle
del hombre Heid e gger'?
E stas valoraciones que h e mos d esc ubierto .. mal que le p ese a s u
o; utor, e n la teoría filosófica que pre tend e arran car d e cuajo el f erróm e no mi smo sobre el cual se funda la posibilidad d e toda Axiolog ía, nos ratifi can qu e el valor es, por lo menos, como fe nóm eno
d e conci encia , un dato cierto y uniYe rsal. "M á s aún : nos demu es tra
q ue la conciencia d el valor es impre ~ cindibl e e in extirpahle.
La rPgla de la as f' psia axiólica. - E~ t o último pu e d e e vid e nciarse
tambi é n en nn h e cho important e d e la c ultt1ra, e n aqu él que cabalrnen :e parece m enos favorabl e a la admi sión del Yalor. E s sabido qu e
una d e la ~ re gla s de la metodología de las cien cias pos itivas, que ha
de te ner sie rnpre prese nte el inves tigador, es la d e qu e és te deb e ab ste nerse d e toda Yalora c ión sobre el ohj e to a inH·s tiga r. La llamarem os " regla d e la a ~e p s ia axiótic a". El cie ntífi co ha de analizar frí am e n :e ,: in ten e r e n cuenta si un p eda;:o d e ll! ate ria es agradabl e o
d es agradabl e, si un se r ,-ivo es noble o Yulgar. "i l lll ,:entimi e nto es
a ltrui,-ta o egoís ta , s i un movimi e nto soci al es prog resista o r e tardatar io. Totlo c uan to exi ,- !e, e l as tro y el polvo, el mosquito ~' el c uerpo
hum a no, el c rim e n y la he roicidad , e~ di gno de la ci e n cia ; todo d eb e
,e r o bj e :o de 11 n an úli "i" qu e proce d a, d es d e e l prin c ipi o ha sta el fin ,
co n pr c ~ ci nd e nc i a d e un punto de ,-i,; ta YaloratiYo . L a r egla d e la
&lt;u• e p~ia axió ti c a e:; una de l as co ndi c io n es de l a obj e tividad cie ntífica .
Pe ro la re gl a, qu e. s in du d a al gun a, es Yá lida de n tro de los lHocetlitn ien los téc ni co:' d e la c ie ncia po sitiva. d e nuncia la f' .Ú st f' n cia d f'
aq uell o r¡tu' pro h i b P. L a prohibi ci ó n d e l a a cti tud Yal ora t iva no te nd rí a se n t id o ,_¡ l a co nc ie ncia ,-aloranl e no f ue ra un hec ho con st ante
~ &lt;~ll i \· e r s al. L a r egl a confirma tarnh ié n o tro fenó me no si ¡.rnifi ca li\·o
que, por lo tl e m ú:;. ,o e mn esl ra po r ,.¡ rni 51 no: e u a ndo esUtm os fr e nte
a 1111 o bje to !' ualq u ie ra. a n tes qu e n uest ro in tel ec to h ava capt a d o su
esencia , ante:; qu e nu e,otr a ca p acid a d a nal ític a ha~· a d esc ubi er to los
el e u1ent os q ue lo in teg ran , he mos te nid o ya u n ,;e n timic nto d e su
,-aior·. Es te sentimie nto podrú ser mú s o m e nos c laro, podrá ace rt a r
o e rr ar en s u prim e ra d e nun c ia : p e ro es un h ec ho co mprobabl e e n
c ual qu ie r exp er ie nc! a q ue, p a ra n osot ros, h ombres, el se n t i111i e nt o
d el ,-alor es a priori con relaci ó n a l conocimi e nto de la ese nci a d el
r e:; pect iYo e nt e. Y e l planteami e nto tle los m Íf• m os proble m as cie ntí fi cos.. l e j os d e s us trae r:;e a est a exp e ri e n c ia . la confirma . Tambi é n los
pr obl e mas e n c uanto pro bl e mas. p ue d en se r y so n Yal o ra dm• . Un noYel
do ctorado e n la F a c ult a d de C ien c ias se di spon e a inici a r s u carre ra
de irH"es ti ga d o r. y. e ntre to do.• Jo,. prohle m a:; qu e co nst i t uyen el úrea
de su espec ialidad , elige uno o un ¡.r rup o co nexo co m o o bj et o de su
ind aga('ió n . La ini c ia. prog rc,-a e n e ll a. p e ro a m e did a IJ Ue avan za ,

-- n -

�los

r c~ ult ado,

olJt c nid o,;, lo, IJL I CY u ~ fcnÚnJ CHo". le ,-an pian i&lt;'ando
proh!emM . :'\o pudi e ndo i nn·;; ti;.rarlo todo. se!f' l' ciona al~ un o~
~ po;; ponc los tk m ás, y así s uce;; iYam eníe. Cuando term ina ~ c~c ri h&lt;'
11 na memo ria o un libro sobre 1' ll te m a, e,; frecuen i&lt;' qu e ante pon¡_!:a
11 11 pnílo;.ro en &lt;'1 que, entre otra~ co~a;; . de,;taca la im¡)() r/ltllcia de los
probl c nHh' t t·ataf!os. Y hi &lt;' n: la ekc&lt;'ÍÓn prin1 cra , las ~c!ec!'ione;;
s uces iYa;;, l a im po r iancia llci'ta!'&lt;Hla. ,;o n un testimo ni o &lt;1&lt;' quc nn
~ upu est o d e Ya lor la ~ h a pre,;idido.
E l pru ;.rre;;o de la,; c icnc i," &lt;'~tú I'OJHiieionad o por p u n to; d e vi~ta
de val or, qu c l ~;w i n c it ado a la i ll\ c~ti;.rac i ón . Na di e p od ría pret ender
que la cicnci..t lo ha inn·,; t i¡!a do , o d o. A p c ~ ar rk la riqueza de dato,;
) d e .k·~·es q ue l10 ~- po sccr n o ~ . a p e"a r d e que l1 c mo;; llc:-;:ado a Ye r·tc r
t n la conccplual'iÓ H l' ic- ntí fi!'a ¡! ra nd es sect orc;; dcl un i,·er,;o, e~ inima(!. inabk tod o l o qu e aú n pcnnan ece en d l imho de l o i¡!no ra do.
Pero lo im·e;; ti¡!ado, lo qu e e n cada ~ ··po ca preon1pó como prohlf'nJa
~-- f ué ohjeto d e una operació n sc leet i,·a, l o f111: po rq uc d e a lg ú n nJOdo
5e co n,;i de ró ,-,!lioso p ara el hom ln·e. La m e di c ión de lo,; ntnlpo~ y
d e l as pir á mide ~ f onwntó la ~eome ! rÍ a: la H¡!ricultura fome nt ó la astronomía y la rn eleorolo¡_!:Ía; cl c uidado de la &gt;'alud, la 111 e dicina, )'
Psta, la nnlropolo¡!Ía y s u ~ diY c r~a~ rarna~: la paz ~o c i al, fo me ntó la
política y la sociolo¡!Ía. AI¡!una ,-c z e l ¡n111Lo d e ,-ist a dc 1·alor ¡ ·e~ultó
inalcanzabl e, como e n la hi.l5t!f1Cda rl e la piedra fil o~ ofaL pero aÚ11
•' n lo nr-&lt;'~ fn é fccuntlo . conducic nd o al iran;, de la a1(¡uimia a los
descu brimientos d e l a Quí mi ca rnod e rna. Y en la l!i ,. toria conlc mporán ea C5 una co ne xión arcl ii conocida qu e l as neces idad ei' dc la l1;cnica
]¡ é]i ca han conducirlo a e norm es pr·Of!I'Csos en la fí~ i e a ~- e n la quími ca .
As í, ptt c.• , la concien ci a del Yalo r e;; impnl "o efic az d e l a nli:'nla
c ie n cia p os ili n r que, lucf!O. por c xi ¡!e nc ia s d c i' ll in te rno lllf' lodo. se
Y C ohli¡!a d a a c limin arla.
S i de &lt;'Sta com probaci ó n d&lt;'l fe nó m e n o tlcl Yalor. nos trasladamos
al plan o .-l e la e~ ¡wc u lación filo,;ó[i c a sobre el mis lllo. l e n cnJo~ qu e
rec tifi car a H e idc ;.r~e r cn c ua n to ¡¡fir nl &lt;t qu e e l pc n,;;u· co n Yalor e~
~e h n ori ¡_!: in ado e n la filosofía moderna. co mo rcaec ió n co mpc n"ad o rn
rle la t·on cc pción del n:undo I'OIIIO im a¡!en. J u,;t;nn e ntc en la fil osof ía
anti ¡_!: lla, quc no concibe a l mundo como inJa¡!f' U. ,-e cncucntra cl p e nsa r sohrc ,-alo r&lt;',, aunque no 1'e h a) a cm pi ca do cstc nomhrc . E~tc
pen sar aparece con toda ni t id ez en la fil o~ofía de Pl ató n . La Idea ;;
son. an te iodo. aunq uc no excl ui'ÍY .!l!lente, ,-alorc,.;. Cua ndo al final
del L ibro V de la RI' JitÍ b!ica inicia su ex pli cac ión d e las Idca~. los
ejem plo,; con (jl!C' la ilu i't ra ,_;o n ,-a lo res de l a con d ucta hunwna: helio-feo, ju ~lo -i n ju ~to, lmcno-malo . 1-l-76 a l. santo-i111 p ío (-J.79 a ) . Y
la lJa,·c d e cúptila tlc to.l o su edi fi cio nl elafi~ico . aq nc lla id ea q ue
es cl fundan1ento de todo,- los ,-,dores l!JOrales 1SO-J. a - c l . que con stituye el fin 1le to da as piración ~- a c!'iún 1SOS d - e l. quc e" el o ri ¡_!:en
de la c ien!' ia ' de la ,-c rdad. ' la cau ,a tle la exisiP ncia ~- de la
esencia d e lotlo c n tc. en una i)alal &gt;ra. &lt;' 1 p rin c ipi o pritn e ro. e,- la
Idea del Bi e n 1508 l1 - 509 ]¡ l, e;;to e~, un co n&lt;'c pto •le n do r.
Se p odrían multipli1·a r la.; cita;; pe ro é ;;\a~ "o n ;;u fi c i en t c~. La
otro~

-l-2 -

�.·

Tro r ía d r l a~ Id e a, e~ . p u e ~ . pr incipalmP n te. una ax io lo f!:Í a aut n l In
letí rr•. La f il o~ ofía de l o~ ,- alo r e ~ , qu e ,; ur!-!i Ó t'OII IO ta l Pn n u estro
, i!-!Jo. no h a de;;ru b ir ,· ,o ni im·e nt a d o lo,; ,-alo r r, . S u 1né r ito con ~i" t e.
t·orno Jo ,;eííalú Du rk hr irn . en h a he r &lt;•th ·e r t id o l&lt;b r a,;!-!o ~ &lt;"Olm tnes tlP
to do ~ l o,; fe n &lt;Í m r nos que h o~- ll1m1anJ o,o con r;;r .n o rn b re, e n habe r
acuiía d o el coil ce¡Jto tl ll i,·r r,.a l de ,-,:!o r, y en ha hr r p os ib ili ta tlo a ~ í
1111 C'olud io ,-i,le m út ieo d r l rni , rilo t So r·io!og ie e t Ph il oso¡J h iC' . p. 132 1.
E l ca r ác&lt;e r indi ;;nrt ild f'. u ni n:•¡·,a l. inc xtir pab l!'. .l e la co nci f'll c ia del ,·alo r y la a nli !-! ii r d a d d e l p e n,.a r e n ,-,do rr;; ha re n ~- a sos pec h a r r 1 enorm e a lc a nce q ur t i e n e n ~- ,o n u n í11 d iec de qu e el u ui,·f' r"o
c n lr ro es s usce pt ibl e d e 11n a eo n,; irle •·aei ó n s iq r ln Ú\ it·a d brl r 1111 pun to
ti c ,-i;;l a a xi ol ó¡! ico.
E n tret anto. se!-!tÍn d rr la rac i ón u n á nin1 r d r io.• fil ó,;ofo,;. e l ,-alor
110 se pued e defin ir. P r ro bto no pu cdr m o t i,·a r l a rle;;eonf ia nz a so h re la ex isten cia del fe n ó meno co ruprolJ &lt;Hlo. T a mpoco pu e de n d efi n ir se el ser. n i la ese nc ia. n i l a exi ste nr ia . 11i el col o r e n ¡!e ne r al.
ni u n col m· e n c:;per ial. L as ca le ¡!;oría s p r i111 c ras y las cualidades se n:'ihles son in d efini b le,-, las mw ~. po rque no ad 111 itr n s ub s u nció n r n
&lt;:o ncrpto;; m ús ¡!;e n e r a -l c~, las otra s. pm·qu c la d ife re n c ia es pecífica
es un ele me n to r on cre to "ó lo intuíh1e. U n as ~- ot ra;; so n rlat os últim o~.
E l val o r t a m b ié n es u n d a to úl t imo. P e ro a ,; Í co mo po de m os c irc un sc ri bir un a c ua li d a d •c ns ih le p o r r efe ,·e n c ia a l m oo o d e co ncie n c ia en
qu e n os e ~ dad a, ~ - d cf' ir. po r e j e mplo. qu e e l so nid o es a qu el d a to
qu r se da por el Ór ¡!;an o del o íd o o p or la ro n r ir nc ia a uditiva, d e m od o an álogo p od r m m• r irr un:'c ri h ir el val o r p o 1· s1r co r rel at o suhje tivo,
com o aqu el d ato qu r se pr esen ta e n el á re a C111 0c io n al rl e l a
con r if' nci a. e n Jos se ntimi e nt o;;, o, m ás ex acta m e n te, rn el se n tir
( F iih/(' n ) . H.cconl e rn os aquí. p o np rc rs i mpo rt a nt e pa ra l o que s igue, qu e est o fu é ev id c nt.: ia d o p o r Seh l e r. co mparand o el conte nid o
d e l os sen tim ie n tos co rn o es tad os co n ]a ,; nwd al idad c5 d e l se ntir com o
f un c io nes e n qu r r ;; o;; C:' l a d o~ ;;e n os d a n 1 Fo r 111 a lis t llll ~. J ahr b ucl 1. 11.
p . ll 8 ss. l. ~· l uego po r l-l ild r b nm d. m ost ra n do q ue . no ~ ó l o rl Yal o r
e n ¡!;en e r al )Jro \·oc a u n a rt' a cc ió n r m oc io nal e n r l ;; uj r to q ue lo apre h en d e. el c ual no pu rd c qtwrlar e n l a indife rc n r ia o imp asibili dad. ;; in o q ue cada Ya]or p ro ,·oca un a re acc ió n rs p cc ífi c a, la ll ama rl a .. re,; ¡ues ta al Yal o r" ( D ie ! di' !'
s ittlich (' ll fla11 d l111 rg . J al rrh ucl t. l ll p.
162 ss . l. La corr ela c ió n c nt rr ;;enl ir· ,- Yal o r h a ll a lllla co n t ra pr ue kt
en o tr o ft' n Óm e no r ,t udiado ['Or Hi ldrb ra nd . la r·f' ¡!; UC ra o el e mho tami e n to p a ra r l ,·a lo r. d e Jo~ qu e ,o n ca ;;os par ti cu la rf's la fa lt a
d e se nt ido ar t Í,: !ico o d í' , í' n ti tlo m ora l, qu e p ur de n prP;;e n lan•e r11
h ombre~ de a¡!;u tla int c lige rwi a y tl r ¡!;r a n r ultu ra ( S illlidrke i t 1111d
f'l hisclu' lr"e rler h-etullllis . Ja hrh uch . V . p. -18 1 ~ :' . ) .
Prro e l hec h o d r que e l ,-alo r se dé f' n rl se ntir n o s i!-!n ific a r1 ue
; ea u n a poúci ó n a rbi trar ia del s uj e to. o (jU C' r l ~ c nt .llll iento :-· s u ~
\ ar iac ionrs co n s t i l u~· a n r l d ec to ci e;!O d e fa cl orr, l'a u:'alrs f í s i co ~ , h io l ó g: i co~ o púqu ieo,;. J u~tarn r n te lin o d e l o ~ ¡!; r a n d r~ aei r rtos d e Sc he le r.
f ué e l d (' h ah e r df':'eu hi e r to ~- m ostr a d o q ur la r~ f r r.1 a fr c ti,·a de l a
co nc ienc ia. por lo IIH' IIO i' e n la t' ap a d e lo, ,e nt rmi r n lo• ,; up Pr iore•.

,¡,,.

-

!3 -

�posee, como los a c :os d el intelecto y d e la razón . carácter intenc ional ,
ti e ne un co rre l ato obj e ti vo al cual ilumin a y apre h e nde. E sta
tesis no es irracionali s mo en el sentido e n qu e ~enera lm ente se afirma.
No ni e ga el poder cO¡!noscitivo del intel ecto y de la razón para trasladarlo a una osc ura con cien c ia vita l, como h acía el hiolo¡rismo, o a
los es tados de ánimo ( Stimmunge n }, como ahora quiere Heid e¡.:.!!er.
:Más bi e n la tesis d e Sc h el er cons tituy e una amplia ción de la capaci dad cogni ti va de l hombre: se mantie ne e l valor de la in te li ¡.:e ncia
para c ierta esfera J e obje tos, p e ro se e le va a s u lado al se ntir corno
fun ción apre hen sora d e otra esfe ra. E st o si¡.:nifi ca e n lo m e tafís ico:
f' l es píritu no es só lo inte ligencia y volunt ad , ~ ino también sentimi e nto; Sll aptitud de parti c ip a ción e n la ve rdad d el se r no es la apt itud
d e una part e, sino de toJo el es píritu. E s dec i1·, qu e s i e l hombre fu e ra
un e nt e dotado d e e nt e ndimi e nto y \'Oluntad pero carec ie ra d e senti mi e ntos, no te ndría con c ie n cia del va lor.
E n el se ntimi e nto d el valor ~e ofrece llll asp e cto mu y s i¡r nifi cativo.
A l se ntir un va lor , al mi s mo ti e mpo, lo prefe ri111os a o tro valor A y
l o pospon e mos a otro valor B. A l se ntir la l101Hlad de una a cción por
r-j e mplo, intuímo s s imultán e am e nt e qu e h ay un ¡!rado de bond a d suJ•e rior y o ! ro de bondad infe rior al d e ella. El valor no es dado nunca
a isladam e n te . Sen! ir el valor y l"·e fe rirl o o po~ pon e rlo es un solo ac to.
Es te ras¡!O tan cara c te rísti co rl e la apre hen s ión valorati va ilumina la
nota pec uliar dd valor 111i s mo. Lo propio del valor es qu e con stitu ye
un grado, lltlft altnra 1"11 nna f' Scala ; e n é l ha y un apunt e a otros contenidos d e valor que son 111ás altos o más hajos qu e é l. Los valores
fo rman. pu es, un o rd e n j e rárqui co. qu e posee. po1· lo m e nos, la dimen s ió n de lo s upe rior a lo inferi o r, dim e nsión qu e no con s iste e n
u na difer e nc ia d e cantidad , sino en un des nivel de l " qual e" qu e co ns-·
t itu yc la mate ri a rl e ca d a valor.
S in e mb a r¡.:o, n o todo lo qu e intq rra a un valo r :; e pre;;e nta e n
e l se n! ir. Ya Hartmann 1Ethih 3'' e d . 1949. p. ] ,18 s.) hizo not a r. co rrigi e nd o a Se h e le r, qu e e n e 1 val o r h ay qu e d i:; tin ¡.o: u ir d o~ el em e nt o~:
el eo nt e nid o mat e ri al y l a valiosirlad . rn o es e l co n te nid o \· alio ~ o ,
o tra la vali os id a d d el eo nt e nid o. E l &lt;"Ont e nid o es un a 1lf'tc rmina rla estr u c tur a ó nti c a qu e. CO III O tal. es intllihle ~- an a li zabl e por e l intel ec to.
L a valiosidatl e;; lo prop iam e n te axióti co y lo qu e. dúmlosc sól o en
el se ntir. e;; inanali zahl c v no fu nd a hl c rl c o tro mo do . Di sce rnimos
p o r e l in tP ic ct o q ue ~ o n do;; I'On le nid os dife re nt es pa gar una c ue nt a
y e nse iíar es pon tán e am e n te al qu e 11 0 sa he. P e ro qu e la sc ¡.:unda sea
l ma condu e la m á;; ,- ali o~a c¡u c la prim e ra . es lo q ue sólo se da e n e l
~e nti111i e nt o . E n la apre he n si ó n rl c la int c g1·id a d ,]el \'al o r coope ran ,
p ues. el sentir ~- e l in tcl e¡!ir, pe ro la valios itl a d mi s ma. el ¡!rado o
;oltura , qu e es l o es pf'c ífi co ri e l ,·alor. es lo q ue ;:ólo e l se nt i r de nun c ia.
La objetividad dPI v alor. -· E n e l carál'l c r int e nc io n a l del se n tir,
e;: tú ya pos tulada la ohj c tividarl d e los valores. P e ro n o va111 0s a
d esa rr ollar a quí l os a r ¡.: un1 c nt os d e Hi f' kerl. SC" h el c r o Hartm a nn p a r a
tl e m oslrarla : so n hi e n eo nocid os. Lo qu e n os inte res a e;: d e fe nd e rla
f r e nt e a las po;; ic ion e;: d e la filo w f ía rl e la e xi st en C" ia.

-

-l.J -

�Cie rtam e nt e q ue h a ~- Ya lores subj e ti\·os, co m o lo ag r a d able o lo
ú til p a ra n o~otro s. P e ro h ay un ex te nso p:ru po, e n el q ue se h allan
l os val o res e;; piritt~ a l es, a l qu e p e t·te nece el ca r ác te r· d e la o bj e ti vidad.
E n to do caso , h a y q ue arh ·e rtir· d es d e ah o ra q ue. c ua l q ui e ra q ue
sea l a solu c ió n q ue m c r·ezca e l ¡Ho hl e m a, ti e n e q ue ser la m ism a para
l os va.lo res ~- para s u j e ra rquía. No es pos ibl e q ue l os val o res sean
ob j eti vos y l a j e rarquía subj e ti va , ni v iceversa. S i el val o r s igni fica
ser un g rad o e n un a escala, nin p: ún va lo r pu e de d e nun c ia t· s u a lt ura,
s i n o es a punt a nd o a g ra d os ~ up e ri ore~ o in fe ri o res de l a m is m a es cal a.
1 o h ay aq uí pu es, d os, sin o un o so l o y e l mi s m o pro bl e m a.
A h ora b ie n , se pu e de m o~ tr a r q ue l os p ro pi os fi l ósofos de la e xi st e n ci a tie ne n q ue reco n oce r l a ob j et iv id ad de a lgú n valo r.
A ) S upo n!!a m os un fi lóso fo co m o J as pe rs. Ha llegado a co ncl uir
que n o hay un a im age n to tal de l mund o, q ue el prob le m a fu nd a m ental d el ho mbre es acla rar su prop i a exi,. te nc ia, q ue l as va l orac io nes
n o se f und a n e n ,-al o rcs m a ter ial es ob j e ti vos. q ue ade m ás d e l as verd a des d e l a cienc ia. co nst r in ge ntes. h ay o t ras qu e só lo valen para la
e x iste nc ia e n su s itu a c ió n lri s tóri ca, q ue h a ~· s itu ac io nes -lí mi tes , q ue
el h o mlne pu ede ahrirse a l a T r asce n de nc ia, e tc .. C ua lesq ui e ra que
sea n s us tesi;;, r e f ié ra nse o no a los n rl o r·es, J aspe rs l as ti e ne po r· Yerdade ras, y p o rqu e l as ti e ne p or tales escr ibe su li b ro para co n ve ncer
a los d e m ás 1le ell as. A l p roced e t· as í, ~ up o n e q ue h ay, po r· l o menos .
u n val o t· q ue ti e ne valid ez ob je t iva, y es el qu e rad ica e n el con ocim ienl o de l a ye rd ad. Es prec iso no caer aquí e n un a co n fusió n . La
ve rd ad , e n ,;Í mi s11 ra . no es u n va l or, co m o soste n ía l a escuela d e
Ba d c n. P ue' la ,-e rda d es una r e la c ió n p: noseol ógica q ue se d a e n b
Í JJ te1ige nc ia ~- no en el se n t im ie nto fJ Ue, co m o h e mos vi sto, es el
c o rrel ato sub je ti vo q ue per mi te d c terr n inar la esfc r·a ax iol ógica. P e ro
nadie p uede 11egar que l a ¡wsr&gt;sión rle l a ve rda d que se da e n el co nol im iento ve rda de ro sea u n ,·alo r, qu e el vacío d e la ign oran c
ia o e l
d es aj uste dc·l erro r que ~e ofrece en e l co nocimiento falso, sean un
d es ,·al or. E 11 ot ra l' pa labra s, q ue es nrús va l ioso posee r· la ve r dad que
l a ignorancia o e l er ro r. Porqu e el fi lósofo .Ja;;pe rs e~tá conven c id o
flc CE'tO, e;;n ihe ~ u lihro pa ra ex tirpa r en lo;; denrás los qu e é l nc e
e rrore;;, y hacer los copartícipes , coposcedorc s, del valor d e los conoci mi e ntos qu e é l lra d c;;c uhierto e n la propia reflexión:
B 1 Ot r·o valor, ,. esta yez 11n valor m o ral. tiene que re ~:" onoeer
e l filósofo d e la cx ist ~ n c Í •\ e n su o hj et i,·irlad. S u lector u o~·e nl e quiú
n o qu e d e corwencirlo de s u doctrina y la r ec ha ce por faha. P e ro aún
c ntonce~ e l fil óso fo exi gir á que se re conozca, por lo menos. que é l esUÍ
í ntimam e nt e co nve nci d o d e e lla , qu e;;¡¡,; palahra" ;;o n la ex pres ió n s ince ra y Yen1z d e s u propi o pe nsam ie nt o, que l-1 es tá d e acuerdo con ¡;; igo mi "mo . Co n ~ id c r a, ¡nr es, d e h ec h o, a l ,-a lo r 1lc la Yeracidad , de
]a sin ce rida d , co n Yalidez o bj et i,·a. El es veraz y ;;i ncc ro y ex ige qu e
es to sea r eco noc id o p o r los d crnús en s 11 v alor :
1 T"alor .Y soberbia . S in c nrhar¡_(O es tos argum e ntos so n ad philosoplwm, vale n sólo para el lromlnc qu e filosofa. Tenemos que
.bu scar un tes timonio de la validez o hj eti ,·a de l os Yalor-c;; y de su

e

-

..j..)

�jerarqu ía e n una ac titud d e la cont· ir nt ·ia na tu ral del hombre. Ese
t e,-t im on io se no,; ofrece d e modo e~pceialrn c nt e eficaz en la ;;oh e rhia.
So que ell a sea el úni co posibl e. ,- ino. en primer lu¡?:ar, porqu e todo
ho rnbre, en al gún momen to rle ;;u Yi da. e n ¡.:rallo má s o menos intenso,
l a ha experim e n tarlo : ~~ e n segu ndo. porque e lla parece se r una a c! it url. aparentem e nt e. la rn ft,; d r,-fa ,~ orald c para mostrar la ohj etivi cbd.
C u ando m en tamos a la solr er bi a no noo refe rirnos al or¡?:ullo ( fiertf&gt;, Sto!::) corno con cien cia rl c los propio,; mé ri tos qu e carb uno se
reconoce en medida linri tatla y qu e es perfecla lll c n te com pa tib le con
1&lt;1 mo rlc,-ti a, ;;i no a la ,;obcrbia en oentido estricto ( orgul'il, Horhnwl ,
.' llfwrbia , 0;-;sp·r, c;;:z•,(7.), ar¡uélla que Sa n Ju an llamó ",.,oJr e rh ia d e la
\ida" 1 I, Juan. H , 161 ~~ fJLIC ]o;; Proverbio.s car acteri zan en forrnn
ta n not ahlem cn tc in tui:i ,~ a por la ex¡ne,.;ió n de .. lo;; ojo;; nltnn cros'·.
d e la c11a l se tlice q nc es 1111 a rle las sei,; co,-as qu e Dios a bomina
!Prov. VJ. 17 1. ¿,Cuá l es la e;;e ncia de la soherlria? Examincmo;; pri mero alg un a,.; defin ic io n es clásica;;. Theophrm•to~ l a d efine "E:r :~ 2s
·(¡ 0;-;sp-r,C(7.'1t7. '1.7.:7. c;;p6·rr,:r:; :~; ;-;/,-(¡·¡ :;('):o0
(/i.i,w•J . La sohe rhi a e" e l
despre cio de torlo lo que no es uno mismo 1 C lw rac t. XXIV, 1 ). En
c,; ta defini c ión de,- taca mos : 1 ) la sob erbi a c n !r aíia un a relarión ent re
dos término~. un o de los c ual es es e l propio suje to y e l o tro todo lo
tl e má ;; ; 2'¡ cs:1 r el ació n e;; una comparación e ntre ambo;; términos:
31 e;;a co mparac ió n es. en !'ll cont enido rrn de sprecio ele un o de sus
t érm ino ~ con relación al o tro. La YOZ ¡?: riep;a z7.:7. C(pÓ'I·r¡:r~;, es muy
&gt;dpüficat iva , p orque z:z:Y. r¡ni c rc decir "a bajo" ~~ c;;pó•rr¡:r~; , a quí, " juic io", "a prcc ia l'ión ". Y.7.::zc;;p?•N1cr(; ,i¡?: nifi ca, pu es, apreciar para ah aj o.
¡ros ponrr u n a co,;a con r elac ión a otra . es to es, una v aloración.
Lo peculiar ele la defini ción de Th eophrastos es que la valorac ión es tá d etc rrninada por su lado n egat ivo, d escenden te, con rela&lt;·i ó n a torlo lo qu e no es el s uj eto. Se de ~taca e n ella la pos¡w.siciótl.

-.w'l

Sa nto Tom ás la defin e: "a pet ito d esordenado de la propia excele nc ia " 1S. T/1. II-II, 162,2 1. E~ta definición , cornpara da con la d e
T lteoplr ra s tos. p a rece no con te ner mención d e una rel a ción comparativa, Sin e mh a rgo, és ta es tá impl íc ita ru ente con te nida d os ve ees:
rrn a. en e l corwe pto " de~onl e narlo''. Orde n, deso rden, implican por
lo n1e nos dos ténnino,; e ntre l os cuales se in;;talan el orden o f' l d esord e n: otra, e n el co ncepto "excelenci a". que sip1ifica ex tre mo o exceso
1l e l rien y ent raiía, p or cons i ~u i e n lf'. una se ri e d e tt;rminos co n r espec to a ]o,; c u ales éJ e;: extremo. Por otra parte , Ja pa"lahra "excelenc ia" cont ien e un conce pto ílf' valor. s ignifica e] grado que exce de
a Lodo o t ro, que s upera a to d os. con respecto a l a m atf'ria en cuestión.
Lo pecu l ia r de la d efi nición torni;:ta es qu e la Ya loración eslá vista,
e n orosi ció n a Thcophrastos. por s11 a"pecto positiYo, asce nd e ntf', con
relaeión al sujeto . E,;to es lo fjUC Sf' sc iíala e n f' l concepto d e "apetito". Se d estaca f' ll la va-loración la pre.fer!'ncia. P e ro la definición
tomis ta co n ti e ne un a not a que no se h a lla en la d e Tlrcophras tos y
es la el e desord e n . La sob e rbi a es apetito d esordenado . .Esto sÍ¡!nifica
que la Ps tim ación rlel solrerhio no es la adec uada . Sólo fJliC c;;:ta nota ,
r1u e es ex acta. po r el mom e nto no nos s irTe po rqu e s upone l o que

r

�qt'C'ITIIIO• d c!llo_- ; ra r. Tc nC!llO• que , ¡¡ , ' i: u ir!a ¡:or o t r:: . E l ~ o h c r!Jio ,
a l prefe r ir.e a ~ í m i,; rno. lo h .:t·c con prc,;c ind c nc ia d e ~u,; c ualidad c~,
;¡ccio ne,; ~- obra,; parlit:ularc,.;. S u aci i l utl f':' an !e ri o;· a e:'lO . E~ u na
pr efe re ncia de ,.; Í mi ~ mo en cu ant o tal. En l o d e má ~ . la,; do,; dcfinit·ion e:' :'011 C &lt;]lli ntlcnt e~ . \pro ycc h ando ~- completando c~os ele m e nt o~, pode mos d P[inir la ~ oh e rlria corno la prefere n cia de ;; Í mi ~ m o
en r azón de s í Jlli ,. III O solr rc tod o l o d e más. E l sob e rbi o pi e nsa e n
d fond o aq uel pe n:=a mi e nio de Stirn c r : "Na d a cstú sohre mí". " Y o no
tc n¡::o e n mi cora zó n mú~ q11 e a mí mi s mo".
Pe ro ¿po r qtH~ la soh c rl Jia e~ un tc ,.; tilll on io tl e la o bje tivid ad de
los valo re~ y d P la j e rarquía. cua nd o m á" hien parece que fue ra totlo
lo contrario: un a po,: ició n arh itra1·i a. q ue ni c¡::a in1 pl íc itamente o
descon oce toda m e did a olr jP ti,·a? L o cs. ,:i n c mh a r¡::o . en dos ti OnJ e n tos :
l ) La ,.o lr e rlri a. &lt;'O!I IO a cto [unci o Hal e n el cual me prefiero a
111Í mi,-mo e n c u a11 lo tal. cor11por la una irradiación e n todns la ~ mani f es tac ion es d e mi vidn. info r ma todo,; m is ac to,;. To tlo' los moYimi e nt o~ , toda s las in te ncio 11 e, par tie ul a rc,.: d e 111i cone ic ncin, es tá n.
tliríamo ~, coll/ rmJÍnadas po r esa aetitu d ce ntra l de prPferirm e n mí
mis mo. E~ po r eso l( IW e l !~des iástiro, habland o e n tl-rn1ino~ n1oral e~.
dice qu e la ~oh e rl Jia C :" e l ''or i;!f' ll tk todo peca d o'' 1 F;rcli. X , 15 ).
D ej e m o~ de la do. a h o ra. ~ i la ~ober h ia eo un pe ca do. Lo in1por!a n te
es des tac a r qu e ella es orige n , fundarn c n lo infor nw dor y abarca dor
de todo un co mpor tn mi e nt o huma no . S i esto es aú, l a soh e rhia se manifestará l an1iJi&lt;~ n e n las relacione' con los d em ás . E l soh c rhio prete nd e qu e su prPfPre nci a por sí rni s 1110 t;Ca r eco noc ida por ·r o~ otro;;:.
T.o que ~·o ¡; ref iero. la pr ete n ~ i ó n de&gt; qu e el Yal or suprem o c ~ té en mí
mism o, ha d e ,·a!e r no só lo p a r;_¡ 111Í ,.; ino tan ilti é n para todos. Co n e llo
pos t tda la o bjet i\·i,lafl de l o~ val o re:' y de S! l j e ra rquía.
Qui zá e~ la soh crlJia la e qui,·ocac ión mayor que pnc d c co m e te r
1111 h o n1hrf' al ,·aJorar. p c ro j ustan 1e nt e H l equ ivoca c ió n es un tes timoni o de qu e hay un pa tró n oh j c ti Yo de ,-a lo rac iones. E l soberbio
de;;conoef' el aut(· nti co conie nido d e la je rarquía ., pero al pr eten de r
ll e narl a a rbi i ra r in mcnie, rceonoce la ex i ~ t cne i a forn1al rlel valor y ] a
ex istencia for111a l d e la je ra rq a ía. Pre c isa me nt e pon¡l!e reconoef' que
hay una jera rquía ~- qu e h ay un valo r s uprem o es qu e tie n e sen tido
' " p rete nsió n de \'alf' r co111o tal. Por eso S. A ¡:: u;;t ín con un a eon ~ i,, ión
mara\ · il.lo ~a di ce: "sll fl &lt;'l'bio re lsitudin l'/11 imitalur, cum tu sis ll!III S
super omn irt d nts excrlsu s" ( Conf. II, 12) . Lo imp o rt ante est á e n el
i m itarur. La soh erl tia es in1ita c ió n del ,·nlor s11 p re mo. E l soh erhio fjui ere pasa r po t· é l, eonve nce rse a sí 11 1 i ~ m o ~· a los dcmús qu e e ~ a~Í- con
lo cunl s upone la ex i ~lenc i a de 1111a jnnrq nía :
2)
L a so hcrlria fraca ~a e n ,; u p rc lcmión . El ,o!terhio no ;: ó lo
110 enc ue ntra C JI ]o,. ot r o~ hom b r e~ el reconoci mien to qu e cx igf' , ;; ino
'lne tolla s Ja,. co:; a,., si i u acionc;:, p•·o~- eeto:-;, formacio nes c ul tural es ,
hacia las c u a les él se adela n ta. l e ha cen f in al n1 c11 te reco noce r qu e s u
¡•r efere ncia e:' err ó nea. E;; lc Ira ca~ o n o ;; ignifi t:n oira co;;a s ino que
los vnlores y ,; n j e rarquí,J no d e pend e n de un ac to a rlJitr ar io d el

-- -+7

�s uje to, q ue no ~o n un a c re acw n de la ¡nefe re nc ia. ~ i n o qu e ~~ l a h a
de aj usta rse a al ¡.!o qu e le h ace fre nt e y qu e es ind e p e ndie nt e de f' ll a.
A l so b er bi o, e nt o n ce;;;, no le q ueda n m ás que d os sa lid as: o se con~ o lida e n su ac titud qu e d ese mb oca e n la de,;es perac ió n ~~ se c ie rr a
f' n el odi o a tod a val orar ió n a dec ua d a, o a bd ica d e e lla po r e l ca ·
m in o d e l a humil da d , q ue a bre a la esperanza la p os ib ilid a d del
asce nso ,~ e n c ie n d e l a te nd e nc ia m ot ri z d e l a m or h acia la rea li zac ió n
de l os Yal o res 111 ;. ~ altos.
E l v alor, el oer y el l' lt f P. La prete ns ió n de Ya lo r de todo fi .
losofar ~· el tes tiru o ni o d e la soberb ia sól o de mu es tr a n la ob j e t i,·id ad
ue los n rl ores e nt e n d id a co m o Ya lid e z u n i ,~ ersal. O hj e ti,~ i dad e q u ival e aq u í a inl l' rsu bjf'tividr,d. El pro bl e m a es ah o r a s i l a in te rsub jet ividad se fund a e n un Sl' l' P ll sí de los Yalo res. P ues no se pu e d e
desca r ta r la p o,;i hilid a d d e q ue esa obj et i,·id a d ~ea el re;; ult a d o de
u n a obj e ti,~ ac i ó n del h o mb re y q ue h aya qu e ad mit ir la do bl e cx pl it'aci ó n d e Hci d e¡.r¡.re r·, es to es : a 1 q ue los Ya lo re;; sean la ohj c! iYació n
fl e l os fin es d e l as n eces id a d es qu e s urf!e n e n e l h o ruhre co rn o compensació n de la p é rd ida rl c se r qu e h a w f ri do el ent e e n l a f il osofía
moder n a por ha be r co ncchido el rntlllfl o co m o i m a¡.rc n ; h 1 q ue l os
val o re;; sean la co nd ició n d e real izac ió n de l a ,~ o lunt a d d e pod e r·ío ~- ,
¡,o r co ns igu ient e. un a oh j e ti va c ió n q ue ti e ne su ú ltim o f nn da nw n to
e n és ta .
Pe ro e n es ta dob le ex pl icació n so qne n tlc an te to do su di sco rda nc ia in ter na. A ruh as se exclu ye n . P ues l a prim era es históri co-cul tural:
l•ace d e l p e nsa r e n ,~ a J ore s f' l res ul tado de u na filosofía sur¡.r id a en
l' ie r ta é poca y mo ti vada por u n a con cep c ión de l m und o ta m b ié n fi losófica. La obje ti vidad d e l o~ \~ a J o r e;; es el p rod uc:o d e una s it u a ción
te m po ral de la fil osofía . La SC¡! un da es rtnl ro pológico-b iulógica: co ncibe a los Y a l ore~ como un a po~i 1 · i ó n de la s co n dicion es d e co n;;e tTa ·
e ión , ~ acrecimiento de la Yida ~- , po r co n;;i¡r uie nl c, co m o e;;eneialm e nle li¡.rada a tod a ac t iv ida d ,~ i tal que p ue da h ace rse con,;1· icntf' e
inde p e nd ie nte de la s ituac ió n h is tór ica ~- d e l pe n;;ar filosófil'o.
La p r·ir ne ra ex pl icac ió n e;; in co mpatible co n la aprioridad ~ u ni Ycrsal idad de la co nciencia de l ,~ alo r , con la in t ersulljf'ti,~ idad de s u
Yalid ez, ~~ con ~ u a p arici ó n ~~ a en e l pen sami e nto an t ig uo, qu e !temo~
mo~t rad o rnás arriba. Ante c;; tos h ec hos t ie ne que cf' de r la afi r ru ació n
d e qu e e l pen~ar e n Yalorc;; e;; un produ cto tic la f ilosofía rn od f' rna .
po rqu e e ll o~ I"CYel an qu e e~ . a ]a ,·e z, prcf ilo;;óf ico ~ prc motl crno.
Con c~io. ernpcro, no ~e exclu ~ e qu e e l \'a lor pu e da ,-er una objcti,·ac ro n ~- qn e ;;ca c ie rt a la se¡.r unda expli cac ión , e;; rlf'cir. q ue l o,
Ya lores con;;titu~~ a n un a po;; ici ón d e la ,~ oJun tad de poderío. En un
p rim e r pun to tiene l-lcidc¡.r¡.rer· raz ón: nad a e;; ohjcii,~ o pura ~- sim¡.Je me ni c; la tn e ra o hj ct i,~ idad no e xiste. no ,;e sost ie ne por ,; Í: e~. al
!'Ont rari o, siem pre, el !Ht nt o tcrr!l inal de un a o hj e ti nl(' ión. Pero la
l'alalJra ·· ohjcti ,~ a('ió n .. e,; c qu í ,~ ot· a . enci e rra u n d ohl e se ntid o qu e
rara ,·ez ,;e clc,cubrc. po rqu e uno de e llo~ qu e da ¡!C ne ralm c nt c ,.;an ifil'ado a l o t ro. Co rlllÍn a toda ohjcti,~ a c ión e~ ;;e r un acto del ~ ''j eto .
Pero con e~te ra, ¡!O ese neial ,::e co nfuntl.- o tro que n o lo e,;: que l a

-

-±8 -

�objetivación sea l a po ~ t cJOn d e un cont enido d e l s uj eto en la,; cosa:' .
Se confunde, así, la ¡H·ocede ncia d el ac to d e ohjetivacióu con s u dirección motriz y el origen d e su conte n i d o. Objetivar es una ope r ac ión
del sujeto. La objeti,·idad n o sólo ocu rre e n él , s in o qu e proce d "' d e
él. En este se ntido toda obj e ti vac ión es una suhje ti,·ació n. P ero e~ to
no val e sólo para los ,-aJores, s in o para todos l os o bj e tos del conocimiento, sea n cosas o p erso nas. ~ uh s tan c i as o accidenles. lo real o
lo ideal. Sin e mbar¡!O, con la proce dencia del acto no se h a dic ho n ada
a ún sobre su direcció n motriz y el ot·igen de su co nt e nido . D es de es te
nuevo punto de vista, ]a objetivación pue de e nte nd e r se e n dos :;e ntidos: co mo proyección d e un co nte nido do co ncie n cia e n el e nt ~ exte te rior, o como re •roy pcrión de al¡!o de l e nte exte rior e n la esfe ra de ]a
con ci en cia . Pro yecci ón es la qu e e j ec uta el poe ta al tra sladar a l a
palabra hablada o esc rita s us se ntimientos y fanta sía s. R c tro yecc ión
es la que e j ecu ta e l quími co c uando analiza la con,.¡titu ción de un
c uerpo y co noce sus e le m e ntos. En la proyecció n el origen d e l co ntenido objetivado está e n el sujet o y la dirección d e la obj etivación
es ha ci a fn e ra . En la re tro yección el origen d el co nte nido ohjetivado
es tá e n un ser e n sí, y la direcc ión d e la objetivación es ha cia d e ntro.
El id ealismo no conoce más qu e la prim era; para é l, toda objetivación es una proyección , porqu e co nfund e la proce de n c ia d el acto con
el origen d e su co ntenido. P e ro és te no es el caso de Heidegget·, ni el
de Jasp e rs. A mbos a dmite n el se r e n sí d el e nte r eal, p o r lo me n os.
e n su ex is:e ncia bruta. D es de es te punto d e vi sta , la objetivación del
e nte es una retroyección.
A hora bie n , s i lo q ue es e n " u ,.e r no se a¡!O ta e n Slt se1· ohjeto.
lo mi smo ha de se r c ier to para el ,·alor. si se de mu es tra q ue ti e ne un
Eer en sí. Qu e el valor se a ob j e tivad o e n e l se ntir o e n e] quere r no
bignificaría , e nton ce;;, que fuera "sólo obje to", sino el té rmino rle un a
re tro yección d es de w ser e n sí. E n t re tanto, I-Jeide¡!¡!er. a;;umiendo
la con ce pc ión d e Nietzsche, co nsid e r a l a ohj e ti,·idad del Yalor como
p royección, puesto q ue l a e xplica co ut o fundarla e n la vol un tad rl e
poderío.
Sin emba r¡ro, Nietzsch e no pud o sm;tt·aer,;e a n d o r a r co n un patr ón in dependiente de l a ,-olunlarl de pod erío. cuando a dmitió que
los supremos Ya lo res no sie mpre coi n cide n con el supremo pod e río :
hay un poder ,; in Yalor o de Ya l or inferior, como e l de lo,. emperarlores romanos, ~- un ,-alor ,;in poder. como d del a lm a que ,.;ientf' con
fineza pero es impotente. ] ASPERS. 1\ie t::::s ch e. 1950, p. 303 ~- los pa·
~a j es de ~ietzse h e allí citarlos) . La mi sma ,-oluntad rlc poderío es
\·aJorada, en cuanto distin¡!Uf' en e lla di,·e rso,; grado,- de ,-alor. ( Id. id.
p. 349) . E sto demuest ra qu e la interpretac ión de ::\ietzscl1e uo es
exac ta , puesto que s us propias Yaloracione,;; n o coineiden con ella:
pero todavía no. que el Yalor tenga un se r e n sí.
El ser e n sí del valo r re,;;u lta d e la relación· de adecuación entre
los valores y la r ea lidad. l'\o sólo pod e mos se ntir e intuir los contenidos valiosos e n ahstrar' io. en el ;;eno del propio pensar. sino que los
~entimos e intuímo,; tam hi éu en la e,.;(e ra d e lo real. Cua ndo enun-

�!'ia n1 os juicios d e 1·a lo r w brc la ,; cos as o las pc r,;o na ,.:. el sent ido d e
no c~ qu e el concepto de esos e nte,; ~c a lo Yalio;: o, ni
nut&gt;,;tro ~c ntir o juzl!ar ~ob r e e ll o~. si no lo;: e nt es mi s m os. D ec imos
rpw tal in stnlnl e n to es ú til. uu1,; o m e nos útil que tal 'J iro. qu e e;; te
ej e mplar d e &lt;1 nim a l e;: n o bl e, •1ue a qu ella acción hurn a na es justa.
Es to d e mu es tra qu e e ntre L :~ C'atc~o rÍ w.; d P Yalor y la re alitlad ha y
l rna in te rna conl!n rc ncia. quP las est ru c tur as d e Yalor va l e n ta mbi é n
para ]o,; e n te~ rc;dc•. La co ntrapru e ba cstú e n qu e n o po d emos aplil'ur indife re ntem ent e cualqui e r Yalor a cualqui e r cosa: no p od e mos
d eP ir qu e una ru e d a es Ya li c nt c o qu e un ~o n e to es útil. No son é-sas
la s es tru ct ura;: rk Lllor qu e IPs co m ·ic ne n. P e ro otra;; le;: convrenen
e xact a me nt e.
A hora hiPn. desde que los e nt e,; reaks ti e ne n un se r en s í (]o
IJU C ar¡uí no ha~ · qu e dem o;;t ra r. p o rqu e l o admite Tle id c)!:¡rf' r. co mo
todo filói'ofo no id cal istn) tnm h ié n l o~ 1·n lorcs lo han rl e te ne r. D e
]o con trari o se rí a un e nr g: ma la ad ec uac ión de h;: e;;: tru c tu ra s axióti ca~ a l as ónticns.
Ln al ribu ción d e un se r e n sí a los ya] o r e~ no ~ i g: nifi ca con sid erarlos s us tarwias o e ntes e n s í ind epe ndi en tes, como e rró neam e nt e se
i n te rpreta, co n fr ec ue nc ia, ese ca rú c tc r. Ha r u n :::er e n ú ¡rno~eológico
~' un se r e n s í ontológico. E l ~e r e n ..:í l! noseo ló g: ico es ;:ó]o la ind e pend e nci a d e l se r co n respecto ni ;: uj eto cognosce nt e . El se r en i! Í onto l ó~ i co, et' la ind ep e ndencia d e l ente e n c uan to e nt e. l a suh,;i stc nci a
JHHa s í. U no y otro ~e r en ,;Í rl c ninl!una man e ra ;;e equ ivalen. La extc n;;ió n de un a co;; a, por ejemplo, p o;;:ee Hn ~ cr en s í ~ n o,co ló ¡r i co: su
~c r. su e~ tru c tura , ~ u ;; l e ~· es ;;o n ind e p e ndi e nt es del s uj et o: p ero n o
J•Osee un se r e n i' Í ontoló¡.! ico, pu es to que la c x te n;;ió n ;:ó lo ex iste e n
Jn cosa.
e•to~ jnic!o~

Lo mis mo oc u r re co n lo;; n dore;; . E;;to;; ti e ne n un ~c r e n ~í ~ n oseo ­
pero e;: te ea rúctcr n o debe ]lc,·a r a la concl usión d e qu e po O'l'Pn tamiJi é n un ~e r p nra sí. Cie rtam e n te fJU C el ser d e l os Yal o rcs es
u n ser ideal , co mo el de ]a;; forma s m ate m át ic a;: Y el tlc l as esenc ia s.
Y e l ~e r id e al es di ~ tinto del ;;e r real. La di ~ tin c i ó ~. e rupe ro, de a mh as
liJan cras tl c se r, no e n t rmía s u se pa raf'ión , su aisbmi c nto. Esto conduciría a una inadmi ;;i hlc hipó;: tas is de la id e a e n se ntido plat ó nico .
La irrealidad, la id ea lid a d no puede flo tar e n el aire. tiene qu e apoYar,-e en un en te rea l. E l 1a lor es ;; ie mpre nt!or de 1111 r&gt; nf f'. P e ro de
aquí no ;;e ~ i ¡_!; ue. co rn o pret e nd e H eyrlc , c¡ne el n rlor sea 1111a r ela c-ió n.
Ta mhi é n e l c-olor C!'. ;:ie mprc co1or de al¡ro, y ;; in e mhar ~o, no es r ela c ión, ~ino c 11alidad. 1\fús bi e n , e l n1lor e;; un ex trcr n o e n e l qu e
~e f unda 11na relación.
N i tampoco p o de m os re du cir el n rlor a la cualidad. E n es te
¡-unto la do ctrina d e Sc he le r iie n c qu e ~e r rec tifi carla. Sin duda qu e
todo Yal o r ti e ne un a c u alidad . e n f' uant o cada un o d e e ll os posee una
materia. 11n co nt e nid o propi o, difer en te d e l de lo;;: otro;;. Pe ro t a mbién
Ja;; esencia s tienen una rna tc ri a. un co nt enid o propio, y no so n c ual itla d ei'. Lns cu alida des ti e ne n tan rbi é n s u ese ncia ~- ~ u n 1lor, y ~i
c;;e ncia \' Yalor fu e ra n c ua lid ades. lr a hrí a qu e admitir c ualid a des de
ló ~ i co.

-

.~()

- -

�;e

¡:O

:nto·
cia

ex·

~

sn
no

en

oseo·
e po·
res es
·ncias.
atlll1as
0 con·
tón1 co.
1e apo·
~ ero d e
elación.
o es r ed que

E n est e
1nda qu e
osee nna
~
..
o tan1\1len
) son cna:
; alor , Y ~~
,lidades d e

cualidad es. Por o tra parte, obj e tos d e diferentes cualidad es 1m ede n
tener el mi smo valo r y viceversa , objetos rl c dife re nt e Yalor pu eden
tener la,: misma s c ualidad es .
El val o r es al¡!O ll!ás ínti111 o ~- más pro fu n d o en e l e n \c que las
relacion e~, qu e las ¡·nalidade,- y que to 1la otra ca!e)!o r ía. f;; / valor es 1111
mome nto del SPr mismo d el e nte co rno tal. La ontolo¡!Ía ~nelc a d lllitir
rlos moniCJllos del ente: la ese n cia y la exis te n c ia 1 o bi e n el ~cr - a~í
( Sosein) y e l ser-ahí iDa .'ein l . Esta distinción e~ exac la p ero in com pleta . Los IIIOI!I entos del sP r son tres : esencia, va lor , y e'i:iAenci a. La
c.•e ncia fija l a especie : la exi stencia la a ct uali za indi,·id ua li zán d o1a:
el valor coloca al e n te como ~ rado d e una e~ cala axiótica asce n dcn!crlescend e nte qu e aharca tanto la e se n ci a como la exi~ t e n c ia . porq ue
no sólo deter mirw el ¡r r ad o de la ese n cia d e ntro d el ser, ~ ino ta1n h ién
el )!rado d e cada indiv iduo d entro rl e la mi ;;¡n a e~pecie . La e ~ cucia
de dos ca ballos es la mism a e n ambos, pero d e~ rle el punto de vi, ta
del valor, 11110 puede ser más nobl e que el o tro. U n al¡!o. vi ,;t o 1lcsdc
la existenci a, es un ente; Yi sto desd e el \'alor es un hicn .
L n det e rminación d el Yalor · coll!O nrorncnto dd ~er jtonlo &lt;1 la
e'e n cia v. a la c xi , tc ncia r c~ ult a va
indirec ta m e nt e d e l a~ exd !t .;Íon c•
.
antcrio r e~ . P ero la ¡Hueha dir ec ta r a di ca e n qu e tod as la~ ca te ~ orí as
del ent e po-ee n un nwm c nto axiótico. "No ~ólo las co~a~ ,, los v ivic n t Ps.
]a, personas y las formaciones culturales son s u ;;cep t iltlP~ d e pre di ca d o"
de valor, sino tnrnhi é n las ca ntidades. las c u a l i.lad es v la s rPla c ioncs.
las a ccio n e~ y las pasiones, los h ábitos y las si tu a cion c; . A~í co mo cada
easo particular d e una cate)!oría tien e su esencia y H l exis tenci a. ti Pn e
tambi é n su ndor. Por con si¡! uicntc , co mo la Ci'CJH"ia ~- l a exisie nc i :! no
Pon cate¡!oría,-, sino mom en tos !lel scL co nHHl e,; a tod as Plla:', a,-í ta mhi én el val or.
Es!a tr ipl icidad de ] o,; mom entos d e l ,oer c n euentra un a co n f irmac ió n en ''U corres pondencia cm1 la trip l ici!lad 1lc la s func ion es ap r eh e nsivas d el cspii· itu llllmano. E\ ho ¡¡¡lJre no cu n o :·c &lt;.!1 C'1·c sólo por
el in tel ecto . Con éste in tuye la ese n cia d el e n :c , pero n o ,;u existencia
ni su valor. L a existen cia hr ut a es ind e!llos tra hlc p or el int el ee'o. La
eH'ncia ¡}e la rosa es la ! IIÍ!'IIIa en una ro ,; a real o e n una r eprc5c nt dfla
e n la fantasía. E~ la r es i~!en c ia q ue e n cu ent ran l as d eci~ i ones d e rme"tra volun tad al ejecutar"f', l o que nos d e nun c ia la exi"tf'ncia como t al.
E n camh io. l a volu ntad es cie¡!a p a r a la e,;encia ~' pa r a el val or. Po r
b U parte, el ,·alor se da en u n ~ cntir. como a n te;; lt c mo;; vi,lo. p e r o f'l
f'e n tir n o p uede aprehender ni la e~en c ia ni la exi,. tencia.
Así, pues, el conocimiento co •n p lc!o del en:e ex i¡!e e n e l h o mbr e
e l e jercicio d e la o tres funcione s rl c ~u aduar e~ p iritua l :
por el intel ecto se n os da la e se ncia .
por e l sent ir ,;e nos da el Ya lor,
por la voluntad se nos d a la ex istenc ia .
Si, pues, e] valor posee un ~e r e n ú y es u n III Olll e nt o d e l se r del
ente en cu an to tal , su obj et iva c ió n en e l co no c im ie nt o no e" una ~u b ­
j et ivación del ente cun res1)('r to a ·'11 contenido, porq ue no c.;; r1na
proyección s ;no una retroyecc ión. E s inj usto, pues, afirmar q ue e l

--- 51

�pensa r co n \·a Jo res ha ce d el e nte un " m e t·o" ob je to p a ra l a a precia ción d el h o mb re. D es d e lu c¡_!:o q ue el va lo r, e n. c u a n to es co nt e nid o inte nc io n a l del se nt ir d e l suj e to, es h ecl to ob j e to. Pero e l se r d el va l or
desbord a p o r tod os l a d os a su m e ro ser obj e to. As í co m o los o t ros
mo m e nt os d el se r no se ago ta n en s u se r obj e to, así ta mp oco el val o r.
E n ca d a s itu ac ió n hi stó ri ca se d escubre n cie rtos as pec tos de él, mie nt ras ot ros q ued an c nc ubi e rlos. E ~ t o val e no sólo p a ra la con cie ncia
prim a ria de l \·alo r, sin o ta mh iP n p a r a su cons id e ra c ió n f il osófi ca.
E l e nt e en ¡_!:e ne ra l, y por co ns igui e nte, el valo r, se co mpo rtan co n
e l s uj e to co m o se comport a rí a fr e nte a un hombre un a esfer a con
d ibuj os e n su s upe rfic ie qu e ¡r it·a ra so bre s u eje co n un ritm o mu ch o
m ás l e nto qu e el de to d os l os aíi os de su vida. Se JH·cse nt a ría s ie mpt·e
;mtc é l, pe ro nunca co n el mi sm o as pec to. S i a iiadié t·am os qu e l a esfe r a pa sa alte rn a ti va m e nte por zo nas d e luz y de so mbra . la co mp arac ió n sería a ún m ás ex ac ta.
Es te des b o rd e i n a b a rcahle del se r del \·a lo r r es pec to a 5ll ob j eti vac ió n explica el eamlti o d e l os id ea les e n la hi s toria de la c ultu r a .
E p oca tra s é p oca ~e inYocan la jus tic ia , l a b ellez a, l a so bri e dad , e l
d ecoro. Pe ro l as ex ige nc ias d e esos Yal o res y s us r e ali zaci o nes e n comp ort a mi e ntos, obras, in stitu c io nes varía d e un a é poca a o tra , p o t·qu e
a cad a una sól o se l e d esc ubre un sector limi ta d o d e l a totalidad d el
~e r de cada valor. E l cambi o d e Jos id eales, pu es, n o si¡r nifi
ca rel a tiYid a d histó ri ca d e l os Yal o res, p e ro es, a la vez, el s i¡rn o y el efecto
de l a a n¡ros tur a de la con c ie n c ia hum a n a, qu e n o pu e d e ohj e ti n tr de
u m1 vez la pl e ni tud d r las ex igenc ia s a xi ó ticas.
C u a nd o, pu es, H e idep:¡_!:e r sost ie ne qu e a l a prec ia •· a l Se r co mo
val o r se h ace s upe rflu o e l prolJl e m a d(' l Se r. ti e ne r azó n f re nt e a
to d a fil osofía qu e esc a tim a el Ser y lo sust itu ye po r el va lo r. cons ide ra nd o a és te co n!o me r·a Yal idcz ( Geltwr g), co tn o p ro yecci ó n d e
una co n ('ie nc ia Cl) ¡rene r al o con c ie nc ia " no rm al" o ~ u je t o Yal o ran te.
Tal es l a p o~ i c i ón d e l a CS(' nela el e Bad e n p a ra l a c ua l el val o r n o
e~ un proltl c ma e ntr·e otr os. ~ in o el ú n ico p rob le m a f
il o;;ó fi ro. " Filosofía d e los Ya lo re,;'' e~ p a ra (' ll a el ]('ma d e toda filosof ía IC f. \'\'JNDELilAi\"0 . frlas ist Ph iloso phiP? - Priilu die n. 1921. r, p.
29. - R ICKE Wr.
C r e n :::,t• fl. ]929, p . 699, 6901.
Si aú fue r a se ría ta mbi é n Yenl a d q ue " n a di e mtH•rc p or me ros
\a lores " . Pero ~ i el Yalo r t iC'nf' un se r en sí, si es un mo m ento de l
'e r del ent(', y, q uiz ú la ni ~p i tle del e nte, ento tH'(':' e l Ydl or no e;;
" m e ro olJ j C' to'', l o Yali oso no e~ el \·al or s ino e l en !(' e n que aqui·l
radica. ~- ~(' mn c rc por el Ser al mor i r po t· el \·alor. En todo caso .
J•a ra qu e se r y ntlor puedan al ra(' r al co r azó n hu rnano h asta i nC'itarlo
al ~ae r i fieio . e" n C'cesa t·io quC' dJos ('Xh ihan un refl e jo d e s u últitno
fundame n to mC' ta(í,; ico. Po rqu(' si ('S C'icr lo que nadie JllUC're por "nwros'· \· aJo r e~, no e" menos cier to que nad i(' qn(' r rá mor ir pot· (' 1 Ser
en ]a indC'term inaeión C'n qu e lo prese nt a H ei de¡r!!C' r. D (' la parti('i pació n rn lo 1\ltsoluto tratar('lllO~ al final.

-

.):2 ---

�-

IV -

Va lor y t'.Úsle ncia.
Dirijámono ~ ahora a l os val ores de l h onlbre, a ]o;; que fincan en w mi smo ser es piritual y e n ;q¡ ope rar de
toda cla se. e n motivos y fines, e n acciones ~' obras.
H emos v isto qu e Jasp ers prescind e tl el va lor como fundamento
de l a moral y qu e la basa, e n ca mbi o, en un d eber ser unive t·s al d e
cuño kantiano. Al proceder así p asa por alto la crítica de Schele r a
la é ti ca imperativi sta y no toma posición ante ella. Por eso, aquí, la
argume nta ción d e Sc h el er co ntra Ka nt conserva todo sn v igol'. A unque J aspers no conced e a l a l ey nnive r sal un a valid ez absolut a frente
a 1a existe nc ia , h ay qu e des tacar que, inclu so e n el á mhit o d e su
validez limitada , ell a no pu e d e ser fundam e nt o suficie nt e d e l as obliga ciones morales. F r ent e a un precepto qu e se presen ta exi g iend o el
aca tamie nt o d e mi vol unt ad, r es paldado por ese d eh e r ser universal ,
sie mpre pu e d o preguntar: ¿,po r qu é deho ha cer eso que d eh e ser?
Y la única respu es ta con se ntido que sa tisfac e es l a qu e ya dió Sch e ler: que eso qu e deb e ser es e n sí mi s m o un con te nid o valioso. El
valor es el fnndamento últim o d e todo fin, as pira ción , acción , exigen ci a, prece pto, norm a. A p esar de ello, no es m e n os ci e 1·to qu e a
todos los va lores es piritual es es ese ncialm e nt e an e jo un deber ser
ideal, mie ntras que es te rasgo falt a e n los valo res d e cosas inanimadas
y d e ser es vivos. La razón de e llo es tá en que es tos últimos o ex isten
ac tualm ente e n l a cosa o se actualizan por una din á mica inmanente
que se desen vuelve de mod o n a tural y n ecesa rio e n e l e nt e mismo.
No así en la pet·so n a cs pi 1·it ual. Su s valores no se re alizan e n ell a
n ecesariam e nte. Es c ierto qu e l a persona como tal ti e n e un valo r ,
y qu e es te val or es s uperior al d e todos los e nt es intramundanos.
Pero su supe ri oridad con sis te e n qu e ese su valor es Sll scc ptibl e d e
p rolifi carse e n una multipli cidad d e nu e vos va lores posihles por a c tos
]Jropi os y libres de la pe r son a. A l a per sona le h a sido dada l a
libertad. E ll a no es tá h ech a d efi niti v am e nt e, sino qu e deviene y, finalm e n te, es, en ca da caso, l o que ella mi sma d ec ide. La p ersona
se h ace a sí mis ma. Por eso, su s Yalores no es tán ya realizados, s in o
que se l eva ntan e n la con cien c ia como ideas con la pretensión de
deber ser.
Hemos lle¡rado a un punto en dond e la axiol ogía ~' l a fi losofía
de la exis te ncia deben compl e tarsP y r ec tifi carsc re PÍproc am e nte.
Es, ciertam e nt e, nna a dqui sició n d efin itiva tl c las filosofías de
inspiración ki e rk ep:aardi ana el habe r d es taca tlo en e l hombtT la "existencia", el abri rse d e mi yo a su identidad prop ia, individ u al, úni ca,
irrepetible, con el prohle rna de 111i tl e~t ino , que m e interesa a mí,
!'ea o no igual a todo o tro, porqu e es e l qu e yo vivo ~- el que te n ¡ro
que decidir desd e mi lib e rtad en un a el ección.
Pero es e quivocado el cará cte r a b soluto qu e se otorga a la exis t e ncia y la prescin den cia d e s u vinculaPión co n los val ores.
Las posibilidad es de la existen cia no exclu ye n la s exi¡ren cia s de
los valor es. Más bi en , hay una correla ción entre valores y exis te n cia ,

- - 53 --

�qu e ,; e IIILH',t ra e n &lt;J li C. po r un lado. el de b er , e r id t'a l del Yalo r
eslá di r·i !-(ido l Hrc ia el futuro , ~. por ot ro, e n qu e tll ld nota d f' la
exi s tencia es s u posih ilidatl, que e,- ta mbi é n un a direcc ión h ac ia e l
fut uro. La cx i,;te n e ia e,. a nti&lt;;i pa c ió n de ;;Í nJi;'lna. e ~ ;;u '' todavía no'·.
e01110 di ce He i&lt;lc;!!-(C J", que ;;e rn a ni fie~ta e n el pro ~· edo. Deber se r y
c xi ;; te nc ia ~on andws pr o -~ T c t o. E l de her se r es e l ¡no~· ccto ob j ct i,·o,
la existe ncia e~ e l pro~ ceto s trhj e : i,·o de 5Í mi ;; mo. C ua nd o el l10mbre
real iza 1111 1·alor, en ~u :1cto coi ncid e n pro~· cceió n ~- retr oyeec ió n.
E ntre todas la s posihilida dc,; d e la exi s te ncia C'l deber se r de
}os v al ores tra za un co rt e : unas son de bid as, permitida s, otra s, indebidas, prohibidas. D e dond e, toda s las pos ihilidad es &lt;l e l a ex istenc-ia son posib ili dades de 1·a lo r p o,; it i,·o o ne¡..(a tiYo. D e hec h o. J asp e rs
co ncib e IIJLr cha s posibilidad es d e la ex iste nc ia co mo Ya l o res p os iti vos.
A s í, e l a rn or, la f idelidad. las a cciones in co ndi cionad as: o hi e n como
des,·iacioncs ( Abglf'i l ull ;t.ell ) d e e ll as. es d e c ir, como 1·a lo res n e ;!atiYOs. Pe ro h ay qu e ir m ás a llá ~- afirrnar qu e toda s l as d ec i,;i o nes d e
l a exis te n cia lo so n s ie rnpre fr enl f' a val ores. La lih e t·tad de .l a ex iste nc ia es un h ec ho, p e ro es imp os ihle la d cc i;;ió n ante la nada . C ua nd o
Ja spers afirma 1a relati v idad del Sol/en como fundamento d e ]a moralidad , y la l e;! itimidad de dec is iones e xcep c ion al es b asa d as en la
intimidad de la ex istenc ia f re nt e a la Transcend e n c ia , esta te~i :- tien e
que ~e r objeto de c uidadosas di stin c ion es .
E,- ,;ahido qu e c~ t e a ~ p e c to de l a filosofía d e la exi ;; te nc ia t iene
su orÍ;!Cn en la s r e fl exion es d e J\:i erk e¡!:aard sobre el ,;acri fic io d e
A hral1 a 111 . Pero e n el caso d e Ah raham , co mo e n el d e Osea;;, había
11n m a n dato ex preso de Dios. Donde i·s te n o se da , la excc pc io nalirlad
de la dec isión rlr la ex is te n c ia frente a l os valo res uni,·ersal es sólo
pu ede justifi ca r;;e e n la form a pro pu es ta por Scheler. A d e rná s d e
los va lo r·cs de ex i;!en c ia uni,·c r,.al , h ar otros de ex i ~e n c i a individu al ,
n o m e nos ol•je!iYos qu e los prim e ros, pe ro qu e prc;;e ntan su ex i¡..(e ncia,
no a todos, sin o a determinado indi vidu o. Cier tos valores son un
hicn en ú. p ero sólo para mí. e n c ua nto e n ellos ha y un ll a marlo a
mí rlit·i~ido , co n imlifc re nc ia d e si llam an talllhién a otro o n o. Ellos
me ll aman con un s i;!nO para que yo los r e alice, y en el cumpli mi en to
rle e~ t e l lamado e ncuentro mi au ténti co destino y mi " ,-ah ·ació n" personal 1 ScHELEr. . .Jahrhuch. JI, p. 366 ss. ). Ej e mplos d e ell o "on la
(' lección t1 c un a fo rma d e villa y, d e ntro de ella , la d e tal o c ual moda li dad. P e ro ha ~· otros má,. excepc ional es, como e l ahamlo no de la
farnilia por el m onacato, l a cntrep:a d e un hi jo cr imi nal a la ju,; ticia ,
la r c n!Jn e i&lt;~ a una dcfc n,. a ju ~ tn , la cntre¡..(a vol untaria a la desnnrlcz,
a la mi~ c ria , a la cselavitud , al c ;;c a r nio. Si es tos casos se justificaran
,ó lo com o rleci"i-ones de la exi ;; ten cia libre frent e a la Tran scend e n cia,
110 se Ye (·Ón1 o se podrían di s tinp:nir d e l as dec.i s ioncs a rhi trar ias, cómo no h a bría qu e es ta r ohli¡rarlo a jus tifi car cualquiera. La decisión
de h acerse sace nlote o profe,;or puede ser e n uno voca c ión. en otro.
prc~ un c ión o s impk medio d e ¡..(anar el p a n. E l sa ni fi c io d e Ah raharn
fué ohed ie ne i..t , e l rlc J efté, temeridad.

-- 5-t -

�Pero ha~~ ot ros aspectos en lJli C la axioloi,!Ía •lc&gt;l1f' ,;f' r cotn pl f' tatl a
con l a noción jaspersiana de existencia:
li E n el conoci mie nt o del ,·alor. Lo,; ,·alo re' "e dan en el ~en­
tir. Pero el hecho de que cier~o,; ' alore.- ~e leYan te n en 11 1i conc te!ICJa
~- puedan se r ,.;e ntidos d epentlf' tle mi s ituación e xi s teniiYd. El cotwcimiento intuiti\o d e lo,; Yal o res es totalmenk di,.:tinto dP 11 11 m e ro
""hcr sohre ello,; aprendido exteriormente. El ,;entir del Yalor n o
puede darse para un sujeto (•n i!en e ra l. in e.pacial e inte¡nporal , sino,
cabalm ente, en una situación hi stórica concreta. E sta ahre la concie ncia al Yalor, pero a l mi smo ti e 111po la limita. En determinado
momento, ni se nos dan todos los ntlores, ni tampoco el total co ntenido t!P los que se nos dan. Sólo así adljl!Ínc&gt; su pleno sen t ido la definición sc hcle r iana ele l a a&lt;'ción lw ena, como aquella q u&lt;' r&lt;'aliza el
n dor superior ¡¡ara t'l grado de collocimicnto dd sujeto.
2 1 E n la r eali zació n d e lo,; Yalores. Lo,; valores "lla nt a n'' con 'u
deher ,;er a la exi s ten cia. D e ello,- , e mpe ro, no depctHle qu e sn llamado sea atendido . Lo,; ,~ aJore' no ,;e imponen a la Yoluniad. S u real i zaci ón o no r ealización dcpcntlc d e la decisión lihre de la existe ncia.
tle un acto orig:inario del yo. Loe. ,-alore~ es pirituales so n inerme~ . La
mi,;ión ri el homhre es la rlc alJrirles pa so de la id ealidad a la realidad. La,; decisione,; de la exi~tencia tiene n en este aspecto 1111a función
creadora, ta nto en la e;;fera de l a &lt;'ultura ohjeti,-a como e n d dc\~ c nir
intimo.
3) En la apreciación tlc la autenti c id a d de la Yaloración. No ,-e
puede admitir pura y simplem e nt e la tesis d e qu e e l signo d el modo
eómo yo Yaloro es el modo cómo comprometo mi existencia.Esta opi JJión e:; tá Yinculada en Jaspers a otra , a la de la suhjet iYidatl del
valor. Pero s i se admite s u objetividad. e;;; pr eci~o hacer eie rt a,o: d i,- .
tinciones. El sal1er puede tlm·,.;e e n diferentP,.; i!rado,;. J'\o es lo m ;,., no
un conocim iento intelectual ri e l ,·aloL por e jPmplo. PI que se ol1ticne
leyendo un lihro o escuchando l a rli se rtaeión d e un profesor que lo
des cribe, que una a prch cn,;ión intuitiYa rlel Yalor, la cual posee una
inntediatcz ~~ proximidad de que aq1H~l C'are&lt;'c. A ,; u Yez, la a pt·eltcnsión intuitiYa pu e de ser un '\·c r"., quf' implica aún cie r ta di st ancia
entr e suj eto ,- ohje !o, o un "senlit·". e n e l cual el Yalor se h alla iluminarlo con tal cla rid ad ~ e;; apreltemlirl o en tal inm e diatez r¡ue ,-e
in&lt;'orpora a n uestro propio se r. En l o,- rlo,; priatero,.; ca,;o&gt;; es pm;ildc
que yo ;;e pa la su¡wrio r idarl de un ,-alor y ;;in em lwr i,!O elija la rea liz ae ión de uno inferior. E nto11ccs 1 icnc perff'l'la aplica c ión aqtwlla
~t'nlCli&lt;'Ía qnf' JIW'O f),~ idio Pll [ahio,; de :\fc tlea:
"r ideo ml'linrrt jlroboqu¡•
dl'lt'rinro seqttn r .
Pero cuando el ,;en tir del Yalor es tl e tal in tcn,- idarl q ue ~e illcorpora a nuest ro propio yo. la e Yirl e nci a de la Ya1i o,;irlatl 110 pu ede
menos de cntraí"íar su r ea liz ac ió n 1Sócrate,.; l . Aquí "e ju,;tifica dc l" ir
qne vo m e nteh~ o tal &lt;'Omo yo Yalo ro.
El modo cómo ,~ o com¡.•ro!llelo 111Í exi,; te twia e~ "i,!llO de mi

-

55 -

�1·aloració n ,;ú lo cuando realizo lo;; \·a lorc;; ;; up e ri or·e,.. pC' ro no C' uand o
realizo lo,- infC'riorc;;. Si hC' o ri e nt a d o mi Yi da h aci a el ar te o la fi l o,ofía \- no h ac ia la r iqueza o l a polí ti ca. rni dec ii'ión e;: ~ig:no d e qn e
rC'co noz!'O a aquéll o;: como bienes s up C' riore;: a és to;: . Aquí ú m e h e
ju¡_(a do la parada. Pno si m{' d eci d o por el va lo r infe ri o r. es to no impli ra quC' no h aya r·econ oci d o o tro,- co m o ,uperiorcs.
E l a,-(·e nso de la existe nc ia ocur re e n una tc n;;ió n e ntre e l se ntir
e l \·a lor supnior \' un oh st &lt;Ícu l o par a su realización. Este obs t úc ul o
C'~ e l ap re mi o d e los \·alores hiol ó~icos ~- d e cm•a5 . Como éstos se
realizan por una dinánrica natural ~- neces aria. ~- e n el homhre. d C'~ d e
lu c~ o. tambi é n oc urre es te proceso e n c uant o sn \"iYo. l as libres dec i,.io ne;; de la existenc ia ;:ólo se plant ea n frent e a los \·alor·es es pir·itnales co rno supe ra cion es d el apremio d e los hiolú ~ ic os . Cuando este triunfo
ti e ne lu ¡ra r, la exi ste n c ia ha acrece nt a d o su lib e rtad. La absolut a lib ertad orig:inaria d e d ec is ió n se ha a sc ~urarlo en el so m e timie nt o de lo
infe rior. Se ha v ue lt o libre rlr&gt; ello. U n obstáculo ha s id o Yen cid o. La
libertad. pu es, se a~ randa e n la realización d e los valores supe riores.
E n ¡!en e ral al realizar·;;c lo;; \·alores ~- al lra ce r;:e hi stóri cos trans forman
a la ex iste n c ia mi s nHI ~- e nsan c han o a n¡wstan s u lib e rtad. Por co n~ i~ui e ntc, .l a realizac; ó n d e los valores de pe nd e de la lib e rtad d e la
Px iste n cia . pe ro el mar ~e n d e lib e r·tad de la exi s ten cia d e pe nd e tambié n de l os va lore;: r ealizado;: e n ~- por ella.
La te mión entre la libe rtad para l o;; ya] o res sup e ri o res y el ob st :~c nlo qu e provi e ne d e los inferiorc~. mu es tra tambi é n que la exi ste nc ia d el ob stá cul o es n ecesar ia ~- q ue com o tal po,.cc valor p os iti vo.
E l asce n so de l a ex iste n c ia pi e nl c s u. ímpetu allí dond e no ti e ne que
luchar co ntra el ob;; tácu lo p o rqu e e l apremi o de lo hi o l ó~ i co es d éhil
o m e np;u a d o. Por eso. los qu e no ti e ne n impul sos Yital es múltiples y
fuertes n o pu erlen c rea r n ada ¡rrandP. Le,- f;dta el acicate qu e ,.ólo
~ ur~ e co n la pre;;e neia del obstác ul o \- forman esa masa d e se res
ne utros qu e Queved o pe rso nifi có e n '·ei alma d e Ga riha\·, qu e no la
quiere ni D ios ni el di ah l o' '. D e la mi i' ma pa i' ta se lra cC' n e l h o mi c ida
~- e l h éroe. e l fal,- ifi ea rlor y e l ¡Lcni o. el lih ert in o y el santo. Lo que
.l c,;e nfrenado a c rt rrea la caída . es l o qu e reprimido impul~ a al a~ec n so.

-- y
Los v al ores ¡ws ii WO!' d el c nfr&gt; _\· del 1/t// VI' r s o. C on~icl e r c m o s
a h o ra e l prohl cn ra de l val or poúti\·o d e los e ntes e n ¡re neral y rl el
Hni ve rso co n rcl nc ión a l as posicion es de la filowfía de la existe ncia.
H e mos \' i;;to qu e IIe itl c~~c r r ec 111Te a l a a n ~u s ti n co m o es ta do
d e á nim o exce pcional que nos revela a l e nte e n s u verd a de ra faz, co m o
a l¡ro q u e sa le de la nada ~- a la nada v uelve. a l a exis te nc ia hum a n a
rlesc rit a co n las not as d e la rl c reli cc ión. ca ída. ;:c r para la muert e, e tc.
Esta d escTipc ión irnplic a qu e l a a n ~m tia n os ex hib e a l un iverso y al
homhre co rno ca re nt es de to do Yalor positi\·o. co mo tr a ns id os de extre m o a ex tre mo d e va lor n c~at i vo.
Pero la a n ~ n s ti a no es un p; uía ;;e¡!uro. S u di recc ión pro;: pec ti,-a

-

56 -

�no en c ue n l ra un e u lll p 1i 111 ie n lo o n to l ó¡rico y axi o ló¡ri eo ad e c u a d o. La
ní ti ea q ue d e ella ha e j ec utad o ::\Ti eo la i llar l •n ::m n co n expresa r efere nc ia a Ja d oc t rin a d e H e id e gge r p are ce d ef initi va 1 1 ) .
Sólo ~ i a band o n a 111 os c ~e te mpl e rli ;; ta nc ia d o r y oc h•~· c nt e d e l a
a n g:mtia r n os entreg:a lii OS a la esp ontane id a d d e la es per a y d e l a
e~ p e ran z a , d e la al eg ría y del am o r, n o~ nhrirc n• os a un a apre h en si ón
d e l o Yalioso qu e ha y e n e] n1un do ~- podrenws coo pe r a r e n sn realizac ió n y d es arroll o. L a a c titud d e un San Fran c isco p a ra con l os
p ioj os y con las pul gas, en la qu e e l a m o r h a a b ie rt o ]a con c ie nc ia
h as ta pod er a prec iar e l valo r de l o mínim o, es m ú ~ a d e c ua da qu e ] a
del an g us tiad o ~- dese;; pe rad o qu e niega to d o valo r a la ,. co~a s porque
a d vierte qu e nin ¡runa de ellas r ealiz a el Yalor m á xim o.
P e ro aun r u a nd o a ce pt á,.e m o;: l a in e quiYoc id a d pros pec tiva d e l a
an g us tia ha y qu e a g rc¡rar qu e, e n su d e nun ci a axi ol ó¡r iea n egati va,
ell a sr1p o 11 e la vista d e los valores po;j tivo:'. La an gustia su•· ge ant e
1a am enaza d e lo d esconoc ido ; pe ro Jo am e nazad o no es desconocido,
son neces ariam ente val o res positivos, se an d e mí mi s mo, se an d e la s
cosas qu e a¡n·eci o co mo bi e nes . La an gustia anun c ia la inminen c ia
d e lo des valioso p e ro ~ npon e la existe n ci a d e l o v ali oso . Lo d esvalioso consiste e n ]a nulifica ci ó n del e nt e qu e ya exi ste , y qu e como
tal es valioso. Si la a m e naza d e la d estru cc ión d e al go no entrañara
(1)
" Ocurre a lgo es pe c ial co n la a n¡;u sti a. Ell a e~ tá expu e;ta a la ilu s ió n
e n m edid a muy su pe ri o r a la es p e ra nza. al go ce a nlieip a d o o al le m o r ; e nt re to d o ,
l os act o s pro , ¡wr li,-o, e s e l m á s il mo ri o y ont o lóg icam e nte e l m á s equí voco .
U n o •e a n gmlia e n la ,·ida fr ec ue nt e m e nte sin m oti,·o de Ye rd a d e r o t em o r -co m o cu a nd o un a pe r w na e; pe rada &gt;e d e m o ra d e n1:1 ; ia d oun o se fi gura t od o
l o ( Jll C podrí a suce d e r y se , u~ e , lio na co n l o fi gurad o: la ' " " " im·e ro simil p osibilidad adqui e re r ue rp o .
La a ng ustia e =- e nihu :-: te ra , e xtra,·agant e. y fa nútic ·a e n Ja e xtra vngan c ia; p o r

m ás q u e a n1 e nud o ta mbi é n e x pe rirn e nt a s u p ro pi a nuli tl a cL se d e ti e ne sin e rn l,n rgo e n el e nga ño . S u ese n(' ia no e s e l f'o ntar eo n lo qu e realm e nt e se ~1\· e c in a ,

au nqu e "ea la mb ié n a l go me ra m e nte ind e te rmina do , , i n o e l ín lim o e:'t o r bo d el
e q uiHb r i o ,. l a coae c ió n • ulo j c ti,·a para la t o rlu ra .
La a n g·u , ti a no oe da ' in obj e to . Pu es está di r igida u n í,·oca me nte h a c ia lo
qu e "e a \·et in a: '" la ,·a g ued&gt;Jd e n qu e "e l e a p&gt;Jre r e lo q u e se a ve ein a e st&lt;i ju s·
l if ir a da. La fa lta d e o b j e lo qu e •e le a tt·ibuye es olra co sa : es d e c ir, cabalm e n·
le, e l a p a rl a r:'c de l ro ntatt o co n l o qu e r eal m e nl e ll eg a 1com o. ac a so. e s capa z
d e esto la ex pecta li,·a !- Obri a 1 la i nc li na ció n a l fa lse ami c nl o d e la m irada pr evjsora. as í t'O ill O a .l a p rod ut (' ión puram e nte :- u bje tiva de inüi ge nes y re p re se nt a c i o n e~, q ue 5- i n e~ l' rÚpul o:-; supl ant an a l o realm e nte pr e v i ~ ibl e { y, qu i z~í. tam bié n , a lo qu e rea lm e nt e h ay qu e te m e r ) . E sl o e o, pu e;, lo pe cul ia r d e la 3ngnstia. q ue e l ,-e rd a d c ro ro nl ac ln ro n lo q ue se aYec in a - &lt;l e lo r ua l el h o mi H·e
es pe rfe t"t a m e nl e ra pa z - e; d eslru íd o e n el la. La l ra s•·c n d e n cia d el ac t o, l a r efe re n cia a la rea lid a d e; • u p r imid a.
E o b ie n ; a bid o qu e el fra ud e y l a to rlu ra d e la a n g ust ia se ext ie nd e n h a sta
.la inm e n sid a d d e pe r spe l"li va s m e1a f ísica s. A q uí , eo m o e n la v ida . e lla d estru ye
el t ra nquil o eá lcul o eo n l o re a l. Y é,t e e s el p unt o e n qu e tamb ié n la o ntol og ía
t ie ne q ue de fe nd e rse d e l fa lse a mi e nt o q u e e n la es fe ra d e su ; pro hl e nH"' i nt ro·
d u ce n sie mp re d e nu evo m e tafi &gt;ieo s to rt u ra d o :'.
D e mu ch o a t n\ s. por e j e m pl o, l a an gu sti a hum ana el e l a m u e rte h a sido
e.· pl ota da sin escrú p ul os p o r fa n út iro s es p ec ulat i,·o s. En Ju ga r d e d isua dir a lo s
i gn ora ntes, se b av ivaba y al im e nt a ba co n l a s m;\ , o;ad as r e p rese nta cio nes d el
m;\ s a ll á. Y . sin e m ba r go, es bi e n cl aro qu e fa lt a a q u í tod o co n la ct o, t od o apo vo

-

57 -

�~ u ndor po~i ti ,· u. no podr·ía :'tll'!-(11' la a n¡! u,;tia. ~ 11 10 nr a, bi e n un
CRiarlo neutro.
Pero tanto l fe itl e¡!¡!Cr ( el de SZ 1 co mo Jaspe rs objetarán qu e lo ~
'a lo r e~ pu,;i ti vos ~o n , e n ú lt i lila i n ~l an eia, lle!-(atiYos porqu e lo,. h ie nes
e n que radi can ~on pasa j e ros y ti e nen en la nada ~ u rl e~ti no final. El
Jíurite, la es p ac ialidad ~- la te rnporalitlad finitas de todo cntC' ~o n el
índice ineontroYe rtiiJie de su c- ~ eneial des,·alor. Ko se ath·iertc- aq uí
fJUC, C'strietament c. la pérdida r¡ue comprobamos es ~iempre de algo
individua] , de tal. o tal c-o~a. nunca del todo. En el uni ve rso mi e ntra ~
ai¡!O muere ot r o a l¡!O na ce : al rnis11ro tiempo se- dan el p &lt;' rece r y el

;.renerar.

Esto 110 ok•tante. el filósofo de l a exi s te ncia no se tl a r ú por ~a­
t i,;fe cho. Por u11 lado ohj e ta r ú qn&lt;'. de ~ d e que el mundo es tá constituido por C'nte,- f init os y sin valor, el muntlo como tal ta rnhi l-n es
rlc-,.,·al ioso. Por otro. que es indiferente que el mundo. considerado en
~ í llli smo, tenga o no Ya lor p ues lo decisiYo es qu e C' n mi caducidad
oc urre la caduc idad del IIHmdo . Puesto q ue yo e ~ toy contle nado a la
mue rt e, a la nada , todo es tá co ndenado conmigo. ~ [i nulidad y rle,..
Yal o r tran ~ forman el se r y el ,-al or del mnndo en no ser y e n de~\· alor.
Exa min e mos primer~ la se¡!umla objeción. Puede a~h-e rtir;;e ante
todo que tal planteo d el probl e ma se resie nte de aque l h aeer,.e imTJOrtante ron la propia per;;ona. que ~e da C'll l a ~ oherh i a y que ronrlrrre
con lo qu e ,·ie ne. por mú , qu e la IIIU erte ,e a tan e' perialm e ntc importanl c para
lo s h o 1nbre ~. En todo ea:--o no lu f':--, corno puro te nninar, y rná ~ no :::aberno s
ele e lla . Pero naturalm e nt e ti e ne qu e se r e'panto so para aquél qu e conclu•·c la
vida e xclu ; i,·:llnent,, cl escle la imporlancia d e la propia p e r sona y com pr ~ 11d e al
n1undo corno s i fuera

pur ~ 11nente

~ u~· o :

la

habitual per ,·e rs ión de

tencr ~e

por

mu'' im portan te ,e Ye nga e n el h ombre - yo. R ela tiv ame nt e indiferente es la
mu e rt e para aqué l q11e se .-on,idera a ' í mi,.no. e n no fabe a d a actitud Óntie a.
con10 in s i gn i fir~nltc indi,·iduo e ntre jndi\ icluo s .. ('OillO go1a e n ]a c·o r-ri e nt e total
del ; ur e d er !lni ,·er ,a l, t an to del hi st ó ri,·o I'Omo d e l có smi co aun mayor, ) saL e
nwd e r;11·,e e n la ,·e ne raeión ante lo gra nd e. E' ta f'S la actitud na lllra! d e l h ombre qut- cs t ú aún
arr a igo~ a sren:-ión

arraigado

ar tifi t'hd

a

del

_la

vida.

El

dar :-;p

propio

yo

a

in1portarH' i a e:-- :-i Í etnpre de :-urn ro e xi ~ l e nt e. o intinlidación

'uper,tirio ,a d e l mor:dmentf' de,t·a rrilado . S i no e, r cs i; tellria 'ita! eontra la
di :;:o lu ción , toda an g u ~ tia dí' lllllert e e s tonn e nto producido por auto~ u ge _..,tión. L.,
f a nta ~ nwgoría rnet a fí ~ ic a de la ang u ~ ti a, arre f·ida po r Ja inmorali tlad Ll e un el e~·
•' nfr c nado aulotorm e nto . e' l a fu e nt e im·cnr·ihlc d e e rron' , s in fin. E, ,o r prelld e nt e ,·cr quP p en :-ado re.-; ~f' r iü :; sueurnb c n a e~ta fanla~rna~oría e n la &lt;·on ~ Lru r ·
··ión de te orías filo, ó fi•· a, ' harcn d e la angu , tia e l punto d e parti •la de la
a ul o rcfl exión so! , re lo auté nti co y propio d el hond11·e. 1 a)
}u :-lam e nt e la angu .-- tia l':-. e l p cn r guía imagin ahJe para lo au lt·· nliro ~- ]o
propio . Ju~larn e n te e lla :- IH 'IInd•e profunll a llt Pnl e a aquel c n garlu. :"C a d e la t ra ·
d it·ión o d e la ilu , ió n eulp.thlc. E l r mh a r¡ra dn por la an~ u,tia ~' rl e antemano
e l innqwz d e u11a mirarla rc·po , ada ;;o [,re la ,· ida ' , obr e e l enl e tal •·nn10 e,.
Edá pre di sp ue,to a rae r Cll •·ual q ui e r ilu s ión, ta;tt o e11 la \'ida como e n la
teo ría . E l e, laml.i é n filo ,ól' ir am e nt e e l e nre d a d o in,ahahl e ment e e n la re fl exión , el qu e , e ha oh-truído totaln:rnte e l re torno a Ja int enti o rect a, ) a la
at· litud d e l pe n -a r o111nlógi r o " O~ur Gm ndlegun g d er Ontolo g iP. l ~:l'i p. 196 y "·'·
j a 1
A:- í ~lartín Jl e id egf!Cr en :-. u &lt;·onodtlo anúli::-i :-. de la an gus ti a. ,·o n ex pr c~a p r Pfe r enl'i :t por Ja angu:'lt i a d e Ja niu e rt c. En e::- to :-.iguP :l l n1Ú :-- de='gra l' i a do

y r ef inado de tod o:' lo ::- tor turaflo :- qu e ,·onol' e

kegaarcl.

-- 58 -

la

hi:.. to ri a, ~ ~

~Or e n

L( i er-

�a la an¡rw:tia. oe rí ala d o por Hartmann. Por o ! ra pa r le .. c,tc n1odo d e
í'ilo~ofar toca un a hi ~ nr o ta l, qu e de rcc h a.to no~ eleva a una lu z in ··
esp e r a da . } led i te m os así: Yo so ~· nada , pero no sólo nada. Jlll e,;to
•¡ue pu edo p en~ar mi n ada. La nada qu e ~ - o ~ oy no pued e ;;cr e! YO
•¡ue p ie nsa l a n a da . Y ¡nwsto que 111i n t:l id ntl no co nsiste ~úlo en ~~ ~
presc n !e ;;ino también e n 1111 fu turo in definido. tampoco lo qnP c11
mí se ,;u -;trae a la nada co nsiste e n nna I!I Cr .l sobreposición e n el pre:·Pntc, ~ ino e n un f uturo ind ef ini do. El e nte r¡ue e,: capaz tic pe n ~ar
la n ad a ~- su propia nada . h a de p osee r tl n se r y un valor que sobrepase a l a nada . Si así es. ~- a no es po ~ ib lc declarar l a ca du cida d del
on nndo sobre la ba se de m i propia caduc id a d .
Podc rn o,: co n:.:ide r·a r aho r a la prim era objec ión. Cua nd o ~c a fir ma cru c el llllii Hlo e n s u totalidad es un a pluralid .Hl d csg:a rrad a .. quc
c;; fini to ~- cad uco ~- - por co nsi¡ruiente. ' in ndor., se cxagf' ra un a Yf'rdad
mu~· anti ¡! u a, que n o es ot ra qu e la de la cont in¡rcncia del rmmd o.
Pero un a cosa es l a con tin ¡rc neia ~- ot ra un co11 tin ¡rent is rn o a bsolut o.
E l e nt e qu e co rnpre nd e d lí111it e ~- la eaduc idad ti e ne q ue hacerlo
1lesd c un tra ns fonclo d e no-lími te y d e no-c aducidad. El l íruitc s u pone
lo qu e es tá rnás a llá de i- 1. la cadueidad. lo que no ca du ca . Pero ~ i el
rm11Hlo to do e:; f inito y ca du co. co m o a firrna la fil o;;of ía d e ]a exi"ten c ia, l o infinito y ete rn o tiene qu e 5e r un e nte cxtranrund :lllo. Este
es el se ntido d el naufra ¡rio e n la filo"ofía de Ja ;; pe rs. La e .· per iencia
rl e l n a ufra gi o e" un ~ u;;tituto a media~ d e la pru cl) a a cun tin g(' n f i a
m undi. La viv•'n cirt de nu c;;t ro pro pi o naufra ¡rio y del n a ufra¡rio d e
l a~ co~a;; es la vivf'nci a dc ]o &lt;'O nt in ¡re n te qu e no:; coloca f rcnte a 'la
Tra n"cc nd e nc ia, fr e nt e a Dio".
La n ecc~ id ad rle tran ~ fondo para p e n ~a r e l ] í rn ite y ]a cad ucidad
parece l!al)c r ,;ido ta rnhi é n un m otivo d e te rmin a nt e del nu e\·o ¡r iro
rl e la filo:'ofía de Hci d c¡r¡re r. Co rn o dijiJit OS an tes, e n S il~ últimos e~ ­
n· it o;;. ya no in terpreta 'la n a da co m o mera ne¡ratividarl , ~ ino como ·lo
no-e nte, corno lo otro que e l e nt e: y afirr na ahora que la nada e;;
el '\·c l o del Se r'· . fjtre es el Se r rni s11w en c uanto l o difere nt e d e todo
ent e. Só lo que lHtra lic icl e¡r¡rei- e l Ser no es Dios. puesto r¡ue Dios e;;
el ente su mo y. por lo ta n to. ""'" a l fin. Y s in emhar!-!0. a ese Ser
qnc no es Dio;;. HcidP ;!¡re r lo prc;;e n ta {' JI una relación !'on el ente,
que f'n l a f ilo;;ofía tradiciona l eorre,;pondc a Doo,;. A"í. nos dice fJ! re
el Se r e;; el o r i¡rcn ~- c l , ino de to•lo ente , quc ,:e re\·c la. I(IIC es h
verdad, etc. ExtraiiaJiwntc. JH!&lt;'" · mientra s colo1·a al Sc r e n lt1 ~! ar
ae Dio;;, nic¡ra que sea D io;; y. ;; iJI eml•ar¡ro, no Jlic ¡ra a Dio;;. E11•rctanto Heide¡r¡rc r no Ita podido dccirn o,; todaYÍa qué es cl Se r. Y f'O liiO
la doc trin a Ita quedado incomplcta e JI ~ 11 p u n to CCJitr al no e;; p rudente sorneterla a crítica. p e ro tampof'o es posible aceptarla en " u
actual fra¡rrnf'nta r iedad.
Pod e Jiro,; . ernpe ro . co n:;itl c rar &lt;HfiiÍ la po"il'i ó n &lt;le Li c itl e¡:!¡rer y
,]e .Jasper,; rf',;pccto a l Yalo r del e n te. Porque é:'tc e;; finit o ~- co ntinf!C nte se lo 1kc lara ;; in Yalo r. E;; c\·idcnte q ue c:;tc mod o de pe n..;ar
es ilqrítimo. A l ente f inito. e n cuanto taL corre;;pondc tllr \·a lor fj.
Jlito, n o un \·al or n e~ali \ o. E l Yalor para ::er posit i\·o no requie re ser

-

.)9 -

�infin it o. A l eo ntrario , e l c xanu' n fenorncnoló¡ri co no~ mu e,: tr a q ne
ea da ,-alor de l e nto e n el rnHrHlo es finito por d os razon e ~: l ) porqn c
cada uno es u n contenido d e ter minado. que es é l ~- no o tro, por e j e mp lo, la j u ~ ti c i a no e,; la cari d ad. la di¡rnidad no es la gracia ; 2) por•¡ue cada uno alud e a uno infe rior y a o tro ,o uperior ~- nin ¡r un o pued e
H'' r el s rrpre nr o e n 3entid o absoluto.
Pero prec i,; anrente aquel modo de 11 e nsa r il eg ítim o q11e consi d era
a l e nte si n n rl o r porqu e e" f init o, qu e d eclara a todos los val ores ne~ ati ,· os porqu e n o son el va lo r s upre m o y total, es un notabl e tes timo nio co nt e mporá n eo •l e q11e e l hombre abriga inten cion!'s ya]orant es
q ue n o se c unrpl e n e n nin ¡r un o ni en !a ,: unr a d e los va lore:; finitos,
r qu e sólo se co lrn a n co n l a po,;es ió n d e l Val or S11pre mo. e te rn o
total.
D ef'Ía nr os ant es, fj lH' la exp eri en c ia d e l naufra gio es un sus tituto
~ó lo a medias d e la pru e ba a con tingr&gt; ntia mundi. E fectivam ent e, e l
naufragio nos coloca fr e nt e a la Trasce nde n cia , nos d escubre qu e
e xi ste Dios, p e ro no qu e E l sea la can sa d el mundo co ntin ge nt e. Entre tanto, el ca rú c!c r eo ntin¡!c nt e de l mund o, co ndu ce a plantea r·se e]
¡oroble ma de s u fundam e nto. l'u es lo aso 111broso es qu r&gt; lo finito , lo
corruptible, lo qt.te tiene vocación d e no-ser, sea ; qu e lo contingent r&gt;
r-xi.sta . E s cl a ro que el f undam e nto d el m11ndo es ]a Trascendencia, el
E ns a se. Para fJUe algo ex ista en la contingencia , al¡ro ti en e q11 e
exi s tir con ne ces idad; para que ha:"·a ese nc ia de la s cos as .. al¡ro tiene
q ue ~e r st.t pro pia esen cia .
Y e n e l mi s mo sentido en qu e se p! a nt ea e l probl e nra d e l funtlam e nto de la e xi,-tencia del mundo, se plant ea e l probl e ma d el fundame n to d e s u valor. Pu es to qu e lo;; valores f' On finito ~ e n e l d o bl e se n·
l itio antes se ríalado, tambi é n ello;; exÍ;!Cn una razón de se r d e su valios idad. E sta razón d e "e r no pu e d e radi car n i e n e l ,-e ntimien! o ni
e n la cosa , ni e n e l indi,·idu o ni e n la socie dad. ni e n una conci e nc ia
e n ;!e ncr al, ni e n l a Yolun!ad d e p od e río. ni e n l a "exi ste nc ia ", pu es
todos ellos pu e de n se r Yal o rados y posee n un mom e nt o d f' ,-alor finit o.
E l f nnrlanr e nt o ti en e qtre se r tr asce nd e nt e. Lo que es fundam e nt o
d e l va l or , tien e q ue ser i· l mism o Va lo r, d e .l o cont rari o quedaría s in
t·azón de se r lo q u e en e l e nt e es val ioso . Ese es el V a lor abso lut o , e l
S ummttm Bon um, y jus tanr e nt f' por e ll o, e l B onum omnis boni (A¡!.
Trinit. VIII, 3, 4).
Y as í co m o en e l e nte finito ex i,:te nc ia, ese nc ia ~- ,-alor no p oseen
lln ser ai s lad o para sí. f' ino qu e son tre,: mouren!os d e su int e rna
u nid ad, así tanrpoco so n tres fundanr e nt o~ se parados lo fJU e es ex iste ncia por ú, lo qu e es ese ncia por s í. l o que es Yal o r por sí. ~ in o
q ue so n uno y e l mi s mo e l /~' n s a SI' , . e l S u11111Wm Bonu111. El Valor
Ah~oluto f'" otro nomhre de Dios.
Montevi d eo, ab ril d e 1951.

-

60 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2028">
                <text>La objetividad de los valores ante la filosofía de la existencia </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2029">
                <text>Me  propongo  examinar   en   este  estudio  la validez de la  Axiología  frente a los representantes del mal llamado&#13;
  "existencialismo".  </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2030">
                <text>LLAMBIAS DE AZEVEDO, Juan</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2031">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Año 6, Nº 9 : p. 27-60</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2032">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2033">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2034">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2035">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2036">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="241">
        <name>EXISTENCIALISMO</name>
      </tag>
      <tag tagId="7">
        <name>Filosofía</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="185" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="311">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1ee73e9d38069af1138ad3ed001614f5.PDF</src>
        <authentication>f4e441a70bdd3fbf00cf7cdddb69df10</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2018">
                    <text>ARENAS NEGRAS
AVALUA CION
CURVAS

DLL

,

• &gt;

ATLANTilJA

ZONA lJL

''

o•.•t••• y wPw /,1/, M . Jvnio

el.

195 1 _

~

!Jorrrmco'

1

lbskLv.z -

1

~/

--o -

fi'/ pésJxo
r/J
~/ ,'

/ l1l iltl'

~

¡

~

..- ... -

__...---

~

i

~

~

~

~

~

[ 1 1 ;~ ~
.

~
1

-;-

v

~

./"

1

!

i

,
i

1
1

J
'

1
1
1

~

. / ·· -

/

]'., ./
¡

-¡

~

~

~

~

1

1
1

1

1

1

i

~ v

, 1

•

·-- ~l

~-

-~

~

~

~

- 1 ~ : -_~_j ~ :- ·/
_!_- 1 -~~-~

-~-

1

v

1

"""-.

t ·~

1

~

1

1

1

--

1¡'

~

1- 't\~
'' j

L-

pt:sJt.UJck

-~

1

? -1

1

1

1

1

1

¡

1

'

t

i\

,

0... ...L-/
~

1

1

______v

~

1

'

fjJ

- , .//

/ V

:

1

1

1

1

\J~ ~
f\ Y
_v L
1

\

1

1

1

1
1 1
1
1
1
TT
1/'i----.. 1 1
~ T-- , L
A
~-;
1
1
11
1

' V
--

1

i --

E s Q UE MA

-· -

1

-~ -

;

~

'

·

L_ ~

~

-

1

/

'

~
J- -~-:~
L ~~~
~

- ~~--- -

1

1

1

_ 1
!--=:i_ ~
[V

1

~1
1

1

1

1

~

~

1

~

1

i

;;71:. ~J;~oh~~sore~
1;

!

- - - ]~

1

60

1

1P

'

-

•

1

1

·-- ·

1

1

~

ooo=.

- - -- - - 40
-

~IVOSOt .fJir?clf'

h Boltanca

~ ; !bjllo'ees¡;esotes
JO

,

:

-u

.

__

1

'

'{

-

:_

1

1

PI'Omer:lio
e~
J

-~-

LEl_l

1
1

!

1
1

1

1
-

-----

Refore!lCia.

/ . • fi¡1' ·

/

' '

'~

ti

l200

Cscolo Jlet!icol

(AP!?OXI11ADA 5)

!N!.TITUTO D~ i"'S!CA ..4r••- ~u . 11 A

l/0(}0

fscolo l!orizolllc;!:

YAC/11/LNTO

PL iG UAL CSPéSO R

efec/;vos m e?/~
ot'omroío

r·

- - - - - - !J/7
60 CITJ5.

·

�Por ](AY C. CO \"! (1)

Arenas negras ilmenítico-monacíticas
del litoral sur uruguayo
l ll'l comunicación 1'

1é

1

'' INTfWDCCCfO Y"

Este tt·ahajo e~ la continuación de la noticia sohrt&gt; estos depÓ·
s; tos eru¡:!:uayo~ Jt&gt; arenas ne¡_!:ras aparecida,- en [12] 1:: l. ~- como parte
de un pro~t·ama de tt·ahajo más ¡_!:eneral ~obre " Radioactividad de nuestro suelo Y subsuelo··. 1 1 ·,
Esta conmnicación comprende:

1 El estudio mineraló¡_!:ico riP la fracción dcn,-a 1 densidad ma,·or
rlf· 2,751 y no ma¡_!:nética de las arena,; nc~•-as que fonnan pat·te de la
costa de la playa '·Atlántida ''. Este punto incluye el análisis de:
a 1 extens.i ón e importancia de estos depósitos.
h 1 especies minet·aló¡ácas nue\·as encontradas ,- ,;u identificación.
Se adjunta croquis y microfoto¡_!:rafías.
e 1 contenido mineralógico de las ha nanea,- que marginan e,-tas
arenas.
Il Descripción v estudio de otro;; se dimento;; detríticos tle nuestro País, conteniendo similares constituyente,- de !o,- encontrados para
bs arenas de la zona de Plan1 "A tláutida''.
III Cuadro esquemático del conjunto de catione;; encontrados
mediante el análisis cspectro¡n·áfico.
IY Trazado de la cutTa rle distribución de lamatio,-_
11 1 Quím. lnd . Juan C. Gorii. A~ utlante del In,tituto de r;,¡,.,,_ Actualmente
en Parí:;, ron una bera de perfeerionanriento eientífieo. bajo la direceión de
los profewres Oree[ y \Yynrt.
(~)
La primera Comuninu·ión apareeió en el Boletín de la Faeultad de Ingeniería. Yol. l\ ~9 1, mayo 1950.
1:; 1 Lo, número, en tri:' parénteoi, reetoo indiran la hihliografía ¡·on,tdtada,
•·u~ a refereneia ,e da al final de e,ta l'Oillllnicacíón.
14 1 E,tas inn·stiga!'ione, ,e realizan. bajo b dirección del Prof. \V alter ::i .
Hill, por la Di' isión de Jnye,ti~;u-ione, Científit·rb de la Anea p. el Tmtituto rle
Física de la Facultan de rngenit·ría ,. la Fa&lt;·tdtad dP Humanidade- , Cieneia,.

�J. -

F:STL DIO ,\1JSERALOGJCO VE LA FRACCIOS DESSA 1 df'nsidad mayor de 2.751 Y "'VO MAG .YETIC:-1 DE LAS ARF:\.AS
SEGRAS QL"E FOR ll1A.Y PARTE DE LA COSTA DE LA
f&gt;LA YA '·ATL /L\TJD.r.

Esta fracción fué obtenida pre,·io secado y tamiza1lo grueso. mediante la a~· uda de un elec troimán y po,terior separación Hsall(lo yodomercuriato de Pota,-io como líquido pesado 1densidad 2,751. La técnica operatoria e,: c]á,ica ~- se encuentra descripta en Yario~ tratado~
mineralógico,; de Jo,- cuale,; [2] [3] [.J. ] 1 5] [6 ] [7] no~ parecen los
&lt;tpropiado,;.
la. -

Extensión e

im¡wrfllllcÍ•t

d!' es/os de¡&gt;ósitos

I'l.dl~
3J a l e~tudiar tlcpú-ito~ ,inti!arc, 1 por lo meno,: en cuanto
a 'u lli,tribueión l . que ,e en c uenéran cerca de la de,;emiJoca!lnra del
Hio Columhia. plantea un ,i,tenw de trahajo mu~ interc;;ante, que
¡·on,-i,;te en efe,·tuar un número muy grande de pozo&gt;' para poder Yi" ualizar L di,;trihución y plantear d cálculo del cubicado del ,·acimiento. El c ,; quema aflj11nto 1e,;q. 11 re,ultante rle este tipo de trahajo,
: realizado por )o, 1\grirneJbOrl',; SeiHJr(',; R. Quintana y \V. Po,-ti;::lion(' para d ln, tituto d e Fí,; ica 1, doculllenta el hecho de que la
acumulación má,.; gntnd e de arena:; ;;e CJH'11entra en la de,.cmhocadura
de los pequeíio, cauce, formado, como re,ultante del desagiie de las
agua,: continental(',; que materialmente ··]ayan" la,.; ]¡arrancas arra:'trando el material mc~eorizado al mar y dejando profundos efectos
ct·osi,· o~ en el úrea atacada. Suponemo;; entonces que, por lo meno,-,
parte de la arena actualmente dcpo;;itada en la co,.;ta, es producida
por el " laYado'' de las barranca,.; e interior de la co,ta. hipótesi;; ratificada al analizar~e c1 contenido mineraló¡:ico de la,- barrancas qul'
hordean los ya c imiento~ de arenas neg:ras. 1 Yéa~e mús adelante l. Si
dectnúramos un cor~c perpendicular a la co,ta. Yeríamo,.; la di~minu­
eión del espe,-or de estas arenas, desde un máximo ubicado cerca del
rie rle la barranca. hasta un mínimo cerca de la orilla del mar: a~í
como rlesde el máximo de e,pe&gt;'or 1 pié 1le la han·anca 1 se nota una
disminul'ión hrusca, internándo~e por los cauces exi;;tentes ,;;iempre
en di •·ección pc•·peiHl icu lar a la costa. Exi ste cntonce~ un área de
concentración efectiYa, producto en parte del aporte cont in ental de
las a¡:uas de laYado. Ha~~ que tener en cuenta [9] [ 19] el efecto producido en la sedimentación por las diferencias de densidad existen tes entre estos ;;edimentos detríticos metálicos y lo~ comunes cuarzosos.
Para determinar la importancia económica de estos ~· acimientos,
el Instituto de Física tomó como hase el citado e:;quema l. asumiendo
un espesor de 20 cm . whre un área de 300 X lO m" y una densidad
media de 2.3 gr ce.
Resulta así una nut;;a de -J-500 Tonelada;;. formando un depó,-ito
superficial de fácil extt·acción. susceptible de enriquecimiento po!'te·
rior. por medim; físicos tales como espirale;; de concentración, ,.;epa1

-

210 -

�radares ma¡:nético~ y electrostáticos, me~a,- ,-ibratorias, flotación, etc.
Se obtendrían así constituyentes aproYechables industrialmente ( ilmenita, zircón, monacita. etc. l.
Dehemo,; tener presente los trabajos efectuados por di~tintos técnico,; como YOn Bernewitz l lO]. Grigg [32], Gutzeit-Kovaliv [31]
acerca del posible aprovechamiento y comercialización ya sea de
todo el conjunto mincraló¡:ico de estas arenas, o de algún mineral
existente en particular 1ero mita monacita, oro, etc. l. En el estado
actual de nuestro trabajo no podemos afirmar la pre¡;;encia de otros
mineraJe,; como oro ~- platino que según [ lO ] encierran las arenas
nq!;ra;; que alude en ;q¡s tralwjos.
Para poder tener una idea de la extensión de lo;: depósitos de
&lt;t rena ne¡:ra , no es po,- ihle efectuar la mera in;;pección Yisual pues
depende de la intensidad y dirección del Yiento dominante que la
pla~· a aparezca más o meno,; '' ne¡:ra''. Este fenómeno ~- a anotado por
Poole [11] al e,;tudiar formaciones siutilare,- en :'íew South \\'ale~ . se
debe a qu e se haya o no depositado sobre los ~-ac imicntos de arena
negra una película más o menos espesa de arena cuarzosa. La playa
la Yeremos aparecer "negra·· en extensiones considerables después de
la acción continuada de un fuerte Yiento de dirección S.\V. En ca,;o
contrario que la;; dunas mar¡:inales aporten la sílice hajo la acción
de un viento contrario, la playa se hlanqueará notablemente. Este feJ1Óllleno se puede reproducir a escala de laboratorio pudiéndose notar que, en una mezcla de Yarios tipos de minerales y mediante la ac( ión de una co rriente de aire o agua. se separan fácilmente una por&lt;"ión pc;;ada de coloración obscura y otra li\'iana de colores daros
tom¡we~ta ca;;i enteramente de óxidos de silicio. Como minerales clen,o, comprendemos no solamente los metálicos, sino también otros
1 turmalina. granate, olivina. etc. 1 que no son generalmente de color
ült,;curo pero que dentro del conjunto total del sedimento sus colores
,e ,·en enma~carados por las tonalidades más ohscura~ de los otros
minerales constituyentes metálicos 1 ilmenita , hematita. casiterita, etc. l .
Ycr microfoto :'\~ 5.

lb. -- F;s¡)('cies

mineralógica~

l'ncontradas, su identificación y carac-

teri::,aCÍÓtl

SuiHiiYidiremos e~te Capítulo en dos partes:
1 1 Técnica de trabajo.
2 1 Descripción de las e~pecies.
] 1

Técnica de trobajo.

Con la fracción no ma¡!net1ca y pesada de la arena bruta de
Atlántida. se efectuó. bajo el microscopio. la separación de especies
mineralógicas, teniendo en cuenta para efectuar esta separación, fundamentalmente los caracteres organoléptico;;, como ~er: ,-dstema cristalino. kdJi'o, brillo. &lt;·lintjc. fractura, color. etc. Con la antda de

-

211 -

�una ,-arilla e-tirada e11 capilar ,e Pxtrac .lcl carnpo del mict·o-copio
el microcri,tal en e~tudio. 5e acumulan en un portaobjeto- para YolYer a efeeluar· una nlle,·a ,elección tendiente a rt' unir un número :\:
de ni-tale~ lo má,., hom O)!t;rH' O po~ihle para. dc,;pu~- de ¡!Uardar ai¡!Uno~ como te,ti)!O•- em·iar d c"pe&lt;·;ró¡!rélfo en ntímero de 15-20 microcri,;talc~ ~- - en al¡r11no~ nrinerale,; meno, aún par.r ,;er· cfeciuada la
placa cot-rP,opomlicn:e. Oe;;dc el punto de YÍ•ta del trabajo de cxtraccióH, como tamhit'll de la tPcnica oper·atoria e11 el c,pectrÓ¡!rafo. &lt;·on,.,idero inútil de,crihir la, dificultade,- que ,e tu,·ieron que ahontar
í repetición de placa-. pi-rdida de cri,;tale- al -·,.altar·- por efecto dPI
arco. etc. 1.
La técnica ,e¡!uida e::- ju,tificatla tc11iendo en cuenta que. t!entro
de un conjunto de c,.,pc&lt;"ie, con propiedades fí,;ica,; tan ,;imilm·es 1 den,.idad, índice de r·cfracciórL ma¡rneti,;mo. fluorc;;ccHcia. cte. 1 e,. prácticamente impo,;ihle efectuar una separación en cantida&lt;l apreciable.
Corno con;;ecuencia, y teniendo en c11enta los e,;caso::- 11redio,.; de aparataje mineraló¡!ico que contarnos. la separ·ación microscópica e, la
única YÍa factible de "cparación. despu~s de lrahcr· a¡rotado los otr·omedios anotado,;.
Con respPc:o a la,; mierofotO¡!t·afía,; que ,e adjuntan, se operó
por reflexión. fotog:rafiando. prirnen1mente una red de difr·aceión de
espaciado conocido 110 malla, mm.) a ]o;; efecto, de tomar este ínterYa lo como medida del tamaiío del cristal foto¡rr·afiado posterionnente
sohre la misma placa. Se bu;;có especies cri~talo¡rráficamente bien definidas tr·atan(lo de hacer· ,-isible la simett·ía que pre~entan.
Para facilitat· la interpretación de la;; mierofoto¡!rafía,;. ~e tr·arr,cribcn c,;quema:' de las for·nra~ encontrada~ en la arena, tomatla:-; de
la hihliol!rafia [1]. [13]. [J.l.]. [15), [16].
Al¡!una,; de e,ta• forma~ no putlier·on ,;er microfotografiada.;.
Se utilizó un rnicroscopio polarizantc Leitz-\'Cetzlar con ohjetin1
' ocular· 3X.
Se u.;ar-orr placa- Lumii&gt;re Altichronrc ' película- ~\ 'SCO color.

21

Descri¡wión de las I'S¡wcies 1'/U'VIItradas.
ZIRCO.\

Este nrincral con,;idcnulo rnodernanrente como 1111 silicato dt'
zi rconio. de fónnrrla teórica ZrSiO 1• se pre::-cnt a cn nuiada coloración, rojizo. ro,.ado. amarillento. anaranjado e incoloro. Esta gama
de colore, con todo, lo, rrraticc" de transición e,- acompaíiatla por:
!'? ~ la prc.crH'ia de un mírncro elcYado de forma, cr'istalo¡rráfica-.
2'? -- una ,·aria c ión cn la con"titución química que ,e manifie,;L¡
por la aparición en al¡!urw, ,imetrías de metale, del l!rti(JO de laTif'rra, rara::-. Imkpcndierrtementc de la ,·ariaeiÓII en color ~- cri~ta­
loquirnica rlc c,;tc mineraL -on car·l!cterí,tica- &lt;·on,tantc..: que penuitcn '" identifil'ación rnino-eópica. !as ,il!uicnte- pr·opicdadc-:
Brillo YÍtrco a adianrantino.

:?1::?

~

�Fr&lt;Jclura L'Oncoidal e ini¡rual en mucha~ de ,n~ ari~ta~.
Clivaje 1 J ]() 1 neto.
Form&lt;~ alar¡r&lt;~th de prisnw tctr&lt;~¡ronal ~implc o L'ompuc~to. en
al¡runo~ ca~o~ la aparición dt' una hipirámidc má, o meno~
modificada.
Fluorc,;ccnci a a m a ri !Io-ana ra n jada.
lnelusion&lt;'~ ya ~ea de impurezas de otro~ minerales que lo
lle¡ran a colorear en distin•a~ tonalidades como ser amat·illas,
roja~. cte .. aú como tamhii-n nm~- frecuentemente hurhujas
¡ra,;eosas perfcetamcnlc Yii'i!Jies que resaltan notoriamente SO ·
hre la m~n·a del cristal en las Yariedades incolora~ (khido a
su diferente índice de refracción.
Entraremos a estudiar los problemas enunci&lt;Jdos líneas antes soIJre la gnm variedad de formM que ocurren y la Yariación en la constitución química de estt' mineral.
Casi to(las la,; formas que anotan los g;randes mineralo;ristas l1].
f 13], !18], así como las que se encuentran detallada,; en el tr&lt;~hajo

FoTo N.'' 1 -

Zin·ón simplr.

de\\'. R. Poole [11] y Thomas [30]. se han encontrado en e"ta fraceión de la arena pro\'enien&lt;e de la costa de "Atlántida''.
Lm; croquis ~ microfotogxafías que se adjuntan muestran claramente este hecho 1fig;ums 1 al 11. fotos L 2 y 31. Ahora bien. todas
aquellas fonnas simples 1 prisma tetra¡ronal ¡}f'oto o deuto con una o
dos pirámides l e incoloras del zit·cón. no presentan en su constitu•·ión elementos fiel ¡rrupo de las Tierras raras: en cambio las formas
•·ompucstas de esta especie 1combinación de prisma y bipirámidcs o
hipirámidcs compuestas) contienen Tierras raras r en fuerte propor('JOn, en su red. Es así que el análisis espectro¡rráfico de los cri~tales
del primet· g:rupo acu~a la presencia de:
SiO~ y Zr ,

213 -

�!'.

.,

~

/

l"

f

~ -¡

1

-

~--- ~
F,g 1- Zucér. (Lc:: cox.)

_./

'

...

""

/

'
'

F,g 3- Z~rcó~ (la:ro&gt;) Fg ._:_;:: :::&gt;r (le :·: -' )

F.g 2 -Zr::ón (locro,x)

/

-----

.,
\

F1g. 5. Z rcon (lc:ro x)

"""/

Fig 6- Z ~rcón (l ocroiX)

l. ....,___..
. . ""'
-...

.

\
\

''.:

·~

\

.

..

F,g 8- z , ·có~ (Dono)

. . ¡:..o.: ::

\,

\;_• :-Lr'·;

F,g. 10- Z ~rcó n (Dono)

f ,g 9- z ,rcón (Dono)

/ /

1

(!
1

1

'---

Fig 12- Mono cito (leonordos)

-

2H --

--------- '

�-

:1=-;'

:\

~-~)
\-,
' ,_,,
~
~-

F.g 15 - Gror.ote (C::Jrobb)

F,g 16- G ranate (LocroiX)

~~

1

-~-\

-

1

F,g 17 - T~rmolmc (lccro•&gt;;

1

\

\

\

1
\

\

\
F,g. 18 - Turno '•n::: (Loco.x)

F,g 19- T:ta~.ta (Locro~&gt;)

-.,.-

·.-

-

215-

�FoTO N.'' 2 -

Zin·ón t·omJHl e ,to

FoTo N .'' 3

-

216 -

�f'n C'a tn h io la·· fo nna~ C'O n1p t1&lt;' - ia~ &lt;'' idenc ia n la pr e~enc i a d e:

Zr. SiO::. Ti , ¡ ·, lln. La, .\"y. Ce, Lu .
E~ t e

fe nó m e no ya eo n oe id o de qu e el zircó n e n c ie rra e l e m e nt o~
a su co nstitu c ió n teóri ca [ 17]. n· ~ult a p a rti c ularme nt e i nteresa nt e cuand o se es turlia la r e la ci ó n d e la sim e tría co n la constitu('ió n quími ca. Pro babl e m e nt e sea e n el f o nJ o un proble ma de diad oj ía. [20 ] . [21 ] . Es ta Yaria c ió n quími ca d el z i1-cón es ind e p e ndient e
,Je la presen cia d e impure zas vi sibl es.
Lo h e mos co mprobad o ex a minand o pla ca~ d e mi croc ri sta les con
, im e tría s ~ impl e ,. cont e ni e ndo e s ta ~ impur e za ~ y qu e ~ in e mb a r go,
n o evid e nciaron la presen c ia d e Ti e rras Haras e n su constitu c ión .
.No se ría aYe ntura do so:;p ec har la presen cia de THORITA e n es te
conjunt o tl e forma s. p e ro eso qu e da r el egado a futura s inv es ti gac ion e~
en es tas are n as. En el es tado a ci ual no pod e mos afirmar ni r echazar
d e plan o es ta hip ó tes is.
La s cara c te 1·ísti cas anot a da s p a ra e] zircón no se aju ;;tan e n un
tod o a las expuestas por \~7 • R. Poo lc rn ] en S il inform e. pu es tom a
eo mo fo rma m ás conu'm l a redond ea d a y acla1·a más ad e lant e " th e
ny~ tal,; , e en , a re alw ays mu e h more round e d than those des crih e rl in
o th e r tle posit s ... ·• Par a nu es tras a re nas e l zircó n a p a rece p e rfeetam c nt e r-r i ~ t a lizado. lo qu e ad c m á, de se r un m e dio mu y importante
d e id e ntifi ca c ió n indi ca ría. q u iz á~ . o tra s co ndi c io n es de se dim e nta ción
qu e las qu e ~ ufrier o n la s a r e na~ ne¡!ra, tambi é n coste ras es tudiadas
p o r e~ t e mine ral og ista . R e m o~ e n co ntrad o e n es ta fr acc- ió n d e la a re n a
d f' Atl á ntida. e l zircó n Yari e dad JA CI K TO. d e colores ro ~ ado ~ a rojizo~ : d e ~ im i lar co mp o~i c i ó n quími ca qu e la e n contrada para el zil··
c·ó n e ompu c~ t o . Se l e apli can las pro pi e tl a rl es ¡?;e ne ral c;;; d e e ~ t e minC'ra l ex pu c,: ta ;: ant c ri o n11 e nt e.
T o das l a~ fo rm a;: a n ota d a~ ~e g ua rd a n e n p o r ta-ohj c to,o ~e ií a lad o~
I'O n ] o,. mim e ro': 6. 8, 9 Y 23.
e xtr a ii o~

' 10 \ AC!L\

En la prim e ra co m1mi ca ci ó n so bre es te min e ral 112 ] no se h ahí a efect uad o ni la Ye rifi cac ió n e~ p ec tro g ráfi c a. ni se había podid o
e n contrar una e ~p cc i c c1·istalizada. Se para ndo c ri stal es d e la llt&lt;lll CI"a
d esc ript a a nteriorm e nt e. e l es p ec tróg rafo h a ac usado l a JHese n cia el e:
P , Y, Ce, La, Zr, Ti , y tra za s d e M g.
Se ha pu c~ confirmado ple nam e nt e la presen c ia d e es te min eral:
a d e m ás y com o corroboraci ó n cri stalo ¡.:ráfi ca se han e n contrad o a l¡!, Unos c ri s tal es, I Ye r figura s 12. ] 3 y 141 .
Leo n a rdo" 116 ] al es tudi a r la s are n as monac íti cas ]¡rasile ra s, anota una Jo rma , (jllf' pu e de se r co ml"m e n filon es p egmatíticos y qu e co r respond e exa c tam e nt e a la e n contrada por n osotros e n nu es tro sediln e nt o. Lo ~ c ri "tales oc ur re n comúnme nt e r e dond e ados co n f ra c tura
i rregula r y brillo r es inoso. 1 foto 41. E ste mine ral d e color a mat·illo

-- 21 7

�-- su; -

"1! 11.11!114![\

·¡ 6.\

"' '':1

.,. e) \

o¡u.¡

�obscuro o más exactamente "miel". aparece casi siempre tto·hio con
f!ran ntÍmero de estriacione~. Raramente pre~cnta inclusione.,, y cuando las posee. hacen tomar al cristal un color más rojizo.
En la microfoto l'\í' 5. en la que se a¡H·ecia una ~elección de
los elementos de la arena. los cri~tales más ¡!rancies, (de colo•· amarillo \'erdoso 1, ;;on los de monacita.
Los prohlemas rlel ciclo ¡!Coquímico 1 20] l21] de este mineral
forman un capítulo muy importante de la moderna mineralof!Ía que
rlebet·á ser encarada en futuros trabajos. Pot· ejemplo, es importante
la influencia ejercida por este mineral sobre la constitución química
flel apatito ~- una posible introducción de los metales del ¡!ntpo de
las Tierras Raras en la red del apatito u ott·os.
La aparición, dentro del análisis espectro¡!ráfico efectuado a diferentes e,pecics mineraló¡!icas. de elementos de las Tierra s Raras nos
hace ~ospechar la presencia de un fenómeno similar al expuesto. Lo
mismo cahría plantear en lo referente al Vanadio, el cual, aparece
('ast de una manera sistemática en los análisis.
Se ¡.!Uarda la monacita en porta-objeto;; ::\í' L
SERPE~Tl~A

E~tc

~JQl'ELTFFR

\

1G

\R'\JERITA l

mineral de alteración, Hlministró el si¡!uiente anúlisis:

SiO-c, .\ i, Fe, llg, Ti, YTn.
En ,u p:ran proporción e~ clasificahle como una serpentina nt·
quclífcra l¡.!arnicrita 1 [l] 1 13 ]. atliHJtH' en al¡!llllOS mict·o ct'i~tale~ es
posible obseryar la pre,;cncia de minerales primarios como OL[VJNA
con todas sus características tan notorias y ltasla Broncita e,·idenc-iahle por ,-w, típi('o~ reflejo,; ~ su color bronceado. l!n color verde
fresco pronunciarlo ~ la pre~encia de una hipinimide rómbica hace
e,·idcnte la prc,-etwia del minera 1 orip:inal 1 oli,·ina 1, pero &lt;·ontunmenle ,;erpcnlinizado. Su forma tiende a la arriíionatla teniendo el cri;;tal
una coloración alllariUo-,·erdosa. Podría ser factible la prc,;cncia de
tina ·"oli,·ina rubcfit&gt;" con1o producto de crecimiento de hc111alita soLrc oli,·ina. E,te hecho, ba,ado cxdu,i,·amentc en la oh~crYación mi('l'o,cópi('a no e~ factible &lt;le \'Crificación analítica al¡!una dado el tamaíio de los mineraJe~ en e,tudio.
GRA'\'ATE

1 PIROPO!

Se pre~entan con una coloración rojo-oh;;cura ~- brillo 'ítrco. Prcfl'ntan comúnmente una fuerte proporción de inclusiones d&lt;' IIIUY diferent&lt;' coloración. La masa principal de la &lt;'~pccie es bas tante oh~cut·a
tli~min11~ enrio ~~~ coloración por lo meno,; aparentemente hacia la
~r~pcrficie. El análi,i;; c,·idcnció la presencia de los ,;ip:uicnte~ e lementos:

SiO-c, Ti, 4.1,

1!~,

L

en menor proporción: Cr, Cd. Co . B.
-

219 --

�La fuerte proporeión de Ti re,·elada por el aná]i,io proviene de
la presencia de impurezas de rninerale,o titanífrro~. visible; al microscopio como inclusione, oh~r·ura, en la superficie de e,te Piropo.
Ha sido po;:ihle encontrar la forma cri,ta lo¡rráfica tí pica que cal acteriza incquh·ocantcnte a c,.ta e,.pccie: combinación de cuho-oeta&lt; rlro-rlodecacrlro. fi¡rura, 1 ;1 ~ 16.
GRA'\ -\TE

1 l'\

ARO\ ITA 1

Cristale, transparentes colorarión ,-crdc intenw. todo~ redondearlo,. La pcrfcrta e,fcririrlad indica la pertenencia al si;:tema cúhico:
combinación cnho-octacdro -d odecaedro. fi¡rura 16.
En la foto 5. pueden oh,ctTat·se fácilmente esto,- cri,ota]p, redondeados de color ,·erde ose u ro.
El análi~is espedro¡rráfico permitió identificar:

Cr, Jfg, Si, Ca: trazas de Al

~

Fe.

Porta ohjcto ::\&lt;:' 2-f.
FELDESPATO ORTOCLASA

1 1¡

i\Iinoni~tales alaqrado,. casi incoloros. perfectamente prismátir·o, de composición:

SiO..,, Al, K.

~.

cn nwnor eantidad: Zr, Ti.

Se nota en esto, cri~tales una c,·idente meteorización química. no
l'ohrc el mineral los producto, de su dcscontpo:;ición. Comtínmente fracturado en ca,i toda;; sus arista,. prc,.cntando una fractura
concoidal. Posee un número de imput·czas rnu~· ¡rt·andc que. sicndo
imposihlc ~u ~epat·ación en el micro,.copio. afectan el rcHdtado ana·
lítico. Al¡runas formas presentan hurhujas ¡ra,co&gt;'a,.
Cristalc, en porta-objeto .\&lt;:' 17.
P~tando

-\PATITO
~finocri,tale, rlc color amarillo tnuy pálido. alguno, casi incoloro, . Brillo vítreo. Rf'dondeado~ a suh -redomlcados.
En esta especie e~ ca;:i imposible cfectuat· una sistematización por
la rnorfolop:ía. Si hicn. con excepción se presentan fornub prismáticas
con extremo~ piramidado~. ésta~ no permiten un juicio cate~órico
sohre su simetría. Comúnmente presenta un gran número de impurezas. lo que haría imposible la interpretación mineraló:óca con vías
a determinación de especies. con el solo aporte del espectrógrafo. E~­
te ,.,uministró lo siguiente:
( 1)
La dcn-idad de e&gt;te mineral e , inferior a 2. 75. Durante el proce&gt;o de
&gt;&lt;'paración fué arra;&lt;lrado con la fracción pe,ada.

-

220 -

1

l

�SiO~.

Ca. f&gt;. _lfn.

L

en menor cantidad: .\"a, Ug, Pb, Fe, Zn, Cu,
'. como

traza~:

Si.

lfin;!IIZZÍ ! :Z3 j. al c,:udiar t&gt;l fenómeno de b, ,u~titucionc~ isoen e~te rninC'ral. hace re~altar la cornprohación efectuada de
la ~u,titución Í:'omorfa de Ca por S a: a,í mi,rno en la pá¡!. 346 rli~cute
e] problema del dc;;plazarniento del Ca por Tierra;; Haras. lo que pone
de nue,-o en juc¡!O el fenómeno po,;ihle del inten:arrrhio atómico de
la monacita con el apatito. zircón, anfíboles. etc. Se Ira lle¡!arlo a
obtener eloro-apatito-cc rífero, cloro-apatito-d i,limífero. etc.
Pn
razonamiento ;;irnilar ,;e sostiene por parte rle este autor para el caso
rle Jig, Sr, Ba . .Vfn , Fe, A 1, Cd, Be, Sn, etc .. Todo esto .. e independientemente de las impurezas 5eíialadas por el especlrÓ¡!rafo, hacen faetihlt&gt; la afirmación de que en nuestro,; rnicrocristales cstamo~ t&gt;n preserwia de un fenómeno ,inrihn al planteado antes.
Porta-objeto Kc:&gt; :Zl.
morfa~

BERILO 1 Tran,parente_ t·f'le,te claro 1

Cristale;; poro comunes de color eeleste claro. Generalmente redondeado:'. ~o ,;e Ira encontr·arlo una forma si~tematizahle de t'stc mineral. La composición obtenida es:

Si(F. Be, Ca, Cr, .lln, Al,

r·,

.1 /g.

la que. acornpaiiada de otra,; propiedades orp;anolépticas corno
brillo. fr·actur·a. cte. hacen inequí,·oca su dctenninación.
Porta-objeto;; ~Q 2:1.

~er

su

BERILO 1 \wl O,ruro 1

E;;ta ,-ar·iedad se diferen rlc la anterior en Hi color· azul o~curo.
Yer· foto color ~Q 5. \ficntras que aquella contiene Cr·orno corno elemento cr·omatóforo. é;;ta uo lo contiene. En caml1io contiene Titanio.
Hierro y Cobre. ademá, rle lo;; elementos corrrunc,;. rcYelado,; por el
espcci ró¡rraf u:

_·11. Si, 81', Jlg

~-

1\..

Son rnu' c,casa, las forma..; nistalina,.:. Se ¡Hre1lcn oh~erTar al¡!unaforrna~ pri,.:rnútil'a,;. En al¡runo, cri,tale~ ~e oh~en· ó !lieroi,-rno.
Porta ohjeto~ 2;) ~ ~6.
TI R\IALII\' .-\ \1\C'\'E:o;I\'1-\

El

análi~i, anr~o

la pre,.eneia de lo,

Si(F . . 11. Vf[[. Jln, Fe, Ti,

,.i~uiente,

~- traza~

clel!lento,;

de Zr.

\linoni,.:tale,. al¡!uno, de ello,- fuertemente dicroico,. Cri;;talepoco 1ran,.parente, ~- de i rnperfect a ~i met ría. E;; oln·ia la cxi"teueia de
un eje polar. Ocurren línea, de di,·aje paralela, a la pinacoidc ha:'e.

�El color es ro~ado pálido y de brillo vítreo. La forma más comun e:;;
la prismática hexa¡!onal simple. )1á5 raramente se pre~entan turmalina~ ne¡rras (chorlo~ 1 de forma ~imilar a lo anotado por Lecroix [12],
fi¡!uras 17 y 18 y foto:;\~ 6.
Los elernentos pneurrratolíticos pre~cnles en la constitución de
e~le mineral, como ser R, F, ele., en razón de su volatilidad no son
detectados por vía espectrO¡!ráfica. rle alrí la razón de la no aparición
de estos elementos en el análi,-is anotado.
Porta objetos X~ l.

Foto .\9 ó.

Turmalina 1nagne!"liana

RODO"\ITA
)licrocri:-talc~

perfectamente lromo¡!l-neo:-, de color ro,..ado puro.
a translúcido,.. ) de fractura irrqwlar. :\o ha sido posihk
ohserTar una simetría bien definida en este mineral. Siempre se presenta con bordes muy a¡!udo,.. y es posihle obsen·ar. en algunos cristales. la presencia de burhujai' ¡.tai'eosa,.;. Al¡runa:- forma:" pr&lt;'i'Pnlan
reflejos azulados sohrP mdimentos de caras que po-een.
La composición encontrada es la ,..i¡!uiente:
tran~parenles

SiO~,

Wn, ,Wg, Fl', Ca.

Sahama-Hankarna 120] al estudiar la geoquírnica del manganeso,
establece la distinción entre tefroila [Mn~l Si0 4 1l, redonita [ 1 Mn, Fe,
Ca) SiO:d ) piroxman¡rila ! tMn, Fe) Si0,1 l. E,..las diferencias nos
rarecen particularmente interesantes para nuestro;: microcri;;;taies Cll·
) a constitución química podría parecer aherrante.
Porta-objetos ::\'.' 2.
MA:\GA:\O:VIELAl\'0. 1Sin bpeeie l.

La lerminolo¡!Ía es lomada de Lacroix, Dana, Lapparenl ! 12],
222

�[13], [5]. y la indeterminación es comprenúble teniendo en cuenta
que los productos no cristalinos del manganeso, son imposibles de
sistematizar sin una preYia dosificación de este elemento, cosa difícil
de realizar en la escala micro en que estamos trabajando.
Al1ora bien, dentro de los óxidos de Mn conocidos y no muy bien
definidos los ,:randes mineralo,:i~ta~ coisideran los siguientes:
Braunita, ~'lan,:ano,;ita, Hausmanita, Polianita 1 Pirolusita), man~:anornelano. pirocroíta ~~ mang:anita.
Las características de nue;;tro,; microcristales son las si~· uientes:
color negro opaco. redondeados, de fonna lig:eramente arrii'íonada,
aspecto netamente terrow y aw;encia absoluta de cistalización. El aná]i"i~ c~pcct r·o,:rá fico indicó la pre~encia de:

Yln, Si0".
De la~ caraeter¡,;t1cas expuestas ,;e dednce la eliminación de tipos
f1e óxido~ como ser. Polianita, Hau"manita, etc. quedando como más
pro ha hle circun;;crih ir e, tos m icrocrista1es. "in identificar especies. al
~rupo del mang:anO!llelano. Lo mú;; interesante. quizás. sea el hecho de
la exi"tencia de óxidos de nwn¡!aneso dentro de esta fracción de la
a re na en f&gt;;t u dio. "\o 1nenciona m o~ la .- características mineralógicas
de lo~ distinto;; óxido- de Yln, por c,tar perfectamente descritos en
Jo,- tratado,. rle :\lincralogía.
Porta-objeto, ~(_) 7.
CRO.\IJT \

\1 icroni,;t ale~ de color Yerde a amarillo Yerdoso. Redondeados.
Brillo suh,·itroso y c&lt;~&gt;&lt;i totalmente opaco. _\lo pudo efectuarse una r-la,ificación por w simetría JHie" no fné posible encontrar formas cristalizada~ en este mineral. Frecuentemente presentan inclusiones de
;,pariencia férricas. En ,;u conjunto. e;;;tos cristales presentan su ~u­
perJicic externa con un claro indicio de de,;composición mientras r¡ue
1.1 masa interna se conserva perfectamente inalterada.
Son aplicable,; a nuestra especie bs consideraciones que efectúa Lanoix ll2]. sohre la cromita de aluviones en Madagascar, así como los
concepto;; mineralógicos sohre espindidos: ésto último justifica la pre,encia de Al en este mineral.
El análisis espectro!!rúfico suministró los siguientes elemento~:

Con respecto a la existencia de ,\1n en la cromita, creo le son
aplicables los conceptos de dinámif·a f!eoquímica enunciados al tratar
el apatito. la monacita. etc.
Por~a-ohjeto~ _\"? 13.

Estos microcristales de color marrón rojizo obscu•·o a caramdo,
presentan nna forma al!!o confu,;a tendiente a la prismática. Fi!!Lll'as

-

223 -

�]9
llo

~

20. Son ¡wrfel'tamellle 1111iforme- Cll cuanto a ~u colot·aciún. Brien fra!'lura ft'{'.'&lt;Ca. El anúli~i~ e~pcetro¡rt·áfico dió:
SiO~, Ti, Ca. Zr, 1·. Cr, 11. Cu, Ya. K ~- en menor propon·ión
al¡runo- elentent(l• de la- Tiel'l'a• Rm·a~.
He~ulta notot·ia la pre"encia del \ anadio. eu~ o ori¡rcn 110 rl'~ttlta
explicable a e;;ta altu1·a tle tllle.- tro !rahajo. 1 ,·er lo didw antc•. al
lrata•· la \lonacita 1.
Quizá~ en el 1'-tudio dt&gt; la fracción nta¡rnt!tica -urja al¡rtÍn minetal pt·imario de e-te elenwnto. En lo que rc~peda a 1&lt;~ pre~encia tic
elemento- dd ¡rrupo de iai' TictTa~ Rara-. ltaectno- nue' anwnte hincapié en la nece~ana reac('fon cri~taloquímica que dehc Pxi;;tir
entre c;;to~ mineraJe;;. ~ lo- pt·im&lt;~t·io~. c~pecialmcnte monacita. quP
Htmini~tt·an la mayor pat·tc de lo;; elemento- de e"e ¡rrupo.
Tfahría que experintentar en ei'te ,;entido de una 111anct·a análoga
a la cxpuc~ta pot· :\Tini!uzzi !23]. \'en10~ arlcrná~ que lo.- elementoole la~ Tierra;; Rara~. c. tán má, difundido;; en esta- arena,;. de lo
que cn un principio ;;e pudo ,;o,;pedt&lt;~l'. Hemo~ Yi,to que no solamentl'
la monacita posee e;;to- e lemento,; ,;ino tamhién. el zircón compuc-.to.
la titanita ,. quizá;; otro~ mineralei' aún no de;;cuhicrtoi'.
Pot·ta-ohjcto- :\ fJ 12.
re~ino~o

E:0:.\1 \LTI'\ \ · COHALTI\ \.

1 -~ 1

Se han cncont rado microcristale- perteneciente- a la el a;; e T cpcnlái!ono dodeeat;drica. 1n·r figura 21 y foto :\'! 71.

tt·a~drica

Foto \

0

-

Cohaltina.

E-te heeho ~ la pre-en('fa de una ftwrtc con!·entra!'ÍÚn de Co
a la \ cz quc alguno- ('araetcn·. ori!anoll·ptÍ!'O• eoin!'identcs co11 lo•¡ue -e le~ a•ignan a c-t•' mineral. 110- permiten -o-pcdJar la prt"-

�~en('ia

d e e,.;ta P:'peeie. deiJiendo ~in e rnhar¡ro dectuar,c la ratificación o rec tificación dc c~tc juicio.
Sc pr c~c ntan c n rrmr forma perfcc tarn c ntc rcdondeada. cl f' r·o Jor ro.- ad o hlanqrr ec ino a in co loro 1 co n brillo ,·ítreo pcdccto . Son
1ran,;parf'ntc,.; a trarblr "rciclo~ f' n toda la nw~a.
El ~1n&lt;Íii"i~ C:'J&gt;f'ciro¡rr·úfico diú:

Co,

SiO~,

Cu, Cr, Vl f!, 1·, Zr,

traza~

d f' Sa ,. lln .

E~ p o ~ihlc

c nr·ontrar· dentro de c~ t c min c ral c ri;;talc,. rlc rrna ~•­
J!JC tría p e rfec ta . toda, p e rleneei c nt c~ a cla~c~ &lt;ici ~i,Lerna i-orn(•tri&lt;" o
p rep o n df' ra nd o la tct ra(·rlr ica pen t a ¡ronod odcca(·d rica .
Porl a-objeto,; \ -,_, 1.) .
1-IOB 'dl LE.\' Il \

·\ l¡runo~ ,-ri,-talc, ~ &lt;' han d c tf' nninado inequín)("am e n tf' &lt;"orno
pertcne c it&gt; nl e,- a e,tc nrinf'ral. ,-in la a~ uda dcl anúli ,; i,; e,pcctral puc"
t-1 nÚ111 c ro p e q11eíio cl c llrinoni,;taJ c, illlpo~iJ,ilitaha la cjcnl("ión d c
e,e anúli~i,;. Sin crniJar¡ro. todo, Jo,. caractcrc,; fí ,. ico-mincral ó¡r i co~
tan eo nocido~. a"í conro cl halla;r.¡ro &lt;ic fo r111a;; ni;;talizada,; e n ,i•netría , que ¡·orTf',;ponden exacta111ente a la hornhlerHla 1 fi¡rura- :2:2 . :23
2-J.r lta('e n fá c il la ,i~!f'malización de e,ta e,pecie.
1Ll\1 E\' ITA

.\linoni,;tale, rn111 llllln c ro,;o~ de color n c¡r ro co n tint e li _!!f' ra'liCnte a;r.rdado. La forma e;; ~ub-redorulcada 1· en rnuclto~ cri~talc, an)( td o~a . ra ram c nt e perf cct a ment e rf'clondeada. Brillo opac-o. La Hl p erficie ~ e prP;;cnta ca~i p e rfectament e inalacada.
El anúli,;i ,; c,.;per·tro¡rráfico acu,.;ú la prc ~e neia d e: Fe. Ti. 1'. 1 f' n
Hrcnor proporción: Wu . Cu. C r , Si(P ~ Hg.
Sf' f' rH·o nlraron Jornra~ ni~talina,.; pri ~ nrútica~ al¡runa, pirarnidad a,_ , in po&lt;lcr~f' d e tf' rrninar f' i ,i,tl'nra a quf' per·tenf'&lt;·en. Se ¡rua rclan
e n f'i p or ta-ohjcto \ &lt;.' 11.
A('f'l"&lt;·a de la prc~cncia &lt;if'l 1· e intkpcndi f' nl f' lll e nt e d e nuf',t ra~
o h .- cn acionf',- cx pre,ada, auteriorrrl('nte. 1·pa,;e \Tin ¡ruz;r,i [3:i J. e n rlondc j11,t ifica la cxi,tf' ll('ia df' c,tc clf'rnf'n to tcnif'rlllo f'll nrenla qrw.
la diado;.!Ía e, J'I"CI i,iiJlf' lrahiendo una ,cnrcjanza f' ll ,u,- radio, lonrco, 11 1 - 0.61 1 Ti 1 - 0 . 6~ 1.
Lo, dcnrú, &lt;·on,titu\entf', menorc, de la ilnH'!Iita f'n&lt;·onlrada -on
pcrff'danwnlf' _jr r,tif i("ahlc, ha-úndono- f'll &lt;·on~idera("iorH·, ¡rcoqrrtllll·
• · ~!- 1 ;¡ I'Xprrc,ta, f'll el ¡·orTc r df' f' -te t rahajo.

1(".

Con/l'llido min l' roiÓf!Ú ·o r/1' lo .~ horrrtn&lt;·as 'f/1 1' tnarp111111 "'/"·'
or e 11as.

1 1 Tt·&lt;"nif"a , c ¡rr rid a.
Corno &lt;·o rnp rollaci&lt;Íll experilllental a la lripútc-i, de que , parl f'
de f',la, arcrw, rlf'¡rra~ pro\ iencn dd lavado
po-terior arra-trf' dd

�-900

lf:tl Lft:] [001

'lt~:l
·liO[&gt; ,l.l

•,lj11J"!-I.l •o¡

J[' O}LIJ!IIIl?,)j'

J}.IJ11J lll1 1?!.HI,lll.l,J•!IO.J OlllO.J O[Hil?.lO \O.HI •1!!-lliUJ•!¡&gt; •,Hli.IOUJ 1?

OJ.l.ll!.H? U11 U,!.)ll¡&gt;O.Id ,H1f&gt; "I?.IJ}•O.J •l?ll!.W1ll •,)Jli,J!.I.IO.l •l?t .&gt;p U~l!-l-ll?
.1l?,li'j •,J¡&gt;
·,).tl~

O!.W•,),),HI

•t?]•J .&gt;p

'll~l!.l.lll.i¡-',J['

liO.l ' j ~0 j

Jl1f&gt;

OliJlll~HI,Jj

·•,J[I
-o¡

U[

J¡&gt;

li 01

•o¡

'"0Jl?.I,)~Jlll![Jill

'i ', )J,)

o!',&gt;tdlliO:)

,&gt;-.ll!.IJUO.lliJ

jJ

Jq,&gt;¡&gt;

!-'1?.) 1!j

Jq!.l.l•Ut?.ll

'•l!li,).IIJ

'-',HIO!•Il.IJll!

\

ll~!!'i'iJ.I

1!11

q

·,p::

\

J.IJ"l?.l.ll:

J¡&gt;

ll~l!.&gt;H&lt;II

Oi!J11}1

J['

1!(

n¡pn!Ju

'..;OJ"!ilh"J

-I'.HU

,Hlil

"l!J'-',)

,l[l O! .tl!lii!.HI

•1!1

liJ \1q! J•Ut),J

,)ll

h

'"!,)ll;i

ll~l!.l.llll,

.lp

'-'•&gt;[ U.IJU! 111

llJii!.IO 1·' ,lllh .&gt;¡'jt:[lll[lll! ":•{
Z,&gt;pll~?li.IJ.':{

0.1.11!\1!,

.llliJittl!.tn¡.&gt; 110- -: .. Hu

LIJ

n\

''-'l!.l]ll,HI

•l?f'!·l~!

O

U~llll

J[!

•n¡ O[&gt;lll!ll.J
UO•

"l!.JO.I

J[' 1:!.H11?pl11lljl! l!( ,J[l ll~ll!IO,J Oo•l? 1

!J.,

-n¡ !' UU.lJ•:.f ,![' l?lii.IOJ l!( UJ U Í.

(.&gt; UJJ•Od

li~l!.ll!.l!ll,),)[((I,J

d['

lil?lil.IOJ

u:•l ·.. "1!.&gt;!"~!1[

o¡-.&gt;

l!l!l•HJ:iUllt·OIIl))!,L

OillO~)

,!Jlt,lol?

'O!.ll?[llf!l.l,J-' O]ll,l!lll!.ll? \

'[901

u¡

·!do

,&gt;p

1 ()1 1 .IO!.I,l]•Od O]ll,l!lll!.l,)llf&gt;!.llhJ lll1 •J O['!·l.til.JO 1?·¡

t:•l

[&gt;l!['!ji?JO]

&lt;J}.IOd•Ul?.IJ

•,l[H.IJll!lli

,l¡li,J!Ihl\O.HI

O.l!t?.l.l\

lhl

,l[l

'jl))ll,HliH[lllllJ

•OI!Jill!I•UO.)
1?j

·.IOj

'OJ!ltl!.l:i 1

-,)

"O,J!:i~&gt;[O.lo "Jil!!.l,)ll!lll "01,. :JI1f&gt; ;&gt;¡U,)Illl!.l

J[l

·!11 ~1 optt;&gt;!.&gt;!¡&gt; '-'1!.llll!.1.1Uq -'l!( .&gt;p t:lliJiqo.HI (l! Hu11:i¡n ll~l!.lliJill J,ll!l( Oll
·•1?!.1l?lll?~) -'UI"l "1!1 J¡&gt; "JJU,l!ll,&gt; 1o.1d •tu;;Ju "l?ti,l.t1? •l!l"·&gt; .II!Jl?.IJ ¡u ·u~&gt;!·'
·1?.lllllllllo.l

JJUJ,HI! IUO.&gt;

\11111

ou

11•

'O,J!¡/9(0J:i

·¡ sz. ¡

uJ

0[-l!,l

1111

·!lll -o¡•;¡ U1!.1J"!ll!ll111" 'J•.w;;J.I7'iu..;Jp ¡u

i.

\oq ,JI1l&gt;

·ll! UO.IJ![&gt;I1d ,)(lh "l?.Jll1?.:.tl!q •Ui J[l !!( 1! .IO!.IJdll[&gt;U[!J l?[ JJU;)I!IJ[![l?[ll1[lll!
tJ\l
'l!

"0JliJ!Ili!.Jl! \

\qd

•J

•&lt;)J",J

[J[l

Ol[.lJl[

[.J

O.tJd '•l?.llll!.I.IH&lt;[
!ll

I!Z,Uild

\1'1!

'JJII,).)I!
•O.l! ]ll~l[l!

UJliJ! JitO.!

'l?[&gt;!lli~![J\

UliiJ(&lt;¡O.Id

•U(

UJ

IJ

"l!liJ.IH

•Hj

J[J,llld

,)•

·o7'i,J11f

J['"JQ

Lt,Jlld!JUO.l "I!J"~l ,)l]j,
U,) •,JII!.I.lll!ll1
0!1

"liJ!q

,Ji'

-u¡

UO.IJil,l

•l!.llll!.l.LH&lt;[

.II?J-,l

H}.ljlOd

.&gt;p

Jllb

'} JI!Zl?.l \

Í.

.Jilb

l!.1J.I [&gt;Jd

•!![ Jllh .ll!lli.I!Jl! "0liiJ[Hld
'"Jll0!"11t-JUOJ

'1?.l!l~lJ
opntt!lllt!JUO.&gt;

"01

I?.IOI[\-

l![ J[l H.dJU UU,).IH l!j ,JiliJ .;,_¡¡uJ Í.llJ!l•UO l

1! \H¡d

•Hi

\

.II!.W&lt;l!lliJJ

''1!¡&gt;1?ll! llll!'\J

\t:¡d

•1!

l?l

[l? "1?[.1!111-&gt;

UO,J O(l1?li0!,Jil(O" ~!]•.)

'OJUJill!.tJdX;&gt; ,) J"J

tt.J:i!.IO

J".lt!lll.tOj

Í.l1111 •.J "l?li.J.It! "l!( ,J[J

l!j J[l "l!lt,J.IH •l![ ,lllb •J[1!.1;)lt!lll "0lll"!lll •&lt;&gt;¡

!l~l!.'I?.IJUJ,JliO,l

!!')

•,)11d

,&gt;p

~&gt;fJ-&gt;.WH

oui?Jilli?¡\

01"-&gt; 110.1 O[lll1!.l.IJ,l '•J¡t?.IJll

1 (.

ll~l!.J . lU .10d ·n.t7'i.JU HUJ.Il? ,J [l '0111?.1¡¡ UO .l
'[l!!·'!J-I,Jdl1•

(1?!·' ·' 11?111

·o¡dtll;&gt;!'.¡ .10d

-~q

·.ll!.l"J[&gt; ..JS ',l[qi•Od H I!JI!III.J•.J.HiJ.i -'~!111 O( U.IJIIJ 'O!('IlJ•,l UJ l!.Jlll!.t.IH&lt;[ Jj'
l!.IJ•..llllll

H[

-o¡.mpo.td

Jl1b

.&gt; p

O¡'l!f'!ll-l

-l!dJ- l!llll J)li.JIII.IO!.IJI"O:I
·ll.l.IJlliO[lO Í. 1 '•O•!IJ(l
'!"J.l
'1!11;-¡U

ly
d[l

(l!!,lJd".J

J¡U,JIIIH.&gt;!d~&gt;.HU.&gt;!lll

•o¡

\

•O¡&gt;!lliJ}[

Hllll

,![1

,JS

'•O('!LIJ¡t¡o

•O•U,J[l

'l?.l! l ; HGll!lll

U9!·W.i

J,l![!• U[ .ll?ll!lli![J U.Wd • 1 O!"l?JOd J(' 0!1!!.1
.10d

li9!•JI!.lUdJ.;

'li.}UIH~,) U,) l!.lli1!.1.1HI[ .l[l OZO.IJ
JJIIJ!.I.IO.l

o \111

J•opu~!![li1J""

lfl_l!·l ,Jl?

l!llll

911J.l;),I.J

[J[l O[Jl?Z!IIIUJ

Í.

J[

J•

011['

O('l?.J.J~ O! \;),1.[

U[ JJliU![lJlll ~l!l1¡¡!,liO.J .¡..; 01":•1
'I!U!J.11!

li9!J,JU.IJ
UJ

U[ ;l[J

li~JI.Jnll!lll!(•&gt;

J"llJ!lllU)OdO-J]\

H[ li.J OUHJdtttnd

1![ O!.ll!"JJ.Jlt :111J 'i}!l!ZH.I\ 1 •;).ll!'iiilf '-'O.IJ !)
jJ¡&gt; •J¡&gt;.tJ .\ "U[i !-l.ll! ll~l!&lt;[IIII!J i. HP!lli~?P\ J[l HUO'~

Olll!l

',J¡tt,llli11?JUJiliU[JllllJ ll~l! ,J 11l!l'll0.l

11" O[HI;)!S

'll.Jll.J!ILLOJ "Hl!..l JI11J •J[t?.IJU!III •o¡ J[l Lt9t.l.W.IJ'-J n¡ oq.&gt;Jt¡ nq J" ·n.l:iJu
Hli.J.IU

J[l

"0 Í.ILJ

1!

•0!!•9dJp
l!J•O,l

H(

•O(

•O¡&gt;l!ll!lliJ"![l •OUJLII

·'[' •l!,ll!l?.l.ll?t¡

•l!i

lll!IH .IO.J

O "~!111
,J ill!

lii!.IJIIJI1.JliJ ,_¡..: "J!d

O!.&lt;I!Jli,JIII!('J• [U!.IJJI!Itl

�cotllo
&lt;Jueda en pie. ~in endwrgo. el hecho de que. admitiendo
lógico- una aloctonía ~ rodado tan ;_!randc. ,e manten;_!a, el zircón por ejemplo. con una cri~talinidad ~ ~i111ctría tan definida. SPrÍa
interc,ante cfeciuar 11na experimentación en ma&lt;TO·C~cala ~ medir
en todo, e,to, lllinerale,. el ;_!rado 1le rcdondca111icnto. ,u ta11wiío. etc .•
.Je,pué, de -omctcrlo,; a un tratamiento prolon;_!ado de mm i111iento.
ehoquc. frieción. etc .. al;_!o -imilar a lo efectuado por Alling 11. l22].
Se- de"prende &lt;Jlle no ,on t"mica1ncnte la, eon,iderac·ione, mincralógi&lt;a, acerc·a de la dureza ~ den,idad la• c¡ur hay q11c tener en cuenta
en e~lc problema. ,ino tandJién la ~imetría, cliYaje. etc .. qtw pueden
llegar a primar "ohre la, otra, propiedade, anteriormente ,eíialada,.
Twcnhofel. en ~u notable trahajo 12 ~ 1 133 ]. efectúa el análi,i~ de
l''-le fenómeno ~ entra también en con,iderac·ione, referente" a la ac•·•on que jue¡!an actualmente la- krrranca- en la concentraciún de
e-la- arena-.
e~

11

/Sf'l

IWSC IV I'C/0 \
TFUTICOS

COST/Tl )

[)f~'
¡~·

\

J)J()

1)!·7 OTNOS

.'i/~D/HF.\TOS

Vl~­

l FSTRO P liS CO\TF:\IF\IJO .'.J\l!L -JRF:S

\ T FS

1 LOS F\CO\TR -JI)().&gt;.,

F\

LIS

IR/~ -

\ /S VE ·· ITL-JY'ff/) 1"
En di-tinta, cxcllr,ione, realizada, al interior de nuc,lro, Paítamhi&lt;'·n por el litoral ~ur ! Oe~tc. -e h&lt;~n eiH'ontrado arena" nc;_!radi-eminada- en 111a\ or o menor canti&lt;Ld. E,ta- arena- Ol'liiTC'll ele di' er,a- 111ancra-:
a 1 &lt;"&lt;Hno forrnacione- litoralc, en un todo ,imilan'' a la- anotada¡•ara la zona de .. \tlúntida" 1 Portezuelo. Bella \'i,ta. Flore-la. etc l.
h 1 en la- &lt;·uncta- ~ horde, ¡]p lo- &lt;"atnino, formando pequctíamanclra, o c01110 hilo~ que rc~altan -ohre el fondo hlanquc('ino formado gcneralnwnlP por arena ~i!ícTa &lt;'OIIIlrll 1 Carretera Dolorc~-\lcr­
' cdc, 1.
c·l en pleno l' ampo. -oiHe la" ··('uchilJa,.. .. donde e- po,ihlc aprct·iar. e,¡H'I·ial111cn :e de~¡Hu··- de 1111a intcn-a llu' ia . &lt;·onto reflejan la ltu:
Jo, eri-lale- rle 111inerak- tnl'láli('O•. prodnt'icndo un hrillo &lt;pw llama
ju,talllf'nlc la aleiH"iún. 1 Punta• del \rro~ o \ alcntín Crandc. Dpto.
de Salto l.
Podc1no- a!!,rnpar la- arena~ &lt;k nllc,tro l'aí- lra('icndo C'-&lt;·lu-iún
de la- ,ilí&lt;"ea- 11 lllll\ o]i, íni&lt;·a- 1 \raza tí l. en do- :.rrande- ¡!l'liJlO• alcntliendo 'u &lt;'Oinpo,..i&lt;·iún:
\quclla,.. &lt;J!Il' tienen idt'· nlil'a o 11111~ ,i1nilar t•on-tiltl('iún mi1"1
neralúgil'a que la- dc,.nipta, de la pla~ a de " ,\tlúntida".
ll(' 1 La- &lt;jllt' pre,cntan eo1no l" on,titu~ ente- hú,..it'o~. magneiita
~ titanomagnctita ade111Ú,.. de una 'ariahle cantidad de ~ílice.
Analieemo,. la, priiiH'ra~: el cuadro 1 A 1 da una ,ínte,i~ eomparati\·a ele la- di-l inta- arena- C&gt;tudiada, l'0111parúndola,. con la compo-i-

Y

�r)-0(·(.·

' •l?.l!;j~¡¡tU .lll!lll

• ,ll iO! .li? !.IO•I: •1:•.1,)\lfl

d•

1? 111 ,1f1fO.Id

·.liU.J n¡

Jfl

0111•!111

' .. I?[IIJII\:11\ ..

•,)

·•[ • O.IJU,I[I

1?1111

0111!1!1.1

fiU,Ill!lll

,Hih

!'"

.10d

'O

l!ll,l.IH

l?f

H.l!J~lll;jHIII

,l fl

I!J!J d ll ;j i!IIIOIII :;j iii:UI

-,1

:-,J ¡I:.Idli,J'ii

-od11 .1.o

'•0.1!1\~J.lW

1:

"![IIIJ•-' 1111 .II:II J.J J.J,I O! .I I?"'J.J,HI

-:·L

•OJ•J .1p

•,lfi?.I,JII!III

U~ll 1

o.¡¡uJp

·- ,1!-•·•d - ,J -n¡

·o¡n:;-i11o¡o.1d ,JJ•n;-i-,¡p 1111 Ofl!·IJII"' unq

11 ,1 111~ \.l ,l• liO .l •,lfl?.l,lllllll •0)• ,1 ,1[1 •dfl!i•!.L' •Of

l?lt:l

,lllh

'•,HIOI.JI!I.)()•I?

\1 ,)

pnp!fi?IOJ

!•i!.l

11·

.II?¡OU ,l)lll?•,l.IJIII! · :· [

'l?l!l•lll;jl?lll 11f ,¡¡¡ " l!.l !.lfl,IJ·lo • 1!.11!.1 •l?f 1? ,¡¡U,IIiii!J-lfl? .ll? d
,)• O[lUl}JII,I•,J.Id

I!J!.l.i,I.JO!•JII

•Ojllf~lU!d"',) •Of

•0)• , 1 ,1.11 f0 " O fl!II ,IJ,I ['

,11tl1 oq.l,llf ,JJ•,J Ojllln.l![lll! 'I?).I JJlll!• I?J.l,l]-i,Jd

-1 ! !.1] • ,1 UJ

O

•Oill,llfJ[' •O.I!.I.I~I.J

f •l !' .l!ll;jii! J"' !I '

.II?! .IU,l.l.l.J !i' ,l f l •OJ .I,l.J-1 •Of

ou

,l fl

!'

ll .llll l!'-.1 ¡ .• 110.1 ,&gt;¡ ll,lllll?¡ llll l'uo .l \!.l·'llll,udiiiJ .1- O ![HlJ•J .IJ-:-l

'I?J!l·lll ;jl? l iiO IWJ!I
.;jl?lll 1!1111

1:•1

U , l OU

l!f .ll?!f111)•,1 ¡n ~IJI.l•ll•

· ¡ n ¡ (l!IIO.I 1!.1.111.10 üll .qU.IIIIdfljl:qo.Hi .lllll l:l!LIJIIIII

.J.I,I.Wdn

•I!J"' , llld " ![l •,HIO!.l

Wf

I?J!liOJif·l!.l:)

'1 •O.IflJl!).lO •Of
J[' 1!f.11Hil) •OfH!f.JI!lll J)ll,)lllll\11110.1 J•O¡lli\!.IJUO.HI.l O.l!f\!JJIII 011!·11[ '().1;-i,¡u
.w¡o.l ·•o;.l.l.J.I,Jd •o.1p .J 1:¡ .10 .lfl llllt.IO.J ol'nq I!JUJ• , J.Id ,¡, I!J!l•Ju;-inlll
'I!J!liOJif.l!.l.l
J[l

l?!.lU,l•J.id

l?f

O[JI!ll!lli.IJJJ['

·)lll!l"'UO.l ,l)ll,llllfl~!-lll ,)"',l

¡.&gt;
·•J

U().)

l:IJU

l?l.)llJ.IJ.J![I

u~'!·•ill!l'uO.I

\!J"'J
I?Uil

I!I!UJIIlf!l?l!IJU;-il!ul

w1

'I!J!lJll;ll~lll

,J"' 0f1U~l!ljl?1f '"'O.l!f\!JJLII "'Jfi!.IJII!Ill .10d O[!
''J llln "'I!JU!f "'0lll!!.![' OLUO.I '"'JIHI .IO!.IJJUI?

J,),l.IJO

n \11 .1 ·-nuJ.w

\

Ji'

'H

O.l[ll?ll.l

odn.1;-i

IJ

UJ

opun:;ld"'

¡n

1!.111;;!.1

t: .J !ll}lllJIIh

op,HI•J.I

UOJ
",J)J '.;Ji'l

·I?!,IIIJ.IJ,Jd['U!

•I!Jlt:i'i!

•I? .JO.I

'0l"!llh[lll,lf!f11.10t¡

.lp

¡.lllO[.J'f·lO.I 1

l!.lO.I

Jfl

•OZO.IJ O[Jlli!.I.IJ.IU.) 'O"Jil.l:;l OLIIU;-i 1: -'I?"'OZ.IHII.l J)liJLUfl!!.lliJ•,l liO" ' 1 JI"'![
¡a¡1 I?JUilrf 1 ,, 1?\IUS: ..

\ .Y"'lll!l\ .. 1: \n¡d .l p

"JJli,I!IIJ\0.111 -'llll ,l.ln ~Wj
'"'O•liJj'

().Hid "'Jji!.IJIIIIII J [' 'IU,Jfl?-&lt;1~11

O.IJd '.ljlliiU:;l ll~l!,li?.I)IIJ , JUO.l I:UII .1!-lllf'O.id

lldfl.lllli "J)Il;UJ!&lt;jllll? .;,JliO!-l!flliO.l "'l!f -&lt;,)lld 'l!f.ll?jl:.q fL! Ofii?JOIII? Of ll\l;l.J~

u~l!.li?IIJ.llliJ I!Uil l!).i!fi ~ .J u ~'!'fllli?.J . 'I!.IJ&gt;'Jillll 1~1 opnwo¡ n \nq ,l"' Jpuop J[l
.lldllf

fJfl

,) [lli.Jd.lf! 1?111 \![0

UJ Jjll.)lllfi!JU,llllll[HIIl.J

l~f

¡n.I,JliJ:;l

u :.J

'OZ.II?II.l

\

\

OZ.II~Il.l ,lfl OJI!U.l)UO .l fl~ J.l,l!J-1.1 J" JIIIJ Of

IW.:J.II? .IJ!IIhfl?ll.J Jfl
UJ

Hfll! \JfJ

l!.)l:;l~l)I!.IJU!III U~l! , IIIJ!l'IIO.l

ll~l!-li:.IJU.).JUO .I

l?llll

lll!)IIJ"J.HI

OU!.J

\11111 OIIILI;j .lp OfJIIZJ).II\[ J[' ~W[ 'I?U! \!)0 J [' LIQ! ·l.IOdO.HI ,l).l,lii.J !)1111 U J U
·.l!JliO .l ')Jl?ZIU \" J[l O).IJilr( fJ[' "'J)U,)!ll , l \O.Id ~l!liJ.II) -'I!J 'JIIlJ )"1?

"tJ

'•,lfl!J

·"'!·1 ,) "01 J[' 01_1l?llll7J jl? O 0-l!;jQ¡t?.I,IU!III OfHIIJ)UO.l fl? OJUI!Il .l UJ "01!-'~HIJp
•Of

•O[lOJ

ll.l

,) [lJIId J..; . ,

[ll?[l!IU .IO.JIIIIl

Jl"!'-•l

OU

:

,JIIh

•J

\

ll~ll"11f .1 UO.J

o.q11:11.J )J U ,l "'l!J"'JildX,l "l?ll ,l. ll~ •l!f J[' "!'!f\~UI!

HUI1

.ll!.)))-&lt;

\ O!{JI1J"'J fJU

'O[ll!!.l!ll! "lliii ,Jif Oll 11111? O![llll"•) o\11.1 U~l!.l .J II.Ij 11".1 ,1f1 ll~l! .l i1J!I"'li0.J Uf J['
[lllfl!I"IOI

n¡ •Oll!lll.l , ll •OJ"J uo.J .I.)J.)IIIO.HiuiO.J ll!' o.1.Jd ...&gt; J,l •J.li![!LII!• o

l?J!iJu:;lnlu '"'11).J-101110"'! "11"' o
·11• J•

'11)11.) Of

.10d

' • ."[l!llll}[l\ •• 1! \t?¡d

UJiliJillfl J[' l?!-&gt;liJ•J.III l?f JJUJIIIl?.J!U~l Juo.!

·l~fH!![!IIJ"J O['!" 111) OU
n¡

,l[!

-'I?IIJ.II~ "'111

UJ

UIW

1? -l !J ,&gt;U:;lnlll

t:pt!.IJUO.Jli,J

U~l!J.H?.IJ

l?.J!;j~¡¡tUJll!lll

Wl

liOL l

�(T ,\ UHO

-\

++

Olir·ina

11 orn/,/en·
tia

+

-+

T'

Heril o

-¡··

1

-r'

-t-

+

T

+
-,

'
'

'

1

1

T

J-

+

_!_

1

1

-r

T

'

_¡_

1

1

Cobalti11J

1

-¡--

t

+

'

+

'

1

-J-.

+

'

+

+

'

_J

'

+

+

-,-

1

E.,feno

-1

1

_j_

-.-

l&lt;odu11ita !

_j

1

1

1

Garni t&gt; rit(/

+

="-·

1

A¡JIItito

--

1

,_

1

Gnu111te

_¡_

1
1

_j

1

_l_

+-

Cromita

....!

T

-¡

'

'

_,_.

-t

'

+

1

.\lan¡wno·¡
melanu

t

Ortnsa

T

1

T urnut 1lll(l l,
1

Jlonacital

:1 irrun

1

r
'
'

+

'

+

+

+

+

_j_

+

Hru.ml'titaJ

Cuar:u

-"-+

++

_j

1

1

1

1

lim en ita

+

~+

++
++ +

..,..

,,.,

j--+

++
':'1

_j__

i-+--r
-:::

T

-t

~

~+ -¡

T

t

-,-

-+

_¡_

-l

-+

_j_ __:_ +-r
1

1

- 'r

-l

'

--¡
1

+ ++
'

TI
1.

&lt;+
..,..

-+--

~

~

:;-

+-¡- +-,
-1-~

-,-1

'

~+

+_j_

+

++

-

':'1

~

�u
;-¡

·'-

.\

-...

-~

2.

-

\DRO

1\
::

~

-

-'
'-

~

¡:...,

t

..:.

""'

~

:.::;

~

::::

·f:

- ·~

--"-1

R
-+-

e
J)

E
-1-

F

--'-

En lo~ Cuadro~ \ ~ B lo- -índwlo- 1 -+- 1 indican la exi-tenci a del
mineral e.peeifi¡· ado: lo- ,índJOio~ ( ~ ) e\ itlencian ffllt' e-a e,peeie
e- m u\ abundan te con relación a Jo~ df'má- ¡H·e,ente -: 1 -1 irHlica
au.encia.
En el ('liadn) -\. lo. número- -e refieren a Jo, -iguiente~ lu¡!aremue,tra. :
.\rena bruta Pla, a ·· \tlántida '' . . . . . . . . . .
"\lan~a·· ....... . ... . .
"Br &lt;l\a" ..... . .. ..... .
"Portezu elo" ........ .
··entre Colonia ~ Real
de S. Cario- .... .
"\razatí '' ........ ... .
"Bella \i-ta"
"La Flore~ta''
.. \gua. Dulce... . .. ...
"Barra Río Cchollat í".
··Balnear io ~- Lui-" ..
.. \ &lt;:! Ba¡!re"

·)

3
,)

6

S
9

111
11
1:2
13

--~-

:\Lue-tra .\'! 11

l¡!naci()"

·)

(¡

S
9
J(¡

.. Sil
..

:)ti

.. 3.)
..

3(¡

.. .'1-1-

Con re-pedo al l'uatlro B. lo- ltq.!are- indicado - por la- letra-. Hllr:

\1

h. m. :B f Carreter a Dolore- '[ercede- . .

\lue-tra .\"

,)

�B

1

e

1

DI

E1
F1
Hl

Cuneta Ca111ino a Punta (;onla ....... .
D&lt;'plo. 5alto-Punta, \. \ alt'lllÍn CrandP
Carr&lt;'tera a Durazno ................. .
\rTO\O \aliza- .............. . .. . ... . .
Carret&lt;'ra DolnrT- \lcrT&lt;'de- ..... . .... .

~~

IVRO /~SQl 1-." 11-IT/CO I&gt;FL U)\.Jl \ TO JJJ-; LOS F,U~ ­
l!J•;\TOS 1~' \CO\TR W0.'-1 l!E0/1\TJ·: L'L 1\ IUS/S F-S-

U

!'f''CTROGR IFICO.
Se t"qWn&lt;' en &lt;'1 cuadro 1 D 1 un re-trrn&lt;'n ordPnado &lt;k lo, elC'mcnto- !rallado~ e~pcctrO;!rúfieamente para dar una idC'a ;!loba! de' la O!'tt·
nerwia de Jo, di-tinto- elemrnto, en lo, rnirwral&lt;', lra,ta alrora C'n&lt;'Olltra&lt;lo,. En el ca,o e-pceial 1kl anú]i,i, de la -&lt;'rpentina niquelí[era.
'er ::\lin¡!nzzi [ 28] corrro t•orrohoración m u~ intC'rc,ante de la inl&lt;'rpr&lt;'taeión dada por no,otr·o, al dado &lt;'"¡wctral. Ya lran ,ido plantl'ado,, en
el correr d&lt;' c,t!' trahajo. Jo, irrrportante, prohl&lt;'nw, ¡!eoquímico-&lt; a
r&lt;'-oh·&lt;'r·,c en el futuro. como ,er:
a 1 ahundan&lt;'ia de \ anadio &lt;'n &lt;'-lo~ minera le, ~ fuente principal
d&lt;' e-ti' l'l!'mcnto.
~ 1' co rr10 tamhil-n !'nlrT T.R.
h 1 prohahll'- diadojía, entre
,- p !'lc ..

z,.

&lt;',ludio tk la fra!'eión nw;!nt;li!'a ~ deducción di' la \ertladera
!'1
con-titución d!' lo- 1'-pindido- fl-rTico- lma;.!nl'tita. ihrwnita. !'lc.l.
c 1 planteo ;!!'n!'ral del proh!errra de una po-ihle rl'lación en tri'
!'-a, di-tinta- ar!'na, !',ludiada,.

1\

TR IZ WO

nr:

L 1 C[ Rl 1

/JI~

J)/STR/Bl CJ(J\' 1 T ll/1\0S

Para !'1 tr&lt;u:ado de e,ta ctrr·, a d!' tamaiío,_ "~' ,i¡!uieron la, lt;cnit•a, indi!'ada- por· T~ ekl'll [-+ ]. tkhit;rHlo-e d!'etuar prinwrarrl!'nte la
calihra!'itÍn del ocular min·onH;Irit·o. lo qu&lt;' •!' lrizo contra una r!'tl
de difral'ción de' traza- conocida, d!'terminúndo,!' que cada diYi•ión
del ocular &lt;·orrc-ponde a l / 60 nrrrr.
SI' trabajó &lt;·on &lt;' 1 mi-mo ohjl'ti\o para toda la ,!'ri!' de medida-uh,i;.!U ient!',,
El lri,to¡!rama qu&lt;' -&lt;' adjunta 1E,querrw 1 [) repre,!'nta la fre&lt;·u!'ncia d!' di,trihución de tan1aiio, d!' ]o, ni,tal!', rrretlitlo,. La media
'"·itrrlt;lit·a d!' -102 rrwtlirla, d!' lorr;!itud ~ anclro dan !'omo 'alor de
l 7-l microrw-.
diárrwtro r!'lati\ o d
Para hallar d ,!' utilizó la fórmula:

d
donde 1 c- la lon;!iluol

\ l 'x. a

a el ancho del minoni-tal. En realidad. e--

�N".L

-+

T

+

r

u

1

T

uz

+

'Id
d

1

--¡
--¡·

-t

'1

1

¡-

+

+

-,

JI ' )

_J

r

"\

+

~

'

11 ' )

J:)

~

1':)

-+

-t·

1

1
O' )

,,

-+1

1
1

t

1

·'Z

'.

!.L

1

T

1
1

1

liJi

T

1

1

&lt;i Jt
1

''. 1

l

t

+

-+

~

+
T

,.

1

+

1

1
+

1

1

--¡

o ¡a(qo
-11/ .iOd

1" 1'

6.\

_J

1

1

__L
1

j_

r

T

-;:_
&lt;:

T

--'--

1

~~·

~

t

1

1

JI

-

~

1

-

..

- :_;-

·•

'-

'-

·'·

-..
- ·-- -..- - - ·-- -- - .- "
- ;., ..-- - -- ..- - -' ::=- .. ....- .....;:_ ._.1
,_ Y: Y:
•r:

¡:

1

~

~

~

~

~

,-=

~

;-

J

+

'

~
1

l-

~

'

'7'1

'7'1

.,
:..

-

-

.'

..,..

'7' 1

""'

~

...,.

'7'1

----2:12

�preferible media armonrea:

la fúnnula difiere de la &lt;"OilH'nt'ional '

3/.a.e
l.rt

+

/.e

rt . &lt;'

T

f'n quf' no t·ontienc la tercer dimcn,ión del ni,tal "· La dificulta&lt;l
para 1ncdir e,-ta ter&lt;"cr dimen~ión moti,·ú el u~o de la fórmula anterior. lo que ,jn e1nhar¡!O- no pare&lt;"&lt;' introdu&lt;"Ír un f'ITOr i1nportante,
dada la forma de lo,; cri,tale;;.
Se cxpre,a en ordenada~ el diún1ctro d &lt;"ail'ulado ~ en ab,.t·i,a,.,
la frenrcn&lt;"ia 11 &lt;"Oil que aparecen e,o;; diámetro,.
La ma~- or fre&lt;"ucn(·ia ('OI'I'f',pondc a diám e tro.- \'Oinprendirlo, en
150 1ninone,.
el ran¡!O ] lO \demá, del diá1nf'tro l!ledio aritn1t-ti&lt;"o. ,e &lt;"akularon otro~ diáme.ro, 111edio •. tal !'OiliO lo indi c n '1\ch.ell l-J].
\/ ,, . '-~ nd / '-~ 11 - 17 ~ 1111none •.
Diá1netro 111edio aritnH'·t i&lt;"o

"-

/1(,~

Diú111ctro llledio •uperfi&lt;"ial
Diú111etro 111ed io &lt;·t'lili&lt;"o

1

"~ /1(¡::

Diú1nctro !ll e&lt; 1i () 'olunl!''t ri!'o -

"

" - 1111

-

"'/1 j'
nd·'

"- 1111~

19

~

111 Í\'rOnc,,

1&lt;) 1 IIII ('I'Onc •.
::!17 llli('I'One,,

l'od c!II O· con&lt;"l:rir f!ll(' la- ;u·••na. n ei! ra, df' la zona de "Atlánti.la" t'·IÚn &lt;·omprcndida-. df'lltro de la cla,ifi&lt;"al'iún 1-!ranuloml-trit'a.
•·on1o arena- finfl s 1 l 5. lkpt. \1-!ril'. IJur. o!' ~oil-. Bull. \') -L citado por '1\ ckf'll 1 111.

n¡;s¡

11"''

:'e ITaliz,) el P·tudio d1• la- arPna- exi.tenle· f'll la /.Olla df' ••.\tlántida" -obre la fra l' t"iún d&lt;•n,a ' no nla¡.!"nt'·tit·;r.
~P f'IH·on'raron lta-ta ahora lo- ,i¡.!"uientc. 1nineraif'-: Zin·ún. }lonal'ita. Tur1nalina. t lrtoda-ia. \lani!&lt;illOmelano 1,in f'•pecie l. Cromita. 5er¡wntina nir¡uelífcra. HodOilita. e-ft&gt;no. \palita. Cobaltina 1 '? l.
Cranate. Berilo. Hornbl¡•nda. Oli\ ina p llnwnita.
Se ha confir1nado la .upo.iciún de que la, l~;uTan&lt;·a. &lt;¡ue hordf'an lo. ~ acimiento- aport;nl 1ninerale. id&lt;:ntit·o, a lo, exi,.tcnte,; en
la. arena •• &lt;le birlo a un III'OI'e•o de inten.o "la' adu'' ~ de,trucción que
•oportan e,ta- llarntn&lt;·a,.
Sf' lt:tn e,tudiado otra• art&gt;na, nei!ra, ¡•xi,trnte, rn nuc,tro
paí,. qur pucd!'n &lt;·la,ifi&lt;·ar,e f'n do. !-!1'11(10' fttn•lanlf'ntale~: la~ .. metálica·" i lllilf!"llt'tila. llla!-!ll&lt;'tita-titanífera. et1·.1 qur ,on la- que ocurrrn f'll el interior de llllf'•tro Paí, ~ aqnella- df'l litoral Sur de corbtittti'Jon 11tU~ -imilar a la encontrada para la arena dt•"-\tlántirla".
['&lt;'I'O df' un !'Ontcnido ntctúlit·o IIIU\ inferior.

�E-Qt

\

d~ Tamaño

Disfril:)(;c/ón
11at~r/q/

1"

ll

de

PO'r/iéola s._

: A rena.
de

A!lonlído Ul'ugvoc¡._
1

J

ll 1 e r o n e s
R a n g o

430 -44
440 -450

d
){

4J5
445

F're c.

H 1 s t o g r a ma

n

1

l

1

1

1

-

380

L------------------------------~------~--~----

�:-ic ha dccluado. por tdlimo. un e~tudio tnicro~(·upH'O de -+O:Z
ni,talf'- del conjunto tk la arena a fin de drlcnninar ~u cla~ifica­
ción ¡.!ranulométrica que rc,ultó ~f'r la de una uri'IIU ji11a.
::;c adjunta a e~lf' trahajo. hihlio¡rrafía. noqui, ~ minofoto¡rra-

fía,.
Para tf'rminar. debo a¡rradcccr al Prof. llill por f'l apoyo y la
•upf'n i,ión que brindó {'11 lodo ntontento a f'•tf' trabajo.
\fc complazco l;tmiJi('n f'n a¡rt·adcef'r a la Dra. l. \\'. dc Ewcn,on por -u importante colaboración en todo lo rdercntc a análi~i~
c,pectrog:ráfico y a la Dra. -\nna F. de :\fereatini por "' Yalio,a contribución en la ~eparación ntino,cópiea c identificación de diYcr,a,
c-pccie- mineraló¡.!ica,.

�K 1 B l. 1 O C R \ F 1 A

111 L 11 HO" \. \linPmlo.rtie d&lt;• .1/ada.ga.&lt;car. Tomo l. Geolo¡.:ia. 1\linéralo¡.:ie
dP-ITiptiYe . F:d. \. Challamt'l. P¡¡ri,. 1922.
121 \\ .E l'-~fiiE'-h. · CJ.\Hh.. Petrogmphic '\lethod. '\lrCn11' · Hill 1&lt;)12.
1:~ 1 Ut 1' \HI.. 1\Jo-.. "n.tL TraitP de terlwir¡ue minémlogir¡ue el pétrografic¡ue.
\ ei¡.:t · Leipzi¡.:. l'IH.
111 T\ Ch.Et.t. F. ..The e.mmirlfltiofl uf /ra¡mrefltal ruck.\'. ~tanfonl l ,,¡,. l'r~-1'1 li 1111 ed.l.
1~1
DE L\1'1' ·\IO ::\T \ .
.. Cour.&lt; de minémlogie ... .\la-,on et Cie. l'HlL
161
\HOBRI. "Lezioni di miflemlogia'' . Ed. \ allardi ti ed.l.
171 M \TEI.~h.t Rm. ~e¡Hiration of mi11eral.&lt; h .' · .&lt;td)(/i¡·iding .&lt; olidified bromo·
¡Jhormafter cPntrifugation''. ~oil ~ ... \ol. /l.J'J:il 126'!1.

e

1R1 KEI.I .\ .1 \\tE~ \ . ··ColumiJia Hit·er ll otp1Nit e .'ia11ds. Clat.&lt;Ofl CountL Ore·
.!!o fl. a11d Pacific Cuunty. 11 ashington lfrtfllfiiOIIII arul lh(;o"''"' depo.&lt;it .&lt; ... ( . S.

Dep. of the lnt. Bur. of 1\linP,
H. l. 11111.
1'11 T\\E'-IIOFFL \\. H . .. l'rinciple.&lt; of .'iedimefltatiofl ... :\lrCra" llill i'l:iO.
1111 1 \O'- lh:tnE\\ nz \1. \\. ..Treatme111 tlflll .&lt;~t!e of black .\lfftd .\'. l.~ .
D~pt. of tlw 1nt. llureau of mine, lnformation t·irt·tda r '\ " /11!111.
II IIPooLE \\. R . .. 7ircofl and liutile from beach blal'i&gt; .&lt;afld.&lt; depo .&lt; it .\'. Cht•nl.
En¡:. and Miuin¡.: RP\. 1fehr. 1'1~ 1 1 1.
11~ 1 Co'\1 .1. (:.
·· lrellrt .'i tu' ,!.!.rfl., i!mf'IIÍticn,.mo:uwitin:.,·· . Bolt'tín !}p la Faf'llitad dt• ln¡.:t•nio• ria \ ol. 1\ \
\la~ o 1'1.)11. l ru ~:n; l\,
113 J 1)'" \ '...,. ··s) ·'ten1 of mint'rolo!.!.y· ·.
11 11
\wn-..r E . . . 1/ mifiPmli ... llo e pli l.
ll.il BounHE\ \.h. . .. Cri.&lt;talogmfía··. Ed. l .a hor 1°1:!1.
1161 LEO'-\HilO~ . .. llonazita no i'&lt;tado da llahia .. .
1)/ 1
\ l.'- 1 BI.E.
7 i reO// tlfld i 1·' ('0/llfJOIIIU/.\'.
IIHI BH\11\1' H. " // regno minemle··. Etl. \ allardi F. '\lilano.
11011 Ln m.I&lt;I·." \\ . .. \!in Pral de¡w.&lt;it.,··. \1 cCra11 1o¡:n.
1~01
~\11\\1\.
(;t•oc!temi.,fn··. Tite lni\. of Chica¡.:o l'ro·---1°1.)0.
1~11
Hrno' 11~. C\,Tito \. ··Gl'tHfiiÍmica ... 1~ 1.1 \lono .rr. do• Cit•n. 111nd. )1/J.i.
1 ~~ 1
\1.1 .1'-&lt;; J-1.
·· lbmsio11 of nine rnint•m/, oj .~111 1d Si=e in bn/1 milis". \m .
.lour. of ~ ... \ ol 21'1 '\' ' :J.[ 01l:i pÚ.!f. :il&gt;'l.
1~:¡ 1 ~]¡-..e;¡ zzr. ·· I¡JIItiti .&lt;i nll•tichP co 11 Cr. trirnl&lt; ntt• ed "''ll'aiPnte .. . l'o•r io·
dico di rnirwr :do¡..da. :--it'l. 11)11. Horn:1.
1211 1\\~. ..,IIOFEI .. ·· lfineralo .úutl 1111d l'"'·'icnl cont¡w.,ition of th e Sand, ol
the Oregon Coa.'t from Co11.&lt; Htn lo the Ho11th ol th e Columbia Hirer ... ~tato• of
O~t•¡.:on. Dep. ol' (;¡•ol. ;nHI \]in. In. Bol. \ ' :lO. )'! 16.
1~.11
B\l&lt;t.EI.O 1\1 \'ll 't 1'-0 J . H. ··t.a pre., e ru·iu d e l Tita11io ert las aretlll.&lt; rte·
.!!~'~'·' d&lt;• la ., l .&lt;la.&lt; Cu11aritt.,··. \na lo•- do • quin1io·a ~ l'i-io·a 1 '\ladrid 1 11 . ~Ho.:¡ 1 1°1 li l.
1~61
FEH'-\'-IlEZ '\\\llHO . c .. o~rafia lllli\ . tlt&gt;l In-t. Callao·hi.
1~71 J{ \(,l n . . . , ,,,, ,!!ili'.' minf'l'tlln··. Etl. \Ia--on t'l ( iP.
12111 J\lnc1 ZZI. .. Hicerche su/In /orrnu:ionp ofiolitinr d e ll'lmprufl('{lf e Fireu·
=••1. \tti ~ocit•tú To"·ana di~ ... \at. l"IH.
12'1 1 i'Fin:z '\1 \TEO .1. ··¡.;1 P.,tudio tniu&lt;•ruló.!!ico d&lt;• la' are n as . \n. In-t. En&gt;l.
, fi-iol. \e!! . \ 11. 61~·6.12. 1'1 IR.
•
1 ;¡o 1 1~110\1" H. 11. 1'111~ .
.. '/'he mineralo ,.!! ical t'O fl .,fitution of th1• ji.1Pr n111·
fl'rinls of tllf' llunter l'ebble !IPd in the 11 P.&lt;f o/ l\'n glwul ... ()uart. .lournal. ~oc .

!{'""""· ..

.)H

ú2.) .

l:l l l CttZLIJ · h.0\11.1\ . ··¡.;,,,,ai• de flolfntion .,e/el'fin• de., minPrtl//.1 ,.,,~,,.
titlltlltf., de., .wtbl es noire., ... \n ·h. -ci. ph)'· nat. 21. 2611 . 01 . l ) t)~'l l.
1321 CBtL(., \1.1 . \'- . .. Chronrite !J ea ri11 gSa uds of the Southem¡mrt of the Coa.,f
of Or&lt;'gon ... l .~. Dep. lnt. Bull. 01J.i.E·I 0JI.i.
I:UI 1\a-..IIOFEI. \\. 11 . .. Origin of the block .'iand., o{ the Cou.,f of Solltlut·e.,f
Ore,!!Ofl
l&gt; e¡J. of Geolog.'· 111td 1/in"'. lnol. "tate of On·¡.:on. Bull. \ " 21.
1;¡ 11 B \kl.ll C. ··l!ear.' block Sar11ls 011 somP 1 il'forittlf /Jencltl', ·· . Journ. of
:-&gt;t·d. l'etrol. \ ol. l:i 1\ " l. \pril 1111.1.
1:¡.; 1 .~11'-&lt; .t ZZI C. ··¡ con.,tituenti minori dei mineruli di f••rro t•/lw11i ... \tti
olt'lla ;:,,.,.

T.,.,.'"'"

di

~ ...

\at. \ ol. L\ 11. :-&gt;t·rio• \. ) 11.)11.
~36

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2019">
                <text>Arenas negras ilmenítico-monacíticas del litoral sur uruguayo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2020">
                <text>GOÑI, Juan C.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2021">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Año 6, Nº 9 : p. 209-236</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2022">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2023">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2024">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2025">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2026">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="240">
        <name>ARENAS NEGRAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="239">
        <name>RADIOACTIVIDAD</name>
      </tag>
      <tag tagId="238">
        <name>SUELO</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="182" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="307">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/e12bdca6b017f12956e3228e9fe19171.PDF</src>
        <authentication>1a0627064e1f14e68f1c68339d06f542</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="1983">
                    <text>ECGENIO COSE LU (;"

SISTEMA, NORJVIA Y HABLA -.
1 - Posibilidad d e una distin ción tripartita en la realidad nnitaria
del len guaje. 2 - Incoh erencias y contradiccionPS d e los enunciados
acerca de " lengua" y " habla" . 3 - Insuficiencia d e la dirotomía saussureana. 4 - La idea de " norma" en la inves tigación empírica y en
la lingüística ps tru ctural. S - EjPmplificación. 6 - Esbozo d e una
teoría coh ercntP del h ablar y de su formalización. 7 - Importan cia
y utilidad d e In distinción tripartita .
l. En una "Confer e n cia d e semántica" realizada e n marzo d el
ario p asa do e n Niza , por ini ciativa de Emile B en venis te, y en l a que
participaron nu eve ilu stres lin~iiis ta s de va rios países e uropeos y de
E stados U nidos, los profesores Hjelmslev, de Cope nha gue, y Lotz, d e
N ueva York, se manti s tas " intrín secos" y represent antes, en la confer en cia, de la " direcc ió n integral d e la gramática gen eral", presen·
taron s u posición r esumida e n un cuadro en el cual aparece la distin ción de tres aspec tos e n el len guaje -esquPnw, norma Pstablecida
y pctrole ( habla )-, en lu gar d e los dos ya tradicionales en l a lingüística postsaussureana ( aun e n la qn e no acepta la rloctri na d el m aes tro
ginebrino ) . es d eci r, ]a lanf(ll e y la parole, la len gua y el habla (S prache-R ede, language-speech ).
A cada uno de los tres a8pcc to~, de be rían co rrespond er, e n el
propio campo ab soluto d el le n guaj e e ind e p e ndie nte mente d e una
r ealidad exterior signifi cada , d esignada o refe rida , di sc iplin as y nnidades parti culares: renémica, fonémica. y fónica ( di sc iplinas) y cenema, fonema ·y fono ( un ida des), en el plan o d e l a expt·esión; plerémica, semhnica y sé mica, plPrP11Ut, se m Pm a y se ma, e n el plano d el
contenido.
Al informar bre\·eme nte ace rca d e la Conferen c ia, e n el A rchi vio
Glottologico ltnlia no ( 1 ), G iacomo D evo to ob serva: "Una . .. novita
1com pli ca tri ce ) f. la sciss ion e rl elJa " lin gua" sa ussuriana in 'sch e m a' e
' norma'. Quello ch e n ell o sch ema e l'nnita vuota o cen e ma , n ella norma diventa il fonema; e qu elJo ch e nello sch e m a e l'unita piena o
pl er em a, n ella n orm a diYe nta il semc ma. Ques to porta co me consegu enza che an ch e la oppos izione relativa fo nd ame nt ale. secondo il
(*) Ampliación d e un a co muni cac ión leí da en el Cen tro Lingüístico de Mon·
tev id eo, en la se, ión del 10 de mayo de 1952. U n re sum e n de este trabaj o fu é
en\' iado al VII Congreso Internac ional de Lingii istas. r ea lizad o e n Londres del
19 al 6 de seti e mbre de 1952.
(1) AGl . X.XXVL I. pp. 82 · 8~ .

�S au ~;; ur c, tl e ,·e r cs trin ¡!;C re il rapport o di sig tlijiant e ~i gnifi é allo
sc h ema e, p e r qu a nt o ri¡!;uarda la norma . rl cve introdurre la coppia p a rall e la d i ' de ~ i¡!;nant e' e ' rl es i¡!;na to'. Qu ef to doppio 5iste ma di di slim:ioni
p uo lasc iarci pe rpl css i r ¡!;iu s tifi ca il rlui JlJi o se Yal¡.!;a la p e na di sa lire
a qu es te as trazioni . L a rea ltú rl e lla l in¡!;ua e n lo,·im ento e an ch e quando
e CO nsid c rata s in eroni ca m c n! e Ú fonda !' Opra Ull e quilibrio instahil e.
11 Yanta !!gi o de un a rapprcsc ntazione as;;olutam e nt e geom e trica si p aga
: 1 ll o "tcsso pre zzo dc lla eo nt e n1plazion c d clla strullura anatomica inte rna di un uolll o tan to n ·a le e comodo d a desc rive rc. ma dive rso da
f~ u e llo ,.¡,-o".

P e ro. aun dudando de la utilid a d de las e xce5iYas ab stracc io nes
a qu e ll e¡!;a la esc uela d an es a, el llli s nlo D e Yo to esboza e n seguida una
l'On ce p c ión no lll C no ~ ab stra ct a .. p o r lo qu e con ci e rn e a la parofP:
' ·TuttaYia - escribe - la mia ,·e ra obi c zion c sta n c lla pos izion e fiel
probl e ma d c lla ¡wroiP, sciss a &lt;lnalo gam cnt e n elle du e spe cialiti1 di
"' fo ni ca" e "se mi ca". La parnf,, si di stin¡!;u e a mio av-v iso dalla lan g u P
non sol o quantitativ am e nt e m a pe r struttura. La ¡wro fp non pu o aver
l c !,!ami con lo sc h ema n t~ con la norm a di una lini,!LW perc h é non e
a n co ra né suono n é segno, n o n s i sa an cora se s i r e alizzc ra in parol e
grammati cali piuttosto ch e in lin ce colori o note nm s icali " . A es ta
r uro!P qu e es y no es, qu e - por no hab e rse todavía exprcs&lt;ulo es
,ólo intui c ió n o p e n sami e nto 1 y, por lo tant o, no es un h echo lin¡.riií ~ ti co y ni ~ iqui c ra es té tico , s ino ~ impl e m e nt e p sicol ó g:ico,
co mo
proces o anímico , o ta mbi é n l ógico, por lo qu e ataií e a su íntim a coh e re nc ia o a s u rf' la c ió n con un a rea lidad l, o, df' todos m o1lo;:, es sólo
rm a int e n ció n, una v irt11 alidad. a es ta pa r o!!' d e di caría D evot o ~ u
:5t' m á ntic a. e nt endid a co m o lin g: ii ís ti ca del habla. Con e~i a última la
~e rnánti c a ,o c id ent ifi caría . a p e,.ar d e qu e e l habla implica ,;ó]o el
c;:t a),]cci mi e n lo eonne to de d e te rminadas relacion es ,- Í¡!; nifi ea t i vas i rHliYiduale,. qu e. d e un a mane ra ge n eral . precx i,.; te n e n la l c n ¡!;tW ., e n la
m e did a e n Cjue i·~ t a preex is te al haiJl a, o que e n ella se vuelcan , en
h m e dida e n qu e la l e n g ua se c on ~ titn y e !' Obre la hase de los a c tos
&lt;'O nere to;: J e hahla.
Di c ha ¡JIIrolf' d e,·otian a pu e de ser tli ; tinta c uantitati,·a ~ es tru ctur a lnH' n te d e L: len¡.(ua t aunq 11e e;: to no signifi ca qu e lo sea ta mbi é n
y ncces ar·imn e nt e d es d e el punto de Yi sta de s n íntima natural eza,
p11 es, ~ i su expresión es lin g iiís tica , aun la paro/e así e nte ndida te ndría innega bl es YÍn culos con Ja lan gu('), p e ro no, es és a la parole como
11osotro;: la h emos ha;;ta ahora e nte ndido. No es la ¡wrolP como id e nt idad d e intui ci ó n y expresi ón , es decir, como ac tividad c reativa conn e ta , eon1o s un1a el e actos ling:iií:; ti cos concre tos y, sin duda , iné ditos e
individu ales, dado qu e ~o n e xpresión de intuic ion es in é dita !' e individuales, p e ro al mi smo tie mpo con vencionale s y " h echos de len gua",
eje m¡Jlos y moddos d e l e n gua, en cuanto se cre an sobre la base de
&lt;•ctos lin giií!' ti cos prece d e nt es y, a sn ve z, sin·e n como hase para a c tos
lin¡!;i.iísti cos ult e rioreF, pu es to qu e ]a leng:ua no exi ste sino como sistema ab strac to d e a ctos ]in!,!ÜÍs ticos comun es, o con c retamente re gistrados o acumulado s en la m e moria d e los individuos hablant es . Y no

·-- li-t --

�e~ és a la paro! e d e de Saw•sure 1 y de Hjelm s lc ,·, ya que . e n lo ese ncial, la esc uela de Cop e nha:,rue con sen ·a a ce rca d e este pun to la doctrina sau ssure ana 1, c rupl eo indi,·idual de la l e n g ua 1s iste ma social ),
n e tame nte dis tinta de e~ ta últinra , que p erte necería a la soc ie d ad y
no al indiYicluo. p ero, al nri !' mo ti e mpo, e n co ntinua e íntima r e lac ión
con e lla . d a do qu e, ;; i por un lado e l lrabla es re ali zación indi vidu al
rle la l en:,rua , por e l ot ro " nada cx i ~ t e e n la le n g ua que no h aya exi stido ant e~ en e l h a ld a". Por l o ta n to. la obj ec ió n d e D evo to, nr:rs que
una cr-íti ca a las a b ~ t ra cciones o a la triparti c ión d e Hj elm sl e Y, e;; ]a
propu es ta de una co ncep c ión ne ta m e nte di stinta a cer ca d e la paro /e
y qu e rec ue rda una p o;; i ción e n c ierta man e ra análo:,ra , sos te nid a por
Sec lt e h ayc.
Pero no es nu es tra int ención c riti car aquí y sobre la ha se de una
úni ca fr a~e aislacb , qu e pued e prcsi ar.• c a varias in terpretac ion es, una
con ce p c ión Jin:,riiís ti ca como la de D c,·oto, qu e ti e n e indud ahl c rnente
"l i S só lido ~ fund a m e ntos t eóricos, y tampol'o e nt e nd e mos d c;o arrollar
por nu es tra parl e una t eoría perso nal de la ¡)(/role . Lo qu e nos preocupa e!' aver·i;! uar si, des!lc e l punto de vista ru e todológ ic o, una tripartición como la d e 1-Ijclmsl e \·, aunqu e h ech a sohre otra s ba ses y e n
t érminos a l go di stin tos. pu e d e r esu lt ,r r útil. prove c hosa y ha sta n ece~ar ia e n la lin :,rliística te órica ,. e n la Jin giiís ti c a hi s tórica, tanto sincrón ica co mo di ac ró ni ca. E s dec ir, si pue d e, por un lad o. co ntribuir
a una m ayor compre nsión d e l a íntima r ealid a d y de l a m o d a lid ad de
"er d e esa compl e ja a ctividad hunrana qu e es e l l e n:,rnaj e r, p o r otro
bdo, h a cernos cor n pre nder m e jor la naturaleza d e los ' iste nr as hi stórico-c ultural es qu e llamamos co múnmente l e n g uas y e l fa cto r intrínseco de su e volu ció n: el ca mbi o lin giiísti co, e l mecani sm o d e su
produ cció n y difu s ió n. A de l antamos qu e la trip artición qu e d ese amos
propon e r podría tambi é n inte rpre tarse como basada e n un a esc i;;ión
de l a " l e ngua " !'a n ~ Hrreana, pero que e~to no se ría ni necc;;a rio ni
exacto, puesto fJ U C nu es tro con ce pt o d e lcn ~· , w d e nin gm1a man era
coin c ide co n e l e nun c iado por F e rdi na nd d e Sa uss ure y s us co n tinu adores : p a ra noso tros, el concepto de " lc ngna ·' es ulterior al análisis
d el l en :,ru aje como fe n óm eno co nc re to y p er te nece más bi e n a la }in giiísti ca hi stórica qu e a la teóri ca .
D evo!o ti e ne indud ahlem e nte razón al expresa r s u¡; dud as a ce rc a
de la oportunidad d e l a!' exce"iva s abstracciones y e l g-eom e tri smo a
qu e ll cg:a n l o" c ulto r·es de la lin ~iiís tica est ru c tural, y e n parti c ular
Hj elm sl ev, y y a ot ros lin¡!:iii s ta s, d e tendencia muy distinta a la d e
D evoto, com o A. ::VTa rl in e t 1 1 ) , ann r econoc ie ndo la ;!enialid ad de las
constru cc ion es teór ica s d el ma es tro de Cope nh ag ue, h an se ñalado los
1·iesgos qu e impli can la reducción d e la lin güís ti ca a una álgebra d e
forma s vac ía s y el desconocimient o d e toda s ustan cia fóni ca. Tamh ién
es verdad qu e la r ealidad del l e n gu a j e es mo v imi e nto (es d ec ir que
el l en guaje es ac ti,·idad , es " p e rpe tu a cr e a ción ") y que, por l o tanto.

(1 ) Au sujet d es " Fond em euts d e la Th éo ri e linguistir¡u e" d e touis
H je lm slev. e n Bulletiu d e la Socié té d e Liu guistiqu e d e Paris. l. XLTI 119-l 2-

1945). fa sf'. 1 ( n. 12·1) . pp. 19·42.

H) -

�todo sis te ma sin cro 111 co se hasa e n un e quilibrio ines table, es necesal iamente una ab stra cc ió n. P e ro una cosa es ten er clara con ciencia de
los riesgos que la ab s tr acció n implica y o tra cosa dudar d e su ineluct ahilida d teórica como condi c ión n ecesaria de todo conocinüe nto científico. En efecto, aun coin cidiendo pl enament e e n admitir que un a
co nsid eración puramente es tru ctural nos ll eva a m e nud o lejos d e lo
" ú vo" d el len guaje, es decir, de su realidad con creta , n o nos parece
q ue pueda d e du cirse d e ello, como corolario , la conve nien c ia de r echa zar sin más la ab stra cció n , fuera d e la cual no s ub siste ninguna
posibilidad de comprobar verdad es gen erales y princ ipios cons tantes
en la multiplicidad, fragmentari e dad y h e terogen eidad d e lo fenoménico ; es d ecir, de comprobar en Jo material del le n guaj e aquellos
¡¡spectos ideales o fonnales que con stitu ye n el verdad e ro obj eto d e
la lingi_iística como cien cia de la cultura ( 1 ) . Quizás sea verdad , como
ohserYa D evoto , que el exa m e n de Ja es tru ctura a natómi ca d el homl•re nos aleja d el co nocimiento del hombre vivo, pero nos aleja sólo
para ace rcar nos más e n un mo1ne nto s ucesivo. Sin ese mom ento de
abs tracción , el conocimiento d el mis mo hombre vivo no se ría conocimiento efectivo sino simpl e toma de conta cto o, por lo m enos, no
se ría conocimien to comunicable, ni c ientífi co. El propio " movimi ento "
d el len guaje n o podría comp render se sin la abstra cción de unos principios ide ales sincrón icos ( no e n el sentirl o de "simultáneos", sino más
loie n en el d e "fuera del tie mpo" 1 que pres iden el movimiento mismo,
con s titu ye ndo s u as pec to formal. A nu es tro entender , la lin güística ,
más que otras ciencias, por la naturaleza mism a de su objeto, d eb e
moverse constante me nte entre los dos polos opuestos d e Jo con cr e to
y d e lo ab stracto: subí r d e l a comprobación empírica de los fe nóm enos con c re tos a la abstra cción d e formas ideales y sistemáticas, y volve r
lu ego a l os f e nómen os concretos, enriqu ecida por los conocimientos
general es adquiridos en la opera c ión ab stractiva . Lo importante es
que no se co nforme con la ab s tra cción y no se quede en ella, porqu e
la íntima comprensión de la r e alidad d el l en guaj e p odrá alcanzar:;e
oólo en ese t e rcer mom ento d e Yu elta a lo con cre to. El lin giiista , si
se nos p ermite una ima gen, d e b e se r al mi smo tiempo botánico y jar( 1 ) Obse n ·e mo s. de pa so, que no esta mo s de ac uer do co n el e mpl eo algo
despettivo que se hace a vece s e n l a lin giií stica ac tual de lo s té rmin os " a bstrae·
to" y " ab stra cc ió n"; e mpl eo q ue &gt;e de be al e rror se mánti co de co nsid e rar
"a bstra cto", c~&lt;~1 o :.:! ~lór,~ itn o de " i nt a,~ in;:do ", , "arbitrari? ", "no de rno: trado por
l os hech os , Irreal , n o ,·erdad e r o , fal so , e tc. Evide nte m ente, s1 se da a

('ab strn c to H un

úni co

s i gnifiea do,

o po ni é ndol o

ex(' lu s ivarn e nte

a

C(co n c re to", el

térm ino n o puede signifi car " no verdadero" o " meno s ,·erdadero que lo conc re to " sin o sólo " má s ve rdad ero" : la fra se " 3 má s 3 i gual 6" es más verdadera
qu e b fra se, r elati,·a me nte meno s a bstrac ta, "3 ca ballo s má s 3 caballos igual a
6 ~tb a llo s". porqu e indi ca una verdad m lÍs general. P o r l o ta nto, e n la lin gÜÍ S·
ti ca ( como e n otros campos), Jos efec ti,·os e rr o res n o los impli ca la a bstracc ión
de por sí, que es ope ra ción cie ntífic a indi spen sable, sin o el co nsid e r ar la s ab s·
traecion es romo realidad es co nc re ta s ( como e n el ca w de la recon strueei ó n de
las llam ada s '"U rspraehen'' ) o ind e pe ndi e nt es y &gt;epa rada s de lo s hec hos co ncreto,
( eo rno e n e l caso del eo ncep to de ''l en gua "), e l tra ta r de a pli ca r a l l e nguaj e mo lde s ext e riore s n o dedu cid os de su realidad eo ncre tam e nt e co mprob ada (co mo
--. curr e en mu cha s " f il oso fía s de l l e nguaj e"' ,. e n b ¡r ramátira ge neral de tench· n r ia lo gicista ) .

-

116 -

�dinero: d e be ll egar a la cons tituc1on d e tipo5 ab stra cto5 e id ea les de
flore5, p ero sólo para c ni cbr m e jor la vi d a caprich osa, co mple j a y
cada vez sorprendent e ~, nu eva d e la ;: flor es viYas y concretas de
"u jardín ; debe ser botánico, para se r m ejo r janline ro.
Y o tro punto fundam e ntal es qu e el botáni co CO lllpre nd a que los
tipos ideales a que ha ll e~ atl o no tie nen exi ste n cia autónoma e n un
mundo aparte, no existe n fu e ra de las flor es con c re ta" e ind e p e ndientem ente d e ellas: qu e la s formas ahstractas r es um e n y ge ne ralizan lo
(·oncreto, pero no se le oponen. Queremos decir qu e e" sumam e nte
importante no considerar la ab stra cción como otra realidad, s ino sólo
co mo un asp ec to forma] y siste máti co comprobado, por n ecesidades
eientífi cas, e n los mismos fe nóm e no ~ conc re tos, co mo u na manera de
e nca rar aquella realidad co ncr e ta única e indi,·is ilJl e qu e es el leng uaj e humano.
Concre tam ente exi s te n só lo ac tos lingüís ti cos ( S precha.ktl' ), existe
sólo el hablar (das lt'irJ.dich e S¡J reche n, das Gespriich ), la act ividad lingiiísti ca ( Sprechtiitigkeit) ; una actividad que es al mi s mo ti e mpo indivi dual y social , que es de por sí asiste mática, pues to que es perp e tua
n e ación de expresion es in édita s corres pondi entes a intuicion es inéditas,
y de ntro de la cual la di stinción d e un siste ma má s o m e nos estahle
no significa comprob ación d e otra realidad, distinta d e los ac tos lingüísticos, sino que constitu ye sólo una necesaria ab stra cc ió n c ie ntífi ca , en
vista de un estu dio d ell e n~uaj e qu e vaya más allá d e l r e ~i s tr o v análi sis
de Jos actos de hablar y pu eda co ns tituir historia.
Todo esto lo vió muy bi e n Humboldt, al afirmar qu e el le n g uaje
e, PnérgPia ( Tiitigkeit , ac tividad ) y no érgon ( rr'Prk, prod uc to ); y lo
vió tambié n el viejo H e rmann Paul, a pesar d e qu e muchos lo consid er e n todavía como " típi co r e presentante teóri co d e la escuela neogramáti ca ", al di stin¡:ruir e ntre " los proce ~ o s real es de la vida del
l e nguaje" y las abstracc ion es q ue llamamos " le n guas" ( 1 ).
N u es tro proble ma t&gt;~, por c on s i~ui e nt e, tratar d e ave ri guar s i se
pue de llegar a una triparti ción , t eóricam ente aclaradora y m e todoló¡!;icamente útil , parti e ndo d e 11na con cep ción moni sta d el le n guaj e y
teniendo a ésta sie mpre presente.
2. La con cep ción a qu e h e mos ll egado ti e ne sus an teced e ntes, en
prim er lu gar , e n las difi cultad es qu e se encu e ntran e n la defini c ión
de los con ceptos de " le ngua" y " habla", introdu cidos t&gt;n b c ien cia
(1) Wir sind bi sher imm e r darau[ au s gewese n di e rea len Vorga nge d es
Sp racbleb en s zu e rfassen. Von A nfan g a n habe n wir un s klarge marht, dass wir
dabei mit dem , was di e de skr ipti ve Grnmmatik ein e Sp rac he nennt, mit d er
Zu sa mm enl assun g des Us uell e n, iib erhaupt ga r ni cht rer hn e n diirfe n al s c in e
Ab straktion, di e k eine real e Exi stenz hat. Die Gem ein spra che ist natiirli ch erst
recht ein e Ab strakt ion. Si e ist nirht e in Kompl ex von real e n Tatsach en, real en
Kraften, sond ern ni cht s al s c in e id eal e No rm , di e angib t, wi e gesp ro ch en werd e n
soll. Sie verhalt sich zu de r wirkli ch en Sp rechtiüigkeit etwa wie ein Gesetzbu ch
zu der Gesamtheit d es R ec ht slebens in dem Geb iete, fiir welches da s R echt sbu ch gilt. .. " ( Prinzipien d er S pra chgeschichte, 5~ ed., Hall e, 1920, p. 404 ).
Paul e mplea aquí el té rmino "le n gua co mún", pe ro, evide nteme nte, lo e nunci ado
se aplita al concepto de len gua e n gene ral, y no sólo en se ntid o norm ativo.

-

117 -

�lin )!i ií ~ ti c a por Fe rdill tllul de S(fllSSilre 1 1 1 y ac e ptad o~ o r eelahorado
ti
J11C¡.!O por toda una E&lt;'ri e de lin¡Liiista ~, (Üs c ípulos o no del maestro
~in ebrino. La no coinc id e ncia exte nsi,·a 1 con no tat iva ) e ntre las muchas defini cione~ que ~e han dado de los dos co11 ce ptos h a ~ id o se ñalada por Yarios autores . e ntre o tro,; por O. } es¡wrsen 1 ~ 1 ~- particul a rmcnt e por A . Gardint'r ¡:l).
El rni,;rno .l es p e r~ en. a pe sa r de S il firnre concepc ión empírica y
unitaria rlel len¡.!uaje, al abordar la di stin ción ante dich a ( ~), da rle
los dos c on ce pto ~ d e fini c ion e~, ex pl íc itas e iruplícita;;, bast ant e divergentes. La " lengua" ( l"n guage ) se ría ' una es peci e de plural del habla',
" lcnl!uaj e co le cti,·o", 'el concepto corrHÍn qrr e se extrae ele los l e n gua je~ indi,·idual es', ~' la lengua de una na c ión sería "e l conjunto de
háh i tos por los cua les los miernhros de una nación aco;;turnbr an a comunicarse con l os rlcmás"" ¡···l. E l ' ·habla-' (s ¡wech ), por otro lado, " en
el sentido nr ás propio y est ri c to", sería el fun ciona rrri ent o lingLiís ti co
mom e ntáneo d el indi,·iduo. e n m a\·or o nre nor conformid ad con el
uso ]in¡Liií~tico de la s perso na s qu e .lo rodean 1'; l . p ero, en un se ntido
quizás menos c~tr i cto, se inclen t ifi caría co n el l e ngua je individual . Contes tando a la corHtmicac ión de Gardiner en el III Con p: re~o Inte rnacional d e los Linp:iii s tas, J csp e t·sen aclara que se trata df' la di ~ tinci ún
{' ntrc co ncre to y abs tra cto y que ha y varios grados d e abs tracci ón,
¡·o rrcsponrli c ntes a las varias comunida des co ns iderarla s ( pe ro empezando con los hábitos Jin p:i.iís ticos particular es d el individuo ) ( 7 ) .
E l sabio dan és es tablece, pu es, no una sino una ser ie d e opos icion es,
cprc, aunqtr c no contradi c tori as, rlc nin gu n a m ane ra pu crl en co ns irlerarsc id é nti cas: 1 1 funcionam i e n to 1i n¡ói ís tico monr c n t á neo del i nd ivi~uo uso lin p;i iíst ico rlc Ja colllunida d: 2 ) Je np;11aj e indi vidual kn)!uaje col ectivo (conce pto c omún que se extrae de los le np;n a jes
inrl iYidtrales; cf., más adela nt e, \V. Porzig 1; 31 conjunto de hábitos
i:ngi.iísti cos de un individuo - con junto de hábitos lin p;iií ~ticos d e
t in a cormrnida d: ,¡. ¡ ]c ng:uaje co nerc to - le n guaje ah str·aclo 1 a ct os linp:iiisticos concre tos ·- nrr·io,; g rad os rl c ah stracción. qu e comp renden
( t)
Ya e n la , .. la ~e' dirtada 5 e n los ú ltim o ; &lt;ll'iu ~ d e ~u ,-ida e n la U ni,·crsidad de Gi n c hra. pero. para el públ ico ci e ntífi co en gen e ral. só lo con la pu
·
l•li car ión pó stuma dt' su Cour.&lt; rle li11 g u is tir¡u e gé 11 é mle. Lau ;a na &amp; Parí s. 1916.
lr. es p . C urso d e Li11giiística ge11 em l. Bu e no s A ir e., l')lj IC LG I.
1~)
l'lwiiOIIidarl. llaci ÓII . uu/i,.iduo desd e el tr ilito de !'Í.&lt; ta Li11 ¡riiístico. trad.
e- p .. Bu e n o' A ires. 19-n, pp . 20 ' ~i~ • .
('l) "I hav e n o l found it pn, ; ihl e lo rlf"lermine h o" far do• Sau ;, ure "nuld
ha,·e agreed "it h th e d e ,·e lopm e nl s whieh ha,·e ari 5e n , in ce J¡¡ , dea lh from th
e
impul;e gi,·en hy him . That th e di , tinetiun a ; ,·ic " e d loy Mr. Bally a nd Mr
.
Harold Palm er diffc r ; in w m e re, ¡Jeel from th al e nl e rl a in ed by d e Sau ss ure
is
apparenl nor can 1 co n 5cie nli ou, ly allrilwle lo de Satb&lt; ure a ll th e eorol la ric,
whi ch 1 111\' i'e if haY e drawn in my rere nt loo n k o n th e Th enry of S peec/1 and
L,n¡wage". ( T h e d ist Íllcl io11 of .. Speec h" and "' L"" {! ll fl{!e". e n A 11 i d el 111 Co/1g re.&lt;o lnt enw zio11ale d e i Lin g llisti , Floreneia. 1935. pp. 3 1S-:l531.
( ~ J Ob. c it .. pp. 25 y s ig,.
(c'J ¡¡,;,]., pp . 3 1-35. Cf. CLC. p . 1 ~J .
¡t; 1 il,id., pp. 31-32. Cf. CLC, p. 5 i .
(' J Atti del 111 C on gr eso lnt e mazional e rl ei Lin g11Í.&lt;!Í. p . 35-t

-

"118 -

�tamb ié n C' l lcn¡.?:uaje indiYidual 1. Con esta última di stinción Yoh·e mos a la fjlte ~- a Yimos e n H. Pa ul , p e r o n o se hace nin ¡.?: una difere nciación en la propia •·c alidad co ncr e ta del l enguaje.
La distinción e ntre habla y le ngua aparece, pu e~, ntú s hien impreC'isa. Pe ro la i mprecisión aumenta ~ i coiJfronta mos la s varias C'OncPpcioncs C'Xplícita O implíc it ame nte dualista:'. )" CSO a pesa r del rigo r
con qu e l a di stinC'ión pueda estahlerersc e n caLl a conC'C' p ci ón p a r ti c ular.
Par a Flarold Palmer 1 1 1, el " halda ' " ( spcPch) es el 'con junto
de a ctividalles físicas r mC'ntales 1 :' 1 implicada s e n el a cto p or el
c ual una persona cOB JllllÍ C'a a otra un d ete nuinado conc e p to 1 p en cf. la prirnera oposic ión d e Jespt'rsami e n to. noci ón o em oción 1' se n ; la ' ·lengua " {!angr/(/g&lt;' ) es 'el conj unto d e co m ·enc iones a d optadas y siste mat i;~,a da s por una m asa socializada d e usua rios til'l habla
a fin de ase g ura r ]a inte li g il.i!ida ¡l para todos' - cf . la t crct'l"a oposición de Jes persen ; e l habla ·es un j u eg:o d e a e ti vidades p e rsona ll's '.
mi en t ra s ]a le ngua ' es un conjunto f]e con ye n ciones, una d a ve' 1:; i.
Charles Balfy 14 1 interpreta la di stin ción sau ssur ea n a co rn o opo·
sición en t re acervo ]ingiiís ti co social ( IPn gu a) y fun cionamiento l in¡.:;iiís ti co indi,·idua l ( h ab la ) r l a acep ta formalm e nte com o tal: la
paroiP e ~ '·la l c n ¡!;lla e n acción , la l e n ¡!:ua ac tualizad a, la lan gur· e n
éq u ilibre el en plein fonctio n nern e n(' . Pero a~re~a a e sa distinción
u na nueva oposic ió n caracterizadora, d e o r d en fun c ional 1 i n te[Pc tual - afectiYo o ,-ital , ohj e ti Yo - subj eti,-o 1 : la lengua, el úste m a
o r¡!;a niza d o , contendría los elementos tendi entes a l a comunicación
y cornprens ió n d e los pen samientos; el habla, en camhio. l't' rÍa in:st rumento de la vida afectiYa, e xprcsat·ía se ntimi e nto y acción. Entre
l e n~ua y h abla hahría una opos ición acti,-a, una ve rdad er a lu ch a:
mediante el l l'n~tJaj e afe cti,·o. p e n ct r·arían continuam e nt e elf'm ento ~
nuevo~ C!l l a l e ngua .
Con e~to C h. Ball y no d ev n elve al lraiJla toda la importancia
que fp h a hía quitarlo d e Sa u~wr e como ¡m•ihle obj e to rl e un a lin ~iiís 1i ca-lingi.iístif' a ( dado que el rni,mo le n ¡waje afect i,-o sf' f'sturli arí a.
Fe~ tÍn ~ u conce p ción , en la lengua , p o r l a cif'neia llamada Pst ilística,
e n oposic ión con la gra111ática, que P~tudiat·ía e! aspecto n ormal o
intelectual , de ¡mra com unicació n 1. pero, por lo m e nos, ll e na e n p a r te
el abismo que el ma est ro había excavado e ntre len~ua v h ahl a 1 puesto que e ntre e1 la;; se tiende con stant e m e nt e el pu e nt e del l en ¡!uajf'
af ectivo l . Y, lo que para nosot ros es más im p ortant e, tras lad a d f' alguna m a n e ra la opo;; ic ión al hablar con creto , en Pl c ual h ahría PIPm entos d e l e n~ua ~- , al mi,mo ti e mpo, elc mC'ntos ¡} p habla.
Otra idea muy impo rtant e d e Bally. para la diluci da c ión tlel
(1)
H. P A UIER
Mern ora udum 0 11 l'rob le m.; of
1924 ( citado seg ¡",n ]E SPE HSE'". Ob. cir .. pp. 23-6 11.

cr. c r,c.

l~' rr •· ' . " h

Teac hin g. Tokio.

11 . 6-L Gs.
Cf. CLG . p. 58, 59.
(")
C J-I AHLES ll .\1.\ .Y t'l /eu gua je y la vida , trad. eop., 2.a ed., B ue no s Ai·
res, 1947, pp. 12"1 y 5igs . Cf. adcmá" F . de Sa_u s~u r e el l' état act u el de, étud e.&lt;
linguistiqu es, Ginebra. 1913
Linguisr ir¡ue gé n ém le el li11guis riqu e franr;a ise.
3~ ed., Be rna, 1950.
(2)

(';)

-

ll 9 -

�asu nt o qu e n o5 preocup a, es In qu e e n co ntram o~ implícit a en dos pátra fos su cesivos d e su L inguistiq ue généralc et linguistique franqaise:
la le n gua sería un a in stitu ción sp cial. pero tambi én. y al mi smo tiempo, sería un sistema en ciert o sentido au t ónomo: " L es chan ge ments
qu'on observe d an s un idiome a u cours d es temps r ésult c nt en partie
d ' un e orient a tion nouvelle d es e~ prit s, mais le sys tem e lin guistiqu e, a
l u i seul, lancé dan s une certain e dircction , p eut se développer d e
fa~on autonome, e t, par contre-coup , modél er ]n p en sée collecti ve d ' un e
fa t&lt;onnouvell e" (1) .
D es tacn mos finalment e la man e ra cóm o el sabio gin ehrino ve In
relación temporal e ntre los dos asp ectos del l e n guaj e : la l en gun preexiste al habla des de el punto d e v ista es táti co y el habla prece de a
la le ngua d es d e el pun to d e v i ~ t a gen ético ( 2 ) .
Según pnrece, Bnlly se r e fiere a Ja gén esil" prim e ra del le n gun j e,
p ero l a mi s ma concep c ión se pue d e nplicnr a todo neto lin güís tico
con creto, dado qu e la " len gua" se e ngendra continu am e nte m ediante
el hablar: el acto lingüístico es real iznción d e una " len gua " preceden te (siste ma de los netos lin ¡!iiísti cos an terio res tomados como mod elo ) y es, al mismo tiempo, el em e nto d e un a nu eva " len gua", de un
nuevo siste ma algo di stinto, a c uya con stitu ción contribu ye. Colocándonos en el plano del acto lin güístico, t en emos, por con siguiente, una
doble p er sp ectiva y podemos d istin guir dos " len guas": una p e rte neciente al pasado ( acervo lingüís tico, sis tema ant erior ), la otra al porvenir ("prod ucto", sistema nu evo ) .
A n áloga es la inte rpre ta&lt;'ión d e IJ7alter Por::.ig ( 3 ). que trad uce
el t érmino langue con Spra chbesit::. ( a&lt;'ervo lingiiís ti co) y ¡wrolc con
Gcs priich ( h ablar ), r eserva n do el término Sprach e pnra el le n guaj e
en gen eral. El Gespriirh es el hablar real, concre to ( das wirklich c
Sprerhen) : el S prachbesitz, un a serie el e imá gen es mnemónicas y háhitos ( cinP RPihe von E ritm Pru ngs bildern uncl eingeiibtPn Gewo hn!t cit en) a cumulad os en l a conc ien cia del h ablante, qu e es condi ción
d el h ablar. P ero Porzig tien e una vi oión más precisa d e ]a doble
p ersp e&lt;' tiva p osibl e d es de el pl a no d el hablar, pues indi ca claram ente
Jn posibilidad d e con stituir la " len gua " tambié n sobre 1n ha se d e los
actos lin gii ísti cos con cre tos ( 4 ).
Para Porzig la " len gua " d e una comunidad sería , por co nsig:nie nte, por un lado, l a sum n d e los ac tos lin giiísti cos co ncre tament e
co mprob a dos en la mi sma ; por o tro lado, la sum a d e los va rios acervos
lingüís ti cos individual es, o, m e jor, aquella p a rt e qu e es común en
(1)
(2)
(0)

Lin¡;. gén. et lin g. fr .. p. 15. Cf. C LG. p. 61.
Ling. gé n . et ling. fr., p. 83. Cf. C LG , p . 61-.
WALTEH Po RZI G -- Das TVw uler d er S[Jrache, Be rna, 1950. pp. 106 y

~ i gs.

CL CLG, p . 57, 65, I H
( 4) Ah er man mu s bede nk en, da ss di e Gesamthe it di eser Gewohnh eiten ja
er;ot die Vo ra uss etzun g ist für da s wirkli ch e Sp rech en, da s h ei;o&gt;t für da s Gespriic- h. Da s Gesp rach ist al s tatsachli ches Verh alten zw isch en wirk li ch en Menschen
zwe ifello s ein e Wi rkl ichkeit; di e Ge samthe it nll er Ges priiche in einer bestimm·
ten S pra che würde man also wo hl al s di e \Virklichke it di ese r Sprache an se he n
k onn en" . ( Ob. cit .. p . JOS ) .

-

120 -

r

'

�1,
1

~1

t'!'05 mi ~ mo5 acen·o5 ~- que com titn ye el fundam ento d e la recíproca
comprensión entre los hablant es. Tenemos, por co nsiguiente, tres
con cep tos d e " l e ngu a'' bien dis tintos : 1) sum a d e actos lin güísticos
con cr e tos; 2 ) co ndi c ión d e todo acto lin güístico, S prachbesitz in di·
vidual ; 3 1 sist ema isoglósico que reúne los aspectos comun es ele los
S¡1rachbesítze individuales de los hahlan tes de una comunidad ( cf.
.T esp er sen , 3) .
Obse n ·e mo s, sin e mbar go. que el prim ero de esos co n ce ptos, por l o m e no s
e n ]a e nun ciación que le da Porzig, co rrespo ndería seg ún o tro s autore s (y se·
gún el mi smo F. de Sa u;s ur e ( l)) má s bie n al habla. A sí, por eje mplo , Pent·
tilii l ~) co nsid era co m o habla (R ed e) el conj unto asiste máti co de lo qu e él
llama " palabra s de 1e r. tipo ", es ded r palabras co nl'r e tam e nt e pronun ciada ,;
u escr ita s. mientra s la lengua (S prache) se ría la da'e •intá r tiram e nte ord enad a
de esas mim1a s palabras co ncre ta s, un ,; iste ma mpe rindi,·idual del cual queda ·
rían automáti ca mente eliminado s todo s k • aspec to ,; puram e nt e persona les co m·
probabl es en el habla.

La noción de acet·vo idiomático se prese nta tambi én , aunque con
características algo di stintas, e n la con cep eión de A lan H. Gardiner
( 3 ) , que fué quien, d espués de Pahner, afirmó con ma yor tenacidad
e n e l mundo de habla inglesa la distineión entre habla (speech ) y
lenguct (lnngunge). Según Gardiner, la opos ición fundamental se
estahlece e ntre la actividad lin gü ísti ca y un sabPr qu e es al mismo
tie mpo condieión y producto d e esa actividad ( 4 ). Mi entras la l en g ua ,
evid en temente, ti e ne cará cter general y ab stracto, el h abla es particular y ocasiona l ; es la proyecc ión e n una r e alidad de los signos
abs trac tos de la lcn¡wa ( palabras) ( 5 ) . El hahla es la actividad de
hablar, en ¡?:eneral, p e ro tamhi én cada acto particular d e hablar (&lt;l) .
E l carácter social o individual no es de por sí d e termi nante, pues el
acto lingüístico es al mis mo tiempo social e individual (7). Además,
lo qu e se llama " l enguaje individual" (cf. J espersen ) no es hahla
Cf. CLG, p . 65.
Einige B em erlrun gen üb er di e Untersc heidun g von
A. PEl'iTTIL.'\ S{Jrach e und R ede, en Actes dn quatriiúne Congres lnt ernational de Linguistes,
Cope nh aguc, 1938, pp. 157-163.
The Theory of S peech and Language. 2.a ed., Ox·
(3) ALA!'i GARtHNER
ford, 1951, particularm e nt e: pp. 68·93 y 106 y si gs. Ade rmí s, la cit ada co muni·
ra('ió n The distinction o/ "Speech" and "La n guage".
(4) "S peech is thu s a uni,·ersall y exe rted activity, h avin g a t fir st definitely
utilitarian aims. In desc ribin g thi s activity, we shall di sco ,·e r that it com i, ts
in th e application of a universa ll y pos •esse d sc ie n ce, nam el y th e science which
we call language" (Ob. cit., p. 62). "La n guage is a collectiv e te rm, and e mhra·
res in it s eompa ss all th o•e it cms of knowled ge which e nabl e a speaker to
mak e effeetive u se of word sign s" (i bid., p. 88) .
(5) Ob. cit., p. 87; cf. tambi én Ball y, Ling gén . et Tin g fr .. parti c. Cap. III,
pp. 77-100.
(G) "Speech as 1 und e rstand i t, an d as 1 ca n harcll y doubt th a t de Samsure
mu sl hav e und e rstood it, is th e mom c ntar y, hi storically uniqu e ac trvrly which
em plo ys words. Speech occurs when any spea ker mak es a re mark or any au th or
pcns a se ntf' nce" (Com. c it., p. 347).
(') Ob. cit., pp. 6·1-65.
(1)

( 2)

-

121 -

�lengua 1. 1 l. La anlÍleo is e ntre lengua v habla cs. pu c:;, ahsol 1il a.
Sin emba rgo, l e ngua ~- habla wn intenlej)e ndie nt es ~· , aun más, se
l1al1an íntimarn ente e ntre mezc ladas; por un lado, e l h a bla e;; " the
sole gen e rator of langua gc'' 1~ 1; por e l otro, e n totlo acto d e hahla
intcrTicn e la le ngua l.'l l. En t·arla ac to lingiiístico con c reto, e n cada
orac ión pronun c iada , participan " h ec h o~ de l e ngua ": palabras y esque ma s gramatica les ( 1 ) . P ero con e~ to e l aspecto d e habl a del hahbr
concre to queda reducido a l a estru c turaci ó n d e l a fra se y a la 5elccc ión de los 5ignos proporciona dos por la l e ngua ( ·' l . Heno;; aqn í
f r e nte a nn concepto mucho má s limitado de ' ·habla'' 1 /Hcls of
sp&lt;' erh ), que ya no conl ie ne todo el halllar s ino ~ó l o el aspect o ori¡rinal e in ~· dito rl e é~te 1';1 l id c a r echazada por Ch. Ballyl ( 7 1. E ~ ta
tli s tinción jus tificaría una neta se para c ión e ntre la rnorfolo¡ría 1pahhra ;; y w;; formas , cate goría s verlwl es 1 ~- la s intaxi s 1ora cion es y s r1
es truchrra, funcion es ~ intácticas l . Pero hast a la ;; [unciones s intá ct ica s son " té rmin o,: tle le ngua'·, por lo IIH' liOS como es quema s n o&lt;\plicados, como " estn tctu ra,.: " o lllodclos lingii í,;t icos todada no vinculados con palabras particulares : " ina,:much as the~- are Lc rn1 s of
unappli e d sc h c mata , of ling ui~tic p&lt;~ l tcrn ;; which might he cxpres;;c cl
J,y al¡reh ra ic s ~· mh ol ;: . and which are 111 language not ~· c t link e rl up
with parli c ula•· worrls .. ¡ x ¡ .
~i no

Es e 1·id e nt e qu e, d e , pu é s d e t odo coo: eh•; pu é.- d e la eo mpr o ha r ión ele qu r
la " le n g u a" no oc e n ge ndra , ino por el " habla ' '; de que e n e l hab!~r eoexi ste n
" h e d10 s d e l e ngua " y " hee h o s el e habla ·· ; ele qu e la " l e ng¡t a ·· pu e d e •·omid eran•e ab stradam e nte. co mo e xi ste nt e fu r ra riel hahl ~ r e ind e pe ndi e ntem e nte d el
h ab la ( por lo meno o de sde el punto dr vi sta es!átit'o ). tni e n!r:H' el h a l,]a n o
pu e d e p e n ; ar oc fuera el e la le n g ua e in dependienteme nte rle e lla , puesto qu e
( 1 1 " f mu,¡ eo nfes,
fec l t· o n , id c rahl e difl'i rlent'e in affirmi n ¡r e xat· tl y
"hat el e Sau s, ure clid or dicl no! thi nk, hu! of thi ; al lea s! 1 a tll re rtain. n am el y that h e wo uld ha1·e rerog nize cl as great a diffe renr e het\\ f'C n an indi1·i·
dual 's " lan ¡r ua gc'' and hi s " , peec h '' "' he did he t,,·een th e lan gu:t¡!C o[ th e c·o m·
munit y a nd th e speec· h o f any o[ it s indi vidual m c mh ers ... al ! th c varying
•·oll c .. tion s of lin g ui stir mat e rial are " lan gua ge;·, n o t speee h in the se n se th a t
d e :-ía uss ure mu .- t h a1·e int e nd ed th e lerm ... A "la n gua ge" i, th e , toe k-i tHradc
of lin gui :-. ti t· tnat c ri a l ,,hi t·lr anyon c po:- ~e :5 ~P~5 "h c n hf' e rnhark s upon ~ .:-' pe e(' h ' ' .
( Com. cit.. p . :3 17) .
( 2 ) Ob. r it .. p. 11 0. Cf. CLG. p . 61.
¡ :l) Ob. cit .. p. 88 y ,il!s ..
(•1 Co m . r·it .. p. :!~8.
1:-, 1 c.W h e n J say that
I'Cr tain
ph e n o m e na in a {!i' e n t ex l l. e lon g ~ o
· ' ~ p ce rh " and no t to "langua ge", 1 n1ean that if ~ou ~ uiJ t raf' L frorn tit e le xt ail
!ho se lr adition a l e len:e n! ,;; 11 hi ch ntu st l1 e call ed e l eme nl ~ of language there
re ntain s a reoid uum for whid1 !he opeaker b ca r ,;; th e en tir e rcspo nsah ili tv. arul
thi .- res iduum is what 1 nt e&lt;lll hv " fan s of spced •" (Cum. cit .. pú g. ;¡ lciJ.
1,; 1 '' A quit e indi ,; put ah le formula! io n o[ 1111· the, i;. wouiJ l1 e that th c
tcrnt !:' nf language la quí lrur g ua ge :-.ignifira e\·irl entc m ent e ' lenguaj e' en general~
no 'Je ngua 'l and g rannnar "hi ch rc fer tn fatl ~ o f dl angu age' ' are th ü:,C whil'h
are co n ee rn e d 11 ith p e rman e nt ron stitU!ion of 11 ord,;_ and that th e te r m, thereof
which rcfer lo "s peech" are rho-e which ar e eonc e rn e d with
!toe functinn s
o f 11 o rd s imp o&gt;ed u p o n th e nt hy th e rapriee of a particular ,;;pe:!ke r " 1/bid .) .
(' 1
El l en g. y la t·ida. p. J 21.
1 '1 Com. cit.. p. 3J9. cr. CLC . pp. 209-211.

,,¡

122 -

�é~ t a

&lt;· on~titu y e

~u

nli :5 nw

fo rma.

·· e :-- qu e nw ". e ~

su

e vid e nte,

tl ce íanl Ol"i .

qu e

ya

r&gt;o pu e d e mant e ne r , e r·o n r oh e re nt"ia la d i• tineión ini!'ialm e nt e propu c " :t po r eJ
:-t ut o r. P e r o

G :!rdin e r.

a un

ll e va nd o

a

:-lb

ex trc nw :o:

ro n :'C (' U C ilt'Ía ..-

la

e ontra di t··

eión implír·ita en la o po , ir·ió n Je n gua-h a l.ia. no ll ega a d e dtl!·ir rl e e ll o Ja ,; úni·
l'a s ronrlu ::- ion e ~ qu e no ~

pa r er cn C' o h e re nt e ~:

11 o

la

'' l en gua ., es pura

ab :O t rar-

r· ión d e du !' id a a po s/ Priori d e l ha hl:! r I' Oiln e to_ •·o n:o ; ist em a d e lo;; e le m e nt o ,
t·onstant c:O

..

que

ahí

:--e

{' ü lllpru e h :t n ,

~

la

1~111Í r a

r ea lidarl

lin ~ ÜÍ:-ti en

I' OIH'reia

e.=:

e l habla r qu e, ,i &gt;L' q ui e re, pu e de lla nt ar,e " ha bl a ' ': 2 1 o la " le n g ua ' ' se id e n·
tifiea eon lo:- '·hc l'h os de len gua ·· (fue/." of lun ;:ua f:!e . h ed10 5 ]in gÜÍ4i co 5 sistelll &lt;ltt CO&lt; ,. comen !' ional cs e n '""' r·o munidad 1 , e l " habla ., !'0 11 lo ' " !t ediO s d e
habla " ( fa cts o f .&lt;¡Je ec h . a,p e t'l o o ri g in :d e ¡,; é dito r·o mpr o had o e n !'ada a t' Lu
li ng üí ~ ti col .

~

e nt o nt ·e~

e n el habl a r t·o n e re lt);

'"l en gua " y '' hahla · ~ ~ on d o~ a s ¡H· eto :-~ qu e se di s tin gue n
:) l o . :-- i ~e t· on :-~ id c ra L-t " le n gua ., r o nt o al go e xt e rior aJ

!tablar, tamporo e l habla pu e de id e ntifi ea r,-e •·o 11 t o rio e l h a blar 1e n e l e ual
se •·on1pru e han tamb ié n lt e rlto; d e le n g ua ) ,. habrá qu e id e ntifit'arla e nt o n ce,
r o n un so lo a" pe !'I O d e l habl a r_ tel aspc t' to r·onr·rc to qu e ,e d a p o r prim e ra Yez
e n l os ~ "~ o s lin giií stir o." eoJ,~; id e r a d o , 1,. e l h a h},a r se ría e nto nr e.s , r·o nv e r ge n eia
d e un
\'lrtual co nrre t1zado _ la Je n¡!u a . ~, un
t' Oncre lo pr11nano _ e l h a bla ),
o, me jor, co n al go ext e rior a l habl a r llti ; mo , to n aqu el fa t" t o r p s iqui eo o im ·
pul so e xpr e ~ i,· o qu e se e n!'u e ntra ,. ' e r·o n dJ ina ro n la le n gua pa r a eo n stituir el
hablar.

Dt'ducimos, ¡; in e mhartro- del n nálisi s tan atrudo d e Gardin c r un.:t
t crie d e id e as ~- comprob ac ion es qu e c on s id e ramos s untam e nt c cl a rifit· a doras pant el problem a qu e nos inte r es a: J 1 la lentrua exi ~! r como
" forma " e n Pl lw blar mi ;; mo ; 2 ) los " hechos d e l e n tr ua" se cornpru c]¡&lt;tn y se rli stintru c n con c re tan ten lc ~ ólo e n el hablar ; 3 1 so n " lwch oe
•le l e ngua " no sólo las pahhras s in o tnmbi é n las funciones ~, tttod e los
f' Íntác ti co;:, con1o " esqu emas no aplicados" : "~ 1 el " l e n g uaj e indivi•lnal"
r ~ is tcma d e a ct o~ l i ng:[iísti cos de un i ndi,-id u o ) tien e carádcr d e " le n¡,:na " : 51 e ! h &lt;t hlar Pi' 1111a ac l i,·idad qu e se funda en un sa be r ; 6¡ e~
po-ihl e ,- jl! .; tifi c a do dar f' l nomhrc tl c " hahla"' a un a ~ pe c to pa rti(' ttlar del hablar ; 7) el " habla" , como " hablar", es e n alguna tn e dida
" l e ngua" o, s i n o, no es ni :- iqui e ra hahlar, no es a c ti,·irlad lin .~· iii s tiea
propi a me nte di cha , "ino :tl ¡!o prece d e nt e a e ll a,
En c;;; te úl : in1o :-e ntid c. :-e ori r nt nn , co n p e rfe cto ri tro r lóg ico. r studiosos como S l' chl'lw yP. y Br() ndo/,
F.n cfec :o, &amp;r' gÚn o lJ ~r n· a S erh e hrtYe ! 1 )_ s i e l h ah! a co nn et a f'~
r e alizac ió n de l a " l e n ~· tt a" . es expresión co n me1li o~ i rli o m {¡! i co~- c ntonce" Y a e~ rl f' a lgun a m a nera " l c n ~ ua " : d r a quí l a rli ~t in r · i 6 n rnl rr
e l " J, abla pr opi a tn e n! e di c lt a", m r ro itnpul ,;o e xpr e ~ i,- o )', po r r o n~ i ¡! ui r nt c , f e n ó tncno "prc -lingii í,;t ico" l cL D c,·o to ), ~' e l ··-lt :tlda o rga nizada'', esla bó n indi - p e n ~:t hl t' e ntre la l c n!!tta como "i,; tf'nla e;: t út ico y la l e n gu a co mo e,·o lu c ió n 1:! l.
Vi gp:o B m nd(l/, en lt na obra pu 1,J i('ada e n 1932 1:l ¡, ha lll a d e l o".
rlos as pec tos baj o los c ual es se prc,;e nta el le n guaj e 1S progi' IS dobb el { 1)
.r\ . SE f. ll !-: 11 '' E L es lroi s /i" J! tli sti q u Ps Sfl tt .. s.u ri e nJJ fls . r•n 1-o.r l? onlft·
nica, V. 119·\.Ü) .
( 2 ) v. el e ;; qu e m a ro rr e~ ido por \V. ,-o n \Varthur g, Pro bl em a.&lt; .' · m étodos
d e la lin güística. tra d. e; p ., :\Iadrid_ J 95 L p. 3-11 .
( ~)
V. BBii:x iJ .I L 1\-l o r fo l o{á og Sy11tax . N_,-e !Jidmg til S ¡no get.&lt; Th e ori.
Cop e nha g ue. 1932.

- - IL\ -

�IP Nlrwde at fremlraed P j)(la ) : ·'norrna·· ! ·' ·orm 1 y ··habla .. ( Tal e),
o, con otras pal ab ra ~, "~ i s t e m a" y " ritmo''. La norma. o el s i ~ trm a
dr la l en gua. ~e ría de natural eza ~ ocial e id e al o fo rmal : el hahla ,
o ritmo de l a lengua, ~e ría indiYidnal y real , e~ d ecir, funcional ( 1 ) .
Pero unos a1Íos m áo tarde, en un es tudio pr•hli ca do p or primen~ vez
en 1937 (2), di stin gue cuatro conce pto ~ en lu gar rl e los tres sau s;; ureanos ( lon gagP =--= lan gllP - paro/e) : 1) el " len guaj e" ( langage l
o facultad general d e crear ~ i g no ~ : 2) el ·'hablar" ( ¡J(IrolP; K . B.:
no se trata d e la paroiP = habla ), o sea la actividad de hablar, en
la cual se di ~ tin g u e n : 3) la " l engua " (/angu e), sis tema de signos
¡,¡i mbóli co~ . ' in ~ titu c ión que se impone a los individuos y que. co mo
i d eal sistem á tico, está en la ba se d e todo ac to de pa.rolP', y 4) el
'"habla" (discours ), ' totalidad rítmi ca ordenada en el tiempo y, por
]o tanto, irreve rsibl e, un co njunto asim é tri co, carac terizado p or la
fi nalidad a qu e tiend e. por su sen tid o u orien tac ión , por su vo luntad
con stante d e expresión ', es d ec ir, fundam entalmente, una inte nción ,
De esta manera , d esa rrolland o conce ptos implícitos e n de Sau ~~ nre ,
B•·o ndal llega a con si derar la "lengua" co mo entidad puramente
;1hstracta , " norm e supé rienre aux individm:, e nsemble d e typ es esse ntiels que r éali se la parole d e fa~.;on infinim ent variable" y cuya est ru ctu r a sist emáti ca es " un objet au tonom e e t par co nséquent ...
n o n -d é ri vable d es élé m e nts dont ell e n 'es t ni l'agrégat ni la somme"
(:1), es, co mo diría Hjelm slev, nada más qu e " un r éseau de fonction s".
A conceptos análo;.ws ll egan , in te rpre tand o. desanollando y su¡.erando a d e Saussure, o también por otros caminos, toda una serie
d e es tudiosos : psiró log:0s del lent!uajc, c•Jmo DP/nrroix ( ~f'p: Ún eJ
eual la len¡:!na ea un "ensembl e d e co nve ntiom lin ~n i s tiflu es qui eorr espond a llll nÍvea u d'esprit, a Ull lllOlllenl du déye)oppemenl de
1' esprit e t de la civili sa ti on", " nne for mf' ii!0al e f¡ni s' impo;;e it Low•
l e~ individu ~ d 'u n m e mc group e social ") ( 1 ) o Biihler (las l e n ~ na s
son "sistemas de formas lin güísti cas" y éstas so n es pecies, " objetos
fi el tipo d e la s irlea ~ platónica s", "ch ses de clases. como los lllÍrn e ros"
("), y ¡rlotó lo¡ros e~ tru c turali s t as y fun cionali stas. como los fonól ogos
de la escuela de Pra ga y, en parti cular , Trub PI::J.-oy, para el cual la
" len gua " es SprochbPsit z, ca udal lingüístico ex istente e n la conc iencia d e los hahlantes ("La langue ex is te dan s la con scien ce d e tous
le~ m e mlncs de la commlma t•t é ]ingui stiqu e e n cau se e t ell e es t le
¡1¡ "'MeJ c ns Norm e n e ll e r Spr ogets Syste m er so eial og af re nt id ee] e ll e•·
forme] Natur. e r Talen e ll e r Sp r oget s Rvthm e intli,·idn el og af recl ell e r funk·
ti o ne l Na tu r" ( 0b . cil .. p. 6).
(2)
\'. Bnii:-;nAL
l .an¡:a¡tc er l,o¡:ir¡u e. e n La Gra nd e Encvdop édi e Fran ·
(a ise. 1937; re pnhl. e n E.&lt;w is d e lin ¡wistiqu e ¡:énérale. Cope nh ague. ·19-13, pp. 49·
71: .-f. part ie. e l ra p. Formes du lan gage, pp. 53·58.
¡:l¡ Y. flu o ,n.\L. Lin ¡:uisli c¡u e .&lt; lruc/urole, e n Acla /, in ¡:uislica , l. I !JJ&lt;J,
re puhl. en l!:ssais d e l.in g. gén .. pp. 90·97. Cf. C LG, pp . 61. 70. 203.
( 4)
HENHI DELA CIW I.X
Le lan gage el la pensée. Parí s. ] 93 0. pp. 2 y 3.
Cf. CLG . p. 58, 59.
(:;)
KARL Bi:HL ER
S prachth eori e. Di e narst ellun¡:sfunkliOTI der Sprach e,
l e na , l 9H - t r. esp. Teoría del le11 guaje . .Madr id , 1950. pp. 71-77.

-

124 -

�fondement d 'innombrahles ac les tle paro le co ncre ts"') y, al mismo
tiempo, ;; ·i ~ tema alt slra cto de fun ciones o, m ás hien, de n o rm as y
teglas ("Dans la langn e par con tre le "s ignifi é" est représenté par
des r egles abstraites - synta ctiqu es, phraséologiques, morpholo giques e t l exicales. Car m e m e les signifi ca tions d es mots, telles qu'elles
exi stent dans la ]angu e, n e sont ri e n d ' autre qu e des regles alts traites
ou des sch emes d e concepts ... ", " La langu e con sis tant en r egles ou
Hormes, elle est, par opposition á l'acte de parole, un sys te me, ou,
pour mieux di r e, un ensemble de plusi e ur·s systemes pa.rtiels" (1) .
P ero e n todos subsiste, explícita o implíc ita me nte, la id e n t ifi cación
entre "social" y "s istemático" (es tructural , fun c ional ·l.
Finalmente, W. von fVartburg - -que es, seg ún noso tros, uno d e
los más saussure anos ent1·e los lingiiistas contemporáneos, justamente por haber tratado d e resolver , conciliar y superar la~ antinomias
del maes tro, sin d esvirtuarlas. y en parti cular la antinomia sincronia-dia cronia , para ll egar a un positivo "es tru cturalismo hi stórico"
o dia crónico, y por haber tratado de reformar y hacer pro!!;resar el
saussureanismo, m ediante la síntesis con las doctrinas revolu cionar ias d e Gill iéron y Schuchardt ( hi s toria del s is te ma - hi s toria de las
palabras) y con los aspectos más proficuos d el id ealismo lingiiístico
: el le nguaje como in stitución social - el le n guaje como creación individual): todo es to con un é xito que no ha y quien no r econozca ha inte ntado resolver también la antinomia fundamental e ntre languc
y parole ( 2 ), pero lo grando sólo acentuar la inte rdepend en cia e ntre
los dos aspectos d el lenguaje. Las caracterizaciones de v. \Vartburg no
se al ejan mu cho de las ya citadas. El lwbla es actividad individual,
real, enérgeia, e mpleo ocasional que e l indi viduo hace de la le ngua ,
'aprovechamiento y u so indiYidual d e l sis te m a', y. al mi smo tie mpo,
actividad p s íqui co - fí~ ico-fi s io]ó g i ca que p ermite ese aprovechamiento ( 3 ) . La lengua, e n cambio, es social, común y sistemática. es ']enguaj e s uperindividual', 'suma d e todas las imá genes d e palabras y
asoc ia c ion es almacenadas en todos ]os hablantes'; es un "sis te ma expresivo total y compacto que vive virtualmente e n la totalidad d e
los individuos", es "érgo n , una obra r ealizada, un bien es piritual qu e
lodo lo abarca, en el cual todos ]os miembros d e una co munidad lingüísti ca viven es piritualm e nte", " un objeto puramente anímico-espiritual , independient e de las actiYidafles físico-fi sioló;ricas d e los órganos idiomáticos". La l engua "es todo e] siste ma expres i,·o qu e rl entro d e una comunidad humana sirve de m ed io d e co mpre nsión ". es
" nn patrimonio ~oc ial o, m e jor di cho, una fa c ultad p eculiar d e todos
los mie mbros de una com unidad lin¡_!;i.iística y común a t o do ~ ellm ".
El habla correspondería al espíritu individllal ; ]a lengua. al es píritu
col ectivo.
La s contradi cc ion es ínsitas e n esta doctrin a resultan evide nGnmd: ii ge d er Phonolo {! ie. Praga. 1939 · Tr. fr .
( 1) N. S. TRCBETZKOY Príncipes de Phonolo gie. Parí s, 19c!9, pp. 1-3.
W. \'ON WARTBGRG - Ob. cit .. pp. 8- 12 y par li L pp. ~~l- :~ 5 2 .
¡2)
¡:l ) Cf. CLG. pp. Sí. lí~. 65.

-

1:25 -

�-- - - -- -

l e ~,

sobre todo e n la id entifi c ación rl e conce ptos tan di stintos com o
pa tri mon io-facu ha d. Y no pued e com•id c rarse ct e ntífi cam e nt e 1•&lt;!l id o e l rec urnr a oposi c io nes tan ambi guas y ar!J: trarias como "e:"p í ritu indi,·idual ''-"cs pít·itu coicctiYo" , no muy
di s tintas de la vi e ja y d esechMla opos ición e ntre " alma individual" y
" alma col e cti va" ( 1 1. E ncon t n u nos, sin e mhar¡!O, en v. \V artbur~
al ¡!; unos e nunciados qu e, según nosotros, tocan e l punto fundamental
del problema: 1 1 " El impul so ha c ia el hahla re i habla d e Devoto,
la " paro/e propiam e nt e dicha·- d e SC'ch e h a ye, e l dis cours d e Bron&lt;lal l es al go extraidiotniitico " : 2 ) " El habla se produ ce se gún la s
r egla s de la l e n¡:?:ua", y 3 ¡ Ln /(' ng un a¡wrPCP, se com¡1rueba concretam e ni P e n el habla ( hablar } 1" l - Cf. Ga rdin e r, 1, 2.
~ u rna-sislc tna ,

R oz:m só lo tan ge ncialm e nle con nu es tr o proiJi e ma. porque pre,e ntnn contra·
d icc io ne s d e otra índol e. la s doctrinas qu e con,id e ran qu e a un m o ni sm o te on co

d e be

ne ce~a ri cun c nt e

r o rr e~ p o nd e r

un

n1on! s mo

1n e todol óg it'o

y qu e ]a Jin g ÜÍ S·

t ica co mo ei e neia ( lin giií , tiea hi stóri ca ) dc he n ecesariant e nt e id e ntifi car se ron
la lingüí sti ca co mo filo sofía ! t eoría d el l e n guaj e), es rl eeir, la s do etrina s d e cuño
i Jea li sta , com o la s d e Cro ce y f 'o s.• ler, qu e r ec on oce n e n el l e n gua j e cx du siva·
m e nt e el aspe cto subj e tivo, o sea e l a spec to qu e, e n té rmino s sau ss ureano s, se
lla maría parol e. E sa t·orri e nt e id eali sta ti e n e su s raíces m ás pr o fund as e n Vi co
y lu ego e n H e rd e r. y su s orí ge nes te óri co s m &lt;Ís recie ntes e n la cé le bre cara ct e·
rí zación humboldtiana d e l l e n gu a je como en érge ia o T üti gk e it , es d ec ir, r o mo
a rtividad rre ativa del es píritu. Pero Humboldt no cayó nunca en un subj e tivi smo
a h soluto y no hu yó la ex ip:e n cia d e ve t· e n el len gu aj e una bip olaridad. un mo·
,-imi c nt n dial é eti eo e ntre lo subj e tivo y l o obj e ti,·o. l o individua l v l o ínt e r·
i ndi vidual o supe rindividual. e ntre ené r{!e ia y ér gon (';). Ah ora , C ro re ( ·l) piema
p ud e t· sup e ntr e!'a «in sufi cie ncia » d e Huml10ldL id e ntificando el l e n guaje con
l a e xpres ió n. y, p o r con si gui e nt e, ron la poe5 Í;t. y, eon pe rfe l'l a coh e re n ci:t de sd e
~u

punto de vi sta . la li ng i_ií:"'tic a t' On la e sté tica. N o ~ e n r ontra m o.:-: a quí, co n~o e n

o tro ; punt os d e la do ctrina d e Cr oe&lt;', r on s impl es eonv e nei o n e' ,e mántiea s pre·
se nta da , ro m o ve rd a d e s teó ri cas d c m o5 trarla s o a d e m o, trar: no se trata d el «le n·
gua j e» y d e la «lin güí , ti en» como obj e to ,. s ino de lo qu e Croee llam a &lt;&lt;le n gua j e»
y «.iin giií stit·a &gt;J . Lo s do s thmin o; so n e mpl ca do 5 por e l filó ; of o italiano e n sen·
ti d o r e, trit'livo ( Cror e 11 0 llama « le n gua je» 5Íno &lt;&lt; hee ho , prúdi eos» o &lt;&lt; puro so·
nid o» lo qu e n o e, expres ión po é tica . v no llam a &lt;&lt;iin giií otica » s ino &lt;&lt; a cti,·idad
cficl as&lt;·áli ea &gt;&gt; lo qu e no e5 teo ría d e l l e n guaj e, d e s11 &lt;&lt;l e n gua je», es d ec ir, esté ti ca ),
ao í como e l té rmin o &lt;&lt; expre;ión » indi&lt;-a e n SU5 ennneiado s lo que ll a maríamo s má s
Lie n &lt;&lt;e xt e ri o riza ci ón » 1 d . la Kullfl{!a b e d e 13iihl e r ), o ' e a una lntit·a función d e
l a e xpresión lin g iií .s tira. So n, é~ ta s, t' On\·c neiones ~e nJÚnti f' a :-; qu e e ncu e ntran su
a pli cahilidad e n la inte rpre ta ción y c ompre n , ión d e l siste ma d e Croce, p e ro n o
fu e ra de é l. Adt&gt;m;, , , Croe e n os d ire qu e la lin~iií , tiea ge ne ral se id e ntifi ca co n

11 1

CL a es te pr o pó;it o. O. J ES PEI1 SF.:\ - Ob. eil.. pp . 2.).2 7.
"Sólo a tr;n·és d el habla pod e mo s a cercarno s a ella [ a la le n gua l. L a
le n gu a apare ce s ie mpre sólo pan·ialrn e nt e. En ci e rto modo ocurre eo m o si la
totalidad d e la l e n gua e stuyi e ra co n stant e m e nt e e m ·u elta e n la &lt;h curidad , pero
se hici e ra vi s ibl e o eon cr e ta aqu e lla parte d e la mi sma iluminada por e l haz de
lu z d el habla . En ei'te se ntido e s t·n mo pu e d e res oiY e r se la di spat·idad d e opi·
ni o n es sobre e l eará ete r eonere t o o &lt;dJ , tra cto d e la l e n~ua " (()b . cit .. p. 3 (2 .
no ta l .
(") C. NEi'"C I O'ól - ld euf.i.&lt;IIIO " rerdis11w llf&gt;lla s c i e 11~11 del li11 g zw ggio , Flo ·
re ncia , 1946. pp. 109·11 0.
(4)
B. C tHJ CE Est etica colll e sci e11:.a d e ll'es pr ess ion e e lin guistica g en e·
r afe. l ~ e d., Pal e rm o, 1902 · Tr. e sp., 2 ~ e d. , Madrid , 1926, partir. Cap. XVIJJ .
pp . 176·1 86. Tambi é n Yari a, ohras ,u ces i,·as .
( ~)

"126 -

�co ,,o
ci en.
ar.

la e, tet11·a «e n lo q ue ti e ne d e re tlncibl e a fi] o,of ía » y «co m o ver dad e ra t ie ncia » .
!'ero «a spe rto de una t'ienria redu .. iltl e a filo ,ofía » = «,·e rdadem ¡·ie nf'ia » e; una

muy

_,,_, llama «e; té ti ca» la t'ienl'i a d e la expre,ió n. d e toda la ex pre; ió n, pod e m os y

1" .Y

urg

rtal

·lo,
rn.

as
e-

p ueva

fOnv e neió n

:-e rnánti C'a ,

qu e

pu ede

aeep t ars &lt;"

o

r cr haz a r ~e .

F in alrnente ~

si

de be mn ' a r ep tar f¡u e 'e id e ntifica co n ella la &lt;&lt; ci e n c ia d e l le n guaj e&gt;&gt; ( d e lo qu e
Crol' e llama «le n guaj e»), o. m e j o r, lo que Cror e llanw «r ie nria d el l e n gua je»,
pe ro no n cre,a riam e nte qu e ,e identifiea f'O n la mi sma «es té ti f'a » l o qu e otro s,
y e n print c r lu ga r l os lin g iii s tn5, IIHIII On &lt;&lt; Lingiií stiea ». En e fet'to , e~ ta últinHl r ie n r ia
t iene a5pecto 5 qu e n o so n r e tluribl cs a filo sofía. El probl e ma mi m10 d e la lin güí stic a&gt;&gt; :-S in adj e tivo s ( (.&lt;' ÓB!O ~e pr ese nta . ('ÓI110 :-'C rnanifi e~ t a e l Jeng uaje? ) C !di stin to del d e la «lin giií stif'a romo filo w fía » o «fi] o, ofía del l e n guaj e » (¿ qué
e, e l lenguaje? ) . Y toda ri c nria trab a j a n ecesariam e nt e con ge n e ra li zac ione s, qu e
, on al " trarrione &gt;. &lt;&lt;formalizacione s». Por es to , s i C ro ce ti e ne pe rfef'la ra zón al
rul oca r,e. romo filó ,of o tl el lenguaje. e n la rea li dad conere ta de és te, qu e es e l
hnblar. t ambién ti e ne 5Uó ra zon eó d e ::iau ss ure al ex igir que e l lin güi sta. co m o
rient ífif'o. 'e f'oloqu e en e l plano d e la a lt strarr ión que ]];unam o s len gua ( con lo
l o nwl no se qui e re dec ir qu e e l lin g üi ~ t a de be ignornr o pe rd e r de ,-isla e l
hab la r co ncre to, , ob re cuya lw se ha c·e su s gc n e ralizari o ne s), d e l siste ma lin güí ; tic o
qu e tambi é n Cr orc ,-e. d e a lgu na m anera. romo opues to a la e xpre; ió n indi,·idual ,
pero qu e, ~eg ún é l. se ría &lt;&lt; urw t'On stru ceión e mpíric a ~ in e xi stene ia real&gt;&gt;. Co n
e;te liltim o e nuneiatlo. un poro modifieado (« una ah str;l!·r ió n s in exi st e neia co n·
cre ta ») pued e n e~ t ar tl e acuerdo la m ayoría de los lin giii sta o. pe ro nin guno d e
ello s pi e n ~ a por c llu quitar "dor a m i1w cs ti gal'ió n, rlarlo qu e ju ; tameute e~ a
;¡!J stnH'I'iÓn e; objeto d e gran part e d e la lin ¡riií , ti ca. cL11l o que al. stra cr io nes semejante s so n toda s la s ll amada s &lt;&lt; in ,;titul'ion e; 5o,· ia leo», v que ro n ab straef'i one s
tl e l mi,mo tipo t rabaja t od a una ser ie de c ic nr i:1 s, qu e ,o n tal es ju stam e nte porqu e
no se "litnitan n r e~ i ~ trar y da~if i car el n1at er ial rnn cre to que se pre sen ta de nla ·

n e ra inm edia ta a la eo n 5ide rarión. E s qu e Cro1·e, oponiéndo se, ju ; tament e, a la
eon s ide raeión materia li sta d e la le n ¡r ua co m o realidad autóno ma . romo orga ni sm o
indep e ndi e nt e d e lo ,; indiYiduo s h a bl antes. ha ea íd o en la e xage n11· ión co ntra ria.
qu e e &gt; la d e co n si derar e l len gua j e romo fenómeno exrlu ' i,·ament e ; ubj e ti,-o v
de nega r toda obj e ti \ idad a In l e ngua eon1o

:= i ~ t e nu1.

P e ro

ohje tivi ~ mo

- t·o rn o ya

&lt;&gt;Iro s han ub,en·ado - de nin guna manera qui e re rl e eir mat e ri&lt;1l ism o (la «le n gua »
e " un «ohj c to » inu•;~t e rial, ;~h s tra c to ), y el ideal ismo filn sófif'o pu e de pe rfe cta·
tnc n tc

eonl'ilia r~c .

:-'i n

nÍil f!: l'r n

eo• upr onJ i :--o

t eó rie o.

eo n

e L ohj e ti,· i:~ nlo

y h a:--: ta

con e l e stru eturali , m o lin giií sti eo 11).
Quedando en el terrrnu d e la fil owfía d el l e n guaj e, Croce no lu\·o qu e modifit'ar w p o, ición . pero seg uram e nt e l o habría hec ho si se hubi e se ocupado d e
lingüí stie a hi ót Ór iea, eo 111o le tocó a m a migo y di 5eÍpu lo al e m;Ín T'ossl er. En
efe(·Lo, éste partió, e n ~u~ prin1 e ras obra:' ( 2 ) , de un crorian i ~ niO
para JJ eg:ar. e n \·a ri os en sayo s S ll('C::"i \· 0~

(=~).

a

una Cüll('Cp t·ión

intran s ige nte.

lllllf'ho nt[I S COil·

C'il iaclom, re querida por ;u 111 im 1a la b or d e l in giii ; ta ¡ ·l). En e l co mi e nzo . Vo " l e r
¡·ou sitl era ¡·o mo IÍnieo o bj e to d e la lingiií, ti ea la paro /e 1y pr eeisa m ent e la paro/e
po é ti ca) y propon e e5e ncialm e nt e una ¡·onY e nrión se nH\ nti ca !'01110 las d e C ro&lt;·e.
iden tifi cando la cie n c ia del l enguaj e co n la de l e stilo ( lin güí , ti ca = e stilí stica )
v e liminand o d e la lin güísti ca ( o d e la '\·e rcl ade ra lin güí sti ca " = es téti ca ) toda
im esti gac •on no-e&gt; té ti ea, qu e a tribuy e a ln Kulturgeschicht e, a ];~ hi storia de
la f'Uitur;l. Pero en lo su ce s iv o ll eg a a una se ri e de opo sirion e; co m o: aspec to
este t1eo o crea ti,-o a sp ec to hi stóri co o e YolutiYo , unifi cación -difere nria r ión .
indi viduo -a mbiente lin giií sti eo , e tc . ( qu e , o n. en parte, retorno s a Humboldt " e n par te , eonf'e s ion es inconf e~ ada :;; al s au s~ urea ni ::: nio ), y ll eg a ha s ta adrnitir la
( ')

( ~)

v. G. NEXCIO!';J , Oú. cit .. p. 110.
K. Voss LER
Positi vismu s wul 1deali smus i11 d er Sprachwiss e fl scha ft.

H e id elb e rg, 1904, y S prach e als Schü¡¡ju11 g wul En t wicklu 11 g, ibid., 1905 - Tr.
e sp . de amba s obra ;o. Positit"ism o e idealismo e11 la lin g iií.~t ica. Madr id 1929.
( ~) R eunido s e n su mayoría en Gesammelte Aufsiitze =ur Sprachphiloso phie, Munich, 192 3 - Tr. es p., Filosofía d el len guaje. B. Aires, 21' e d., 1947.
(4)
CL G. NEXCJO'il. Ob. cit .. pa ss im y partie . Cap. I V. pp. 45-62, y Ca p. \'.
pp. 65 -79 .

-

]27 -

�-- - --- -

-- -~~-~-

---

....

-~-==~--

~ ~---~'

lenguct co rn o pensable "in abstracto ('O lllO un sistetna de conducciones " y repre.
sen tab le co m o una m e di at·ión o " medium entr e el indiYidu o y su co munida d
Jingü istica" ( 1) .
No diríamo s, parafra sea ndo una expresión de Jaberg ( 2 ), que el mérito del
ideali smo está má s hi e n en un aspecto negativo , e n lo que ha el iminad o de la
lin güí sti ca , que en el a specto po siti,·o, en lo que ha aportado a nuestra ciencia ',
porque ahí están para de sm e ntii'IIO S la r eva lora ción de la lengua literaria, el
florec imi e nto d e lo s e studio s e stilí s ti co s, la s hi storia s de las lengua s co ncebida s
en íntima relación con la hi storia de la cultura y del gusto, pero, indudable m e nte, la lin güí stica ideali sta h a co ntribuido mu y po co a la dilucidación d e la s
rela cion es e ntre lengua y habla , que no es un p se udo-problema ni un problema
sin importancia , sino el problema mi smo d e la co nstitución de la lin gÜÍ&gt;ti ca
co mo cien cia pe rfectam e nte co n ,c ient e d e su objeto.
Tampoco puede con side rarse como contribución importante la doctrina " id eali stizante " más bi e n que ideali sta afirmada e n varias obra s por Giulio
Bertoni ('l ) qui e n, a la di co tomía d e F. de Samsure ( langa ge
langue parole) , qui siera oponer una co n ce p ción aparentemente moni sta d e una única
realidad la "expresión co n cr eta " ~ que podría estudiar se en su totalidad,
p ero también e n su mom e nto subjetivo, d e crea ción o estéti co, llamado "l en·
guaje" ( lingua ggio), o en su momento objetivo, in strumental, llamado " l eng ua"
(/ingua). El "len guaj e" estaría e n la ac tivid a d d el pen sa miento, se ría "el mi smo
mom e nto estético del pensamiento" y se manifestaría " e n el a ce nto , e n el timbre,
e n la tonalidad y en el color que asume e n cada hablante la l e n gua". El mom e nto objetivo sería " pe nsa mi ento pensado", "l a l e ngua d e la cultura, la l engu a
instrum e ntal, la l e n gua que está a di spo sición de todo s y que puede estudiarse
d e varias mane ra s, co mo h echo fí si co, co mo h echo soc ial o como m edio d e
co munica ción etc." (4) . L a "ve rdadera l e ngua " se ría e l " le n guaje individual", y
la abstracción de una " len gua " latina o italiana, e tc. sería ju stificada y le gítim a
desd e un punto d e vista didá cti co, de simple oportunidad práctica o como did ad
e mpírica , pero co n stituiría un e rro r d esde el punto de vista científi co -e specu·
lativo. La con cepción d e Bertoni ha sido criti ca da como co ntradi ctoria , por
no-crociana ( o no e nte ram e nte rrociana), por B. Croce (0) , y co mo in co h ere nt e
de sd e e l punto d e vista lin giií stico, parti cularm ente por G. Ne ncioni ( U) . En
e fecto, no se logra compre nd er bi e n ha sta qué punto el " l e n guaj e" d e Bertoni
se id e ntifi ca rí a ro n l o que, seg ún Croce, se ría todo e l lenguaj e, ha sta qu é punto
se trat a ría d e l pen sa mi e nto mismo e n actividad y ha sta qu é punto se id en tifica ría
con la paro le d e de Sa uss ure o con a specto s de ella ( tono , ace nto del hablante,
etc. ). Por otra parte, su justifi cac ión teó ri ca d e la " len gua " apa rece in sa ti sfa c·
toria: la lingüística se ría realmente una e xtraña cie ncia si su objeto fuera produ cto de un "e rror" científi co. Ademá s, esa "l e n gua " tan precariamente co nstituida se ría un objeto de cierta man e ra materia l o natural (" Jingua naturale")
y podría es tudiar se na turalí sti ca m e nte. Sin e mbargo , nos parece qu e h ay qu e
mantener de Bertoni la id ea qu e co nsid eramos fundamental en su concepción,
es decir qu e la realidad primaria d el l e n guaj e es l a expres ión co ncre ta, sobre
la cual l a ciencia lingüí stica estm ctura sus indi spe n sables ab stra ccion es; pero
esto no significa para no sotro s que las misma s abstraccio nes no exi ste n en la
&lt;·onciencia de lo s habla ntes, como virtualidade s pronta s para ser actualizada s.

=

( 1)

K. Yo ssLER - f'ilo .,ofía d el leng .. p. 223.
Cf. G. NENCJON I. Ob. cit ., l'· 70
(3)
G. B ERTONI - Pro grmnma di filologia romanza com.e scienza idealistica,
G in e bra, 1922; Breviario di n eolinguistica, Modena, 1928, Parte 1, Prin cipi ge·
nerali, pa rt. Cap. I y IT. pp. 9-40 ; lntroduzio ne alZa filología , Modena, l9·U.
Cf. tambi én art. Linguaggio en la Enciclo pedia italiana, XXI, pp. 199 y sgs.
(4)
lntrod. a la filol. , pp . lO y sig s.
(5 ) La fi losofía del lingua ggio e le sue condizioni presenti m ltalirt, en
La Crit ica, XXXIX, 1941.
(G)
Ob. cit., partic. Cap. JJ, pp . l i-26.
( 2)

-

128 -

...

~----

�Las co n eepc io n e, de

C rol'e

v

de

Bertu n i ha n

co n tr ibu ido

e \"ide nt e m e n te

a ren o var y ' "i'"if ica r los e,; tudi o,; .lin gü isti l'oo;, so b re t odo e n Itali a. y h a n d ej:1do

hu e ll a, m á "- o me n o,; profunda, e n las act it ude,; teór icas d e mu eh os lin güi sta s
ita li a n os. Y, qui zás . la d oe tr ina de B e rt o n i h aya sat isfel' h o a l o s glotó logo s m ás
que
110:-.

_la d e C r ot·e t ~a qu e l as teo ría.:; rne n o.:; e oh e ren tes n o ~o n ~ie rn pre l a s 111e·
l'r ur tu o::;as). P e ro. e n gener.tL anth cts h a n ~ id o ~ u pe r ada ~ y e n es ta supera·

l' iÓn no ha dejado de l'O nt r ib uir e l para n gó n l'On la doc tri na sa u ,; su rea na. Ho y,
a u n -los q ue n o ~e oc u pan e n parti eu lar d e li ng: ÜÍ 5ti ca teórint y acep ta n t'o nu al-

m e nt e e l pen sa mi ento de Berton i

111

rec u rr en tam bi é n a l a uxili o d e o t ro s pen·

sado re:o; , ll egan a eo n ce hir l as lengua:- c on~o " in ~ ti tueio n es sociales", co rno
s tste tu .t.. · de her h o:-'" , l'Olllú ''d e te nu inar io n es h i .:; tóriea~ del leng uaje''. t'O ll ::" id cr:l nd o e l n10n 1e n to e~ t ét i co eo rno "nton re nto ini l' ial " de la _l e ng ua y co n fonn ánd o~e ('0 11 ~ uhra ~· a r "la net·es idad de inte~ra r la l ingiiÍ 5l Íf'a con u na ~e.- e i ón qu e

e'tudie e l elemen to e,té t ic-o·· del l enguaje. ,·omo " faetnr deter111 in a nte d el de ;a rr o11o l in :ri i í .. tico ' ' ! ~/.

El r·mwc pt o d e ' · len c: u a" como d e tc rr n i nació n hi;;tórica d e l le ng ua j e h a ,;id o desarroll a d o de m a nera ad rnira hl e , a t n r,·és de nuia;;
o b r as ~- ,·ar io,- c ur5os UJÜ\· c r sita 1·i o~. po r A11 to nin o Pa¡t.lia ro 1'1 1. qu ien
pa r le .. ju sta llte n te, d e l a rea lid a d conc r eta d e l indi ,·idu o h ab l an te y
de la co n,- ide ración d el le n guaje co m o ac t i,·id ad coc: nosc it i,·a. para
lle¡La r a l a l l'ngu a que es " p royecc ión ohjc ti nt ~- , al 111 i,;mo ti em p o.
co ndi c ió n téc nica" d el lcnc:uaje 1 acti,·id ad li ng ii ísti ca). L a " le n c: ua··
p e r te nece a l i n di , idu o ~- al mi smo t iPm po a s u co mu nidad. ~- e n el
m i,; mo ind i,·iduo sP pr P~P n ta co rn o al tPrida d , como alc:o que per tc·
ncce ta rn h ién a otro.• : e,; "o b jeti,·aci ón con crf'ta de la ac t iY irl ad linc:ii ís t ica d e un ;rru p o hu ma no en el e;;paci o y e n el t iempo" 1 4 1. Tam·
Lié n e n e l ti e mp o. po rr rue la u nid a d lin c:iií;;tiea no es ;;;ólo ,-innónica
"i n o t a m hi&lt;'· n d iac rón ica. es co n t inu irl ad . La leng:ua P~ '' u na d ::- la•
r·o nrli cione,; m ás típ ica,;" de la w lid a r id a d de l o,; ,:Í,;tema,; "e u que
;;r' rea li z&lt;J la ,-ida h i,; tó ri l'a de l g:é ne r o h urnano''. Co m o unid arl, la
'· 'ie n g: u a " es u n ;;istem a d e Ple me n tos y re l ac io rws , y , como taL ;;e
o po ne a o tra,: lenc:ua,.; , pf' ro de n t r o del sistema "queda ampl ia l ih e r·
ta d a las r nani fc~ t ac i o n e ,.; de l h ah la'', de l a crea t iYidatl individual.
darlo que el ~ i ,.;te t na ~ólo l i111ita e l arb i tr io. Final111ente, cada sistem~r
p r e~e n ta una fi,-ono nr ía particnlar, por la tl i,·er,;irlad del d i,;tin !-(u ir
, . la tli ,·er sidad del conoce !'. que i'e rnaniíie.• tan en las l cn!!ua5 f'n
f' l ,;i;;!c m a fo noló¡!it·o. en el ;;ic: no le xi('al \" rnorfolú;.!ico L re;;pt&gt;cti 11 )
A lfe fnn ti d el latino. Floreneia, 1'1L'i.
\". , por ej .. C \HI.f&gt; ll .\ TT I STI
Cnp. L pp. S ' " . ig;. Cf. tam!.i(·n G. HnTTICLl0"\1 11 l' ro blema ¡dot !oln¡á cn nei
stw i or ientam en ti. Bolo p; na. 19+6 1 ap art. ciPI R emliro n to d elfp Sess ioni del/a .·le ·
cademia delle Sc ienze rlelf"lnstituto di Rolowut - Classe di Scien:e m ora li. Seri P
lY, \ol. l \ 1. pp . :&gt;:J .J.L
1~~ C. B .ITTISTI - - Ob. cit .. Ju ¡: . .-it.
('1)
A. l)I GLL\HO
Som m ario di lin ¡wi.&lt;tico orineurop eo. l. Ro ma . 1030;
L' unitn arioeuro¡;eo , Roma , 19-12, ,. partic .. Cor.&lt;o di Glottoiop:ia. Rollla. 19511.
1 · QuPstioni teoriche. Cap. 1 \'. pp. S7-JI):l. de donrl e c itamo s.
(4 )
" [nfatti. nclla wa forma zion e e nel la , ua .trnttur:l. la li n p;ua
prel' Í; ".l·
ment e J"obiett ivazione co n neL1 delle fo rn: e in ,· u i s i é altegg iata l"atti,"i tiJ lin·
g u i s liea tl i un gruppo uma n o nellu .:-.p azio o nc l tf'nlpo . E:-. ~ a e un a ~ petto , fo r:--e
i l piu t ipieo cd importante, di qu e ll "u,,·ir c da ;é e real izzar,;i in form e duratur e,
l'he é nppannaggio dell ' u omo. ¡wr la sua ; te ,;sa natura··. ! Corso d i Glottof .. T.
p. 61 ).

e

-- 129 -

�'. ;:unente. en d ,j,t e n;a , emú n!ico. en f' ! !'Uai .- e re fleja una par tif·u .lar clas ifi ca c ió n d e l o re a l ,. un ;! rado e~pccífi c o d e ah i't racción e n
la clasif icación llli ~ m a ( 1 1.
Es evid e nte que J'agl iaro &gt;'e ace n ·a al c~ tn¡ c tnr ali,;n¡o en la co n, ide rae ión d e la " leng1w " CO III O ~ i-tema obje ti vo , só lo qne proyec ta
e:sc sis te ma en la his tori a. COJIIO manifes ta c ió n de la unidad Y ~ olida­
r irlad de un grupo hu111ano. :Ha ~ ¿e,- ese sistema un s istema c~ncrc t o?
¿ O exi ste só lo e n la con c ienci:1 de la ~ oli flaridad lin¡.!iiís ti ca y e,;pi ri1ual que se coinprueb a en los hablante!'? Pu e,; e~ e,·itlcnte qu~' P]
&lt;Í st c ma ~e co ncr e ta. para e mplear la Í111agen de " · \\"ar t burg. ~ó lo e n
' ·e l l1az de luz"' de los a c tos lin ;! iií ~ ti co,;. Cree111os q11e Pag:!iaro no
potlría d Pja r d e admitirlo, d a do r¡ue para t-1 el propio acto lin ;!i iístico indi,·idual e,; 1111 act o no sólo de hab /11 sin o tandJi(·n de len g ua ,
po rqu e el indiYiduo ' no se con tra po ne a la colecth·ida d ,in o que es
él mi sm o colecti,·ida d ' 12 ). , . la "leng u a reprc,enta con r e;: pecto al indi,·iduo 1m llni ,·e r~ al conc ,:e to, histó r ico. en qu e ~~1 ,p re aliza como
haldantc " 1:¡).
La~ conccpc i o ne~ ha ;; ta afJll Í cxpue,ta;:,

f JUC ;;on toda ~ po,;t-san smu c h as rl e e llas declaradam e nt e ";; au s,; ureana,; ''. y q ue
n o ~ on toda s las qu e se h a n ha s ta l10~- e nunciado, prese ntan , co m o se
l1a visto, eYide nt es ~ - se ria s tliYergenci a;; a cerc a de l a def in ición de
los dos concep tos funcla!ll e ntal es , le n g ua ~- habla: ;:e e, tabl cccn en
ella s toda 1111a se rie de opo,-icion e;;, ca;:i nunca e n té rmino,; totalm c nlt: idénticos.
¿A qul'· se tl eh cn esas di,·erw·nc ia-? E n prim e r hl¡.!ar, ~; in duda ,
a la diY e r,;i darl d e l o;; p nn tos de Yi~t a. de lo,; p'lano;: en que se Ps ta hlct·cn l as o po,;i c ionc;: .
Al;!uno~ es tudi o;:o,; co n ~ideran el le n;!uaje . e n primer término,
en ;;u;: rlct e rntin acionc " ex ternas. e n ,u exi,tenc ia e n cl indiYiduo ~~
e n la comu n idad , ~- t&gt; Lalll ece n. por con s ig uiente . op os icion e,; como:
;,1;:pecto intlivid11al - as pe cto ,; oc ial: acerYo lin !! liÍstico indi,·idual ace iTO lin giií;;ti co socia l : actos lin;!iií,-t icos indiYidual cs u,;o lin¡.!iií"Lico de la COI!lllllida d: acto ,; indi,·idua ]c. - pat rim onio o in stit uoon soc ial: af'l o;; indi,·idu alc;:
p rodu c to hi,;; tó ri co - col ect ivo.
O tros r·o ns idcran e l lcn;!t Ja jP d es d e e l punt o de Yi sta rl e ;:u " conformació n'' " oponen, por lo tanto, cl a;; pc ci o ocm;i onal al as pecto !!f'·
11eral. la u nicidad a la repetición . lo a,; i, te Jn út iro a lo s i,tem útico, la
realiza ció n a l ~ i,;t P m a, el imp 11ls o rx ¡H-cs i,·o al ,;istem a funcional. Y
o t ro,; interpre tan la di,- tinci ó n sa u ,~u r cana t'OIIIO iti&lt;'•t tti r a a la df'
H11m ho lrlt ( r n ¡", r~f' i a - t;t-¡!,on, Tiit i ~kl'i t- 11 - erk ) ~· opo ne n , por consi¡.!Ui e n tc . ac tiYidad lin giií,-t ica a produl'to lin giiís t ico: o co1110 d r r,·i·;:

~ llrea n as

1:? 1

1::1
l e u ~u a

r

Cf. CL C. pp. l 91-20ó .
Corso di Gloll nl .. l. p. ól. A c.ta vi . 1on hi,lórii'O· , i•l e mátit·a tl c h
se ~ .. e r¡·a . e n lo C',e nri a l. la rl e E. Olio. quien ind e pc n d ie nl cmcnl e d e F .

de Sa u ~:-- ur e . lli ~ tin f!: u e en e l lc n p:u aje el ac t o lin :!iiésticn . al n1i :- ntn ti e nqlo intli
·
y j¡Ju a l ,. ,;:;;· ia l, y la / e , ~ua. proclurto hi ~ tóri co - c nltural ( hi.&lt;toris('h ge ¡cortle11es
Kultur¡;rodu kt ) . d. Alli eit.. p. 35:).
¡4¡
L'u11it i1 ar ioeuropen. l' it. 'eg ún G. "'en eion i, Ob. r it .. p . í9.

-

13 0

�de la upo,ición de Humboldt : ,;;aher - act i,-idad . a!'en o lin¡!iiísti co -hablar. acerYO lin¡!iii,tico -- [uncionamient o l in¡,o:iiis t ico. in ,:t rumen to
-- emp leo: o. mejor. Yen el h abla !'O m o 1111 e~la h ón Pntre dos "len;,;.tt as' 1 condi!'ÍÚn preY ia - acti ,·idatl lin¡!ii í,. t ica - product o l. Cier; o,
estudioso' con,.idera n lj lif' "e trata tic una oposició n entre concre:o ~­
abstracto l r11aierial -- formal. real - i1l eal. cfccti ,-o - ,-irt ual o potencial l ; oi r os oponen lo p,:ico-fí, i co a lo puramente p,;íquico (rea lidad P"Í¡·o-física in dividual - rcalid&lt;Jd p&gt;'Íqnica ; ocia] l. Y o tros lo !'tthjctÍ \'0 a lo ohjctiYo, la li hertad a ]a,. re¡!Ja,.. a la ir np o&gt;"i c ión ,;ocial , o.
haciend o hi n capü~ en fn n ci m1 es pnrticnl&lt;~re, del len¡!tJ:Jje. la exprcsi\Ídad a la com·e n cionalida1L e l a;pe c!o afecti,·o y Yo1iti,-o al &lt;~specto de
comu ni cación. Otra:' di,_;crepalwi:~s se dehen n que lo" !!rndos de ah,;1racciún cprc se to ma n como ha ;;c pa ra definir la .. lcn¡!tra'" no son irlén1i&lt;'os 1 pu e,_;l o t]UC se Ya desde el si"te nr a de pa la bras co ncr e tas d e
Prn tti ]¡¡ a l a " red dr fu n ciones" rl r lljelm-de ,· i . o a que se d ef in e
a YCce,; la l e n ~ua con respecto al ha hla y otra• n'cc~ e l habla con
re~ p eci o a la Je n¡rua 1 y no e,; é;;ta un a fútil Cll!=', ti ón tl e priorid&lt;Jd.
puesto que. sob re todo e] conce p to de lcn!!ua. cambia nccP:'ar iamcn tc
;;c·¡!tÍn la per;; pce!iYa en qne no~ coloqucnws ). o "e de be n a pnrticu1:11-e:' con,·enc ioJH':' semántica,-, conto l&lt;1s d e iden t ificar ·"a b;;t racto''
con " irre:tl" 1 Cro!'c. Be ~ ·lo n i l o . . cotHTf' to" con ' ·o!J jc ti,·o" ( Pa!i lia rol. Ademá:'. puP d e intf'n-cnir llll :t con,; i dc:-aciún l t i~ t ór i ca . como la
!le P a¡! li ar o. opue;;ta a la co ncepció n i!:f' nc r almenle :' Ín crónica d e la
m :1yoría de l o,- e,-tndioso ,_; , ,- l o• ,-a r io" punt o• de ,.¡,_Id pu erlen romhi nar~c. awci cíl]{lo~e en la caracl e r iz:Jeión de hb co ncepto,;; a ddinir.
H oponii·nd o,;;c. plan o" n o corrclaii\-os 1 ac tiYid ad sistt&gt;ma 1. A sí, por
ej .. e l carác ter •o t·ia l interviene e n ca!'i todas l as definiciones. p ero.
mientras 1m os p oco s e,;;t udioso,;; encncn! r an e~e cará cte r social e n el
mismo indiYi&lt;l!to y en s us actos 1 Je;;ppr·sen , GanEn er. Pa¡!liaro. Üitol,
ot ros considera n 1111 in di,·idno ab,;tracto. a-ocia!. opuc;;to a l a colcf· ti ,·idarl y no el emen to de la mis111a y coor di n a do con ella .
Se J1 e¡!a de est a manera a atrilmi r di,; tin tas ex ten sion es . a Ycces
cont r adicto r ias. a los do:' conceptos. El habla es para ;:; [ ~·:r!nos el impu lso hacia la expresión (Sechcha~- e. Rrondall, para ot r os se i den i ifica con el a r·to lin giiísti co ( J csper~en . Ganl i ner 1 o con la produc ción de e:'e acto 1 Palmer. Bcrtoni); o comp rendf' t Oll o.• lo~ ac to ~
l ingiiísticos intliYidnalc•. ,oohre to1lo en cuanto Yitalc;; . afe e! ÍYo-nJliti Yos (Rally) o en cuanto no ~istcmáticos 1 Pf'nttilii l : o e;; el aspecto
liiatcrial ~, .psíquico de c~os mismo,; acto,;; y para otro• t oda..-ía e s lo
mi smo fJUC accryo o u;;o lin¡!iiístico i111li,·idual 1 J es pcrsen i. o se identifica con e l aspecto cada yez JHICYO f' in,~dito de ]o;; aclo,. lin!-! iií,_;t icos.
Ln lengua , por otro laflo. es la condición qu e hace posib le e l hablar.
C:' el "producto'' del hablar como t aL o el mi~1110 ''pro1l ueto" con •i derado si,-te nHíticall!entc; es para al!-!unos el aceiTO lin g:ii ístico indi' iclual y para otros el llamado acetTo l in¡,o:iiístico ,.ocial: f'~ el sistema
&lt;Jh:;;t r aclo que !!obicn1a el ltalJiar. o e ,.; lo P; piritwll del l en~naje
opuesto a lo materiaL lo Yirlual opuesto a lo conl'reto: es suma, o
r·ualquier sllma, de ac to ~ lin¡!iií~tico ,_; 1 cf. PorzÍ;!. o l as ·colecciones

-- ]31 -

�d e mal c riar d e qu e h ahla Ga nlin e r ), o ~ i ;: t e ma de ac lo5 Jin ¡Iiií;:ticos.
o el s i~t e ma d e norma 5 ~- eo m ·e n e io nes qu e ~o bi e rn a e l hablar , r¡u e
~e aplica e n lo;: ado~ lin g:i ií;; ti co5 co nc re tos. Por Jo lanlo , IPn guo ~­
habla apare ce n como conccptos d e cx te n;; ión ,-ar iahl e: lo que e~
l en gua e n tilla conce pci ó n e~ hrtbla o, por lo m e no5, es e n parte habla
e n o tra s conce p c io nc;;, ~ - ,-ice ,·e r5a: ~- e n ca da una rl e l a,: co n cc pc io J :e~ par iir ul a re, apa rccP n in c ,· it a bl e~ in co her e n c ia~ 111 a;; o meno;:
gn.l\ · e~.

Micntra s la ;: di ;:c re pancia;: d c pcnden fundaJIJ e nt a lm e lltC d e la
d!,·e rsirl a d d e los punt O:' rl e ,·i;: la a d o ptad os, la s incoh erc n C" i a~ :'e d e J.cn a u na se ri e d e razon es 111ás íntimas ~ qu e conci e rn e n . por llll
b d o. a l p la nt e amiento ~·· por otro. a l fondo mi i' IIIO d e l pro bl e ma :
] 1 e l h ee ho d e qtw ]a ;: di st in cione;; se es tabl ece n e n un le n gu aje ¡¡[¡ ,. .
&lt;ra c to, ap r ioríst icamcnt e eonr c hid o co mo e ntidad oq.ránica qu e sc
man ife5 taría en ,·ario;: plan o;:: :2) la te nd e nc ia a co ns id e rar !a lengua
~: e l habla CO liJ O d o;: rca lirl ad cs allt Ó noJIJa ~, cO III O d o;; compon r nt e;;
d e l lengua j e: 3 1 la in .• nfici c n c ia Ini :' ma d e l a di co :oiiiÍa . qu e. o no
a¡..':o ta la co mplcja t·ealidad d e l lenguaje, o d e be ncce5 ariamrntc auna r
aspec~o s h e te1· o~é n e o s hajo nn mi , m o r ó tul o: -~ ) la int e rfe renci a e ntrc
] o;; ,·a rios punt os rl e Yi~ta, co n co n;:en¡e nt e opo5 ic ió n e;; tahl ec ida e ntrc
¡&gt;!ano;: n o-corrc latiyo;;: S 1 el h cc h o el e con;: id e rar:'e e qu i,·a le n tc;:. rl esdc c l punto d e Yi sta d e la e xten s ión. conceptos como ' ·a ce n ·o lin¡.;' ÜÍ;: ti eo ''. " aspec to social d e l l e n ¡! uaje ", "s iste n1a " . "~ i;:t c ma fun c ioJca l" i lo c ual. na turalm e nt e. eo n ~ ti t u~- e corolario d e -1·1.
A h ora , d e l a n ;il i s i ~ y d e la crítica d e la s ,·a ri as d oc tr ina s cxptw,; ta .•. h e m o~ rl e dn c ido qt.le : 1 1 d e nna m a ne ra concret a e l lc n¡!uaj c
ex i,- te ;:ó lo ~- exclu,-iYa lne nt e co mo h abla r, como a ct i,·idad lin :.riií:' t ica:
:2 1 ll'ngua ~· habla no p11 e den se r rcalidarl e,- autónoma , Y ne tam c nl e
se parab les. dacio que, por 1111 la do. el habla e" realiz ación cl e la !!'ngua ~- , por otro lado. la le n gtw cs co ndici ó n d e l !tabla , ;:e con"titu~· e
,-o!J re l a ha ~e del h a bla Y ~e rna nifi cs la con c rcta me n le sólo cn c l
hahla: 31 l o~ rótulo;: ha jo lo ,- c ual e~ se di:' t rillll\ e la realidad d e l
Je n ¡! uaj e pn ede n multipli can;c. se¡! Ún los pnntos de Yi;;ta ~- lo,: crit eri os adoptados: -l-1 la ma~- o r ía d e la s Ycce,- la s opo;;icio nes q uc ,,,
(·s ta lll e cen ;:ó lo con,-ti tu~- e n ca rac lc ri zacio nes e intcrprc taci onc, d e
l :na opo;; ic ión funrlanJ e ntal e n t re virt ual ~ - real, abst ral'lo y conrr f'/ o
( s is te m a - realizac ión 1: 51 lo;: ,·ario:.: con ce pt o;; a que se da el n oml n·c
cle le n¡! ua ¡'·a('e n -o l in¡!iiístico·'. ' ·u:'o ]in ¡!ÜÍ:.:t ico d e tina co n1unicl ad ...
" si;; te m a fnn c io nal ", e tc.) n o son e quiv;d entes, po rqn c rcprc:;e nta n
cli,.tintos tip oo ~- di " tinto;; ¡!raclo;: d e a iL•tra ceión.
Co ns id era m o;:, por lo tanto. qu e una do c trina co h e re nt e y reali sta ace rca d e las di s tinc iones a lw cer :&lt;e e n el lrn¡waj c deh e r ú fundarse en los s ig ui e nt e,: prin c ipio;: :
l )
las eYe ntnal c;: dis tincion e;: y opo,iciones d e be n e:&lt; tahl cce r;:e
c n prÍni CI' 111 ¡!&lt;1 1' en la re ¡didad co iwrcla d e l le n ~ naj c. o ~c a e n e l
h a 111 ar:
2 1 a l hablar &lt;·o ¡n o tal no •e le pu e d e oponcr com o r e alidad di,:! inl a la ll' n gurt , d acio qu e C.:·s ta es tá p re;;e nt e e n el h ab lar m ii'lll O y

-· ]3:2

�;;e manifiesta concretamente e n lo~ actos lingiiísticos; los término,.
cc•mo fpngua y habla no designan secciones autónomas y ni siqui e ra
"maneras de presentarse de la l engua " sino más bien distintos puntos d e vista, o se a manera s rl e encarar el fe nómeno lingiiístico, di,;tintos ¡rrados de formalización d e la mi sma r e alidad objetiva;
3) adoptado el criterio de los distintos grados de ab stracción ,
habrá que r econocer y nombrar las dife t·en ciaciones qu e se des ta ca ren, s in tratar de red11cirla s a los mold es d e la famo sa di cotomía;
41 el plano en qu e hay fJU e ha cer la s di stinciones e; e] phno
el e la "co nformación " d el l e nguaj e, el plano e n qu e se co ns idera cómo
H" manifi es ta e,;e fenómeno , y no el plano de sn esencia, d e s u r ealidad inti"Íni'eca , qu e es un plano de unificación y síntesis, no d e rlife•·e nciación y análisis; el punto d e vista d e las det e rmina cion es e;d e rna s d el le n¡ruaje se co nsid erará e n seg:nndo té rmino, como cara cte rización ult erior de lo establ ecido en e l plano ant e di cho : se com!derará particularmente la determina ción indiYi&lt;hw-colectiYidad 1 uno 111ucho.• l y no la s determinaciones fí si cas y púqui cas 1e n cnyo ca mp o
no se es tahlecen r el&lt;~ c ioneo; múltiples d e l tipo d e la s que nos int e resa n, s ino otras. ei'tric ta uJ e n te binarias, re la cion es generale,; de fonna
y co nt e nido: sonido signifi ca do, mat e rial - inmat e rial, articulació n -- impulso expres iYo ) : p ero el e le m e nto socia l se co mproba rá
e n e l mi;; mo hablar indi1·idual, ahanrlonándose toda ficticia oposición
e ntre un " indi,·idno asocial" y nn a "socie dad ex tTaindiYidual";
51 algunos d e los co n ce p i o ~ co n que se iden tifica la " lc n g••a "'
q ue dan e limin ados de n ne;;t ra considcraeión p or lo c~ t a hlc ci ol o en
('J 1; a:' Í, e l co ncepto de "aeerYo lin giiís ti co''. flll e es nn .-:onct&gt;pto P"i •·ológico y. por l o tanto, pertenece a la p ~ icolo¡rí a d e l le n gua j e más
hicn que a la lin giií,-ti ea propiam e nte di cha: pe ro, aun entre concepto' pfectiq mwnt c l i n ~i ií,.:tico,.: , como "w,o lin g:iiísti co d e una comunidad" y ' \ i,- tema fun cio n a l" ha~ un a neta diferencia de pl:mo
al,st ra ctiYo: ju,.:tamente, la di st i nl' ión qu e cntenden10s co;t,,hlccer entre
i! Or/11 fl y si S 1P 111 (1.
3. Cna SC).!u nd a se ri e de wg:cren c i a~ acerca d e la posib ilid a(l '
Heee,.:idarl d e di ,.ti n!! nir entre 11ornw ~, siste ma, como acerca del lut,!·ar
donde h a ~· que e~ta bl ceer la di,.:tinción , no" ha llegado de la fuent e
misma de la opo,.:ición fundan1ental e ntre le n gua y habla, eo; d e cir,
.lel Curso d e de Saus,.ure. E l ex trao rdi na rio libro p Ó,otnmo del maestro gi n elHi no co nti e ne. también baj o este a,;pecto. preciosas ide:1~ e
i11tuicioncs s usce p tibl es de desa rr ol lo - en se n t id o po;;it iYo o negativo--, así como co nti ene e l em hrión y sem ill a de tantas doctrina " y
a ctitudes de la lin!!'iiística actual. En efec to. co m o se h ah rá Yi sto por
hs notas, ca:o;i todos los enun ciados ace r ca de le11gua y habla repre~P ntan paráfrasis. d esa rr oll os o int erpretac iones, a n1 en1Hlo llnil atc·
rales, d e pun tos de Yista sa ns,; ureanos. ConYi cnc, por l o tanto, voh e r
a la obra d e d e Satlssure, p ara en contra r el o ri g:en tle l as dificult ades, contra dicc ion es e incoherencias seiia lada s e n dichos e n un c iados.
eomo tambi én para halla r eyen tua] c,; s u¡rer encia s en Yi,.:ta d e una solu ción n1 ús ace ptable de l problema.

-· 133

�\~ ar i o~ crítiro . . . t"ntrt' IJtru . . Sc·hnrh,udt ~ H.o{!~er. han ;-.c ilalado eon tradictio) punlo .... o .. l·uro:- e n Ja nti~uta co n&lt;·c p cjón de tl e
~:aU · ;:, Ul't' ( 1 1. Ahora . que f'll ~ 1 Curso h a ~· a una rnultitu d de ... u gc re
n ..: ia::; s u.,.cep ·

nc::;. ine o hc rrncia . . . Ja~uru ....

tibi e;

de

dc,arrolln,

•·nnlrad i&lt;'turi" ' no , parere e\· id&lt;&gt;n le v dcmo .- tra do. Pero
inf,~rir d e c iJo una fundaurenlal i1H'~h e rcncia de la floe lrina 'nuo, nr ra n a. puc, to qu e . , i e, venl acl qu&lt;' 'a llllll'ha- te; i, d e l ma
e&lt;lr o
g in e h rin o pu e d e n oponcr~e antít c ·d ;:, d cd u eida~ t~t' :--11 mi:--ma obra ,. t a rnhi~·n
e.,
,·erda d qu e a la - in terpreltl&lt;·ion e- unilaterak , ' ,.,,nlrad in oria, p ue d e n opo
n er.-e
intcrprei&lt;H'j nne... l'o h e r e nt e~, tná .' or¡ran~t ·a~
~- objeti' antcnt e
m a~
ju . . tifieada :O.
r·o mo Jo ha nt n -.trado re t·ientcntcntt· J-ff!nri F'rci . en ~u re:-puc :--ta a I'
Íer tas f'n t rra ...
d e E. /Juy.&lt;sens 1"1. J., , qu e. , í, hay que admitir e, que la co ne eprió n ,]e
tl e
~a ll ~:-. u re oft·,-.ce di fit' n lt a d c~ d e Íll tf"rp re ta t' iÓn ; qu e
por la:- llli:--nw :;: ¡ ·on dicionP ~
1l( : · · apunte~ de rla ~e-- e n qu e ~e puidit'Ó :--u o ln·a-- ntut'ho ., punto
s quedan e n
e lla o&gt;r ur o,. " in • ufi ricnleii if' n te clal,oradn .-, o no l•i e n fund adoo ; que •·iert:h
,.,]u, ionc ' ,e en.· u en lra n e n ;o u libro 5Ó i o e, J,ozada-. o apena ,; aludida
,, y
cie rt a s d ificultad e . . &lt;~ p :tr et· e n toda, Ía n o pe rf el'l :llnc nt e r e~uc lt a~ ~ que
. ha.io ni U·
ch o s a;pec l o,. d e :-iau , ur e, •·nmo p e n , ador li ga d o en parl &lt;' a la m e ntalida.J
tl e
, u ,; ¡,oca, 5e queda e n la 111Íl a d d e l ¡·amin o por él mi , mo a hi e !'lo. Qu izá s
ju;ta·
l!l e nt e por e~ t o ~e d c:-- t·u h ra .... ,, 5U !ihr o -- ~~o n :o oh ~ t·na Bühl f'r ! ::¡
al go nur,·o
ct:da y ez que ;e yu eh e a ,... n ,u lt a rl o .
no

nos atre,·er íanro ... a

¿C uál , ,~ la opo,;ición fu n dantenta l de de Sausstn·P? El h abla
( pa r ol e 1 ~e id e n t ifica e Yitl Pn temc n tc para é l con la ac ti,·idad lin ¡.:tll st ica co n cre ta o. pot· lo rnc n os, co n ;! ra n pa r te de e ll a: p, " fo n ación' ' . "ej ec uc ió n fl p la,; imá¡!CJH's act't,; tica,;''. mús . toda la '· act i,·idad
,1e[ su jc:o ltahla nt c' ' : e;: " la p art e in di,·id ua l del l Pn ¡r naje". " l o qu c
, ~ acceso ri o y ut&lt;Í,; o men o;; a ccid c nt al'·. una rca li dad ps ico-[í:; iea f!U C
.-~ opo ne a la real idad puramP n te p síqu ica de la len¡rua: Pi' " l a ,qr
ma
dr todo l o q ue las ~entes dicen .. ,- ro mp re mk "eomhinac ione• ill(]¡.
'· idual c,. depentl ie nlPs d e la ,·ol11ntad de lo5 lt ahlante,; " y " act o~ de
f, lllaei ó n Í,!!:tt a lnw n te \'o]un ta rio• , JI C('f'~ arÍO :' para cjccul:tr tal e:' COlll·
l• ín a cion&lt;:&lt;·. '\o h:1Y e n C'lb " nad a rlc co lccti,·o". "" "" ma nife,; tari o n c~ so n indi,·idt :a le;; Y PIO III Pn tánC'a"., 1 1 1.
Ya Ye rpmo• p ro nto r¡uc Ci'P ro n cepto del l1ahl a r '' no coiPc l i,·o.
in di ,·id ual, an·idPn t:tl \' momen tá neo" t·esulta. a la luz d e la mi sma
doct r ina de d e Satl:'" lll:e. unilateral e in ,.ufic ic n te. P e ro ro n.• id e rPmo •
a n tes ,;¡, con ce p to dP l en ,!.!;llfl. En realidad . ,;e pued e n di .- t i n~uir cn dP
~\tll~~ lll' ~ no 1111 0 ~ i!l o tr c~ con r·e-pio..; df\ !e :~ g t:f!: a l acer,· o li n ~·iií~
1i co:
l• 1 in s litn r iún , oc Í;l l: e 1 ;; i~t Pma funcional.
a 1 I.a l enp.u u P- l! ll &lt;t rP n1 idad i'"Íq11iea qu e t'0!'1)&gt; re nck ;; i ~n if i­
cado• (' in u'i¡!e n e.- aní•tic a, 1:,1. ei' "un ,i,.tPnta p:ra nta!ic:d Yirt u alnt e ntc cx i,-te n tp P ll c:ula t·cre in·o. n. rná;; Pxal'la nw n'.L en !o.- cPrehro- rk
un eonjtlll!O rJ ,.. indi,·itluo• .. 1"1 : c• "11n a :'t rn w .le aruií• triones tl cpo•il arla;; e n ra d a cf' rPh ro. 1 ~ 1 :;,. :1 Ineno:' r·omo un diec;onari o f'tl\·o,
11)
, .. C. :\¡.:~uo~I
Ob. ri t .. pp. l !~ y .-ig-. U. tamhié n 1\:..
Ob. rit .. pp . 17-20 y 62 \' -i g,. ' .\. PE'.TT!t.'\ - Con: . r· it .. 1'· ].)7.
(~)

~- Ul' L'.

Hr:'\ HJ f"H EI

'.ílll ..:.·q¡re

rnntrC'

9, Cinch ra. 1950.

l:l¡

('l
1''1
1''1

K_. Bl.i!!. ER - Oh. cit .. p. 1 ~­
C /"C. pp. S7·5'J ~ ():1-f•~ .
Cf"G. pp . 5R·S 1i .
c tr; . p . ....

SniiS"!Ir (' "!.

C:1hicr:--

Ri.l!t. ~: l: ·-

Fe nlinantl flp Sau:--·

•

�ejempla re;, idéntico,;. fu e ra n r e par tido, entre lo:' .. iru]j,~iduo,:' 1 1).
La lcnl-!ua "e,; el conjunto de h á bitos li n;!iií~l ieo,; lf U C permilen a un
s u jeto comprend er ,. ha &lt;·cr•e co mpre ndrr .. 1 e 1 r ··Ja" a:'ociaciones r a tíficaola,. por el coH~Pn i' n colec li,·o, ~- &lt; · n~~ o co nj u n to ('Otl ~ titure la lenp: ua , ;;on realid mle:; que tienen ,; u a,;i e nto cn e l cerebro' ' 1"1 .
h 1 Pero e'a realidad púqui ('a c., para de S au s~ urc. al mi smo
t ie mpo, una r e alidad ~ oci"l. un '· prorl!! do-' o ··¡n, titn(' ión .• ocia l'', como
~a h ahía so"teni d o IT'l1i lne \·, porque la l e n).': ua no está completa en
JlÍll !-!Ú n indi,~ iduo , " no exist e perfectamente má,; qu e en la ma~a"
(·11: e,; '·a la Ycz ttn producto social de l a f acultad del l e n l-!uaje y un
C(ln junlo 1k ('OllH'n cione:; nrre:'arias ad opt a d as por el nwrpo social
para permitir el eje r eic io de r,;a facultad e n l o:' intli,·icluo,:- 1 ·' 1: e :•
" prorl uc to soci al d epo;;ita 1lo en el rerehro &lt;le ca rl a uno'' 1'; l. ··]a
J&gt; .1 rte social d e l l eng u a j e. exterior al individ uo, que por ;; Í Eolo no
l'u ede ni crea r la 11i mo tlifica rla: n o exi,;te má s que en YÍr ll lfl de una
to p ecie de cont rato establecido e ntre los mie mbro:' de u na conm nirlad" ( 7 1.
e ) li la" l o important e es. ;;oln·e todo_ qu e esa rea lidad es 1111 :J
realid a d ,-i ,o te !ll ál i ca ,. h1n c i0n ::J I. La ]en ;r na -- ,. r~,;to ya !lOS par~' c f'
indepen dien te de 'u re a li rlad p • íq ui ca ~- dP ;;11 ol Pt&lt;:&gt; r n¡ i rució n 'ocia le' p:Jra ole Sa us,;11rt' '· un •ist cma d e !'Íp1os d is tintos qu e corre,ponrlcn
a idem; di ,- tintas" " l. e,- un "có di !-!o" ( ~ 1, un siste ma en el qu e "sólo
es esencial la unión del se ntirlo y de la im:Jp:c n a c ústica" 1 10 l. La
kn¡rua , como r ealidad p SÍrjuic:J, e" para de Saw•,ure ''un obje !n de
n a tural eza co nc re ta" ( ll ) . pero ese último conc e pto. eminenteutent P
funcional, 'lo lleYa mur .l e jos rle todo lo qne ¡mede ll a m arse r·o ncre to. En efe cto, :Js Í concehida. la len;rua "es una .forma, no tilia .' II Struz c ia" ( l e l. e• nn "ju c;ro rl c oposic io n e;:-: 'lo único esen c ial C'JJ C'lla
e" que un ,-il-!no no se confunda con o tros' (n 1; "e n la lenp:un n o hay
más q ue diferencias'' 1 14 ) : "1111 ;; i.-t e ma linp:iiístico f' s nna se1·i e de rliJerenci&lt;:~s de so n id o,; comhi n a olo,. con un a serie de rlil'crenci:Js d e
irleas" 1 1·' 1 y ''cn un esta rlo •l e l c n;_:11a todo •e hasa en re laciones" (ll;).
Esos t res co ncepto-. co rre,;po ndi e ntes a tr e;; oposH·rone,; 1 reali dad psi co -fisi ca - r eal i1la d psíquiea. aspec to inrl i,·irlual - aspecto so1

111
12 )
1: : ¡
( ·1 ¡
( ~. 1
( G)
( 7)
1 R)
(D )
( l O)

(1 1 )
( 12)
1 1::¡
( 14 1
( 1.&gt; )

( 1' ' 1

r: LG.

1'· 6~ .

CLC . 1'· lll.

cr.G.
c r.c.

p. S9.

p. S7.

CLC . )l . S I.
CI.G. ]J . íl.
C LG. p. SiL
C!.G. p. ~ 3 .
Cf.G. p. 51 .

cr.c.

pp. ;)8 ..)'!.

CL G .
C T.G .
CLG.
C /,G.
CLG .

p. 20().
p. 202.
p. 20 3.
p. 20 :) .
p. ~ ()~

cr.c. p.

SCJ .

-- 13 5

~

�ucto ve rbal, A fJ 1fe nó m e no ,- uhj e ti,·o 1 y forma lin giiísti ca , F 1f enóm e·
no int e r suhj e tivo 1;
- d esd e el punto d e Yi sta del ~ rarlo d e formalización: l J en el
plano indi,·idual: arc ión VP rbal 1fe n ó men o co nc re to 1 ~· ac to verbal
e n el plan o int er irHli,·idu a l: producto lin giiís1 e ntidad formal J ; 21
tico 1 fe n ó m e no conne to 1 ~- fo rma lin giií stica 1e ntidad fo rm al '·
O ~ea. e l , igui e nt c c~ qu e ma:

a

J

¡,

1

I

II

A

p

AfJ

F

1

1

En r e alidad Biild e r no s upe ra aqt~í la rli co to rní a ~aussureana ;; tno
,im pl e m e nt e la co mbina - - ~- es to r e~ ult a s um amente prO\·ec h osoeo n la o tra . dicotornía famo sa. la es tab lec id a po r Hurnb o ldt : l' n é rgeia
( T iitigl&gt;rit ) ~- 1&gt;rgo n ( lre rk ) 1 1 1.
En efecto , la di stin c ió n fundan1 ental d e d e Sa uss urc ~e cs tah l ece,
&lt;" 11111 0 ,- i mo ~ 13er. co nce pt o d e " len¡wa'· l. e n t n' con cr eto ~- abst ra ct o
o fo rllutf 1 id eal. fun c io nal !, ~- es to a pesa r d e l a af irm ación se;_!Ún
h c ual ta mbi é n la lc n;.r ua ;;c ría "concreta'' 1pro b a bl e m e nte. te nrlría noos fJU e t rad uc ir co n " re a l") . P 11 e,.: para d e Sa uss ure es habla 1 ¡)(/·
role ) tanto la acc ió n indiYiclu a ] m o tn e nt ánea 1S prechhandlun g),
cot no d produ c' o a,.: is tc ntá t ico d e una H' ri e d e talc,- ac&lt;· io nes 1c f. l a
l "' ... 1:!11 . es de c ir,
1"
l'
f ó rnnda ,.: au ,.:su rc ana 1k l h a ld a: l
lo q ue Bii lde r ll an 1a S ¡Jrrwl11cerk: e;;. e n catnbio, ll'ngua ( la ngul' 1 el
,i ,.: tema de fo rrnas lin ;.riiís tica ,; ( S pra chgt&gt;bildl': d . ,: u fórmu la: ]
J . . = I 1:: 1 l. co m o d e b::-ría ,.:e r lt cc lt o d e l e n ~ ua . por ~u
J
l
&lt;·::rú cter fo r mal. lo qu e Bi illl c r ll a ma S ¡Jrec lwkt. Es d ec ir qu e l a opo, ic iún rl e rl e Sa ussu rc se estab lece f undam e nt a lm e nt e e n e l sentido
de la ,-ecciú n ho r izo nt al d e l e,- qu e rll a d e Bii ltl c r.
La dútinci ó n d e flt tlltiJO Jdt ~e e~ta hl ecT .. e n camltio. e ntre in di1· irlual e in 1erindi1"idual, cnt re ac ti v idad y ¡¡rodu r to. Para ~j se ría
1'1/ Prgeia l ito~~ &lt;h·íanto,: lw hla 1 lo que Biiltl e r ll a nt a Sp r Pc hh an dlun g
~ - S ¡n·e f"hah-t : ~c rí a 1;r¡:on !le ngua 1 lo qu e Biiltl c r llam a S ¡Jrac hr re r hSprac h gl'bilde 1·1 1. E~ d ce ir qu e la oposic ión ltut11h o ldt iana !'e esta -

+

+

+

+

+ +

La utili dad ,. la nntaiJ ie agudeza d e e, ta eo •nhinarión de punto s d e
eorn e nl' e una ,·ez mÚ 5' d e q ue e l t·a nli no para ll e~a r a un a teoría
o·o h e re nt e d el l e n g uaj e e, e l e- o·ng id o po r Biihl e r. e- d eo· ir, í' l que i'al e de b
lalw r e m pirira 1 y teór iea 1 de lo, lin giii st&lt;l, rOb. cit .. Prefat· io. p. 11. y f]U e
toda te or ía d e ' i ntiLI aco·ro·a d e l le n gu aje deheriÍ t o m ar eo m o l.:, ,e la g ran ohrn
dP 13iihl e r. t" UYa dol"lrin a nere, ita indud a hl eme nt l' m tdtipl ei' ro rrcer io ne• y pre·
,e nt a to da,·ia mu eha , zo na , o~r ur a&gt;, p e ro qu e ha ton1d o prú l"lira m en te todo•
lo, punto, fundan 1e nt ale, , f]ue rcpre-e nta p ] """ or e-f uerzo d e ~i- t e m a ti z;Jt" Í Ón
qll&lt;' 'e h a,·a h ed10 h a- ta ahora e n la mat e ri a.
¡:!¡ C L G, p . 65 .
¡:q lhid.
E l IH'd1 o d e que Bi.ihl e r e mpl ee el pre fij o id e S p rec h - 1 d e spr ech en .
1 4¡
h:d tlar 1 para lo, térm ino, qu e ,e refierPn al a.pel"lo ,: uhj e ti,·o v e mpl ee. e n
eamb io . ."Íf;rllch- I S¡¡mch e. len¡!lla 1 pa r a lo,: que ;e r ef iere n al aspe ct o int er111

'i :- ta

n o.-:

~~

l 3í -

�lt!ece Ü! rHiarn e ntahn e n ie en el ,cntido d e la
que nra dc Biildcr.

~ClTÍÓn

\ e r·ti ('a l dcl c, .

La,; tlo, opo&gt;i('ionc .- .• c , itúan . pu e,. de la ,i l! uicn!P nrarr c ra:
ind i,·idu al
oubjctiYo

··pxt rai n• 1i\·id u a¡-·

intcrouhje ti ,·o

[1('('1011

concrclo
formal

,·er lw l

p r oducto
lin l!iií,;t ico

acto
YP rha l

Io_~-~-~~~

linprr ;;trca

--------~,-------

E "\ ¡:~ H. GE l -\

' p \HOLE

-+

1

__

L

de

\~G l -F

Sau-- ur c

ÉR(;o::-,

1

+

Jlunr holdt
Bii lr le r p a rccc e nte nd e r· q rr c ."C'I!LIII de Sa u ~:; ur e la ¡m role c·orrc.; p o nd e rí a ~ó l o a la acció 11 ·ver ba l 1cf. la int e rp reta c ión tlc ] espcr,;r n 1:
per o la fó nrwla rn i ~ n ra tl e l a ¡¡r¡r o !e (l a d a por e l m ae~t r o gi rr c h r in o
i ndica q ue e l l a con tie ne t a m lJiC.:·n el p rod uct o li ll l! ii Ísl ico . El c,q ue m a
de la opo5ic iú n .;au5,;u re a n a d eh c rí a ~e r p or co n, iguie n te:

PAROLE
acc ió n Ye rh al

p ro du c to lin g iií- 1ico

a c to ,·e rh a l

forma li ngiií,-ti c a
LA~C t - E

Pe ro de Sa uss ure ag re¡_(a a ,u opo,iciún fu n da mc nt &lt;d 1 t·oncrc lo -ahs tra!'to 1 u n a dü tin ci ó n :-cc um la ri a ind iY id ua l -- ;:oc ial 1c;; de c ir, in d isi dual -- in te rin tl i, itl ua l l . elim i nando d e la "le u ~u ,r " torio lo que
110 es "forma l in ¡!iií:; t ica" ( cnti dafl ah ~ t rncta. funcio
n al. in tcr,;uhjcti Ya ), o sea ta n to l o c¡uc es acció n indi Yi dua l conc reta ~- rnomentá nc a
(acción ,·crhal 1 ~- el r espec li ,·o r esu l tad o asi ~ temú t i c o 1 producto 1i ng iiís ti col, CO! II O Jo qu e es forma l. p e ro &lt;!l rni snro t it'm po •u h je ti,·o
( acto Yc rl 1al l. Con c,o. ,u es qu e ma •e \uehc:
, , (,j e li H &gt;, par.-·n· i n dira r una ar e p1:11·ión Ílllp!i,·ita dP !.1 opo-it·ión d•' H u llll,ol
ril .
a pc ~ ar de que

:--ti

r•)llreptn de '' len g: u a" roi n r itl e ron f'l d e (1,,. ~nu, ... nrc ( ~ i ~t ~nta

de fon na:=: lingüí~t i t· : l:&gt;l. En tt:rm ino . . ~~a LL.... ur e&lt;l llO~ habría qu e deci r 1n:t ., bi en:
S¡, rechakt 1arto de h alda 1 ,. S¡; rerlu cf'rk 1 prMlu.-t• J dl' (,., !, la': S¡,ra chukt 1 ar·ta
de J.... ng ua 1 ·~ ·"'¡nach {!c !Jilrl&lt;&gt; ~fo rma lin :I ii í:-tira l.

- !38 -

�PAH.OLE
;IO ' t'l O 11

product o

Ycrlra 1

li nl!ii Í:-t ico
•••• 1

forllla

acto
,·nhal

lin 1:!i i í~t

1

---¡+
1

ica

1

1

+

L\:\C l E

Ademá~ . Í!! n ora ca~ i co nol ante111e nt e !o lJII C e n la acti,·idatl li ng:iií,; ti ca indi,· id ua l c;: fo r rnal (ac!o n •r hal l. oponÍC' nd o por lo l::mlo
acción Yerha l - pro du!"l o lin 1:! iií:; ti co (ha bla ) a .•i ;:ter n a d c forma~ ! int! i i í ~ t i f'a~

1

Í e n guu):

PARO LE

]ll"Orlli(~

acf'i ó n
Yerba !

li np:iií::tico

1

for~na
l in1:!i i í ~tit · a

L-\ l\"GUE
Fi n al111 e nt e. de,.p ut'" de 1iada la fórmula de l !rabia, d e ja d e lado

b ¡Ja ro/e co m o pro1lu c to Jin¡!iií,; t ico ~- opo ne no rmal me nt e la fo rm a
1in¡!ÍÍÍi'I Íca ú n ica nJ e n tc a la a cc ión \·cr bal. S u I'U III "f' JI CÍÓn podr·ía. por
con~ig: ui e nt c . e;:c¡u c matizar,.f' de e;: t a manera:

PA H. OLE

A

C

aC'C'IUI1
,·e r ha 1

B
forrna
1i ll¡!Íi j,.¡ iea

~

D

LA:\GPE

Aho ra. C'' c ,·idente qu e. en e,;te últin10 c,.;quc1 n a, la di;:tirwión
]• tr cde c5tab leccr,;e tanto en el ,;e n t ido de l a líll(•a fundarnental A -B
( concre t o - a hf'tra c tol. como en el i'Cnt ido de la linea sec undaria
C-D ( indiYidual -- ,:oc ia!. enérgeia - h-go11 l . E;:o exp li ca por q u é, en
la co n cepción ;:al'"" '"·eana. la " lc n!!u a" a p are 1·c tan dc;:lip:ada del " ha-

-- 1:\Y -

�h la ", a p esa r d e Ja af irm ada int e rd e pe nd e nc ia 1 1 1 l la r·ela c ión
se establece a tran:;s de l '·ac to ' e rbal ", qu e falta e n el esqu e ma
1, como
'amhién por qn é d e Sauss ur·e id e ntifica l o concreto y asiste máti
co con
Jo indi vidual, y lo formal y s iste nrátiro co n lo socia l, y por qu
é muc hos f' s tudio ~ os han co ns id era do la oposició n sa uss urea na id é
nti ca a
1a d e Humbo ldt lco mo lo es ~ó l o en el se ntido d e la lín ea C-D l
(~l.
E l último esquem a clernu es tra la co here nc ia de las id eas más
(·o nstant es e n de Saussur e: eYid e nte nr ente, a la langue concebi da
como
( n tid ad ge neral , idea l, aiJst r·acta, e xtraindiY icluaJ , puede o ponérse
le
diam e tralm e nte ;:ólo una ¡wr-nff, concebi da como mom e n tánea
y oca ~ ional, mate rial , co ncre ta, indi,·idu ai. Pero el mi
smo esqu e ma indi ca
a la ,·ez las fallas de una di co :omía tan ne ta ~· rí¡!ida , qu e qu Pda
le jos
de compre nder y agota r toda la rea lidad de l le ntruaj e.
La primera in :' ufi cie ncia e;: tá e n la id e ntificac ión ini c ial e ntre
indiv idual v concre to, soc ial y formal 1fun c ional l . En efecto
.. el es(¡ ue ma má s. co mpl e to imagin; rlo po r Biih lcr pone e n e ,·iden
c ia r¡u e
la opos ic ión no es tan ne ta, pnc;:to qtH' l os fenóme nos conc-reto
s puedrn co ns id e rarse co mo desli ¡Htdos del s uj e to o int e rs ubj et i,·os.
es cl el'ir, co m o "s ociale ~ · , e n la tennino lotría ~a u ss ur ca na 1 produ
cto ling üísti co 1, aú co mo. po r otra part e. los fe nómeno s s uhj e tiYo;;
pu e d en
co nsid e rarse en un plano ;: uper ior de formaliz ación 1 aetos Ye
rhal cs).
Por· eso, si se afirma qu e es " leng ua" ' lo qu e se co n,. id e r a desli¡!ado d e l s uj eto, hay que admit ir que el " product o lintriiíst ico"
es tan
'·cxtrain dividua l " co rn o la ' ·f o rm a lingüísti ca"'. En efec to. 1
l
·1.
co ntimía :' Íg: nifi cando acto individu al
acto indi,·iflu a l
acto intlividna l .. . , es derir. qu e no es al!,!O " má s soc ial '' que e l ,i mple
p rod ucto lintriiísti co i l
l'
·· 1. ;;ó lo qu e. en hrtrar de se r hec ho
co ncre to
h ec h o concreto
hecho co nc rc!o. e;; fo rrn a
forma
forma, o sea a;: pedo conu'111
a:'pccto co mún
a;;pec 'o co mún.
eso c.;; isoglosa. Se rnanifi e;; ta aq uí un co nfli c to entre el punto
de vi sta
'oc ia l Y e l pun to d e Yi sla formal. pue;;. ,¡ lo qu e c-;; ' ·;;oc ia]'" es
frlll f! IH',

+ +
+

+

+

+

+

1 11

+ ]
+

+

+

+

C LG . p. 6-1.

1:! t
.. \
l uo~a: ,u

p e:,ar

de

tod o.

la

di;'ltin('ÍÓn

fué ,

t·o nto

e~

... a h id o.

:- umatnent e

fru r·

important ·ia. aun r uand o no lll\ ic,c ,ól idu , funrlam enlo, te órieo,_
p O·
drín clcrn o:-:trars(' pra p:rnútit·ani en te. po r la in1portan da de
l o~ r c~ ultacl o~ a qu e
ha ll ent d o e n la rie nria g lot o l ó~ i nt. De una man era general.
la rlorlrin a d e d ~
Sa u ~.s ure ha dado un nu e ,·o. e?&gt;..traordinarin irnpul ~o
a lo:, c~t udi o:-- :-int'rÓ ni cos .
Y 'o bre w ' &lt;~&gt; p e l'lo' parlinrla re' 'e han fun&lt;lado te nd e neia '
d e la , má s vitalt'&gt;
en la lin giií,t ira ac lual. La e'e ue la gin e lorin a. pa rli e nd o de
la di , tinrión lan ¡w e·
¡mrnl e. ha d esa rr o llad o juHamen le aquella lin g iií ~ r iea de l habla
r u ya t·on,L ilu ción e l ma e, lro h a loía só lo indi cado r·o mo p osi bl e ! l3 all y. Seeh
eiHJ\ C. Fr e i l . La
e:-c uela de P ar ís, sig ui e nd o U1111hién s u ge r e neia ::~ an t e rior e~.
part it'ul annen te J e
llréal. ha lomado co m o lo a,e la o p o, i(· ión indi,·idu a l- ,oe ial
, oeupúnd ose d e la
le ngu a romo in stilu r· ión ,ocia ! 1 :Yie ill e r l. Fin a lm en te. lo, lingiii
,ta; má ' eotri e·
lame nl c '" u,5ur ea no s, J o~ fonólo go~ d e Pra ga y la e, t·uc la
d e Co pe nha g: ue, h an
lvmado co m o ba ;e la di , tin e ió n fu ndamen tal e ntr e eont'relo
'" formal, d e,ar r ollando b nu eva lin giií,tiea e' Lrllt'lllr·a l y funcional . En
la fon o log ía ;e ha
r.-a liz ado a de má ,, por int e rm edi o de :'\ . S. Tru iJelzkoy. e l
e nru e ntr o e ntre la
doc trin a 8aus sureana ) la do ctrin a t" ico log i,l a de J. ll rwrl
ouiu rle Court etwv .
Pero es 8int omá l ico. por lo q u e ('O nl' ie rn e a la "tlorarió
n d e la ,·e rdader a

-

l-+0 -

�e nton ces e l ··producto

lin¡áii~tico "

no pu ede ca b e r de ntro de l&lt;t ¡)(lrnle,

y s i, e n camhio, el " producto liné(ÍÍÍI'tico" es paro/e, entonces és ta n o

''e id e ntifica co n el a;; pccto cxdu ~ iYaru en t c indiYidrral rle l lcn¡ruaje. En
ef ec to , h opo,;ición e ntre ·' produ c to liné(ÜÍstico·· y ' ·forma lin ¡r iiísti ca ·'
no se has a e n la antít e~ i ,; indi,·idual - soc iaL s ino e n la antítes i;;
asis te nrá! ico - ~ i s temút ico, con c re to - ah st rac to .
Po r otro l a do, si l u 11gu e es l o que es fo r·mal , e nton ces no pu ede
ex el u i r·se de e~ t c concepto el ' ·acto Ye rbal'·. qu e e¡; formalización d e
la af'ción Yerba! f'Oncreta, y ,- i. e n f'arrrhio , el ·'ac to Yerhal " es parnle,
e nt o nce;; és ta no es íntCé(ralmerrtc f'Orr c rc ta , s in o qu e cont ie ne tamhi i·n
l' l enH'n to ~ forrnale;;. Es dec ir q ue tene m o;; rrue,·arne n tc e l mi s n1 o co n :fli c to anterior, porqu e aquí de S&lt;tu;:wre ~- a no hace la di stin c ió n
seg ún la oposición co ncreto - ahstra cto. s ino :'Cé(Ú n la o posición inllividrral sof'iaL
Por co n,; i¡! ui e nt e. rni e ntra ;; como punto d e partida te n e m os e n
F. d e Saussurc 11na opo;;ición bilateral e ntre concreto y ahstrar lo .
as i:; tc múti co ~- s iste rn át ico. m e diante la e laboraci ó n d e l concepto d e
sis tcr na se ll cé(a a una oposició n múltipl e entre " indi,·idual asi;;te rn úti co
,or ia l asi~ternútico ·t- indi,·idual forrual " ( paroll' ), p o r un
lado, y '',;oeial-formal " ( lall gu e), por e l o tro, aurrque los aspecto,. ,;oci al-a.• i,;tenriitico e indi,·idual-fo rrnal d e la ¡)(lrule qued e n e n b pe11lllllhra. Pero. , i lr111 g u e es sólo lo qu e e:; soc ial y al mi~1110 tie m¡w
formal , ew quiere d ec ir que, ~e ¡!Ún e l rni smo d e Sau~sure, ha y en e l
lPn ¡!r.wje elemento:; ;;oc iales ,- !'lern c n •o~ form a les que 110 ~o n lan gue,
no "on s istell!rt 1,; is!ema funcional l. Es decir qu e. o se d e,;ee lra la opo f if'ión fundar ncnt&lt;t l Pn lre co nrTeto y ah,;tracto. o ha~~ qu e abandonar
l a id entificación entre ~ocia] y for m a l.
La 5C¡!UIIda in ,; ufi c ie n c ia d e la dicoto mía ,; au,-,;¡rreana. e n ~ ~~ forrna ú ltim a, e,; la de ,;er dc nw,;ia d o r·í¡!iJa , es d ec ir. d e illno rar· e l punt o
e n que " l en¡!ua .. ~- ' "habla ' ' ;;e e ncuentran ~~ se co mbinan. o ;;ea el
"'ac to ,~ e rhal" ' . p,-o,·ie ne eso del h echo d e 11 0 h ahe r;;e co loca do ti !'
~au,;;;u r !' e n e l campo eo nc rf'to del l e n~uaje. c, !o e:'. en la prim l' r·a

+

r.

o ri ~i nalidad de
d e Sau,,ure, qu e ni 1:t e,o·ucla d e Pr:qra-\'iena ni la de Cn·
pe nh ag ue t'Oih·C n ·a n nada dP ~u p:-:icologi::'ll ll O ~ t· On lo n o :O:f" con:"crva e:-:.c a ~ p ertn

d P Baudo uin tl e Court e n;l\· 1 , - fJLII' . por lo qu e concierne a h opo,ir ió n sor ial·
ind i,·ichraL lo:"- c ... trudurali.; ta:-- y funl'i onali:-t a... ;,C limitan a t·on::!~ na rla t·On!o
pr in cipio en la f'IIU ili"Íaf·i ón de ~ u ~ lt':-&gt;i :-. iniria le:-. dedit·úndo--e l uf'~O entcra rn t•nte
a

Í n\·c:-:. t igar

la

len~ua

romo

~ i :--te nta.

Por otra parle. :-i t·ie r la:' t·icnria~ lin gii í:--til'a . . . no :--e han dc:Oarro ll ado en la
Jin g üí ~ tiea po :- t .. au~~u r eana. e~to no c ... ~in duda . independie nte d~ la s in~ufi­
!'Íenda, del e,;qne m:~ de de Sau .- ;ure. A,í , por ejemulo, , ¡ una ,c m á nti ra del
habla no ~e ha e:O- taltl e(' id o tocLn·:a ron objf'lO y nH~todo~ lin ~ ii í4ieos riguro so:5.
e :,O depende,

:--eg ún

n o~otro:-.

de

la

:.u15enc i a

de

una

teoria

org.:init·n:

del

·'ar t o

ver ba l'' . SoiJI'e e l mi ,; m o ronre pl o d e ''arto \ Cr bal " &gt;e ¡·onstituiría una e, til i. ti · L
¡·omo la de Groeber 1 y de \ ' o"ler, e n ,o u .• ro m ie n zo, l. rlcd i,·ada a rli 5 tin ~ uir lo
qu e e n un rex t o e; o r i~ i nalidad. non•dad . e le men t o \Crdaderamen te in é dit o. de
Jo qu e es re pe tit·i ó n. u:" o lin g:iií:-tit' o de l a t·ornun id ad. e t t'. N in J! una l'i eiH' ia, en
ca mbi o. pued e e' tal,l erer~c ;ub re e l o·o n o·rpto de "pro du!'lo l in giií ; t iro" ron ~i­
derado a:O-is t en l:.Ít i cam e nt e. euyo c~ nnp o ro rH'ir·rne n1Ú ~ bi e n a ] 1 o pe rar ió n pre\ ia

de r!'o·o lerrión de n:at er i:d e -.

-

1-f] -

�~cccJon

de la dieo lomía de Ilundo oltlt. en la 1'1/(;rge ia o adn lin triií,;tico. En efecto. ~ólo co lo c úndono~ en e l acto lin tr iií;; ti co po&lt;lrcmo,; di,:ti n i,!ll ir lo que en el nii :'IIIO hahlar es '·acción verbal" de lo que cs.
en ca mbio, "acto ,·crbal''. fonna. o sea, de all!una manera. hl'c ho di'
len g ua. lla sido mérito de Ganlin e r f!e;;ta cn r. jnsta1nentc. &lt;]IIC en e l
habla•· eo nc rcto h ar qu e YCI' no ,:ólo hech o,: de habla , facts of sprPch,
,: ino también hechos d e lengua. facts of languagr, hecho" qu e pe rtenecen al ,. ¡,;tema ( cf. también \\' . Yon \V' arthurg:, Bally 1: ~- Ganlincr·
~ e coloca prcci s:.I lllentc tle;;de el punto de Yi,:ta del acto lintriiístico.
La nh stracción nos llen1rit. sin dudn . a la "forma lin giiística". JH'ro
no se o lvide qu e i-:'ta es e l mis mo " a c to Ycrhal". co nsid erarlo co1n0
desligado del ~uj cto. Y el ]J echo de qu e ya altruno;; intl-rpre te;; d e
de Sauss urc ha~· an Yisto en el habla ( hablar 1 altro que per te nece a
la lengua (sistema 1 no• pnrcce 11111~ - i111port ante, porque constilll)'e
el te rreno e n el qu e la, conccpcionc" tlualistm: y la s moni,tas 1 cf.
Jes p c rsc n l ~ e cncJJe ntran. El punto de parti •la para una concepción
unitaria ~- cohere nte de be rá ~cr. por consil!uient c .. p,;e asp ecto tlc
languf' qnc existe Pn la ¡wroh•, e n e l acto lingiiístico . que es al misn1o
t iempo S¡Jrrrh lllllldlun g ~ - S¡n echakt o. mejor, s!'HICl/(/1.-t.

Po r otra parle. colocándonos en e l campo df'l Ie nÓ 111cno lin('Onúderndo indf'pend ie nt e tHentc del ,ujcto 1 prodneto lin¡.:liístico
forma lingiií ~ tif'a l. deseuhri re 1nns que ha y elementos que
110 so n únicos u Ol'asionales, ,-ino soria!e .~, e~ rlf'eir. non1wlf's ~- rr•¡¡etidos e n el h ablar de 11na co munidad. ~- que, sin e mhargo. no per tenecen a l s istema funcional d e l a:- forma' l i ngiiística~. o se a que ~- a RO l•re la hase de l llam a do " prodn clo linp:tiís tico" puede cst&lt;! hl e ccrs c un
sitrmu normal di , tinto del sistema funcional que :'C c;; tahl cce en el
~Tado 111a~ · or de ah ~ tra e ción . el de "la s "Jonmts li ngiiística,:'.
En tercer lu gn r. la d!coton1Ía ~a ussu rcana aparece demasiado rí¡:i da ta~t~bi én p o r ]a &lt;·o¡we pción rl c l incli,·irlu o qne ti e ne de Sa us ~u r e.
un indi vid u o cornple taltlcnte ;;cpararlo d e la socied ad ~- que no ;;:cría
t'· l lliÍ:"IIIO "col cct i,·ida d" 1 d. GarrlinrT, J e;; pcrse n. Otto . Pagliaro ) : en
]a ¡¡aro /e indiYidu a l no habría, ~egún de San,-s urc. nad a d e ('Olcct [,·o.
Per o. s i así f¡¡ e"c. si hubic;;c rcal111 c nl e c;;c ahi~mo e ntre soc ie d a d e
indi,·iduo, ¿cón10 podría ;;uhsislir aquella íntima intenlepcndcncin
t·ntre la11gue y ¡JI/role que el misn1o rl c Saussurc reeonocc'?.. ¿,cómo
podría rea liz a r,.c por el indi,·iduo el si,.tc111a social? Si. e n eamhio.
e;; e\'idente que el ,. ¡ ~!C illa "ocial se realiza f'll la acti,·irlad indi,·itlual.
; no hahrú nad a social. nada Ü1t c rsuhjcti,·o, en c~a act i,·idad'? D e
Sau:',IHC ha('c una .Ji s l inción dc1na siado rí gi da entre ' ·inll i,·irlual" y
",.ocia!"' o. m ejo r dicho, id e n tifica ' \ocial" con " intcrindividual'', ''in·
tcr sn hj c ti,·o", mi c nlra :". ,:i ;;e l'on~id c ra 11 11 intli,·iduo real. que e;; "ielii Ji re social. '·social'' ~' " 1111 co nee pto nJÚ:' a111p!io y cou lprenrlc tanto lo
indi,·id11al f'OlliO lo interindi,·idual.
¡:iií~ tico

+

Hay qu e con 1probnr. pt1C5. lo ~oc i a l en lo indi,·idual. e n lo5 acto~
Jin!!iií;;ticos del ;; uj e to. Y. darlo que lo "oc ial e;;, como ya YilllO:'. sist r nw normal Y sistema f nllr·iollrt!, lo;; do ~ a ~ p ecto;; potlrún com pro-

ll2 -

,

�loar8e en lo;: acto• irHli Yit lnalr- . arler n ú, tkl a,pee to que perten ece
exe lu, iYanr c nt c al intli,·iduo.
E,ta o l"p ;· ,a.-iún tan&gt;¡oO&lt;"o la han• ll iih kr. En de..ro . ,~ pue d e ad mit ir con
1 ~ ¡, mcl11rcrk
' S¡;roch ¡Leb ild e ) e, to do Jo que , e enn, iderc fu e ra
de l , uj eto h ab la nte . a unqu e lo ~ " pr ndue to ,·· tlt · p u 1· -i ¡·e pre,e ntan só lo el m ate·
rial a~i:·- lcmá t iro H dH·c e l t'll al ~e co n ~ titu\ e l:1 ''lt:" np:u a·· . ('0!110 nornta
y si stc tna .
P e ro , por un lado . n o pu e de a.-c pl :n ,c .que ,e tr ata d&lt;' fe nó m e nos '· Px train di.
,-idn ;d es" o ind epe ndient e- d e lo - in d i, itlu o, hah lan!t'-: ha,· qu~ reeorcbr qu
e
el tütbidcra rl o:"' así es u na tonYenl' i Ón: q n e lo:"' "p r n durto~ -- ~- "fo nna:::.
'' n o e\ j.;.
te n '''" " " tale s. &gt;Íno qu e ,o n a b -tr;w.- io ne - d el ol&gt;-en·arlo r. e la borada ' ,ni ,rf' la
ha'e d e la rea lidad lin giií , ti.-a t·OJH-rf'ta , pa rti n d:11·nwn tl' ,ol&gt;r e In qu e en l
o
c·nnrre tn e :"' rc-('r cación. rep el ici ó n de un tHOfl el o anterior: qu e
!'a da
a l'!' I On
lin giií-ti&lt;·a· · IS¡¡ rerhh ruullu n ,!! ) e, al mi-m " tiempo S pred"1kt l a cto \ e rhal 1
'
tarnhi i-r. S¡J rachakt ! a('t o de h:- nf!ua l . pne~to qu (' ~ ·on tí e n c un ;J ··ro rma ]in
g üí ~ ­
ti&lt;" a .. qu e e n l' il a -e co ncr e ta 1 d. , .. \ Var thuq: 1: o -ea que c n e l a r to lin gii Í; Ii eo
se romp ru e l&gt;an lo q ue ,e l lama " h l' r h o, de le n gua" 1 Ca rdi ne r : f act.&lt; of l a ii ¡LIIII·
ge). e:- dc,·ir . i .. o¡.dn ~« :- en t re e l a('ln , -on~ id c r ado y ad o8 Jingiií:--ti,·o
s an t e ri o r e~.
del mi-mo indi ,·iclt'" o d e o!ro; inrii,·iduo,, que ,e h a n tor na d o eo m o m odelo
.
Por otro lado, n o d e be nh· i cl ar ~e que. e n e;C\ , modPJo s antcriore' de ea d a ado
t• l qu~ "lt· n g:ua ..

]in g tií ~ t il'o.

no

to d iJ

e:-:

"forma

Jin g: iií~tit ·a",

no

todo

e:-0.

fun c·ión:

Jo~

m o d elo::-

(' :.:' nt ie nen ta rnhi é n a l,7o que c .. n ornLtl. repe tido e n una (' O II Iunid~ul. y qu
t&gt; . sin

emb a rg o, n o &lt;"a l,e d e ntr o d e l re-pecti' o -i-t cma hnwin n:d . no Ol ta ri c a la "e,tr u etu rn .. de la rP-.per ti \a Jc ng: ua.

Ahora .

prq.:rmta ruo, ,i tori o (',to lo i:.:noní real111ente F . rl e
Yerdaol que el Curso no no,: di ce nada csplícit o al res perl o. S in e url1ar!.:.o. no, parece que hay en ]a obra al !:!' trno ~ cnun(·iado;; ,-.u rnanwnt c ,if!nifi rat i,·o;; a c, tr pr o p ó;; ito.
En prin rc r lt q.:: ar, ;.por &lt;[ l!t' :~firma d e Sil li Si' ltre c¡u r la l c n~ua r s
connt'l:r 1 1 l. a [l f',.:a r d e ilf'cir luc f::O qu e es un s i ~ tcn 1a d e puras opo~ ic i onrs forrnal c-'? ;_Serú f'~to nn Fimpl e e rror tl e c xp r c~ i ón o tma
" rle f' Yia c ión fun c-ta ... 1m a tar¡ ue :r s11 propia tc ~ i s tlf' la " iilealirla d
d el ohj c to lengu a··, co rn o le pa rece a Bii ld c r '? ( 2 ) . ;. 0 cnce rra r ú un a
,]e e~ a " ,·e rda•1c,.: , ólo aludida;: Y qr;c el C urso no •l e;;a rroll a'?
Ahramo,; nu n ·arncnt e e l C ttr8 o : (le Saw•,.:nre nos dice qu e la l e ngua se puede '·loc al iza r e n l a po"ic ión tletf'nnina da del circnito [ de
1rn ac to lin~iii ;; ticn l do nd e nna im af!Cll acú;;t ic a Yien c a a;;oe iarsc con
1• 11 conce pt o .. 1:: l . P ero c"c c irc uito. f' ier11lo c ircn il o de
l lll acto lin¡c iiístico, dchc ,e r pa ra tlf' Sall;;,; n rc part e d e la ¡Jaro/e. d a rlo qu e para
t- l toda la "ejecución"' df' la l c n ~ua e;; paro/e. E nton cc8 CJ IIÍCrc tl ccir
Cfl! C la " lcn¡cHa ". romo oh jc to concreto. se "loca liz &lt;~'' en
el lr ahl a, o
~ea q ue se conereta en e l hab la, ~- . p or con ;;i;! ui e nle. 8e co mpn
rcha
en ésta .
A d cmá,.:. di ec rlr Saus-rrr·c qu e ··al i'f'pn r&lt;n la l e n ~1 1a como sis tema ] del h abla. ~e !'C par a a la Yez: ] l !o qu e es soc ia l de lo crue
e,.: incliYi(hi a l : 21 lo que es e;:c nc ial tle lo (JI IC es accew rio y m á• o
me no" a cc id e ntal .. ¡ ·J l. Y hr c~o : ":\'ttcs tra de fini c ión de l a l enf!na
110,

Sau~~ure . E ~

r

' , 1
¡e¡
1::1
141

CT"C. p. 59.
K. B i.HL!-.•1 ~ Ob. ci t .. 1'·
C LC. p. 58.
C LC , p. Si.

i ~.

- l -(3

-~

�t upon e qu e d e~ca rlarno ~ d e e lla torio lo qu e sea extraiio a s u o r ¡t anr~rn o .
a s u s is tema " 1 1 1. ¿S i)!nifi ca e sto &lt;JLLe lo e~e n c ial ,;e id e ntifi ca co n
lo soc ial ? So nos p a rece. Creemos má ~ hien qu e para de Sa ussu n'
"ese n c iar ' se id e ntifi ca co n " int e rn o", e " int e rno es tod o lo q ue
l 1ace va ri a r el ~i~trnra e11 un ¡rraclo cualqui e ra " 1"1. Ahora. al di stinguir la "lin¡riiistica ex te rna " d e la " lin¡riiis ti ca interna ", d e Saus·
s ur e e l i rn i na d e és ta to do lo qu e es ex tra río a 1 ~ i sle m a 1'1 1. o sea
t a mbi é n la d ete rmina c ió n social: e n efecto, la ' ·lin)!iiísli ea int e rna '·
d e be es tudiar la l e n¡!ua e n sí. y e~ e ,·id e nl e CJU C l o qu e pu e d e e~ lu·
dia r ;;e ·'e n s í" es sólo e l ,- ist e1na funcional y no l a norma , tjii C de¡,ende d e ,·arios faci o res operanlr,.; e n la comunidad cor"'idcrada .
E n o tro lu p u d e Sa uss nrc indi c a que una id e a d e la "lcn ;! ua " pu e d e
darse, d e manera l1a stant c f ie l, m e di a nt e un a p: ram á ti ca ~ un cli cciollario 1 11: ,. a quí. e ,·id c n le rn e nt c .. ~- a no se lra la d e la l e n )! ua e nl e nclida co rn o "' si4e m a ]in ¡! iiísti co''. s in o el e un conce pt o más ampli o. dad o
que la )!rarnática ~- e l diccionari o 110 co nti e ne n sólo la ~ opo s i c ·ion e~
f iot e m ál icas d e una le n gua , s ino todo lo que e;; n o rmal e n la .&lt; e xp re~ione s d e una co nrunid ad.
Finalm e nt e, no i)!no ra d e Saus:' ure la ind e pe nd e nc ia d e l ,.; i,-tcll!a
co n r c~ p cc t o a la norrna: " la le n )!ua e,; un s i ~ t c rn a qu e no co noce rn ús
q ue s tr o rd e n propi o ~- peculiar·'' 1 ''l . Pero h a ~- . ace rca d e rs tc punto ,
u na aclara c ión toda da 111iÍ ,; e xpli c ita~ - ,.; umam e nt c úp:nificali\·a: " . . . a l¡runos 1-cjuc] ;;e dan c u c&gt; n la d e qu e e l SÍ)-!110 d C'hc cs tudi a r ~c socia lm e nt e, no r e tie ne n 1nú5 qu e lo,; nt5)!0:' de la le n )! ua que la li ¡ran a
otras in ~ titu ci on c~, aqu e ll o,: qu e d e p en den 111á5 o me no;: d e nue-tra
Yolu nt a d; ~" a~í es &lt;'0 111 0 ~e pasa Utn)!e nc ia lm e lllc a la n1 c la . cl cs d e Jiando los cara c teres qu e no pe r tC' necc n más qu e a los 5 i ~ t e tna,; ,.:c rn iológicos e n p:e n eral y a la len;!ua e n parti c ular. Ptw&gt; el signo e:; ajeno
sie mpn' 1'11 rier!a lll l' rlida a la voluntad indiv idual o social, v l' n eso
c;:tá su carácter esencial, aurlf1 uc ;;ca e l que n1 c n o~ e ,·id e nt c - ,;c ha ;!a
a p rirn r ra ,-i,.;ta 1'; 1. ! S triH·a ~" ado nu c&gt;5 1ro].
Xos parece. puc"-· que exi,;tc e n de Sall:',u rc - aurHJ IIf' ap cna5
¡¡l udirla-· una oposic ió n e ntre los dos co n ce pto:; d e " le n )! ua" que e n
:--u dod ri n a parece n ('a;:i s ic m pre id c nt i fi ca rse: la " len¡!: ua ., e01110 in,.:titución "oc ial, li ga da a ot ras in~t itu c ion e5 soc iales, ,- f}ue eo nti e nc
t:unhién ele m e ntos no funcionales ( nor111a ) ~- la " lc n )!ua ·· co rn o ;:istetna abqra c to d e o p o~ i e ion c&gt;s funeionale,.: ( \Í.\ t l'llllt ) .
Pero ha~ :d f!o 111 á'= ¡_por qué rlic e d e :'au"urc que e l indi,·iduo no pu e rl e
('am iJi a r la le n gua . qu e e lla ~ e l e impun e. para luego af i rnwr qu e. :-' in c 111hargo.
f'am!Jia'? ;.Se rú é ~ta 1111:1 :" Ín1pl e l'On l radil'l' i ón. 5illl ple paradoja, o e~ que
en l a .. l e np:ua' ' l en :--e ntido a mpli o ) ha~ algo quP se imp one a l inrli Yiduo y a l go
qu e. e n ea 1nbi o, es libre'? CrecnHJ ~ c nl' o ntrar en tl e Sau .. !'u r e la intuición t..l e i,l

Ja

flexibilidad.
1 1)
1 ~)

l 'll
( -l)

1 ,, 1

1 1;1

la

de

Cf,G.
CLC.
CLC,
CLG ,
CLC,
CL G.

p.

relati \ a

libertad

d e l , i,tema:

r,¡ _

p. 70.

pp. 67-711 .

59.
10.
p. 61.

p.
p.

-

}.J...J -

,-éa,e.

por ejempl ...

lo

qu e

�dice d e l a s Je ,·e s ; in cro m ca s 1 1 1. e u yo ord e n ' · e~ precar io porqu e no e ; imp e·
rati vo " ( 2) . S i nue ; tra int e rpre tac ión es exacta. de Sa u surr e se hahría , bajo e ; te
a specto. adelantado a aqu ell o s de &gt;U&gt; co ntinu adore s que co n sid era n qu e el ,- i; te ·
n1a se . j~p o n e al individuo de man ~ra rí g ida ~ a bso lul a .
"
,
A s om"mo. no~ pare ce que no Ignora d e :;a u ss ure el eon cep t o d e l eng u a
como si st ema a posteriori d e isoglo sa 5, opue st o a la ' ' le n gua ' · con siderada com o
prel'ede nte al habla l norlllfl o _,ist e nw d e o pos ic ion es funcio n a les ) : ,-éa n se . a
e ; te p ro pó sit o, la ,; página s ace r ca el e dial e cto s y lengt"" desde e l punto d e YÍ sta
geog r:Ofieo (~) . Y con es t o ya se sa le de la s in cronía pur a y se puede eo ou ·e hi r,
eo m o haee Pa g li aro. un a ' 'le ngua " ro m o ent idad hi stórica ohjc tÍ \a. cuya unidad
, e defin e p o r tlo , dim e n sione; : l:o e spacial ,. la temporal.

Para aclarar m ejo r la natura leza d e l a tli stin c ió n en t re siste m a
normal v sistema funcional 1 e n es te se ntid o e mpleamos los té nnin os
norma y siste ma 1. pod e mos recu rrir a ]a célebre analogía saussure ana
con el ajedt·ez 14 l. aunque t·ef ir ién d o nos a la Ye rdade nt "¡.!:ramáti ca "
rlel juego, e~ d ec ir. a sus re¡.da,; , y no sól o al núm e ro d e l a• pi ezas.
Evid en te m ente, e ntre e l '·códi ¡!o' ' del juego ~- su realiza c ió n e n ese
o aqu e l part i d o , p ode nt o• co mp ro b ar cie r tos m ovimi e nt os . cie r :os as ·
l' ectos const&lt;tntes, qu e no ~t~ od ifi ca n la• reg:la i' . el "s i ~tcma ' '. pe r o fJU e.
s in e mhaqro, caracte rizan la man e ra de ju¡!ar d e un indi,·iduo o d e
1;11 g rupo rl e ind i,·irluos má~ 0 m e n o~ a rnplio , co nstituye n ra,;go~ norHoales de la realización d el "có1lig:o'' pot· e l individuo o l0• indi,·irhtos
con si1le t·a1los. Y e l Jútl)()l , aun te nie nd o la;; rni s rn as regl as in te rn a·
ci onal e~. ;. no se ·' rea liza' ' d e man e ra rli ,; tinta v caract e rí ~t i c a e n lo,:
va rios paí~es. p o r los \·a rios cuadro~ ~- lo,; vario..; j u ¡!a dor e~ '?
Otra amdo¡!Ía p os tsa n:-;s ureana e,; l a que a;;emc j a un siste ma lingüístico a un tren. E" c ,·id e nt e que ·'el e xpreso de París d e las 8 ~- 20 '' .
~; i m a nti e ne c ie r[as ca racte rísticas fu n c ionales 1 co rno la tk ;;al ir a
una hora d e te rmin a d a, 1lc llegar a París a una hor a d etennin arla. d e
parar en d e te rminadas esta cion e,; ' · e,.; ;; ie tnpre e l tni,; nr o t re n. aun
t'amhiando el n ú m e ro. e l orde n. la for111a ~- e l col or d e l o,: ,·ag:onc,-. ,. lo;;
,-ago nes tni s nros. el per,.;o rt a l , etc. Si n e mba r¡!O. los 11ue viajan e n el
expreso sab e n q ue lo;; elemento,; no-fun cionales no :-;on tod os indifer e ntes y ocasion a le,;. p or e j e mplo que tiene s ie ntpre diez vago n e~ . r1ue
1os vago n e;; D , E. A, B se encuentran s ie mpre e n e,;c o rden .. q ue el
oegundo y e l quin to Ya¡!Ón . conta n do d e;;de l a locon10 t o ra ., son ..; iempre
de primera, que todo,; Jos sá b ado;; ca nrh ia el turno d e l p e rson'l l. etc.
Es d ecir qu e &lt;:onocen toda un a serie d e as pec tos que c aracterizan e l
expreso d e Parí,;. au n no te niendo ,-alor fun ci o nal, ~- e ncon tra rían
ononnal un tre n que no Jos prese ntara : a quí también. e ntre el tre n
r: bstracto, como fun ci ón. y el tre n concreto que e l se íior X h a tomad o
~~~- er o tomará maiíana. ,;e int e rpon e una "'re alización " nor111al ,. más
o me nos co ns tant e d e l tre n tni s nJO.
La di ,.t inc ión e ntre a5pec to n o rmal ~- as¡wcto funcional pu e d e
hacerse eon ma,·or clar id ad aú n ett la a nal og ía con la l Lt,·e. e mpleada
(1 )
( ~)
(~)

14 ) ,

CLC ,
CLG,
CLG.
CLG,

pp. 16+ y ,- ;g,_
p. 165 .

pp. 320-325 .
p. /U.

-- l-1-5 -- -

~

--~.

�- - - -- - -

¡:or \Iat·t in ct

..._...__

~

1

l. En cfc!'lo. &lt;'" ,·enbd que. e n un a ~e ri c de ILl\· e~ ,
fun c io nal e;; o '· pe rtinent es·' 1Jos qu e per nt il en
H la ~ lla,· e~ tni s tna s abrir &lt;l e te rminacla:; pu
ertas ~- la:; c lasi fi can !'e~ ún
ia:; puerta~ qu e ahrcn 1 ~- o tro ~, en ca tnbio, son accesorio ;; y ''no-p er ti nente,. ·' ¡fo r ma de l anillo. m eta l em p icado. ctc. l 1"1. P e ro tamhi&lt;; n
e ,- ,-enlad que los a;;¡wrlo,; "'no p e rtin e n •e,;" no son todo;; inrlifc rc nlei' ~- ocasionalc~: a,; í. por ej ., la,; lla,·e,: ti enen no rmalm e nte el anillo ,
~P !t acen normaiH teute de ntcla l ~- no d e mad e ra . ,-idrio o
dia111antc . ele .
En tod a; la,; analo¡!Ía ;; aducida; . pueden di stin¡!uir;: e s ientpre tre,;
~e ric~ de ca ra c l c r í,:ica~. "C¡!Ú n e l /!~"&lt;tdo de ah~traeción o
formali:r,a l' ión: 1 1 la~ caractcrí • lica;; concre tas , infinitam e nte ,·ar iad a,: Y Ya ria llle;;. d e !o, oloj cio;: oh .'; cryaflos: :21 l a~ ca rac tc rísl ica;; norma le;, co munes ~- tná,; o tn e nos con:'tanlc~. ind e pend ie ntem e nt e de la función
e:; pccífica de lo,: objeto,; i l e r. ¡r rarlo d e ab s tracción 1: 3 1 la ;:; car actc t·_i;;t ica;; in (~ispens ahl es. cs derir fun 1· ionale;; 12&lt;:&gt; ¡!rada de ah~trac c iónl.
Se t rata de la llli;:nta distinció n q; tc puede e;;ta hlcce rsc entre tod :¡ ,:
ia,.: se nt enc ias particula res que repn:;:c nl an la aplicació n d e una l ey,
el re!!lamr n to que indi ca eón to la Jc,· debe apl ica r,:c 1 o. tncjor. la
.lp li cac ió n norll!al ,. habitual d e la Je,· l ,- la le ,· mi,;¡na . co m o s i;:te m a
&lt;le princ-ipio s aiJstt:aclo~.
. .
.
:'iaturalm e n tc. no pretende utos qu e e n de Saw,~u r c ,. e n 1a lin~i ií ~ tica estrictam ente :'alt:'snre a n a se e nc ue ntre ~- a el co nce
pto de nor mu c xpl ícil atn c nt e opuesto al conce pto de "ist e ma . Sólo
nos pa rec-e
r¡ne e l concepto de h•nl!.U fl f'Ollto s i,;te m a abst ra cto d e oposicion es fnn('io n a les implic a el dc"a rro ll o dc l conce pto de n orm u 1 ab • tra er ión
i nt e rm ed ia 1 y que en el mi,:rno de Sau ss urc pu e d en c nconlrar;;e la ~
¡:re mi sa;; para la es truc t uración de ese concepto .. como también not a·
],l es ~u¡!erc n c ia ,; a cere a d r su naturalez a.
; tl¡runo ~

1

a~ p eeto~ ~on

-J.. P e ro el impuho &lt;l ccisi ,-o para la con;:ti tu c-twl d e ]o:; do:: co nreptos d e norm u y sistl'mu sur¡re dc la nti s nw im·e,:li¡!a ción e mpíri ca
del h ec ho lin ¡! iií::t ieo y. particula rm e nt e. de los adelanto s d e la fono ·
lo¡!Ía ~- -. en ¡!encral. de la lin !! iií,-ti ca cslrucl ural.
Ya h ace d e eso ali!unos a ti os, al estu diar la len ¡! lta d e un poeta
r umano, e n una coH ;uni c ac ió n leída. en di e iemhrc d e 19-l-8, e n el
··S o tlaliz io t:lollolo!! ico lllilancse " 1'1 1, oh::erYúh atnos qu e la s inn o,·ar· ion es, sohrc todo sintácti cas ~- se mánti cas, co mprobad a s en la c xprc ·
~ i ón de dicho poeta. aunque a b,:olutam e nte iné ditas, auda
ces y sorpre nd entes, y, de a li!una manera , " anormale s·', no res ultan ab errant es
d es.de e l pun to de ,-isla d el sisl c tn a, no se pe r cib en co mo "c rr o t-c ~' · ,
no chocan el .. ,.cntido lin¡!iií ~ ti co" d e los l ect ores lwnw~l ot a;;. "E l
¡•r oce dimi cnio rle Barhu --anotáb amos - es sie ntprc id é nti co : e;; l a
exl e n::i ó n de w•o:: par t icular e~ a o tros casos . ló!!icam ent e semejant es,
A. ~h HTI'' ET - - Oit e 11 es/ /u ¡•iwnolu ." · i e~. en Lingna. I, l, pp. 3-1-SR.
A rt . cit. . p. :38 .
1:l)
E. CoSEH I U - r.(/ lin gllll di loll IJ!Irbu . e n Atti d el So d!lli~io g/ouolo gico
n.ila n e.&lt;e. I. 2. Milán. 191'1. pp. -17-5:3 .
( 1)

1 :!)

-

l..t6 ·-

�pero e n lo ~ que la com·c nc 1on JJormal es di,.tinta· ' 1 1 l . E~ de cir qu e
i:acíamo,, aunqu e e n t t' l'lnino ~ algo impreci,;o,; l soh re todo por lo
que concierne al l!.unado "se ntido Jingi.iíst ico " , que co nsideráhamos
rle índole ca usa l y no co mo efecto del si;;tc1na 1, .l a di~tinción entre
~ ¡ &gt; tema funcional ~- eonn· nc ió n 1 realizac ión 1 nor mal. Por otra parte,
¿ no son de e"e mi:'IIIO tipo la nw~· oría d e la s inn o,·ac ion es poéti ca:,;?
¡_So so n casi s ie1npre ,-iolaciones o ampliaciones d e la norma , pe rll ;itirlas pot· el sistema ?
\ "eanws Jo qtw se d c du cf' a e•te r~'spec t o de las im-cstigaf'iones
f'•tructurales.
Bertil .Hal111berg, reco rd a ndo un a di sc usión del Círc ulo Lin gi iíst¡ co d e Copenhag11 e y un a interven ción de Hjelm s lcv acerca del proldelua del substrato 1 s i el s ub st rato afceta efee t ¡,·amente el "sistema "
de una l e ngua "e n e l se ntido estri c to d el tt; rmino·' 1, ob serva que "en
el es paiiol paragua~ · o res ulta a ltera da la realización fonética , mientra ~
el o i ~ t e ma fun ciona l queda intacto " ( " 1. E ,·id e nt e m en te. :Yfalmhcrg
;to se refi e re aquí a la re alización fonética indi,·irlual ~- oca,;ional , a
' ·h ec hos d e habla"' no im·es tigabks sistemáti ca m e nt e. sino a lllla r('a!i::ar ión normal. qu e ca racteriza el hal1lar d e toda una re gión ,. es
di stinta de las re alizacion es nonnales de l mi s mo s is tema e~pa1io l en
(Jtra ,; regione~ , pe ro que. si n e mbargo. no afectaría .la e,: tru c tura (l e
la lengua de~de el punto de Yi:;ta funcional.
SugcrenciaF lllll~' important e~, en el mi ,: mo se ntido , se en cuentran e n variM h1~ares de los Princi¡1ios de Truhetzko~' · Así, e n e l ca)'Ílulo acerca de Jonolo¡!Ía ~- fonoe stilísti ca 1'1 1, se indi ca que hay e n
la s le nguas realiza ciones a c ú stica~ particulares d e c ier tos fonemas ,
que caracterizan e l hablar de las Yaria s ge ne ra c iones, o d e los dos
~exos, de ciertas comunidades profesiona.les o cu ltural es: evidentemente. e;;as rea.lizacionc;; distintas no impli ca n di s tin c ion c~ e n los
r cspccti,·os sis te rnas lin gi.iís ti cos: ,: in embargo, no son individual e5,
no son mom e nt á ne as .v oca s ionale~. sino norma/ e~ .\' COIISI!IIlf('S en l a
expresión de grnpos hunHlllO,. 1nás o nw nos amplios. Es Ycrrlad que ,
r n casos como ésos, no se tra taría de caracte rís ti cas en tera m e nte afuncio nales, pues to qtw, a un no te ni endo fun c ión propiament e fonoló~ica (represe ntativa 1, ten drían función cxpres i,·a . P e ro ¿,qué deci r
de los "sonidos normales' ' que Truhetzkoy opone d e una manera general a Jo ~ "so nidos d e s ustitu ción" admitidos por una comunidad
para la realizació n de e ie rtos fonema s ?
Más adelante, e n e l capítulo accrea d el concep to de fonema 1~ 1,
d esp ués de hab e rse definido el fon e ma como "s unra d e las particnLridarl es fonológicamente pertinentes qu e comporta una imagen fónica " ( .-,). :::e ob se rva qu e e l mi s mo fonema pu e d e se r r e a liza do por
Cc m . ci t ., n. ·19.
1~) 13. J\hurBE.IlG - /,' /~'s p1l ¡:llo/ d1lll .&lt; le .Yout ·e"" .ll o nr!P. ap~rl. de Studia
liu guistic1l l. l ~ 17, Il. 19-1-H, p. 17 11. nota.
¡ :1¡
.\1. S. Tllum:TZKOY. Ob. cit .. pp. J6.29.
(4J
Ob . cit., pp. 36 -IJ.
1:; J !bid .. l' · ,¡o .
¡1)

~-

J1í --

�""'

una multitud d C' ~onido o . r¡ue ~e d e:; i;.:nan co n e l n oJnl!l·e de variantes
o v uriu ll fi'S frmr;lir as. S in emhar¡!O, d e lo~ c j Pmplo,; que ;;e au ucc n ~e
de"p ren d e que. tl !' n t ro d f' la inf inid a d rk re alizacione5 po :5i bl C'~ d e
llll fonema. 5C p ue d e d i~t in ;.: uir un lll·lm C' ro limit a d o rle \·ariantes-t ipo.
nonna l e~ ~- co n,; ta n tes . por (' jem plo C' n dC't e nn i nada s po,;i c iones C'n
1a palabra.
P ero e l capítul o m á,; impo r ta nte, p or lo fjlle ataií e a l p1·o bl e m a
q uC' aquí no.• int c re;;a , e,; aq né l e n qu e ,;(' trat a rl e la di,-tin C' ión C' ntre
fo n e ma ~ \. \·ariant e,; 1 1 l. En efec to, Trubctzko\· oh se LTa qu e l1 ay va:·iante,; f ucultatints 1 ;.:e ne rales (' indi\· idnal e~ 1 r que de és ta s una pucde ser co ns id e rada co mo la variante n orma l e n una le n;.:ua : así. por
ej ., para c l fo ne ma r , la r C'a li :.o:aC'iú n 1 \'a riantc 1 normal C' n fran cés
Y a le n1 á n e,; la r und a r. 111i e ntra ,; en cs paií o l, italiano. e tc .. es normal
Ia r lin ¡.! ual 1 á p ico-a l veolar ) . O : ro tipo d e n 1riant es . ,; on las va ri a nt es
r·ombinatorius, qu e d e pen d e n d e los JonC' n1 as vec in os 1as í e n japonés
e l fonema f oe rC' aliz a :' ie mprc co m o h, d e lante d e u ) . C ie rtas Yaria nte5 fa c ultati\·a,; ti e nen . indudabl c nt e nt e. va lor es tilísti co y al¡!una o
Je las co ml1inat orias te ndrán la función qu e Truh e tzkor llama rt.~o ­
riativ a o aso ciot i va rwxiliar, e,; d ec ir la d e indi car el límit e d e 11na
pa labra , o e l n torfe rna o el fon e m a con ti;w o 1 a s í, por e j ., e n r ioplate n se, l a re a 1i;r, ac ió n ·¡ del fonema / g/ d es pu é~ rl e s/ i nclica e~te últim o
fonema . e u~· a reali ;r,ac ión se r e duce a l mínimo ). S in c mhar ;.:o. mu c ha ~
Yariant e~ ~o n simpl e rn e n le twrmrtll's e n la l e n ~ u a co nsiderada , aun
~ie nd o to talm e nt e afunrionales. 1 E l mi s mo Truh e tzkoy e mplea varia,;
n•c e~ los términ o;: nonnu y nornwl, e n C3a di~ c u s i ó n a ce rca d e la,;;
\ar iant csl.
lT n pa ,.;o má " en la m i:mta direcc ió n ,.;(' h ace al co nsiderar lo,.; ca pít ul os acen·a d e la fl f' ll lra/i;:;,arión d e la o po,.; ic ió n fonoló ;.: iea di gt in ti va 1~ 1, es rl ee ir. acerC'a d el fenóm e no po r e l c uaL e n d e terminadas
pos ic io nes e n l a palabra , dos foncma s co rre la ti vos, cli,-t into,; e n ot r a~
pos i c ion e~. apare &lt;" C' n int e rcamloialol es, ;: in qu e e:;o altere la ~ i ¡! nifi­
•"aeió n 1:; l. J u ~ t a m e nte e n ca~ o rl e neul ra 1iza c ión "e co mpru eha con
to da ev id e nc ia qu c la realiz aci ó n e,.; indife re nte y los fonema s C'O ITela ti vos apa r ece n in te rcam biables ~ ólo tl c3 d e el punto d e v is ta d e l .sis/e ma funcional. n1i e ntr as sólo mu r (I(H' a;; \" eee ~ Ja re aliza c iÓn C'S rf'a iI!Ie n te indife re nte d e;; d e e l pnn lo d e \·is ta d e la norma rlc la le n!! ua:
más: la ne utra 1iza c ión existe jus tamente porqu e e xist e u na d C' terrn inada rea li za( ·ió n no rmal c¡u e ha ce qu e un fon e m a ,;p co nfund a con
~~~ cor re lati\·o 1 o. e n ca;;o d e cor re lac ión múltiple . co n miis co n ·e la1 11 Oú. '·it .. pp . ~7-5 :1 .
1~ 1 Oú . cit ., pp . 2 ~6 - 26 1.
1:¡ 1 E n •·aso de n e urraliza r ión. la rea li za,· ión ,,..ú, ri r:t ,.a no e, d e un o de
lo s fo ne ma s inl c rearnh iahles ' in o d e un arr!ti{on e ma qu e los co mpre nd e a ;unho s. A ~ í. e n es ptlli o l, la opn .-- id ó n e nlrc r v rr :;e ne utrali za e n po s ici ó n fin a l,
p o r l o eual un a reali zar ión r o rr 1 indifer,; n lc d esde el p unt o d e YÍ, Ia de l sig·
n ifi cado, e n tal p osic ión ) co rre,ponde a un a r..ltifon e m a I n ! . At·e tTa d e o tra s
n e utra li z; ~t·i o n e . qu e ocurr e n en e'pa ñ ol e n po , ir·ión fin al, \'. A\IAOO ALOI\ SO U na ley fo n ol ó{!ica del es pwlol. a h ora en Estudio.' /i, ¡úi.ísticos. T e11w.&lt; e.&lt;pario /e.&lt;.
Madrid. 195 1. pp. 2HR-30:l.

-

l -18 ·-

�ti,·od. es d c .. ir qu e ni('IYe in o perante una opo,i e ió n fonoló¡úca. A,í.
por ejemplo. en el s i:"te ma fonoló;óco ru ,-o. la opos ic ión d i"tintiva
e ntre ~o nora ,- ~- ,oonla" aparece neutralizada en po,ición final o delant e d e ,oo rda . pe ro la realización d e Jo,. fonemas corrclati\·os implicados ( b - p ', Id/ - /t/, e tc. 1 no e:' d e nin¡!:una man e ra in clife1 Pn tc d es de e l punto de ,- i,,;~a d e la norma . pu es to que e llo:' se realizan
,ie rupre ~:omo ~o nl o:' .
Subraya Truh c tzkoy qu e la fonolo¡!:Ía. como c ie ncia d el siste ma
l in¡!:iiís tico, se ocupa de los hec ho;; fónicos ~ó Jo e n la medida e n que
cumpl e n una de te rminada fun c ión en ]a Jen¡!:ua 1 1 1: pero es evidente
•rn e una l en¡!ua se ca ra c teriza tarnbién por he chos fónico ;: no fun c io2
nales . Al di sc utir los prin cipios de ]a Jonom c tr ía de Zrcimt&gt;r i L el
mi s rn o Tru b e tzko~' reco n oce la exi s tencia d e " normas de re a 1iza c ión ",
pero - iflentifi ca ndo " le ngua " con "s i:' le rna funcional " r " r ealizació n '" con " habla"'- afirma qu e se trat a de norma s de la ¡mroiP y no
de la lan gu P. )fa,- ¿se pu e d e n Ycnl adera me nt e co miderar como he1
dws de parofp fenómenos normales y co nstantes en una leng ua ? 1' ).
1
Ob se rva a es te r es pecto Jl1artinr&gt;t ( ) qu e la s varian tes n o pue d e n
dejarse de lado e n ]a descripción fonoló¡!:ica de una fpn g ua 1con lo
c ual se atribuyen a ]a langur&gt; - en un se ntido, ev id e nt e m e nte, más
amplio que e l de "siste nra funcional"- - la s nornra " d e re alización qu e
T ru h ct zkoy al rihu~' e a la JIU role ) . El mi smo es tud iow ace pta co n •·eticencia la opinión de Truhetzkoy ace rca d e la función asociatint d e
las va rian tes ro mbin a tori as . Se ií ala , en camb io, co rno s i¡!:n ifi ca ti,·a la
comprobación el e B. Malmbr&gt;rg d e que ci e rta s var iant es co ns titnye n
rasgos cara c terís ti cos de determinada~ e~ tru c tura s lingüís ti cas (") e
.indica, por s u parte, co rno e jemplo, la norma tl e l a breYc •!ad de las
voca l es finale s en franci- s ( que es caract e rísti ca de la lengua france sa,
a p esar de no e xistir e n ella, e n ese ca,o o. l a opos ición fonoló¡!ica di ;; tintiva entre ,·orales lar¡!:aS ~- bre ves ).
I-ljr&gt;lm slt'v (';) . ap]icando un m~todo es trictanr c nte est ru c tural y
funcional no ,ú lo al plano de la ex pres ión , o fón ico, sino tambi én al
plano del co ntenido, o !'e mánti co. comprueba en los dt.&gt;s planos la
exis te ncia de variant es libres o indi vitlualc,.; ( variarionPs - cf. la s variantes facrrltali\·a;; d e la fonol ogía 1 , . Yarian tcs cond ici onalc;; o co mi 1)

Ob . cil. p , 12.

( ~ J O h. e ir. . pp. 7-9.
El he .-!1 0 de que la opo , i•·ión do Tin ·n..:Tzi,OY e nlr e fonolo¡!Ía y fo n élira
i :q
no eorr e~ pond e f'On c xal'lilurl a In a ntirnnnia 5- au ss ur ea na lau J:u e - parofe h a ~ id o
notad o ya e n e l 111 Cong r e~o d e Ci e neia; Fon •; li ea&gt; ( Gan lt', julio d e 19381 , parti cul a rm e nt e por N. \"Ai\" \V uK y J. L \ZI CZIL·s. Cf. N. \".\:X \V uK , [,a d élimitatinn
des clomaines d e la phonolngie et d e la ¡¡lwn éti&lt;¡u e y J. LAZlCZ I US. Di e Sc h eidun g
lan gu.e · parole in d er l,au/for.&lt; clwng. e n Pro ceedin gs of lhe Thircl lnl enwtional
Congress of Phon etic Scien ces. Canl e, JlJ3lJ, r e; pef'li v. pp. H-1 2 y 13-23 .
A. MARTii\"ET - Phonolog,- a.&lt; fun ct innal Phon et ics. Londre,. 19.f9, pp . 7-9.
(4
Cf. B. MAL J\ lBEHG - Die Quantitiil al.&lt; phouelisch-pho n olo gisch er B egriff.
(5)
e n Lull(ls Univ enit e /s Ar.&lt;skri/1 , Lund , l9H .
L. HJELM S LE\" - - Omkri u g S progteo ri ens Gnuullue ggels e. Co p e nha gu e,
(6)
1943.

-- 149 -

�ltinator ia,:
r.-.l udia r ~e

l l '((ri f'd(( d es 1 1 1 1. ~- o h ,;oTa que la~ \·a r Ía!'ione,- pue d e n
111 edio~ e~t a di~ii('o~ 1fonoml-tr it · o ~ ' · En lt h do ;; plano,:

po r

r·omp ruelta . arle ntÚi'. el fe n Úllle no que lla111a sincrf' t i ." Ho. co rr c,;pond icn te a la ll r' lltrrdi::nf' ió ll d e la fonolo;1ia . C:t da •:ariante e:&lt; rt&gt;a li za('ión
de una illt' a ria nlt' (/o l /1'11111, e n el plano de la e:xprc,iú n: jip11n. f'll
l'l plano d e l contenid o 1 ~- e l , i,- tc ma lingii í,:t il'o e,; . ju ,t am t&gt; nte. ,i,;lC!na de i11vnrirtnl l'S.
Si i den! i fica ll lCh la lr'IIJ!flO con e,tc ú 1t in1o concepto . tlchcrc1n os
t1 ecir, natiJraln~t•nte. que la, -.-ariantc,; no p e rten ece n a la II'II;!U&lt;l. Pe ro,
,.; tla 111o, a e,f' lt;nnino el ,e n t itl•l 'f!l C' t iene con ll.lllll! Cnte en expre.- ton c,; como .. Jcni!ua e~ pa!-iOla" " . "leni!ua fra!lt 'f'"a ''. hal1rÚ q ¡¡e rc1 ·onoecr. ,ollrl' la ha~c de la ,; olt,;cn &lt;!eiOIH'" que ~- a hi :·i mo,. que en la
·'!cni!ua' ' 110 ~ (' t'O! Ilpruc!t i\1 1 ,¡jlo in\·a rian'e" ,i no tandtit~n '·ti po • de
Yariauic,: .. o ··nu·i a n le;;-Lipo'" 1ela,:c·,: de la, ;·ar iante" puramen te lllOJll&lt;'ntúnc a, \ or·a, ional e" i . ::\o ;:úlo la,; in\·ari;mi :'"· ,ino lan dtién la,
'a ri a n ~e ~ nonnak-,; :&lt;e dan en nÚnH·~·o iimi •a d o en cada
lcn;:;ua ,. ra rac! c ri ?- an l a k n i! :• a llli,ma. E ~ det·ir que c xi .•t c n en ('ada leni!ua
opo.-il'in nc, con,tanlf ':' ~ pccu1iar e, ta nto entre ]a, inL:ri:tn ~ C5 COliJO
e ntre la~ Y arianlc~ llorn !alc,-. t'Oil la diferenci a qu e la,: opo .. icio :w,;
cn:rc in\ a riant c, .;o n fun ;· iorlal e,. mientra,; la, opo,il'ion c" entre Yar iantc,: no t ie iWil lal eariil'ler. aun no ,;ie n do n i intlife ren!e5 ni a r bitraria.; en la len ;:;ua dada. O ~ca que cxi,;ten a'pef'to, e x i rafonoló; !i t·o,;
:-. en ;!C lle ra l. exl rac.- l r 11c l 11 ra l(',. af llllt'Í o na le~. n o p c ,· :('nee ien te.- a
1
:- i,lcnla ~- q11 c. ,in r•rnltari!O . no ,;e d an como puranren t c l'a,;ualc,; , -ino
que l' ¿lrat'le r izan un :r lcnt!t la : In /e n¡:w1, en el sr•niido ft!11f1l i o rf,, ¡ tr;,.
_
mino, no r·s sólo si st e11111 ju11rionf ll únn W111hir; 11 rer:! i-::.r•ción
nort•w l.
'\ ,.; í. po r ejen!p lo. 11.-;:dc el ¡•un'n de \' i:" Ll del ,.¡,.,,..n:a ft111t·ion a L
e l fonen1a c::pa iiol / él ( rcprc,-en tado en la i! r afía f'Omún por el tlia
·
¡.: r aJna f'11) ~e de.;ni!te ..-ui'it' ien!('n:cn !c por ]o, ra~;!O :' de afrirarfo
~
medio¡)(l flf llll, dado que no ha~ otro fn llcma c,: pa iíol que ITÚn a tal&lt;'.;
f·a raclerÍ.;ti ea.;. 111icn t ra, ('1 lwe lw de t r a!ar'e de u na eon,;onan éc sorrlu
l'•
fo n o lói!iea m ent e no-perl in en te. puc,: to q11c no C'\Í,;!c ('J1 ('.• p &lt;l tll&gt;l
nn fon c!lla &lt;Lll&lt;' ,; e oponi!a a j (- po r lo 5ola ,o nori•l a d. Sin ctnbar(!O
,
1'5 indu dalt!c qu e / é . e n e-pa iíol. en la lenptrt es¡~ttrlola Y no ~o lo
l' n (•,te o aqnc l ado lin;:;iií;;ti co r·ontTC io de (·,;te o aque l indi,· idno,
e, n o "ólo ofricado ~- fllf'rlio¡)(( lo!al , :'ino tatnhit'· n sordo. por ,u rea li;.: ac;on t· on,tante . ~- que., , pe ~ ar de lralter un l11i!ar \·ado en el ,; Í&lt;C llla.
e,(' fonrma no .- e realiza IIIIJJI' a 1'01110 , u eorrclali \·o /,i!./ ( ~ it aL ti
c

f~ l ' /1!111(/).

Pero ;. dr'.nd f' ha~ qHc ('olor·ar en el lcni!uaje e.-:o, elcn t en ~ o~ norcon.-.ta n !c.- en 11na lcni!ua y i' in endtar;10 ' ·no-pe r tinente,.·· d c,;tle e l p11nto de ,-i,:ta f11nciona L dado que no ¡n1 erlc n cla,:ifiear ;;e en
el sis f&lt;'!lla'? Pu e,. jll,tamcn tc. e n &lt;IIJIW IIa otra n!t,;t r aeció n , anterio
r
;, ! ;; i" t('!lla. que henro,; llamado norma. :.\o' parece que 1111a con"idera t' ión e ." ' r ut'l u r al del knt~11aj l' n o puede dej ar de condu('ir a e;;c
l ! Jalc~ ~-

~ 1)
Pnr f'j .. e l fon P i lla
1t
t)L!C :O:f' reali za f'·ll l'::-pa 1iol r nn to :'lpi(·o-ah·eo
la r
J.ilahial. lal,i •Hicn tal , dent:d . pa la ta l inqdo . i' o. ' c iar. en I!IW IIO. 1111
padre. 11 i 11 fa .
onda. an cho ~ l tl ll f!.O. re:- J: et·t ¡, a rHent e.

- - j :':') -

�concepto, y e~lo ~ ín elimin a r totalm e nt e de nut&gt;, lro t&gt;slufl io la ~ ~~~­
tancia fú ni (' a. E ,.; dee ir q tte 'e Jl e~a IWCC:'ar iamcn tc a una reforma de
b O)JO:'ición langu e - f la r oll', como lo e ntren:·. COIJ ,.;u[icienlc daridad.
:Uar t inc ~: '· . .. il aur ail él&lt;~ int é rc,,-;mt de &lt;S Íf!:nalcr e t de di,;ntter ln
lcntati,·e tle M. J\Ialmi Jer gc de rl i,.;tiH¡!IICr e ntre l e" fait~ c:,'ra phonolü~iquc~ uni Yc r ~cl , cl ccns qni c i! ral'l(; r i:'en t un e lan:c:uc d o n n éc. Ccc i
aurai t pu notl:' ai!H' !I e r it r ep remlre l'ex an1e n d1'" clwpitrc,; d c,. Grunr!::.iige l de Trubctz:~o\ l con,.;acr(·,; aux \·;u·iantc, el cclui de la question
en care forl m al n;,, o/ue des H I Ji f iO rl S d e la per / Íili'II CI' phollolo p·iqur' 1'1
di' la dis tilll'lio;¡ srw.&gt;.,urie n/11' Jnmlam &lt;· ntall' l'fl lr e lofl g u e l'f ¡mr o l e 1 1 1
[ Suln·.¡~·ad o nuc:'t ro ] .
Prohahlcn!cnte. dado el ,;entido qu e atri buye a l té l'lnino ' · !en~u;:··,
~fariin e l \T r ía la nn r illfl l'O i ll O un a ,.; p er lo de la lengu11 . coordin ad o

ron e l sÍ.&gt;!f' ll !fl . H aci a una ,ol uciún di ,.ti nta , por lo meno:' formalmente. no ,o; impu l,.ar ia. c n ca lllh io. Bnmd a L con :'ll f' (Jncc p io (le ··u~o lin !"iií,;tlco'' (uso;¡;l'): ··A propo,; de la d i,-t inetion cnlrl' l&lt;tn :c: uc l't p arolc
on "e d enwn (ll' ~o uYcn t q uellc c;; t. f ous ce rap¡wrt. la pos ition d e
lT' ,.a~r. On p e u t admcltre ccltc nntiun COI/11111 ' 1' 11 qu"lque so r/ !' intcrlll! ;d i ai r l' l'll!r e lan g 1u' e! ¡•oro/e, ;, co ndi t ion de eo nc e \ o i r l'u~a ~c
('Oilll!lf' l lllC I'Sfll~ l'l' t!l' nonll ' ' secOIHiair", ¡wnn ise f lOr 11' s y st1~ 1111' r¡{¡:; .
lrait el sup é ri c ur de Ja lan:c:uc :'an;; po;;s ibi lité pourtan l d e ~ upp r Í 111e r
ou m em r d e m odifin eelui -ei '" 1" 1. Suhr&lt;WiHio,- nu e ; t ro,- 1. Y e s n a tu ral que Rr"n d al llq~ue a e,;¡ conce pció n , pu e;; p a ra ,:,¡ " l en~u a'" e,
justamen te, ~· :'O lall!cn te , PI FÍ:'tcm a a!J~traeio . i1leal.
E;; decir. que, de cualquier 1nan e ra 1 ~ ;; i no ,- e atriJn¡~· e la lo ta litlad de l a r e alización a la flflrrJ! e), ;oc lle~a a tmo de e,;to" tlo~ e ,;qu e ll!H S 1.:e:c: •'m ,;e ton11' el concep to de ·· J e n~ua"' en e l ,;e n t ido ~&lt;lllssureano
a mplio - t odo lo consl anl c ~ · s is temático c n el kn ~ u a je d e I!IJa comuni dad - . o en e l sen ti do ' au,- ,; urea no es trec ho. de ,. ¡,.tenia fun¡·Íon~! 1
1

,1

l

PAROLEI

s i ~tC" ! llll

norma

1
1

hechos

cslrafun c io-

nall's con,otantcs 1

L\:\ GCE

~~R

rSA GE
( nonna

in lennt&gt; rlia

o sec undaria )

LA.\"C l"l~

1 ,;Í s tcllla funcional !

Ya ,·e r emos lJlle nin~uno d e lo.• d os I'Sflt!l'll!a s e,; sati•factorio
1lesrle el punto de vi~t:~ de nna eonec¡H'ión unitaria que cono;idl'rP e l
i 1¡

A.

M .\IF L\ET

i"J

Y.

llROND "\1 .

O:i en e."! !'t pli onolo !!iP'! . p. ,)/.
U11 ;t. slruc/. p. '16.

151 --

. /.J
...::..

�k'1(.!llaj c e n - u rea lidad pr irnf' r a e in t r ín, ef'a d e act i,·id
a rl : pe ro la
Ye rd a d qu e lo,; do;; e n c ie rran no;: p a rece inn cr:a ld e .

5. L o ,- ej e mpl o" d e rno, tr·a ti,·o;: de la op o rttmida d d e
la trip ar ·
ti eió n r esult an eY itl c nt ei' ,;o b re to d o e n e l ca mpo fó ni co
- qui zá ,; p o rque ju ;: tam e nt e p a r a e;: e cam po exi ;:te un a d oct rin a d e
la ,; o poo icion e,;
pe rtin e nt es perfee ta nr c nt e d esa rr o lla da- . pero pu e d e
n dari'e e j e mp lo,. ~ llfi e i e ntcrn e nt c c laro;: . re la ti,·o,; a la morfol o r: ía propiam
e nte dic ha .. a la deri vac ió n , . comp osi c ión , n la sintaxii ' ~- al ll-xico.
A . Ernpe za re m os p o r e l c ampo fóni co :
11 E n e;: paíi o l no cxi ;: te opo;;i e ión d ii' tintinl e ntre
,·o ea l e;: larr: a s ,. hre ,·c,- ( sistrma ) : l' in enrbarr :o. la,- ,·o cal e, finalei'
:' C re a liz a n
no rmalm e nte co mo lar g a ~ ( norma ) .
2 1 En l e n~na i' co mo e l cs paíiol. e l italiano . e l frnn c~;:
. et c .. no
~e es tablece n in).!l!n a opo,- ieió n di s tintint
d e ntro del r e~ i s tro d e la
YOZ.. es d e cir que no pu e d e n es tabl ece rse di stin c ion es
s i~nifi e ativa s
e ntre palabra ;: sólo pot· la altnnt mu s ical ( :ústenw } : s
in e mhnr¡ro , Jos
l imit es del r e ~i ;; tro no i'On indife re nte;;. ;: ino. al contrar
io, bien rlete rrl!innd o, . y cara c te rizan Jn itHli Yicluali d a d rl e en ria le
n¡wa: e l it&lt;tliano ti e ne un c ampo d e e ntonac ión d e d os o c ta,·a;: :. el
es paiíol "es un
idioma grnve" preci santent c por t e ner un campo d e e ntonac
ión d e sola me nt e l!na oct&gt;n·a ( norma ) . Por e sto. para los oídos
es paíiol e,, los
i taliano s "c antan ·· al hablar: es d e cir que ,-e ,; ienten coruo
anorma les
la ;; rcaliza c ion e ~ a c ú s ti c a~ qu e ~ u ¡ lf'ran lo;; límit es d el
enmp o d e ento nación no rr nal e n e!'paíio l.
3 1 El fonf'ma / z/ ( en la ~rafia corri e nt e j , o g, d
e lant e d e r. i 1
e- un e lement o conn'm dd ;;i ste ma fonoló~ico e;; paíiol
: ;o in e mlwr¡:!O l!na fra "e co mo A rtajo t rrrjo la v al i j a ab fJjo produc e un
ex [ra íio cfedo
P' til ís t ico. po rqu e la j r l'c u e ni'Ía rl'la•i t·rt d e l fon e rna e ,ttllt c lto me nor
t ' ll la norma e;; paiíola . Co ns id e rnm
o,.. j us tam e nt e. q uf' tod o l o qu e
;; e refi e re a la fr e cu Pn c ia d e lo,- foncrna ;; e n una
l e n ~ u a 1 1 \ , tod o~ lo,.
hc :' lt o;; d e e;;ta (F , tic :t f o no! úi~ i c· :1 t ~ ' · con c ie r nC!l a la
nonna ~- no al
.- is t r ma : e n e ft&gt; ct o ., ;;e tra! a d e he ch o" qu e caracte
ri zan una len~rr a pe ro
uo pe r ie necP n al conjun to rl e :' tt i' intrín ;;ee:r" op os ic ion es
fundam e ni a les.
-11 E n e-¡: a íi o l no ex is te o poi' ici ó n .Ji ,-t intiva e ntre ,·oc al
e;; ahi c r!a ,- ~- ce rrad a;: , &lt;·o mo e n itali a no . fran et~ ,. o p o rtu ~ u é!' .
" La e del e,; p .
n •r e;; fon é ti ca rn e nte tan n!Ji e r!a 1 o pu e d
e ,oerl o 'l co m o l a rl e l fr.
cha n •ais, ~- la e d &lt;' l c, p . t •r•s ta n ce tT&lt;Hla como la d e l
fr. f'llflllll'r ·· 1 :\ ) .
JH' ro es to no ti e ne irnp o r tan c ia e n e l ,; is te ma fon o l ó~ i c
o e,; paíiol , p o r&lt;p re lo,; d o ;: ~ onirl o;; no func io nan " co mo ,·alore;o difc
rc nt f's" : ,o n
rf' a li za c ion es de un tíni &lt;"o fo ne ma 1 e . E !'o e s pe rfec
tarn e nt e e xa cto
¡ or lo qu e con (" ic rn e al ~i,..t c rn a: no e;; m:í. e n ca ml1i o. e
n la norma ,
pu e;; to qne la re aliza c ión norm al es cerra da e n queso,
cabl':::a , sello ,
¡ 1 l A ~ í. p o r ej .. el hee h o el e q ue e n es pañol
la ,·oral a e s nHÍ s fr e nr e nl e
qu e la e 1 re ,pe!"li,·a menl c 12 7c y 10.15 o/c ), n1i e ntn" e
n fran eés e italiano oc urr e
lo &lt;· ontra rio. C f. T . N Anmw To~LÍ S - f:t acento caslellan
o. Madrid. '1935.
C~)
Cf. N . 5 . THL"BETZ KO\ - O b. cil., pp. 276-289.
e:&lt; ¡ A. Ar.w; so - Arl. cil .. p. 2!!9.

-

152

�J' f ro C&gt;' nhierta e n papel, of t'(' /O , Ji r&gt;i n e: a,;Í l'O IIl O la t·ra li zación de
la o f'~ cc rr nda e n l!rmtó, boda, es¡w~a , , . ah ie rt &lt;. e n rosa, hoja,
dogma; el pronunciar qu '{ SO, J&gt;IIJ! &lt;;l, es¡J() SII , r o w no afecta el sis t r&gt; ma,
pe ro r e~ ulta in ~ó lit o , ano rm al. Ten e mos. por con5i~uientc. un úni co
fonc rn a o en f' l ~i~ t ema . do ~ ,-ariant c' típi ca". do5 tipo,; d e o, en la
nor m a y. fina lnr cn te. una infinidad de rc aliza e ione~ di,..tinta s 1variante,; indi,·iduales v oca .•i o nale,; ) e n el lraiJiar co ncre to. e n l o" acto,.
1in;!iií~tico~:

O'

~QII

_¿:::.-- Q
/Q~QIY
-----Q"

111

/

o~

o~
o
0 ~ 0 111
11

-~Ól'
----- Q y

SISTEMA

NORMA

HABLA

E n el s iste ma , o se opo ne como unidad fonoló ~ i c a di stintiva a
i, 11 , a, di s tin~ui e ndo , por ejc111plo, ojo d e ajo, p e ro no h ay nin guna
diferencia f un c ional entre Q y 0 : e n la norma , se agrega la distinci ón
e ntre o ahi e rta ~' o cerrada , e ntre la rea liz ació n nor111al d e l a o d e
rusa y la rea li zación normal d e la o d e esposa ; y en el hablar se
opo ne la o abierta pronun c iada e u este m omento por Juan a las rea liza c iones d e la rni ,; ma ,-ariante n ormal por Pedro, Pablo, Di ego, e tc.,
y también a las o ahierlas pronun cia da,. e n otros mom e ntos por e l
mi s mo Juan .

(&gt;,

51

E n e.pa ñ o l no ex i, te ,;i n o para r y 11 la opos ición í'onol óg ica entre eon·
s_in:pl e y l'O il 50 n a nt e r e fo rzada ( s i:sl e nla ); ~ in e rnh argo, l'ierta s co n so·
nant es se pr o nun eia n nnrnwlm en te refo rza da s e n d e te rminada s po~i•·ione s ( norm a)
A,i, por ej., la afr iead a
! eh ) d e lante de "· o, u : un italiano. al'O~ tumhr ado
a un , iotema fonolÓ g ico en el qu e exi ote dicha OpO SiL·iÓn . int e rpre ta rá Ja C es p.
de chit·o co m o idéntira a Ja d el ital. r ia r fa y la tl e tach a co m o id ,; nti ra a la d el
ital. caccitt.
61 La opo sieión fonológira e ntrP. la ,-ihrantr , impl e y Ja vibran te múltipl e
l r - rr ) ex i ste e n e, p;u'í o l só lo e n posición int e rvorúli ca ( p ero ·perro, ca ro- carro }
y se ne utraliza . e n earn bio. e n totla s la s d e má s po s icion es, e n la s qu e la s relativa ,
:5o nant e

e

\'ar ia ntes :::o n

realizal'ione :-;.

de

un

a rt'hifon e nta .

A sí,

por

eje n1plo .

en

po si ción

inieial, d esde e l punto d e vi sta d e l &gt;i,;te ma , imp ort a sólo que se trat e d e Yibrant e.
es d ec ir qu e no se eo n funda mro eo n paro , r ey eo n ley y ru so con puso. Pero
no es és ta la sitmu·ión e n la norm a: e n e fec t o. la rea li zación normal d el ar ehi fon e ma e s una v ibran te mt'dtipl e ( rr ) en po s ición ini c ial y d es pu és d e l. s, n ;
es una vibrant e simple ( r ) de,;p nés de oclu siva ( cr eo , presCL); y es r ea lm e n te
f:u·ultativa ( pe ro má s a men udo simple ) s ólo e n po sici ón final y delan te d e

-- 153

-llilill

�f'O il ~ nnant e r¡ut f! rla~ rer ) . Por e :--o. pronunt·iandn re ." - con Yil,ra n l e .. i mpl•-' l' ll
lu gar d e múltipl e . no ,e :~ fcet:~ e l -i-t•'illa 1 ]" p ;d ;d ,·a n o , e ronf u 11tle t·un otr:1.
t'Oil l O O('urr ir ía e n r· l t' ..bO de ¡m rrtl - p oru . ni :-- f' \ Ul·h· c irr cro n ori ltle l . pero L1
r e aliz ae ión t:':-- ~ 1n or m al l'll e:--p~ni nl. AdPH l ~Í ... la rt •a li z;J eión nnr n1:1 ! de lo :"' d o~
foncnw ;-; y del ari'hifnnetn:l e :-- u na \ iiH·dnt c a h eolar y thJ U\ u lar. p •1r ,~j .. t·fnlln
e n frant é:--.
Jrl P nt ~ t':l ~ d c:-dc e l punto d e ' i:-- ta de l .. !:-- tcllla. pt.. . r o no en to d o ;¡ .. pedo d e:--de
el !HIIllu de \i -ta de la nonna . e:-- la ~ itu ació n de la npn:-- ic ·ión \ il,rant, · :- im p k·
, -ihr a 11l e '"ú ltip lc lo ,; !o r ante ahe n lar-\ih r al1 1&lt;' "'ular l e11 p orlllf!Ut''·
7) E l h c l'lto de :--e r la .., t·a:--telhl n :l dor:--a l n rnron:d p er tenerc a la nonn :1
y n n al ,i -telll a ft!IH·inn ·d tlc la l en1,!Ua. En pfcrío, tle,tle el pu n to tl c- ' i.- la tk l
~ i:--t cma, el fn nt' HW ·"· p odría rf• al iz a r-e í'OtH O ........ ;. :; po r que 11 0 h ~ !~· en e-.,p:11lo l
fon e nw,..: ,. ; .... .~. :: qnt~ :--f' le opongan 1 lo rn:d . t.' ll t'a!llldo . n o :--ería po:--iltl t&gt; t'll
~ l'i.lll l'l'~ o i ta l iano. d nn d r- lw~- o po :--iCÍO I It':-o t'Oillt J : chut . so . Cf!Sfl - Cll .'&gt;S ' t • ...;alfl
sciolo. etr. ): pe r o talt •:-- rt•aliz:ll'Íonc:-- n n -.,on lll)rt11alt. . ..... En rinpl :llf'n:--c . no h a.
l1iendo .. i qu it~ra 1111 fon eina () quP ~L' lt.. t. po n ga. s po d J Í:t re_diz:tr:--e ron P!Ú . .
di,er . . id a d t uda \ ía~ pe ro la .. ,·a ri anle . . nnrnt a le. :-- Pil la denlal ~- e n po -.J:· ton
fin:d Y~ :--ol1rf' t o dn. d e lante de t·un .. o tl. llll t': b a~p ir at · i ón h t ¡;rtsíu . pron. ¡mhtr, ) .
D e l 1ll Í :--ll l O modt &gt;. f'll fr a n tt• .. , r p11Ct!t• r f'; di z ·lr ... t• d e , -aria .. nwn e r.! ... . li~ · :!;P ! d &lt; l
d e l a Yihranl e aht•o lar tl P lo' di ale.-to, 11H' ridion :d t•, h a-la la \ÍI;rante ~" ub r
po r qtt:-&gt;
del fr;HH·é~ lit e r ari1'1 d e- P arí ... . y pu ede llf'l!:ll' lta-.i.a :1 n•alh;!r:--e eu1 n u

no h a~

un ÍOttr'I Ha

z

z·

que ~e lf' oponl!.l 1 t' OiliO oru rr e e n e ... p~ltl u ! o en alt&gt;mÚn 1 :

:- in f' nt h ar ~o, e ntre t or l:! :-&gt; la ... variant e~ !H) . . ildr• .... la llJÚ .. nonn a l ~ g:cnc ral e"' h
fin a l. por cft·l'lo dr- el o:-- r:t&gt;!llr:di z:lt· in llt'-s
\·i hra nte U\ u lar. E n por tu ~ u é :-- . la
:-. in :ultún e a :--. (' 011:--t.... l'\a ('OillO ra :o; ~o pcrtincnlt' :--ó lo f' i d e :--f'r fri ra ti,·a ~ d e n •
'e r n i int e rd c 11tal. ni \Ciar. ni l arin~al lp , rlPrir t¡lll' pu ede , ,, ,. tle&gt;tlal o ah e ··
Jar: 8 • .: . o palat a l : ;. Zl. El _..:i ... tenw no e:\ i¡;e tli ;Í:-- t(llf' e:-.o o. nl f'j or , oi'I'C'l' f'
una :-.c ri c d e po .. ih il idadt •... En camhin b n o nHa 1 y ~e tra ta d e n n rnli! ¡·OJlll ti·
11at nr ia 1 e; mllrhn '"'' ' impt'rati,·a: la llOriiU de ~an P alo lo ,ólo atlm it e la y "" t·on: o farlllta t iva, . ; Íno t·omo nlo!i y la tle Río . ;, : .
rpalizar·io n e, .~ y
ga lo ri a~. :;;eg ún . la 1~ a t uralcza del i'onf'ma. quP ~ i;zu c. ¡\:-:í qu e. e n un t·a:--o t·Oni'J
os ollws. la n o rma d e Río , por In que c·o 11c·iern c a la -' d e os. no -ó lo ex i~ P q ue
la r ea liza t' i ó n t·o n :-- t itu~· a Yar iant e ai'Ú :--tir;J iJC" un de t e rminarlo an· hifon e nw. ::- in o

=

z.

'='·

tan:hi i· n qu e Lo nrianle ,e a dental , . ,o n ora
81 Lo s eje mpl o, pu ed en lllldti p li .. ar ;e ind ef i11idarn e nt e. A'í !' 11 lat; ll .-I;Í·
u . p e r o :-- U r e ali z:~t· i ó n normal era ron,..:onúntif·¡t o
:ú eo hahía un ú n i ru l't)llf'!IW
,-o ¡·;í li ,·a . ~e~Úll la, p o, ic i one;. In uwl ll e,ó a '" t' ' r· i, ió ll en rl o, fon e m ;b ,] ¡,.
tinto:-- ; e n e l :-i SIPma fr:nH·é . . la u de puis. suit e f':-. \ariante d e l mi:--1no fon e ma
qu e r e aliz ~1 la u dt' p11r . ét ude. per o e n la norn:a la u tle ¡uti s. suil e · · ~ un a
ron :-nnan t e. n1i en tra:-- la d e ¡;ur. ét ur! e e . . una Yo1· a l, .' ' una rf' ali z:J ción ,-o"ú!ka tl c
la u de puis. sru' te r e ~ult ~1 rÍa anorma l a In:-- oído . . de la rn: 1yor ía d e lo ~ fran r c :- e r C'&lt; d iza obli ga toriamente ¡· o1 11o )P
e
~cs; t.... n ru :-:o ~ e n runwno e l l' onf' ln:l
e n det e rm i natL " p n,i .. i olle, ; l a ,egumla l rl~l i n ¡d. lillle " la l d e l f r. peu¡Jle
w n di , tinta' en ];, norma el e la primera 1 d e liufe ~ d e la l d e loe. , iendo ,or d :•,
" no sn 11 ora ó. n: ic ntr a, tl e,Ll e e l punt o de 'i ~ la tl f' l ,i , t ema ,o n ,- ,oriant e~ d e l
m i ~ n1 o

fonc nta.

B. Por lo q:w c·o;wiP rn e a la tli .• tinción e ntre Horma Y sistema
en el ca lnp o d e la mo rfo lo;.: ía . ~ tand 1it'll p:1 ra adarar el carádcr
Eocial-cul t u r:d d e la nonl! a. ¡:cn,-a mo,; fp cc la ~ e-.·i(kncia,; int .wc li a la,
habrá que hu •f·a rla,; e n lo.• e l-rore• tlc flex ión fJ:iC ha1·en lo,: niiío &lt;. o.
¡·n general, [a,; p e r ~ ona .• qu e no conoce n ,uficientemc n lc la nonu :1 . En
d ecto, ta le ,; P!Tore,; proce d e n ca~i s ic nq1 rc de una a p l icación de J.¡ ,
uposicionP;; funcio n ale,; d e l ,; i;;tcma contrari a a la apli cación CO!F a;.o: ra da como n or mal en la re:'pcf'liYa co nllmidad lin;.:i.ií;; t ica. es llcc ir.
ele la uti li zació n an o rrnal rle nH' dio ~ que e l ;: i;: te m a proporc io na ru n1o
fo rma ,; ideale;:. rle ~ li t: ada , del u ~ o CO IH-ret o. p e ro que la normil ],:,

-- l;')-J.

�fij &lt;Hlo. t·o,lifinHio ' cla - ifi('ú!o e n molde, t r adicio n alc" de r ea li zación .
Si tll t n i iio in¡!!,:. ~ di'T "· ox, pi. oxes len lu !!ar dí' oxe11 ), ~- u n niiío
fran l't;, "· r rt nw nt! - ¡;l. rriTJU/ I'fl!l.r 1 r n iu1.~a r tk r·unwvrt !s } , e-. po rq lle
el ,i ,.tc lna conlic n í' dcc l i·,- amí' nt c &lt;·onw lí' !!Ítinw, talf', opo,ieionc,.; ;
p ero e n la no r: !J&lt;t ella, no ,f' r ea !izan en t·- t o• "i no e n otro •. c ~L' O" ( u~s­
a.SS I'.c, rhe1Atl- c !t evrwx 1. Exi,.; t P. por !o ta n lo . e n la morl'o lo!!Ía b nti ;;ut a opo,il'ión. e n r l pl ano de la !lUI'll l:t, cn l rc --,·ar ianlc" nhl i!! a l or i; o~-­
'JUC :a e 1H·o n t r&lt;i ln o, en la fonnl o;.: ía : de ~ d c el p1mt o de 'i,ta fullt·io l &gt;al. OX('S :· nx, •n ,on ·' ¡ot' l'!nut;ddc, .. o in tc rca lll iJi a h k", pu c ,to 111 1e !a ,
do, fo rJJt&lt;1:' ,e r nt ientlen t'Ol!IO p !urale,, pero la nonna admite ,.;/, !o
o.H'/1. De Í&lt;! ;ni,lna 111anr ra . ,on pcrn1ulahk- en d plano func ional
' ·es !f'a .. : · eslt;, '· ruul r;· · :.- anrlu n• 1 c n el , i -lcma d e ,·ir i uaiitl n d c, tlP
Ja }f'n~l!Ll~ este a .. f' opone a ''s fo y &lt;·n :_no se u a soy: ~ and(: :--f' o pon e a
o ndur co tuu c r// 1/ &lt;; a ('llill'tr ), ¡oe ro la uon na ''~pariola ~ólo admitc r•,,/ 1;
\

11/ldlt !'1'.

Y nuc,lr;:"- !!ratn(tlica~ latina .- ltah la n dc ,u , tanti'o' tic ia :)''
tlc&lt;·linaciún q ue ' ·atlmitrn" e n C' l a&lt;'ll "ali ,·o la tl e" in c n c ia -&lt;'111 o -Í " I :en e l a hl&lt;t ! Ínl .,. o .¡ t febri .&lt;, ¡ll'lt-is, .&lt;{ 'l' ttr i .~ , etl'. l, \ dc o t ro,.: nom iH· r·t¡uC' en la tl cd ina ciún ptJ('tlen , c!! u i r el ¡oara tl i!!ll la de la ~ '-' d edin;H·iúJJ
'. e11 !!r an parl c , t amhii·n c l de la -1'-' ( ('ft¡Jrl' s.&gt;~: s, fagu5. ficus, la ~t ru .&lt; ,
etc. l . Ahora , intlud a ld C'nle n te , hubo una é p oca e n la l1 i,;ioria riel ,; i ~ ­
t P ma latin o e n la qu e coex i ~ tían b;; p o,.:ibili rl ade,.: refer id a ,; , p c ro la
ronna nunea f111; t ota ln1 e ntí' inrlif e r c nt f'. ,; ino que ,i &lt;&gt; m¡orc prefirió
i! tla 11 o l ra tic la,; fo r 1na, indicada,; llu ho un con tinu o dc ,¡.l azalni c nto
d e la no r ma c n fa,·o r d e Lt ,; tlf',i n encia,: · 1'1 11. -e ' d e l p aratli!!ma tlc
b 2'-' d edi n a (' ión , re " pcdi,·am c nt c.
Ff'nóm c· no ;: análoi!O" pue d c n oh;:en·ar,e e n Hl tl e , ·cnir e n el r u mano ac t ual. En efec t o , cn runtano ]o,; n o mbr e,; &lt;l c d o;: ;_!~ n cro,; IIIW ~ ·
c ulin o, e n el ;: in g ul ar ~- f e m e nin o " c n el plura l ! qu e n o t cr min c n &lt;'n
-e o -itt pu r tl c n t c n e r cl plural c n - 1' ( sra t/!1. ;;illa. pi. SCit/111 1' ) o en ·1 11.;
(ce r, c iclo, pi. ceruri ). Gc ncra l1neuie Li C' n f'tH' lo,; p o li ;; í lahos y -uri lo,monoúlah o;; : ~in cnt!. a r!!:o. 1!1 1H';IO:' n o 1nhre , a&lt;l1n iten la;: tl o;: tlc,;iiH'llc ia , (r hihril , f ó-foro. pl.' c!tibri~e o d1ihr i1tn i) pero la n o r ma nun \':l &lt;'•·
indi feren t e. p refi ri endo ,;ielll prc una de la ~ d o,; forma;; 1 y p a rece d C' -plazar,e cada ,-ez 111á, en fanll' tl e la d c, in enr ia · lt ri ) .
l'na sc ri c de rlinlimtt i,·o,; ru nt an o, prí',;entan en e l ~ in ¡: ular lo ~
~ ufijo ,; i nt crca m hia hlc , -ic:-1 o · t'a ( r!nr/11n ir :·1 · rindutli' H · ;.ro lomlrin a ;
Jloricir:·l . f lo ri cea · florl'ila 1 y h at'e n el p lural, r e ,p e l'l i\-a lnrnte. en ·ÍI'i
o en ·f'Í&lt;' ( rinrlt111 i ci, r inrl lltlf'le i : la, do, o po,;i t·ionP;: ;;o n p e rmutahke n e l .• i;: tem a , pero la n or m a prcfit'I' C' .¡,.;·¡ en cl , in;..:.u lar :· -ele en el
plur al ( rin rl~t n ir· :·t - r indunl'if', J!oriric:·l · Jloricde ). po r lo c u al c,- t.:t
;;ur!!icn do c n e l ,;i ,t f' llt a una n uc\·a opn-i•·ió n -ic;·t -ele. por t'ruc c de
la, do s pret·í'dcnte".
Pe ro el !'a,;o 1nú ;; in terc .;; a n lc c ,; e l de l o~ f c tlH' nin o,; C' ll -f'1. Pt w·
de n ···-lo.• tener el plu r al en -e, , in metafo n ia ( cH.&lt;I - n tse ), o cJ plural en -i, con ltl ('ia foll Ía ( ~ar:-1 , paí~. !:"l ri ) . E n C' l , i.;; lema. lo -. p lur alc~
,;u n e qui Yalcn te .- , ianto que práet ic a n1 e nt e t orlo;; l o ,; n o mlore.;; in di ca do.;; po dr í a n tf'n e r a tnha s fonna.;;: s in em !Jar;.ro . c 11 carla ca,;o. la norm a
prcl' ie rc n ei alll c nl e u n a u o tr a d e ella;; . co n te nd encia ¡:e n f' ral a pre ferir. ; e!!Ún par ece . la, fo r ma- e n .¡ co n me ta fonía 1 e l plural no r¡--

'

, ) ,)

�mal de ~r oal5 - e;;c ue la. e~ ac lual!nente ~co li . p ero la norma ante rior,
scoaiP, se con i'e rva en e l nomhre de una i n;; titución creada en el sido
pasado: Ca.m ~coalc for.
·
~a luralm eniP , en e l pa..;aj e d e un a norm a :1 otra. h a\ un mom e nto
e n e l fJ Ue la norma f'" incif'rla. :.;ohre tod o ,.¡ r¡ucremo;: co mprob a rla
t•n to do un idi oma: e n JTalidalL h a ,· Ya ría ;; twrnw ,; p a rcialc ,: (soc iale;;, r e~io nal es 1, dado qu e la norma, p o r ;: u mi s m a índole. e,: "ie mprc
me nos ge neral quc e l ~ i s t c ma. Con..; id é r ese. p or e jeruplo. e l caso del
da ti,·o y acrr sati ,·o d e l pronombre per..;o n al d e 3'' per..;ona , d on d e el
;-Íslema ofrecP tod a una .'-e ri e d e po;;i]Jilidarle;;: l 1 le-lo 2 1 le-lP 31 lo-lo
41 le-In S 1 la-la. En el Río d e la Plata , comtituyen norma las poúbili Jidarle;; ] 1 y cJ, \, r e..; pec iÍYarn e nt e para el ma ~ culino ~- f emenino. En
Es paiia la norrn n c ult a e;; le-lo par a los objetos d e gé n e ro m a;;c 11li no ,
le-la para el fem e nino y o,;eila e ntre le -lo ~- le-le, con ,-enlaja de estos
ú ltimos. parn la s perso na :' ma sc ulin ns; la-fa es popular : lo-lo es pl eheYo 1 1 l .
C. Por lo r¡ ue co nciern e a la Jonna c ión d e la;; palabras. a la
ol e ri\·ación y !'Omposición, la di s tinción e ntre norma ,. sistema se
maniJi es ta e n rela c ión con las n ecesidadc,. expresiY a!' co tidiana ~ d e
c ua lquier hablante. Si con sid e ráramos como inexi!'tentes la s palabras
CJUC no se e n c uentran en el Dicrionario dP la Academia 1código d e
la norma 1, n o podríamos d ecir planteo, concre tamíento, orultamient o, sincroniz ar·ió n , sacapu ntas: podrí amos e mple ar papal sólo en e l
~c ntido d e " pert enecie nt e o r e lativo al papa " y no e n el d e " planta&lt;. ión d e papa s"; podríamos dec ir ¡wfatizar y labializ ar, pe ro no ¡mlatiz ació n y labiali=aci ón : podríamos rlecir nasalidad, na sali=ar, twsali:ación, pe ro no vclaridarl, "V&lt;' Iari=ar, ¡·e!ari::;ación. Puede se r qu e la
111ayoría d e es ta s palabra s no ex is tan e n la norma , p e ro existe n d e
al g: una man era e n e l sis te rna , en el co njunto d e est ru cturas. posihilidalles y opos icio ne..; f un ci onal e~ d e la l e n ~ u a espaii o la . En el si;;.
lema exi ste n co mo virtual es todo ~ los nombres posibles e n -miento y
-l'ión , (l e riva tlo ~ de ,-e rbos; todos los ,-erb os posih l es e n -i::;ar y los
,dJ~t ract o~ e n -idarl, e le., ind e pe ndi entement e d e su con,;a!! ra c ió n por
la norma: el s is te ma es un con junto d e da ~ ce rradas ~- das ahi crl a s,
ole coo rdinada s p rolon ~a blcs y no prolonptbles. So n pro lon ~a hks l a s
línea s d e los Yc rb os e n -ear, -i::;a r, -ecPr, pe ro no las d e los verbos en
-Pr, -ir : se puedPn ampliar indefinidam e nte l as lin e as d e l os d c ri vallos
e n -ción, -mie nto, pero no la f!c los d e ri vado~ en -iego. D e carla no
pod e mos dcrÍ\'ar un aume nt ativo en -ó n , porqu e e ncontramos el camino ce r-rado por e l ca rtón : y para el con trari o del té rmino fonol ó~ ie o ¡)('r/ÍtH'Il!e no pod e m os empl ear el prefijo n c~ ali v o in-, porque
e nco ntr a mos el c&lt;! mino ce rra do por o tro i m¡l&lt;'r ti n e nte ; así como e n
italiano l os pue bl o~ d e l N or te pu ede n llamarse nordici pe ro los d el
S ur no se llaman sudici 1 pi. d e stuliáo, suci o\ .. s ino m eridionali. P e ro
srtcrtptlll ltts es pPrfcctamenle le¡!Í lim o rl estle e l punto d e v ista ri el sis( 1)

Cf. R .

LA PE SA

--

H isto ria d e la /e u p. u" es pl/liola. 2.a e d .. Madrid, s. a.

11950 ] . p . 29 1.

-

156 -

�te ma 1 cf. sa rrtllllt ela:;, :;ar·a¡¡efota:;, socabotas, srH·r11 ·nrchos, e tc. ) ~~ sacacla v os es '"a m e ri ca ni ;: m o '' ,;ólo p o rqu e e n c;; tc ~c ntid o la no rma ya
ti e ne eon6a¡!ratl o el LL' I'Inin o desclrtt•ador. Y ¡){(¡wl, e n e l se ntido d e
' ·plantac ió n de papa ;: " no e;: '"arn e ri ca ni ;: rn o" ;; in o d e ,.;d e el punto d e
Yi,.; ta d e la norma a c tual d e K •paria. ruientra,. d c;;d e e l punto d e vi sta
d e l s iste ma cs forrrra e ió n d e lo má;; ca;;t iz a. E n dc c to, palabras p e rf ecta rn cnl c ei' p &lt;lliolas ;.e c rea n no só lo e n E:; patia i' in o ta mbié n e n
A mé r·ica. poH¡r w tarnhi (· n e n A mé ri ca fun c io na e l :'i;: te m a lin güísti co
cs paiíol, ~~ -. ,. ¡ l a;. palabra,; nu e \·a" rt&gt; prese nlan re aliza c io nes d e posihilidad e;; del s i:' lt&gt; rna . nada importa qrr e hayan wq!ido e n Madrid o
e n Maldonad o.
Ahora , tambi é n p o r lo qu e conci t&gt; rn e a la d e rinwi ó n. la norm a
c,;;co¡¡:e, fija ~~ opon e la,; n rriant es . Aú. por e j .. para el fe m e nino el e
lus nombres el e a ;re nt e e n -tor, el i'istcma proporc iona las pos ibilidad es -tora r -tri=, pero e n la re aliza ción normal e:; os modelos se opon e n y ;;e di\·e r,;; ifi ca n: la norm a pre fi e r·e ac tri= y dire c tora, rese rvand o
actora para e l d e rec ho ~ d irectri= para la ;reorn e tría 1 con lo c ual rlos
Yat·ianl es p e r111ulabl e.• ,; e nrcl ven unidade;; di stinta,;; ). A sí ta rnhi Pn la
norm a admit e la opos ic ión ma estro 111ar•stra , pe ro no la opos ici ó n
ministro ministra : prcfi e rc oye ntP a oidor, pe ro tw vegant e a nav ef!a dor, ~~ la mi;:n1a no rrlla limitada qu e pe rmit e estudiant e/estudiwlla,
[' residente/¡Jreside llta no admite navegante! nrtv f' ganta ni rtllwnt e/
rllllrmlrt, e;; d ec ir quc re aliza ,;;ólo parcialrrr e nt e e l s i ~ t e ma.
D. Má ,.; difíc il p a rece comprobar la cli stirwión e ntre norma y
,·i,- te rna e n el campo ~ inl&lt;Í c tico. Sin embargo , cree rnos qu e puede ha! e rsc , porqu e no con ~ idcra rnos q rr e e:"te en"' po pe rte nece al " habl a"
más bien qu e a la ·' lc n;rlra"'. corrro afinrrarr ,·ar·ios autores 1 Gardine r.
Biihlcr. Rrc ttHlal i.
Com o d e r o, tundn·e. n rH e ncontra m os a quí r on e l d esa rr oll o. a nu estro
e nt e n c!er unilat eral , d e una id ea ,a u.&lt;w rea n a . En e fee to . d e Sa u ss ur e a firm a q u e
pe rt e n eee n a) habla " )a , t·o mbitwt·io n e' por las cual es e l w jet o hablante utili za
e l e ódi g o d e la le n g ua ('O n ruir a~ a e xpr e~ ar su pe nsarni e nt o pe rsonal " (1).
En

otro

lu ga r

(:!L

de

Sa u s::~ ur e

se

preg unt a

"¿.h a ~ t a

qu é

punto

p e rte neee

la oral'!on a la l e n ~ ua ?". " an ota la infinita. va ri e d a d d e l.a s o rae io nes, ~· f in a lme nt e , e n otr o ra pttul o. eo nt e&gt; ta a ' u pro pta preg unta. aftrmand o qu e la or ae ión pe rte nec e a l habla , no a la le n gua " ('li . E sta t'tltitna afirmat·ión se e n cue ntra
re pe tida con:o do gma e n la lin glii sti ea po sb a u ss urea n a. Pe ro ;, qu é quiere d e ei r
esa fra •e d e d e S:u" sure? S itnpl e m e nt e qu e la o ra r ió n es la unidad de expres ión ,
Jo cua l es inn e ~ a hl e. P e r o c.:~o n o 5i gni fil' a q ue n o ti e11 e e~ truetura Jin g iiís ti c·a
d e te rminad a. S i se quit'rc ~e ti a l a t ·. e n rami.Ji o . e l r ará r rer in érlit o de toda o ra c ió n
y la infinita \·a ri e dad de la ,; o ra f'i ttn e,;. ra be o h,e n ·ar qu e lo,: el e m e nt os d e la
e xpr e ~ ton
1 palabra s I'O il l' re ta ; . i'O nido ,
qu e I' Omp o n c n las pa la bra; ) so n ta n
in é dit o, e n e l h a blar r o n r re to I'O lll o la o ración mi , ma y q ue l o d e la vari e d a d
de

la s o rat'i o n e::

no

e~

pr o hae ión are rl'a d e la
man o~ qu e se exprc~ an
d e lo, 'o nid os, :u·e r!'a
signo . e te . ). Tamp oc· o
¡i ¡

1" 1
('\)

de

po r :5 Í una eo rnproiJaei ó n

lin g iií ~ ti c a

~ in o

un a ro m·

in finit a ,·ari e dad d e ]o ; ,e ntimi e nt os \' p en sami e nt os h ue n e l le n guaj e 1 la rni ~ nta oh ~e n· ;u· i ó n p~1 e d e haee r~e aee r ('a
de la 'ari etl a d d e ; ignifi r ad o; qu e ,;e atribuye n a un
no:.-- pa re ce ,-,í lid o t&gt;l n r ~ unt e nt o t·nnlrario , adut'ido por

CLG . p. 5 7.
Cf,G. p. JR2 .
Cf,G. p . 211 9.

-

15-;- -

.,..¡¡

�Bründal , ~eg LÍ n e l eual lo:- tipo~ d e o ra(' ÍÓn ~ o n gen e rale ::: y no raraet cr í ~ tÍ l ' O ::­
de é&gt; ta o de a qu e lla l e n ~ua 1 1 1 : "' afi1·ma ro n c, lo ,ó lo la ,ulm ira ld e u ni·
y c r~ a lid ad y h n Hi oge nei d ad d e l e~p ír ii u hurnan o~ ~n:n e n ~u in finita ,·ar ie dad
v multiplieidad 1 ,. é d:1 ,;,) Co una paradoja l . E , d e cir qu e la orarió n e" infinitatnent e variabl e y uni,·e r ::-a l por lu c¡u e e xpr esa . pero no n o:- par cee qu e In se,l
l&lt;~ mhi é n por cú m n lo e.r ¡u e srr : e n lo qu e ti e ne d e lin g i i í :- til' o~ la or~1dó n " p e rtenece a la lengua'' en la mi .:- m n: m e dida que Jo : - d e mú~ her h o-3 d e l len guaj e, e s
del' i r por ~u e:-trudura idea l ~ por la nor ni ~! d e ~u rea li za ci ón . El :n i:"n::. d e
Sau " ure. por otra part e. ron,id era q u e la orar ió n p erle nc re al h a bl a 5Óio h a- ta
l' Íe rto punto_ pue!" t O qu e e l s. int agnla t qu e p u ede ~ er part e d e una o ración o
taniiJi én una onu·ió n ente r a ). qued:1 dentro d e la le n gu a t ~ ~~ ~e r eal iza ~eg ún la ~
regla~ d e la leng ua. Y Ca rdi ner , romo 'i mo :-0 . re ,·o nore q u e la ~ funri o n c 5 sintúctira . ; se e n,·u e ntra n e n L: '' le n gua '' l'O lll O e~ qu e n w:-~_ e""' tru d 11ra :-::. nt ndelo~ n o
aplifatl o E- . P e ro. ;. ,. l u~ tl e1nú~ h ec h o:- iin g ÜÍ :". tie n~ ex i;"' !e n ; lt'a~o d e o tra n wnc r a
e n e l : - iste rn a'? L ~"' ~ oni d o:- . In:- vucahl o:; ;, no e xi:-t e n e llo ~ t~nH IJién :-ó lo co m o
esq u e rna ~, t·ont o e ~tr ud ur a : -: id eal e:- . e n e l rni :- Ino ... i:-t ema ah"'traeto '! (. De qu é
man e ra. ~ ¡ n o rorno é:- trudura a~ot' i : trL I , op u c ... ta a otra s e :-t ruf'tura .... c xi ~ t e e n
Lt ''l e n gua' ' un a pa la bra t'O lli O lat. lu pus·_ l11pi - lu po - l u punL t=~) o ron to e:-: p.
reo - t·e m o s - re !a - ri ell tlo! ~i Jn: ' 'le n g ua " ~ co n1 o dit'f' Gard in e r. e:- un '· :-a be r''.
c ..: te sah e r ('O nrp rend e lan d,i l• n lo!" e~ qu e n:a : -: :-: int :.í eti co!", qu e. a nu e:- tr o cn te n tler.
no ¡;:e di ~ tin g: u e n e~c n e i a lm c nt c de Jo s es quen ta ~ de .l a~ unid : 1d c~ fón ica s y ~ i g nifi .
•·at i,·a ; 1·1l. E n e fe eto , n o;o tr os pod emo' e ,tu diar e l ; i;te 111 a de la , in taxi , lati na
' eon,tr uir ho y fra ;e&gt; latina, qu e r ea li ee n eoe ,i; te llla. P odrú d er ir ;e que ia
• i nta , i, la tin a. ,. la ; int ax i, rl e cualqu ier l eng u a, se e; tndi a whr e la h a,e d e
h e eho s d l' h ab la. e&gt; deri r de fra &gt;e&gt; r e alm e nt e dorum en tada ;. P e r o e- l o n o on11-re
,ólo r c n la La;e: todo, lo, he c h o,; el e lc n :z u a d e h e n haiJe r ,i d o al gun a ,·ez habl a .
A~í, por cje nt p lv _ n o ~ otru ~ n o reC'O il O('C J HO ~ . para e l ln:tín elú s i, ·o. un a fo nn a ':' d ee,
,·ora ti vo rcgu la r de deu s. :- impl e n1 e n te p or qu e n o Ja e nronlramo ~ nunra d o eu·
n1 e ntada 1e, l .
Enton!' C.'. ;. ha ,;ta qu é pu nt o la 01·ar ió n p e rt enc•·e al hal1la? Ya ' in1 n,; la
eo d e&gt; tar i ón implirit a l'n e l nii , m o de :-'au -wr e . que a t ril1uY e a la l e n~ua ]o ,
mod e lo s fij o, y tr ad ie io nale, d e ' int ag m a ' ''l. ,, n o ;Ó io la , fór mula .'. ·· lo s g ir o s
que no ~e pu e den irnp rO\ i .. ar ''. ~ in o tHmbi é n ··¡o dn ... l o ~ tipo:- d P 5 inta ~ m a~ eon..;·
!ruido,; ,obre forn,a, re¡( ular e;'. la.- ¡·o •nhina r i o n es en rres ponrli e nl e s a tip v'
¡::e n e ral e~ que " ti ene n ~ u It a::: :"' e n h1 len p: ua e n forma d e r e nu~ rdo s (·on r r c t o /'.
Pero ¿.hay e n la l e n g ua , e nt e ndid a ronio "'at·en·o idiomútiro' ' - ·-rO Jn O aq uí se
la er: ti e nd c - algo qu e n o te n ga ~ u ba ~ r· en r el' u e rrl u~ c·o n c r e t o ~ . qu e n o :-ea
ab:- t i a l·r ió n c~ trut'lur ada ... o J,re rec ue r d o ... ronl· r e t os! Pu t' :- d e a l• ~ tr &lt; tt'l' Í Ó n : - e tr a ta
f ~ ¡ p o r ab ~ tr aeeió n :-e e nti e nd e '" forrualiza ción ··, ' ' id eal izar ió n " J. y tl qu e _ al a firrnar b ex i ~ 1 cnc ia de '' tipo ~ ~c n era l e~' ' :-.e afinna cxa rtam c nt c lo eon tra ri o d e lo
••o JH' rc t o de la le n gua 1a p e .: - ar d e qu e. par a d e Sau.::-surf' . c~ o rni sm o ~ i g nifiqu e
qu e e n e lla " nad a ln y de ah , t rarto .. l. F.n e fec to . s i e n e l plano I'O n er et o del
hablar la o r ae i ón e' la c xpre ; ión unitaria e in di ,·i.-il,l e d e la r e lar ión que 'e
e~ tahl ere e n tr e un ~ i !! no y una ~ itua rió u o e ntre una .::-c ri c d e ~ i g n o 5 , po r un
\ ' . BHo:\DH .ll orlolo pi og SnJ/ 1/.r. p ..).
C LC. pp. 209 -11 l.
1")
,-.A . MEILL ET
Le coroct i&gt;rc concret du 111 0 1. e n Lin g. 1/istor. et Lin g.
Cé n. 11 , Parí s. 1Y36, p . 11 y , ig;. C f. tambi é n C 1-1. B.U.I.Y. Un g. gén . et lin g. fr ..
pp. 289 -290.
( 11

1 ~)

( ·1)
C f. , a e; te r e, p e .-to. e l inform e pr e&gt;e ntado p o r Bo humil Trnk a ante el
\ -J Co n gr eso Int er na cio n a l d e los li ngii i; ta &gt; ate r ra d e l probl e ma d e la d ef ini c ión
de la m o rf o l og·a ,. d e la s intaxi , 1e n Actes du S ixiem e Con pres lnt emotionol d es
U nguist es. Rapport.• . .. , Parí s, 1948, pp . 19-:lO ).
1")
Podríamo s po,tu lar la. tratánd o,e d e una fo rm a p e rfe cta rn e nt e p o s ibl e
d e ; de e l p unt o de ,·istn d el ,; i,; tem::t; per o la le n g ua no e~ sólo ~i s t e n1 a. s in o
l&lt;.l lnb ié n n o nna. y, e u a nd o lo e n to ntnlll! O~ e n la n o nna, el Yora ti,·o d e d cus
no e" d ee s in o d eus.
110 )
C LC. pp . 209 -211.

-

158 -

�lado, \' entre ]a n1i~tua 5er ic l ton :a d ~l c·otno eo!ljur.to. l'O illO unid a d ) v una si tu a ·
f' ión , .por el o tr o lado. es e,·id e nt e qu e , en el p lano al"tra ct o de l . , i,; te ma. b
or a e ión no puede :&gt;-er ~ ino ru o d eJo p; e n er~ l. e:'quen1a id e~ d . d e e:-:' a::; r e la r ione:o: . La
o ra('i ó n, pue ~ , 1'0111 0 tod o berh o "lin giií sti ro . pe rt e n e ce a la " Jcng u a " ro n1o est ru ctura . ron1o fo rm a id ea l, v pc rt e n eee. e n t·;,u nblo, a l h abl a. como reali zaí'iÓ n, rorno
utili zac ión l'Olll'reta. in di.Yidual . il e u na e~trurtnra id ea l ; per te n e ce ex rlu si Yan1e n·
te al hahla , ólo Jo qu e es expre,; i ó n inf o rm e. falt a d e e5 tructura : e l a na co lut o.
l o s lapw,, la s i n t e rrup c io n e , 1 11 .
L a , ·e rdad e r a di findt ad s ur ge, seg ún nowtros , de! h ec ho de que, va en e l
habl ar conere to. Ja funeión 6Ínt{!rtica e~ un a fundón de tip o e~pee i al: una fun•· i ó n de re la,·ión . E ll a puede e xpre,;ar ;e m ed iant e morf e ma !', pero n o está e n
lo ~ ru o d e rna s n: i : ;. n1 o~ - que d e por 6Í ~e e rH·uentran e n el plano paradigmút it'o- ,
sin o e n Ja rela c ión ( r ég itn e n , conr o rdancia ) qu e 6C cs tabl eC'e e ntr e Jo s sig n o~,
e n Yirtud de lo s m o rfe ma s que prc ; en tan 1 , . entre ln s m ode rna s incluim os la m·
hi é n e l orden d e l o, ,; ign os l . ,._ al mi"" O ti e mpo . e ntre e l •·n njunt n d e lo; s ig n o;
y la s it u ación . Y e,;a re L,..i ó n - la única que se e nn1en tr a e n el plano pr op ia·
rn e nte ~i nt.J g mtttllo es de por 6Í t otal m e nt e innu 1ter ia J: n1 ~1 t e rialtnent e p u e d e
car,tt· ,e r izar,e a pe n '"' por , u unid a d m e lódit·a. qu e. ju ,;l a m e nt e pnr e s n, h a sid o
tomada pnr ci e rt o, es tutlio, u,, y e n parti c ular por J. S1e:~ze l . como f un ch m e nt o
l ;ar a L1 defi nit" iÓn de Ja o rad ó n (:.! ). P ero~ 5i e l ha l.dar c·on 6is te p rer isatnc nte e n
c dah lere r esa mim1a re lación , es e,·id ente qu e lo qu e no.- po n e e n •·o ndiei ón
fl e h a blar, e l saher Jin g iii H i en. e l acc r yo idiomú ti •·o. d e l• e con t ener n o sólo Jo s
~ i g n o s ai:.dado s ( conocer tod o e l \·or.1hulario d e una Je n g ua no s ig nifi l'a t oda\· Ía
l'O n ore r la l e n g ua tni s n1a ), ~ i no lamhié n la man e r a d e actua li zarlo ~ -y d e r e lari o u arJ o~) e nlrc e llo ~ ~ ('011 una situanon (::¡ . Y~ si e l ~ i :0. L e n1a lin g iií ~ ti ro e s el
, ¡, t e ma aiJ ~ tr a;-to de las op&lt;H i cio n es q u e ,e e ,t ah lece n en e l hal,l a r co n c r e to y
d e las funcion&lt; '.' que e lla s cumplen. e, e\' idente qu e d e h e po ; tu la r se l a e xi , t e n•·ia
e n e l n1i s rn o d e todas la ~ fu nd o n e ~ l ing üí s l iea ~ : a) las func io ll e.;; fon ológira:s o
dis tillti L·as, qu e i n dividua li za n. se paran y d i ..:tin g u e n l o~ si g n o:: ( la f. c11 l n,;fl a·
li ¡;r¡, la f. delimitalit'a y la f. di stintit·a p r op iam e nt e dicha 1; IJ 1 la s funciones
estiií~tic a."i u o rientado ra s. que d e t e nuinan el \·a lor e~ p er ít'iro d e l ~ i g n o e n el
af' t u ve rh :d. orientúndolo h :tt·ia e l h"hlante. e l oyente o la f'O ' a 1 f . exp res i.t'a ,
f. a¡; e /atit·a. f. d é icti ca); r) las ftu lc ion es morfo ló gica.&lt;, es d ec ir la fun ción cla·
:úficadora , qu e t"l asifica e l si g n o eon1o in s tnnu e nl o par ti cu la r d e co n od rni e nto
1 l'O BI O t'ateg oría \ e rhal
o '·pa rte d e la oral'ió n " ): y la j ufl c i Óil actuali;:,rulora,
qu e ,·ue iYe e l s ig; n o apto para un e mpl eo co n c re to e n un nl'lo \-er ha l 1 o se a ]o
in trodut" c e n una l'ategoría g ra rnali t" al : gé n e ro. núrn e r o, ea~o, ti empo , mod o,
~~ ~ p edo. per ~ ona , eit'. ); d) la f~tn c i {; ll sintúcti('a o rela cionad ora. qu e r elaci o n a
lo s ~ ig:no s en tr e ellos, lo :0 e on ~ tituye e n unidad es expre~i\· a s y l o:' re fi e re a una
.- ituae10n ; e 1 l as f un cion es simbólicas, es de eir la fu n ció n r e ¡;r esenlativa , qu e
per l e n ere inm e diatam e nt e ~ 11 ~igno , eon1o rn e d i o ('Ogno sr iti\·o. ind ep e nlli e nt e rn cn~
t e de 6U at"tualizaL·ión y de ~ u ~ r e larion es. y la func ión a~ociatin1 1 -l), que a so{'ia
lo ~ s i g: no :-; ro lll o fa e tores d e eonodn:ien t o . por su formn o p o r su co nt e ni do.
To d a, e. ta ; fuucion es so n 'e m tÍ nti cus. pue sto qu e 'e r e fi e r e n a los s i g n o s lin·
g iií ; tieo s y a .- u e mpl eo 1 v en e5te , e ntid o. ere e mo ' . ha,· qu e e nt e nd e r l a f a m o sa
frn sc d e St hu t' h ard t ~eg ún la eua1 "c :x i :.; te un a soJa g rarnúti r a y se llarna se n1 á n ~
1Í t'a o . 111 e jur toda YÍa. t'i e n e ia d e la de:--ign ari ón ") ¡:-.1

En el campo é nt á!'lico, la di s tinción e ntre norma y sis te ma a p ar ece e n prim e r lni'ar como rli~tin c i ó n entre los tipo,; g:eneral es o " re1 1)

(~)

Cf. K . \ ' o ss1.u: - Filo .&lt;. del len p: uu,iP. pp. 18-1.·185.
Cf. J . ST E I\' Z E L - · Fifo,o fía d el len g uaj e. tr. esp .. Madrid , l 93:i, pp. 67 -71

v i5-7H.
1'1)

t•)

Cf. \V.

Poi!ZIG - -

Ob. cit .. pp. 106-10 7.

:\'o se eonfunda eon
funeión di stint;,-a sec undari a.

1'' 1

la j. asoc iatit·a d e

la fo n o logía, qu e e; ,ó ]o un:1

/-1 u go Sc hu clwrdl-fhet·ier. Hall e. ] 922, p. 127 .

-

159 -

....,;,¡

�;•. ttiare~·· de (·on:: : rul·ciún ~ la, fórmula,: fija " de que haiJi a de Sau,:,o;ttrt' :
m ien tra s aqt 1 é ll o~ pe r te necen a l ,;i,;tema. é;; ta;; r&lt;' pre;;e n tan t·&lt;'aliz:I!'ÍO·
nes t rad ie io nal e,: de e;;q uemas ro nt e nid o~ e n el ;; i,;te m a mi::mo . &lt;':'
~lec ir que son !t eci to~ de norma.
E n sc!:!und o lt: !:!ar. aq uí ta mhi t'·n. en tre la,; ,·ariantes d e un c~­
r¡uema ~ in : úct i co ¡wr111it ida, por e l ,:i• le tn a . una pu ede co n- id crar,c
como la realización norma l en la l c n pta dada. mi e n tras la;; dcmá,;
o so n ano rtn a lc;; o a dqui e ren normalidad só lo e n una d ete rminada
co nve nc ió n e,: ti lí,t ica. As í. po r e j e mpl o. e n e" paií o l es normal l a fra,; e
SA m P ha darlo, pe ro no lo es l a fr ase me SI ' hn dado, qu e, s in t&gt; mhar g:o.
m an ti e ne to d as la ;; di stin c iont&gt;,: requerida;; por e l s iste ma y que e,;,
Pn cambio, normal en i tali::no ( mi si i• dato). En es pa tio l lta y que
t!ec ir no voy má s, co nto en italiano ( 11011 vado ¡Jiii ), tni e ntr a" en runta·
no se dice 1111 111 ai m erg 1 " no más ,·oy"' 1. y e n a le m á n ich ge he nicht
m e hr 1"yo ,·oy no mús"' 1: es dec ir qu e, a quí también, la s re aliza c ioHes norm a l es ca rac te ri za n nn a l engu a m á;; a llá de las o posic ion es fun c ional es . D e l mi s m o ntorl o .. es ,-e rrlad q ue e n la tín el úste ma p e rmit ía.
]'anl d ec ir " Pedt·o ama a Pablo ''. cual q uie ra de es ta;; ex pres iones: Pe tru s
Paulum rnrwt. Prwl11nt Pe tru s amat, Pe tru s 11/llal Paul um , Paulum
runa! Petr11s , .-lmat P('f ru s l'au lum , A m a' l'ou lum Petru s : pe ro tatnhién e:: verdad qu e la prim e ra e ra la construcción normal , mi e ntra:;
Ja s de más o no e ran nonnal e,- o ten drían p art ic ulares Yal o re;: es til íst icos: el o rd e n de l as palabr as e n la fra:; e latina e t·a mu ch o nwn os
;¡rhitrat·i o ~- facu lt a ti vo d e lo ']Ue di ce n nu est r o ~ mant!ale,;.
Finalmente, tambi é n e n el cam p o s int áctico, dos ,·ariantei' permutables d eúlc e l punto de vista rlt&gt;l s is tema pu ede n oponcr"e e n la
Horma. A s í, por e j .. e l s is tema es paiíol p e nnit e, e n determin ado;; casos, l a con stnr cc ió n d f' l co mpl e m e nto obj e to pe t·w nal co n la pr&lt;'pO·
"ició n a o s in e ll a: pero es ev ide nt e qu e e n la norma querer a 1111
criado se opo ne nctanH'nte a qu('r(' r un criado 1 1 1. 1Compárese. f' n
el mi s nt o se ntid o, r-1 s il:!ni(i c ativo e j emplo fr a n e~s es tudiado p o r Bally:
( roire en Die u - rroire o u rliable ).
E. S in e tnhat·!:!o, l as tlificultade ~ mayores por lo que co nc if'rne
a la di stin c ió n e ntre n o rma v sist t• mo se e nc ue ntran en el ca tnpo de l
l éxico ¡wopiam e nl c di c ho. ~s deci t·, e n e l ca111p0 dond e actitan ]as
f tm c ion es qu e ll a mam os re presl'nta!iva y asorio t i t:a. P e t·o no sr- trat a
de difi c ult ades inhet·e ntes a la di stin c ió n tni s ma , s in o d e d ificultad e,q ue se d e be n a la e no rm e colll pl ej id ad e in f init a va ri e d a d rle ]a;: opo·
, iciones qu e se cs ta hl ecc n en e;;te ca mp o y qu e vuelven tan arduo el
es tudio s is te ntúti co del vocabula ri o: e n efec to, a pesa r d e l os ;r i;:ra ntescos es fu e rzos que se !tan h ec h o, a un l os !:! r a nd t&gt;s mont1111 e ntos l f' xil'O!:!ráficos no dejan d e se r. e n máxim a p a rt e, repertorios en qu e l a;;
pa labras ::e co ns idf'ran como f'ntidades ai ,dadas ~- n o co mo ele m e nto:;
de un s istema . o r¡r úni ca m en te opues tos ~- asocia d os. La s oposicione;;
fnndatnental c~ p odr ún . quizás , di s tin ~ uir ~e y re du c irse aq u í ta111hit~ n
a tipos constantf'i' 1 a ban rlou án do,;e. de;; .l c luc!:!o. el a rhitrari o o rden
(f. K. , . O,SLI·:H
¡I¡
A ire s. 19-D. p . óP..

A l g tlllO S

coractere., de lo r ultura ef' p rulolo. Ru o n o~

-- 160 -

�alfabético), pero su núm e ro resultará, sin duda, mucho más ele,·ado
que el d e las opo,•iciones cotnprobadas e n el ca mpo fónico , e n la
morfología. en la fonnación d e la s palabt·as y en la si ntax is.
Creemos qne. por lo que conciet·ne al léxi co, corresponden al
~ isleTiut la parti cu lar claúficar·ión conceptual del mundo que toda
lengua representa ( ju11 ción re¡Jri'SI' IIIativa) y la manera p eculiar de
que esa clasificación se r e aliza formalmente e n cada idiom a, tanto
en e l momento de la ct·eación del ~Íf!:HO como en s u re p e ti ción ( Jun&lt;ión asociativa). Considérese. por ej. , el caw del persa khordiin , al
c ual corresponden en e~ p. dos ,-e rbos, comC'r y b e ber 1 , . a nu estt·o
ro:nC'r, co t-r es poml en e n a!emán ess!'n y frC'SSI ' II , e ntplea do5 rcspec tiYamcnte para ;;ere,; humanos ~- para animales, ~- e n tamanaco. lenf!:ua
indígena del Brasil, jucurú , jemC'rÍ , j((fwrí, respect ivam e nte: ''corner
pa n ", "co m e r frttta o t!r iel''. "come r car n e'') 1 1 1, o el caso d el lat.
1 - ~se, al cua l corresponden e n espariol SC'r y estar 1 y t a tnbién existir,
hallarse, hab e r ): !'On ésta" diferencia,; de s i:; te ma. d esde e l punto de
vista de la r e presentación, con que :'e e n fren ta quienquiera que h ava
consultado alguna YCZ un dic c ionario hilinf!:iie o hay a traducido tle
nna len !!ua a otra. Por lo que alaiit&gt; a las 1lifercncias ,; i ¡o;tcmal!ca~
&lt;ti'OI'ÍatiYas , oh;;{·n·e,;e que para los la tinos el nombre d e la luna
( luna
lucs11a
" !ou1·sna ) s ig:nif ic aba en s u orif!:Cn " la respl a nll ecieJJt e .. , r e lacionándo~e con lu rl'o, mientras para los g ri egos 1 ¡J.S:; 1
H:' rc lacioaaha , como para Jos c~ layo ,;. con la id ea •le "medir" 1 el
tiempo 1, o qtte a nombres co mo in g L bar, ita!. ¡Jipis!rdlo, fr. clw11VI'·
:oouris, esp. lllllrciNago corresponden a ~ o ciac i ones distinta~ en lo~ respect ivos irliomm•: lo mi s mo pu e de contp roiHtrse tandtit: n en ej e mplo,
IJan ales. I'Orno el tle c;;p. sob retodo l''sohre-todo", corno ei in !!. Ot:l'rtdl,
;J] c u al tradu ce) hcnt e a it. sop rnbi ro 1"s ohtT-vcstido" 1. fr. fHtrdessus
1"por-arriba ") ; o el de ngujero, que ~e ¡·elacio na con 11guj11, lo &lt;'! tal
r.o ocurre co n fr. lrou, it. bu co : o el 1le es p. tenedor, relal'ionado con
tener, mi entras it. for chet ' o. fr. fo urch('t/1' ,;e relacionan con jorca ,
fo urrhe, etc.
Por lo que concierne a la nonna, o ,;ea a la realiza c ió n nonnal
del sistema, se cotnprueha que, aquí lamhiPn, e ntre las ,·ariantes admi t ida s por el ,;istenta. tanto d e;; d e el punto d e yjqa "i!!nific at i,·o
co mo desd e e l punto d e ,. i ~ ta formaL una ,;uel e :;er la normal, mient ras Ja, de m á~. o res u 1tan anonna le,-. o tien e n d e te rminado Ya !or
c~ tilí s tico . 1hí, es e ' id e nt e qu&lt;'. e n ca,;m; de ]o,; má s co nn tll&lt;':'. I'Omo
bra::o, árbol, cusa, nwr, un d c!cn ninado signific a do e,; " nuclea r" o
]' rincipal. nrient ra.; ]o.; d e m á,; :'Oll "latl'raks''. d e ntro d e la e,;fe r a d e
,if!:nificatlos p osi IJ les tlc eso, nomb re,; : ('Ol!lO que. e ntre filTr o ~- can ,
la primera c.• la ym·i a n te nor l!lal e n c.;pa tiol. Pero el hn·h o 111' &lt;' xis tir
l os sig nificados '· Jatl'ralc&lt;' o ,;ee11n rl ario.• 1 perm itidos por el ,-i,;te m a
pero 110 eonmncs , o cotu plc u t e nt ario~. o fijado s en dct c rtttinado~ f'ill·
pleos tradicional!':', en la norllla ) es muy illlportani e, pues e:xpli&lt;'a el
Jlwca ni ,;mo d e mtlf'hoF cambio~ ~e mánt ieo:' 1" l. dado lJlle. j u~!am en t e

&lt; .,

111

1"1

CL A.
Cf. \-.

&lt;

l' .H.LI.,IW

!'1 ' ''' -

-

Corso d:; {!lott.. l. p. 81J.
L' /0 im ologiu. Mil;ín. l91'i. p.

-

161 -

l ~H y,¡~ ,.

�J•Or lo;; s i¡!nificado~ ' ·l a te rale!i'\ las e;;fe ra s s i ¡! nifi c ati,~ as d e !o:' vano~
si¡! HO!i se e ntr cc ru ~a n y se relacionan 1 d .. p or ej., cá ndido - ' blan co'
':'in man c ha ' · '~ in c ulpa ' - inocP IIf P, por .lo cual t e n e mo~ : cá ndido 'i no ce nt e, puro , in ~e nu o ') ltl .
Y tambi é n a quí se co mpru e b a la opos ic ió n. e n la nor ma , de Yal·iantes qu e co n c~ pond e n a una única im~ a rianl c del s iste ma. E l cj e mt•lo má s claro e n es te se ntido n o;; parece e l d e los sinónimos, c uyo
e mpleo no es c a ~ i nun ca indife re nt e e n la no rma 1 en es te se ntid o
~e dice qu e en .la le n¡!ua no hay sin ón im os 1 : e n ef ec to, terco no es
l o mi smo qu e obstinado, ligar no es lo rni ;;mo que atar, permalll'ce r
no es exa c tam e nt e quedar, tom o no ti e ne los mi ~ mo s e mpl eos fJu e
t·olumtYn: d el mi ;; m o modo. se dice ¡1erro rastre ro pero no can rastrero, mi e ntras e n la ast ronomía se di ce Ca11 nra yor y no P1Yrro mavor .
Y es ta &gt;' opo5ic ion cs e n l a nonna tarnbi é n ca ra c le t·izan la s ]cn ¡!ll&lt;lS,
como muy bi e n se pu e de com proba r e n la tradu cc ión : aú, por e j.,
&lt;-' ~ notabl e ~- m e rece ría un es tudi o parti c ul a r e l caso rl e la s pare jas
de ,~ e rb o s es p a ií o les, d e rivados res pecti,·a rn e n lc del infinitivo ~- d el
Hrpino latino , a loo c ual es co rres pond e. e n cada ca:'o, un úni co Vf' rbo
e n francés ~' e n italian o 1 cf. coll currir - concursar, diferir - dilatar ,
lran sferir - trasladar, fr ente a fr. concouri r, différer, transférer; it.
r·o n corrPr r&gt;, di f fr&gt; rire, tra sferire ) .
A simi s rn o, es ev irl c nl e que no tod as la s a;;ociaciones pos ihl P:' e n
el sis te ma ( po r el lad o d el con te nido o po r· e l lado d e l a forma ) ( ~)
se dan tamhi é n e n la no r ma: consid1~ rese qu e l a labor cr ea ti va e n el
l e n l!uaje, y e n p a rti c ular la labor poé ti ca, cons is te e n gra n parle e n
•lescub rir· c ada vez nu eYa s asociaciones ;; ignifi ca tiYas ( imáge nes) o
formal es 1 rim a, aso nancia , alit e ra ci ó n. a rrn o nía i mi la tin1. e tc. 1, po~ihl es e n el s iste ma (es d e cir. vir tualm e nt e exi stent es), p e ro inédita s
e n la no rru a. E j e mplo ~ int c r c;;antes pn es te se ntid o son los d e l os
té rminos correla tivos ~· los de los antónimos. qu e no ti e nen e n la norma e mpl eo~ co rrc lati1·os o rx a c tam e nt e co ntrarios, como podrían tener desde e l punto d e ,·ista d el s is te m a: as í, una pieza e n que se
co m e se ll a ma ro medor, pe ro 1ma pie za en qu e se beb e no se ll a ma
Úl' b edor: a origen oSf·uro corrrsponrl c normalm e nte origl'n ilu slrl',
más hien que o rigen claro: los co ntrari os normales de imfllacal)lc,
i m[lertur bable, impa sible no son ¡¡fa cable, fl l' rturbabi P, flasibl e: ]o
c-ontrario de una muchacha imposibll' n o e~ una mu chacha ¡wsible;
a un hombrr&gt; bien no co l'l' e~ pond e 1111 hombre mal y a una pr·e¡! unl a
eom o "¿Va mos? "' oe pu e d e co ntes tar "B ir•n"' ( s í l pe ro no " M~al " l no ) .
Y Yi CC' ,~e rs a. a l ¡uu1 blan co se opo ne e l pan n egro, que no I'S n e~ r o ,
Y al agua sa la da e l agua dulce, que et', ;. impl c ru e nle no-salarla ( :;) . Se
trata oiempre rl e opo~icionrs e n la norma , que ca racterizan l os idio11¡
E n n11 cs 1ro anúli , i, d e l a l c n ¡: u a d e Io n 11arllll ( co m. r il . ) . he mo ' i ncli ~
t·ado un a se ri e d e r ambi os sc mán tir os d e ese tip o rea li zados por el poeta: ca mbi os l egí t imo s e int e li gibl es d es d e e l punto de ,·i, ta d el ~ i s t ema, p e ro in ;ólit o s
de;dc e l punto de vi sta d e la n o rm a.
1"1
Cf. C J. C . PP~ 211-213.
1~)
C f. \ . P r ~A:" r - Ob. cit .. p . l 7H.

-

]62 -

1

�ma s a qu e pe rteneee n : aú. nu es tro vi no tint o e~ rojo e n italiano ( t"ino
rosso ) y neJ!,rO e n ~erv io-er oa t a ( rr n o v ino } 1 1 ) .
H e m os eomprobad o. pu es, que en todos los ea mpos, en todas la s
func ion es que se pu e J c n comid erar e n el l e n ¡!uaj e, es pos ible y n efes ario di 5tin¡!uir Jos d os as p ec tos d e n or ma y sist e ma, para una co mpre ns ión m ás í ntima de los h ech os lin ¡! iiísti cos : o. m ejor. qu e ., al l ado
&lt;le! sist PIIHt f un cional, ha y qu e di stin¡!uir l a rea li::a c ión n o rmal, o sea
1• n g rado infe rior d e abs tra cc ió n . qu e ta mbi é n eara c te r·iza la s l en~ ua s. En efec to. si al s istema fonoló¡!i co de nna lengua corresponde,
¡!rosso m od o. lo qu e Sweet llamaba broad tran :;cripti n n 1 transcripc ió n fo né ti ca amplia ), es im ludahl e qu e és ta n o a¡!o ta la J escrip c!ón
f ó ni ea d e la lc n¡!lla mi s m a, que prese nta siempre. co m o ca ra c te .-ísticas ge nerales y no accew ria s y es porádi cas, tambi é n h ech o;; co mprol,aLl es sól o e n una IIIIITO II ' tra11 srri¡Jiio n 1transc rip c ió n es trec ha l . Se
oh se r va asi rni s mo que l ns forma s id eal e,- qu e se atribu,·e n al siste ma
~P re alizan d e la mi sma man e ra aun c uando no ti e ne n ,·a l o r fun c ion al
1 as í, por ej .. e n 1111a l engu a co mo l a la tina, l os c asos d esin en c ial es
suhsisten tambi é n ah í donde l a funci ón se indi ca sufici e nt e me nte m ediante prepos ic io n es) : qu e l as Ya r ia n tci' facultatiYa s d e r e alización
no son tales des de el punto d e v ista d e la norma , qu e r e qui er e rlete rrninarla s r ealiza ci on es; qu e la s variant es comhinatoria s n or m a l e~, a un
c n el cam p o fónico 1 do nu e aparentem en te te nd r·ía n aspec to d e " nec·es id a d " física u Ol' f!:á ni ca ) , di stan mucho d e ser id é nti cas e n l as
va rias l en ¡!uas; y qu e, finalm e nte, e n e l campo d e la n o rma s ur!-!en
o posic ion es sec undaria s ohli¡!atoria s. qu e no co rrespond e n a oposi&lt;:Íon es frmcional es del sis tem a, p er o qu e . !'in e mbargo. constitu ye n
ra sgos gen eral es e indi spcnsahl es d e la le ngua co n s id e r ad a .
La norma pu e d e coinc idir apare nt e m e nte co n e l siste ma 1 cuando
e) s is tema ofrece una 1íni ca, p os ibilid ad ), as í como la r ealiza ción indiv idual pued e coin ci dir con la n o rma . 1w ro es to no si gnifi c a qu e pu ed e de jarse de di stin g uir los dos con cept o;:. qu e !'e r efi e re n a distintos
}'lanos de ab s tra cci ón . Sin e nrhargo, la distinción adquiere evid e n c ia
sob re tod o ahí dond e el s iste m a admit e m ás var iant es el e r ealiz ación ,
&lt;;pare nte m e nt e fac ultati vas, com o e n el ca~o d e la s voca l eo e y o en
es paiíol, d el plural d e l os no rnhrcs f e nr e nin o~ e n nnu a no. o d e l a
r e dupli caci ó n y r ep e ti c ión m e diata , fe n ó m e n o~ que ta nt a imp or tan•·ia t ie ne n en la es tru c tura d e la,- l e n ¡!ua - t11r ca,- 1 ~ ).
Aclaramos ade más que n o oe t r·at a d e l a 11 orma e n el sentido
&lt;'Or ri e nte, es tabl ecida o impu es ta se~ ún c rit e ri o~ de co rrecció n ~- de
Yalorac ión subj e tiva d c lo cx prc5&lt;Hlo, sin o de la n o rma ohj c tivarn en tc
t·o mprobahl e en una lc n¡! L!a . l a norma qu e SC¡!ll imo ~ n eccsa riam e n tp
po r oe r mi e mbros d e un a con nrnid ad lin ¡! iií,; tica y no aqu ella se¡! tÍn
la cu al se re co noce qu e " hahlan1os bi e n ·' o de rn ancra cjcm plar. en
la r ni~ ma co munidad. A 1 co nrprol1ar l a norm a a qnc no~ rcferimo,o,
( 1 1 En c r na la 'e o p o n t' lamhi é n e l 'café n e~ r o ' ( cr n a kar11 ) . eo dee ir p ur o.
al ' ca fé blan co ' ( bijela knt·a) . qu e e' e l ' café ron ]ec·he·.
Cf. J. OE.'\Y - S tru cture d e /11 lonf!u e turqu e . en C on{éreu ces d e l' ln s·
( :!)
tit u t d e Lillf!llistique de I'U11 i rersit é d e Pnri s. lX, 1949. pp. 17-51.

-

163 -

�·¡
~e comprueba cÓ1110 se dicP y no se indica có111o se debe d Pcir: lo ~
conceptos que, con r es pec to a e lla , se oponen son nor111al y anormal,
y no correcto e in correcto . El h ec ho d e qu e las dos normas pu e il e n
co in cidir no no" inte resa aquí: ca he , sin C1nbargo. se iíalar qu e mudJas veces no coinciden , dado qu e la " norma normal" se adelanta a
la " norma correct a " . es 5Íclllpre prece dente a Sll propia co dificac ión .

6. Trataremos a hora d e colocar l os concPptos que lw!llos di~­
tinp:uido e n una Yi;;ión coh e re ut e ~- unitaria d e l l c n ¡w aj c CO liJO actiYidad c rea dora .
E n e l lenguaje como actividad - incluyendo los fac tore.• qu e lo
co n~li c ionan n ece,; ariamente , p ero excluyendo e l a;;pec to puram e nt e
fis ico-fi siológi co y. por e l mom e nto. tambi é n la ~ d e te rminacio nes W·
cial es- di sti n guimos. e n prim e r lugar, un a;;pecto ps ír¡uico ( len guai''
lJirtual ) y un asp ec to propia!ll enlf' lin g iiístico ( hablar concre!o, len¡;uajP realizado ).
En el a;;pecto psiq nico. a nt er ior a l a!'lo lingiií,;tico CO IHT&lt;'ta nie nl &lt;'
reg is trahlc, di stingui!llo;; el saber que es co nd ic ión d e l hahlar.. e,.;
dec ir, e·l an'r vo lin gii íslico (S¡Jrar hlwsit::, ). ~- el iiii¡JUiso e xprPs ivo, o
se a la intuición p a rti c ular q ue r e quiere expr&lt;';;ión con cre ta , mater ial
: c f. e l habla ile Scch ehaye, D evo to, Brn ndal l. D P p or ~í, e,; te últim o
co n ce pto no es un concepto propiatn e n te lingiiÍ:3l ico - aunque intf't·esc
t' n la lingüís ti ca ~- atmqu e pu c~1a ll t&gt; garse a ¡:.¡ por m e dio d e la liu ;.:iiística- - s ino p ,; ico! óg ico : pt&gt;•·tenece a la IHÍ ro logí a. r no :"Ólo a la
l '"i co logía del le nguaje, si no a la p :' icología d e la expre, ión en ;.-:e Heral. A la psicol ogía dPl l e n;.-:uaje pt&gt;r ie nect&gt;. e n cambio. el S¡;ra r h ·
l,esilz, qu e s ie 111pre e,- i11di\·idual ~ - ' ocia! al misn1o tiempo 1 darlo qu e
,,r: co nstitll\·e e n el in rl iYid uo w hre la ba ,-e d t&gt; l a memoria d e lo~
;1ctos lin g iiístieos por él ex p e rim e ntad o,- &lt;' 11 la com 11nidad . como halda nte y como o~ e nte 1, pero que pue d e co mprob a rse en un indi\·idu o
( S¡;ra c hbPsÍt::; individuo!, d. el 2'-' f'O n ce pto d e "' !ea~ua' ' e n W. Porz ig 1 o e n llll gnqw d e indi\-iíluo" ( SI'rac hb Psit ::; social ) . Es t&lt;' últim o
puede consitlt&gt;rarst&gt; como ''llnia de acen·os 1i n;r ii ¡,.t i co~ inri i\·i el na !!'s o.
Jnejol', co mo ;;.i~tema de los a;;pecto,; conmn es eom pro balde;; e n ta les
ace tT OS 1 d. la '·l e ngua '' social precedente al h abla indi\·irlnal. e n
la conce ¡wió n d e d e Satl5su rc. Balh-. Gardin e r. Porzi12· \- t amhit:ll
.1 espen,en , 3 1.
El hablar CO!H-rcto p n Ptlc. a ,q¡ ycz. co n,-iderarsc &lt;'11 i' ll realidad
in m ediata, COillO rtcto !ingiiístico, o con10 su ma d e a!'los lin g iiístieos
reg: istrados 1cf. e l habla \- la kn~ua d e Penttila, el h ab ia d e fórmula
1
l'
1'' ... de de Saus,-m·c, el "'p rodu c to lin gü ís1ico" d e Biihler.
~-1 pri111Cr co n ce pt o de " l e ng ua'' e n \'\-. Porzig 1, qu e llamar&lt;'tnos lll n l e 7 ial lingüístico. Sob re la h ase de l os a c tos lingiií;; ti co;; co n c reto~ , se
co ns litu\·e como a bstracción 1d . Hulllholdt , Pa ul. ]e,;pc r;;en. C 1·oce.
Berloni 1, colllo sist e ma rl l' isoglosa s 1asp e cto,; co lllun e" co mprohados
e n los ac tos co ns id e rado" l . el co nce pt o de lengu a, c u,·a forrnula r ión

+ +

-

16-t -

�Jllá' clara y co h e re nt e en e:' te sentido ha s ido dada . se¡!ún nosotros,
po r Vittore Pisa n i ( 1 l.
T enemos, por co n ~ if!U ie nt e, el esquema:
L e ngu a j e ,-it·tual
1 a ~ p ec to

Lenguaje r e alizado
1 asp ec to

p s íqui co )

lin giiísti co 1

Acto lin g üístico

Aceryo lin g. wc ial

f

1

Materia l

Acen·o lin g. indi vidual

Impul so

exprc~ i,· o

lin~iií s ti co

1 Lengua: s i,; te ma d e isogl osas

E l té rm : no le11¡nwje nontlna. puco:. un conecp to qu e .. para noso tros. se identifica co n e l hablar con creto. es decir. co n la ac ti,·irl ad
lingiiística , dad o que e l asp ecto púqui eo lJUe aparece e n el esq ue m a
no es si n o lenguaj e YÍrtuaL o se a, por un lado. me moria es tra t ificada ,
;;c ncralizada y formalizada de a c tos lin giiis ti eos re ales y, pot· otro
]&lt;J do. co ndi ció n y posibilidad d e un nuevo h a blar con c re to. P e r o n o
'cm os ningún obs tá cld o para que se e mpl ee lenguajC' eo mo té rmin o
~~ cncral p:ua indi car e l co njunto d e co n ce pt os hablar - acl'rvo lingiiís tiro - lengua , ;: i se t ie ne s ie mpre pre,;ente que se trata. e n último
.máli;ois, del mi~mo fenóm e no ronside t·ado desd e tre;: pun ios de vista
distintos - 1 1 en ~u re alidad co nc reta : 21 e n s u ,-irtualidad y como
¡·o ndieión. co m o ·'s uhst rato", del hahlat· co nc reto: 31 co mo abstra cción
r¡ nc se es tru c tura so bre la hase de l os actos lin g üísti cos co ncre tos- y
que la len gu a se co mpru e ba só lo e n e l h a blar 1~ ).
A hora. poniéndonos d es de e l punto de v i,; ta d e un acto lin giiístico eoncrcto. pod e mos co nsid e rar un co n ce pto d e .l e n ¡!lta qu e comprenderá e n una iso¡! lo;:a ese mi smo acto, p ero también una " l e n gua
a nt erior", sis tema establ eci d o, en la mi sma co munidad . ~ob r e la hase
de los ac tos lingiiísti cos JH·ece d e nt es al ac to e n q ue n os coloca mos:
el ~iHe ma en que se e n c ue ntran los m od e los de ese mi s mo acto. o
fre nt e al cu al el ac to se co nstituYe co mo inn o,·ación. E se con cep to
&amp;

1 1 1 Cf. \ .. Pt S.\ !\ 1 -· La /in gu a e la .&lt; 11 a .&lt;toria. a hora e n Lin¡wistica gen era le e indeuropea , '.Vlilán. 19-1 7, pp. 9-1 9.
Cabe se iinlar, ; in em ba rgo. que la di stin ció n en t re l en gua ) l en guaje
( J)
puede hneene e n es te ,e ntid o e n español , ro mo e n fran ('é, (lan gu e-lan gage ) , en
italiano ( /in glUJ·lin gua ggin ) . e n po rtu gués ( lín {! tlft·f i nguage nl) o e n rurnano ( linl b{¡- limbaj ) . pero no "e puede hace r ta n n e ta m e nt e en in gl és o alemá n. d onde
un único término 1lan¡wage. Sprache ) de i'i¡r n n loi' do, •·oncepto i' .

-- 165 -

�d e " l e n gua a n te r io r·· e ~ tnur i l!lpo r ta n te, porc1 ue c orrc ~ ponrl e, jus tame nte, a una r e al idad h i,;tó ri c a co n t inuada por e l nu c \·o ac to cons ide r ado. al cu a &lt;lro e n qu e ~e r-eal iza co m o ha hl ar una nueva intu ic ió n
i nd i\·idual e in ~ d i ta: e~ un conce pto li n ¡.!; ÜÍstico, por co m ti tuirse d e~ rl e
u n pun to de vista est r· ic tamc n tc lin¡.!;iiísti co, p e ro, p or su con teni do,
co in ci de p rác tic ant e n te 1 po r lo m e nos e n ;:! r a n pa r te l. e n e l ind iYid uo
o e n el g rup o de inrli\·id uos con s id e ra dos, co n el co ncepto p síq u ico
o psíq ui co-;;oc ia l d e ' ·sab e r"' o '' ace rvo lin p:iiís t ico " . A quí ta m bié n se
t ra ta de m o d o ~ di,;t intos de e nca ra r l os mis m os ob j e tos m ás hie n qu e
de oh j e to~ di stint os : por n n l a d o, se el abora un a ge n era liza c ió n .;;ob re
l a hase rl e f e nó m e no;; co nc re to;; : por e l o tro, se co ns id e ra l a mi s m a
;_!e ne ra li zaci ó n co mo ~a h e r de po s ita rl o e n la nt e mo ri a rle un o o m ás
i ndi viduos. Pero, por eso rni s llt O, el co nce pto d e "a cr r·vo lin p: liístico'"
resulta s upe rflu o e n l a lin p:ii ís ti ca, qu e est ru c tu ra w s ai J;; t racc io nes
t•xclus in lm c n te f.o ln·e la h ase d e h e ch os con c re ta m e nte. dir ía mos " f í~ic am e nt e", re gist rado;; ~- n o so bre Yirtu a lid a d es o co n j unt os rle re p r ese nt acio n es inim· es t i p:a bl e ~ c-o n m e di os g lo to lóg icos.
So bre l a hase del mi s ru o h a blar co ncr e to, úni ca realid a d in vesti p:a hl e rl e l l e ng ua je. han d e e l a b o rarse, seg ún nosotros, los co nce p tos
de norm a y sis t PIIUt , m e di a nt e una \'i:; ión re trospe c ti va qu e te n p:a e n
u re nta las r e la c i o n e ~ e n t re los ac tos lin gliísti cos co ns ide rad os y sus
m odel os. E n e fecto. lo;; a c- tos lin g üís ti cos so n a c tos de c rea c ió n in é d ita. p o r corres p o nd e r a i n t uicio n es iné dit as, pe ro son al mi s r11o ti e mpo
- po r la mi s ma co ndic ión ese n c ial de l l e nl!u a j e. q ue es la comuni• a c ió n- a c tos de re-cr·eaC'ió n : no ~ o n Ín Ye n c io nes ex novo y to ta lm e nt e arbitra rias de l indi viduo hablant e, s in o q ue se es t n 1ct ura n sob re m o de l os pr·e ce de n tes, q ue l os nu e \·os ac- tos co nti e ne n y al mi ;; m o
ti e mp o supe ra n . E.- de c ir q ue e l ha bla n te utiliza , p ara l a expres ión
d e su ~ intui cio nes iné d i tas, m o d e los, fo rm as id e ales q ue e n c ue ntra e n
lo q ue llan ra m o,; ··!c- n ¡r na an te ri o r"' ( s i ~ t e m a precede nte de ac tos lin¡..:l.iísti cosl . U , e a qu e el ind i\·id uo c re a ~ 1 1 ex pres ión e n un a l e n ¡! ua ,
ha h la n na l e n p: ua. rea l iza co nnf'ta rne nt e e n s11 h ab l a r m o l d es. es tru clnras, d e l a le np:u a d e su comuni dad . E n un pri m e r ¡rrado d e forma liza ci ó n . e~a~ e,;: tr uc tu ra s so n ;:Ím p ic nlf'ntc no rm ales ~- tr a dicio n ¡¡ le" e n
la com u nidad .. co nstit uye n lo r¡u e ll ama m os non na : pero. e n un pl a no
d e a i J ~ t r a f-e i ó n más a lto, se d e;:p re nde n de el las m i-n1 u,; una se ri e d e
de m e nt os esen c- iales e indi~p e !l s ahl es , d e o p os ic ion es f u nci on a les : lo
que llam a u1 o" si s te111 a. Pe ro IW rll lfl y sis t ¡• m n no ~o n eo ncC' pt o,; a p ri o r i
•¡u e n oso tro;;; a pl ic-a tii OS al h ab l a r. sin o fo rn ras q ue ;:e m a nifi est an C' ll
e l hahlar m is n1o : r e l ca min o p ara ll ega r a ell o;; e;; el C' alllin o que sal e
del hah l ar co ncre to ~, proced e por me oli o d e abstr ac-c ion es ,;urc• i,·a;:.
r el a c io n a n do el h a ld ar. los ac tos l in ¡r iiís ti co;; co n creto•. c-o n sus lii O·
tlelos, es dec ir. co n un h ahlar a n ter io r, con s tit u íd o, m e d ia nt e o tro
proceso d e fo rm aliza c ió n. c 11 ~is l e ma d e isop:lo,;a,;. Ya le de e ir· qu e e l
s i st f' m a :; la norm a 11 0 ~011 re-a litl a d e,; a u tó no mas y opues ta;: al halda r
~- tampoco ··a,; pcdo;: d el h ab la r"", qu e es un a r·ea lidarl u n ita ri a ~, h omop:é n c a. :' in o for m as q ue :'t' C011 lpru c ban e n el mi ,; nr o h abla r. a b;:-

166 --

�.,

tracciones que ;;e elaboran sobre la hase de la actiYidacl lin güística
co nc reta, en relación con los modelos que ella utiliza.
Nues tra concepción podría representarse ;!ráficatue n te mediante
el siguiente esquema:

A

B
Hablar

b

a
::\orma

a·

b'

Sistema

e'

e

1

1

1

d'
1

e

d

D

El cuadrado mayor A -B -C-D r e prese nta e l hablar e tnpirícam en te
co mprobado III'irlr liches S prechen, Gespriich), es decir , los actos lin ,:;iiísticos concre tamente re ;!istrado,- en e l momento !llis mo .-le su
1•rorln eció n.
El c uadrado inlermerlio a-b-c-d repr e~e nta el prim e r grado d e
abstracc ión , es decir, la norma ( Sprachnorm 1, que conti e ne sólo lo
c1ue e n el hablar concreto es repetición de modelos anteriort's. Vale
decir que la operat::ión abstractiYa r1ue se cumple al pasar de A -B-C-D
a a-b-c-d Ílllplica la elimina ción de todo lo qu e en el hahlar es aspecto
totalme n te in é dito, Yarian te individuaL ocasio nal o mom entánea, conf elTándose sól o los aspectos cou1unes qu e se comprueban e n Jos actos
ling:iií:' ticos con,-iderados r e n ,;us modelos.
El cuadrado menor a' -b' -c' -d' re¡n·e,-e n ta e l segundo ¡1ra1lo de abstracción o formaliza ción , es decir, e l sistema ISprachsysteml , r1ue contiene só lo lo que en la 11onn!l es forma indi spem ahle, oposición func ional , l1abi éndose eliminado por la nuc,·a operación ahstractiva todo
lo fJliC en la norma e,; simple cost u m hre, simple trarlición constante,
elemento común en todo e l hahlar de la co munidad considet·ada , p ero
ein valor funciona L o sea, e n último análi~is. una e•pec ie d e "aco mpaliamicnto" ~ icmprc prcscn lc en e l h a hlal'. pero ine,: c11cial por lo
r¡ ue ataüe a l as oposicioncs si¡1ni ficatiYas fundamcntal es qu e asc¡!:uran
~u funcionamien to como in,;trumento CO;!nOsc iti\·o Y de COlll unic ació n.
-

ló7 - -

�V ale d ecir qu e, pa sando de la norma al s iste m a, se elimina tod o l o
r¡ue es " yariant e facu ltativa" nonnal o ' \ ·a riant c co mbinatoria '·, con·
~e rvándo se sólo lo qu e es " fun c ionalm e nt e pe rtin e nte" .
Ahora , al es tabl ece r e l con cepto de " norma " se ef ec túa una dobl e
a bs tracci ó n, dad o qu e, por un lado, se elimina todo lo qu e es puram e n te suhj e ti,·o, Ot- i~inalidad ex presiv a d el indi,·iduo 1e n 1-!ener·al y
e n e l m o me nt o co nsid e rado 1, y, por o tro lado, se abstrae una norma
úni ca, ~e n e ra l e n la co munidad: e n re alidad Ia norma es variable,
~egún los lími tes y l a índole d e la comunid a d co nsid erada. A de m ás, s i
se cons id eran Jos actos lingi:iís ti cos d e un solo individuo. ha y qne .introdu c ir· e n e l es qu e ma , entre los límites de l hahlar y los d e la norma
social , un campo inte rm e dio corres po ndi e nt e a la norma indiv idual,
es decir·. un ca mpo qu e co mpre nda todo lo que es re p e tición , el e m e nt o
cons&lt;an te e n e·l hablar de l individuo rni s mo, e liminándose só lo lo
puram e n te ocas iona l ~- momentáneo. lo qu e. ha sta des d e el punto de
,-isla de l indi,·idu o co nsiderado. e:' or i~in a lid a d expresiYa absoluta ,
ele m ent o tota lm en te inédito.
Si identificamo~ e l hablar co n e l habla ( RPdr'), todo e l l e n guaje
co n;;id era do co rn o act i,·idad conc re ta es ha bla : p er o. en se n ti Jo rest ri ct i,·o. po d e mos llam a r· hPr hos d e h abla lo qu e se e limina en la
ilh s tracci ó n qu e se cumple a l pasa r d e lo,; actos lin~iií sticos conc re tos
a la norm a indi,·idual y. respeeti,·anrcnte, h echos rf p norma i11dividual,
hPchos de norma 80cial, lo que se elimina e n las dos formalizaciones
:'li Cesivas.

Co loc&lt;índonos d es de el punto de ,-ista d e Jos a c tos lin ~ iií s ti cos
con c re to,;, pod e m o;: d eci r que d h ablar contie ne to ·los esm• h ec hos,
~- ade más e l sisle m a, dado que norma i ndividual, n or ma socia l y sislt'TIW no ,-on s in o di st int os g: r·ado~ de formalizac-ión d e l hablar mi ~ mo ;
t1el mi smo rnorlo . la norm a individua./ co nti e ne la n orma socia l ~- e l
SÍs'enw , ~- la n orm a sorial conti e n e e l sis t f' ma .
Co locá nd o n o~, e n ca rnbio, en el ~ i s t e nra , po ll e m os co n ~ id e rar l a~
dos n o rm as ~· el h abl a r co ncreto co mo g: rad os i'HCei' i,·os d e rPaliz ución
del mi smo. E l si.stenrr1 se prese nta , e n efecto, desde este punt o d e vis ta ,
com o una e ntidad abstracta, " una re d d e funciones" que se realiz a
e n for·ma s soc ia les determinadas ,. más o me nos co n ~. tantes. las c uales
('Onst i tu ye n 11n sistt&gt; 111a dr rNJii:::acion r8 n ornwles, tambié n ahs traclo
( norma ), c¡tw ,;e realiz a a su Yez e n nor mtts individu a.!t&gt;s, como és tas
se r eal izan e n la infinita va ri edad y mult i p 1ieirlad d e la actividad
]in¡!iiís ti ca co n creta . Y. dado qu e lo" co n ce ptos d e norma sorial y
11orma indiv idual no so n n ecesari a m e nt e sHce,. ivos 1 e n efec to, d esde
e l comi e n zo podcmoi' co nsid erar actos Jin f! iií;; ti cos p ert e necientes a
má s individu os), p ode rn os decir que e l siste ma es un conjunt o de opos ieiones fun cio nal es; l a norma es la r e ali zac ió n colectiva d el s iste ma.
que co nti e ne el s iste ma mi sm o v, aden rús, l o;; e le mentos fun c io nalmente " no-pe rtine ntes" pero not·;nal es e n el hahl a r de una eo nnrnidad; e l lwblar 1 o, si se qui e re. habla 1 e:; la real iza ción individual eon cre ta d e la norma. qu e co nti e ne la no rm a mi sma ,-. además. la
o ri ginali dad ex pres iYa d e los indiYiduos habl a nt es.

-- ló8 ·-

�•

~

El sist ema es siste ma de posibiliclades. de coo rdinadas que indin
ca los caminos abi e rtos y los caminos ce rrados : pued e con siderarse
como co njunto de imposiciones, pe ro también , y quizás m ejor, co mo
c.:onjunto d e lib e rtad es. pu es to que admi te infinit as r ealizaciones y
sólo exige qu e no se af ec ten .l as condi c iones fun cionales del instrum e nto lin giiís ti co : más bi e n qu e " impe rati va", su índol e es consultiva.
Si se nos p e rmit e un a analogía. diríam os que el s iste ma no se impone
a l hablant e m ás d e l o que la teJa y los colores se impone n al pint or :
e l pintor no pu ed e sali rse de la te la y n o pu e d e e mpl e ar col ores que
no ti e ne, pe ro. d e ntro d e los límit es el e la te la y e n el e mpl eo el e
los col o res qu e po&gt;ce. su lih e rtad expreE' iYa es absoluta. Podríamos
d ec ir. pu e&gt; . qu e, rná;; hi e n qu e inrpon e rse al individuo, e l s iste m a se
l e ofrece. proporcionándol e los m e dios para s u expresión in é dita, pe ro
a l mi ~ mo ti e mpo co rnpre nsihl e para los qu e utilizan el mi smo s iste m a.
Lo (jU e. e n cambio. se impon e al indi vidu o, limita ndo su libe rtad expres iYa y co mprimi e ndo las p os ibili dad es ofrec idas p or el
"i stc ma de ntro d el marco fijad o p or la ;; realiza c ion es tr a dicional e;; . es
la normo. La norma e.•. e n e fec to, un s is tema d e r ealiza c io ne;; oh li~~ ada !' . d e irnposicion c:' soc iales ~- c ultural es, y ,-,n ía seg ún l a co muni dad. D e n! ro d e la 111 i;; ma co nru nielad 1i n!!ii íst ica na cio na 1 v d e ntro
del mi s mo ~ i qe m a fun c ional , pu e den co m1)1'~harse varias no rr;ws i le n!:! Uaje f am il iar. le ngu aje popular. le n!!ua lit era ria . l e n guaj e el evn do,
lenguaj e Yulg&lt;H. etc. L di ;; tintns ~ obre todo po r lo qu e co nci e rn e nl
,-oca h tllari o, pero a nt e nud o tambi é n e n la ;; fo rrn a&gt; ¡_!: ranraticaks y
e n !a pronun c iación: aú e.l !' ucco ti e ne una pronuncia c ió n lit e ra ri a
,- e )c ,·a da ~ - una pronu nciaeión u!' u al y co rri e nte : ~- e n e l mi s m o Río
ele l a P lata IHI\- todaYía quien co ns id e ra co mo norma de l h a hl at· ele,-ado 1 di sc ur:'o,; sol e nrn e;;. l ecc iones unin~ r s itari a:', Ptc. 1 la pronunc iaeió n cas tPll a na de ce, ci, :::, 11, y.
El ~iste n w. en ca mhio. au n ro n s titu~· e ndo la forma id eal l of!rada
po r la ac ti Yidad lin¡!: iií;: tica d e un a co munidad a Lnn·és d P s u hi stor ia,
aparece d e cierta man e ra co m o autónorno 1 cf. d e Sa u,;s urc, Bal l v) y
"eparado d e ,u u&gt;o , dado que lo qu e se e mpl ea e n e l hah h r no es
¡•r·op ia ~- direc tam e nt e e l siste 11ra. s in o fo rm as ca da yez nueYas q ue
e n el s is tema c ncne ntr an sól o s u co ndi c ió n, s u mold e ideal.
La labor es piritual de] individuo hablant e con siste. justame nt e,
a pli ca c ió n o ri f!ina l d el s it"t e rn a. d e ntro y fuera d e lo permitido
la
n
e
po r la norma. ~- la labor es piri t u a l d e una eo munid a d se manifi esta
Pn la n orma m i~ ma .. mi e ntras e l si,;tcma e!' al¡_!:o co m o e l lu ¡_!:a r dond e
oc urre n la norma Y e l h ab l a r co nc re to.
En su aeti,-idad lin gü ísti ca. e l individuo conoce o no co noce la
no rm a y ti e ne ma yo r o m e nor co ncien c ia del s i;; te ma . Al no co noce r
la no rm a. se f! UÍ &lt;'l por el sistema , pudi e nd o es tar o no est ar de a cue rd o
co n la norm a ( creació11 analógica ) ; co n oeié nd o la, pu e d e r ep e tirl a
dentro de límit e;: más o m e n os m odes tos d e expres iYid acl o rec h aza rla de lib e radam e nt e e ir m ás a llá d e e ll a. aprovechando las
po~ibilidad es que le pone a di sposic ió n el sistema. Los ¡r ra nd es cr e adore, dP le n¡ru a - co mo Dant e. Qu eYe do. Ce tTa nt e,; . Gó ngo ra . S ha kes-

169 --

�p~are, Pu s kin r·o mpe n co n;:eie nt e ment e la norma 1 qu e e~ alf!o co m o
el " gu s to de la t-poca'· e n el a1·te 1 y. :'o bre todo. utili t~a n y rea lizan
•' n el grado rná;; a lt o la;: pos ibilidad es d e l sistema: no f'S un a para d oja.
11i un a fra se h ec h a, d ec ir qu e un g ran poe ta " h a utilizado to tl as la~
posibilida des qu e le ofrecía la le ngua··. E n este ;:entitl o, pod e mos re pet ir con C r·oce qu e. e n realidad , no apre nde m os una l e ngua , si no
qu e apre nd emos a c rea r e n una l e n g ua. es decir que apre nd e mos
las normas qu e guían la creac ió n e n un a l e ngua, apre nd e rn os a co noce r la s direc ti,·a,-, las f l ec ha ~ indi c adora~. d e l siste m a y ]o, elementos
que e l s i ~ t c ma n os ¡Hoporc iona co m o mohl e,; para nu e~ tra expr·es ión
inédita .

.En la di stin c ión que h c mo ,; es tablecid o e ntre sisll' nut ~- norma,
Ir e mos co nse rTado siemp re la r·e.laf' ión co n e l hablar concreto, f'On
Ja su s tan c ia fóni ca del le nguaje, pre,;e nt c d e aig:una man e ra ha;;ta e n
las funcion es más inm e diatament e formal e;:. co 11ro las ;.; intá ct ica,;. E 5
posibl e, sin e nrh a rgo, llega r· a un a ab strac&lt;: ió n rnás ullá de l s istema,
i g norando totalnrcnte la s ustancia fónica: una abstra cc ión que podríamos llamar, con un té r·mino lrj el m slevia n o. esq u Pnw : e n e l esquema nos quetlaríarno s co n la s (un c ion es pura s, con re lac ion es al¡.::éb ri cas d e " ca ntidad es Yacías". despreoc upándonos totalmente de
t·ó mo esas funciones se exnresan foncmúti ca y nt or fe múti cam e ute, eE.
decir, d e los e le me ntos fón-icos qu e la le ngua ~ omiderarla utiliza para
&lt;. xpresa r las opos icion es que con5 liture n su ;: is te rna . ::\o ig noramos la
1-! ran iurporlanc ia teór ica que puede tener ese ('Once pto, ha sta para
la com pre n s ión má s íntima de los fe nóme n os lingiiíst icos gen e ra le,;.
Pe r·o, IIIU Y probable m e nte, esa s in c1·onia pura e int e¡r ral nos ll evaría
compl e tam e nt e fu e ra de la hi storia , y co n eso mi s mo fuera del ca mp o
d el l e nguaj e ( y d e la lingi.iística). tr an~fon nantlo nu es tra inves tigación
e n es tudio df' la " mentalidad de los pue blos", de una "forma inte rio1·"
lógica más hien fJU e ¡rlotológi ca. La ab stracc ión resulta ría pml Ht h l em e nte inaplic ab l e en la lin ¡r iiísti ca histórica, que no pu e de i¡rnorar ni
l a su s laneia fóni c a ni la rela c ión e ntr·e los. si¡rnos lin giiísí icos y la s
cosas d esignada s, p e ro tendría. s in e rn har¡ro, ut i 1idad e n la llama da
" g r amática gene ral " r e n la co mparac ión e; tru clural e ntre la s le n guas.
dado que s us mold es podrían aplicar·sc a má s rl(' una l e ngu a 1 así. tilla
g ramática c;; qu e m úti ca h únga r a co incidiría e n ¡r ran parte con un a
g ram á tica es cptemática turca y un a gramáti ca r umana f'oin c i(lii"Ía en
muchos pun to~ con una g ramát ica albane;:a l .
P e ro. dejando de bdo e;;te último co nce pt o de esq ue ma, ;.nr ál
puede se r. a l a lu t~ de la" di , tincion es e,tab le cidas. la ~olucióu de las
d ificultad es que impli ca la o po,;ició n en tre le n gua r habla? ;\o~ paJ ece que la d ist in c ión e ntre sis t ema , I!Or m as y l111hiar soluc io na to
talmente dic lra .• dif icultad es. p o n iendo tl c mallifie,-to la CO II H'llcionali d ad
de los crit er ios en qu e se ha,;a la m u~ tli ~c utitla o po,;i!"ión.
E n efecto. tenemos cuatro COJH'C pto, funda llr c nt a!e,:
l. Sis/t'lll't - :2 . .Yomllt - 3 . .Yo rma indil•idual - -1. llablar
COIICri' I O.

- 1-:-o -

\

�A lo;; pa~aje s e ntre l os Yarios planos d e abstracció n, corresponrle n , a d emá s, tres conce p to;; sec un da ri os: a 1 hechos de habla : b ) lz l' chos de norma individua l : e 1 h er!ws de norma social.
Por co miguicnte :
] 1 Si la oposición ~e es tahlece e ntre sist l' ma y realización, l a
fpngua compre nd e ;;ó lo e l sis te m a, y e l lwbln todos los de m ás con ceptos, abarcando va t·ios gntdos de abs tracci ón ( norma s socia l es e
indi v iduales 1 y el plano concreto del ha blar .
2 1 Si la opo ~ i c ión se es tablece e ntre concreto y abstra cto, el
habla co incide con e l hablar, y la lengua co mprende todos los de más
con ceptos prin ci pa l es, aba rcand o varios g rad os d e ab stracción ( normas y siste ma ), que, s in e mbargo, se m an if ies tan concr e tamente en
el hablar.
3 ) Si la opo,; ic ión se es tablece e ntre social e individual, la lengua
co mpre nd e el sis tPIIta y la norma, y el habla aba rca l a norma individual y el hablar concreto, conteniendo, sin e mbat·go, l os otros dos
co ncep tos.
4 1 Si la oposición se es tabl ece e ntre novedad u originalidad
e . ~:prlc'siva y repetición, el habla co mpre nd e ex clu sivam ent e l os h echos d e habla ( a ), y la lengua todos los d e m ás con ce ptos, in clu sive
los aspe ctos s iste máti cos y normales d el hablar 1 1 ).
Torio es t o~ si. po r un lado, ada ra Ja s di,·e r ge nria s e ntre l o~ vari os concepto s d e len gua. por e l ot ro n o s a!'on se ja e vita r ( o. por l o m e n os, u sar co n cir cun sp eeci ón l, e n e l ra mp o d el a n ál isis del hablar. un tér mino tan ambiguo y que
'e pres ta a tan tas co nftbion es. En e fe ct o. e l eo n ce pt o de len gua no e ncu e ntra
su j u stifi eae ión e n la vi s ión re t ro sp ec ti va d es d e el acto lin güí sti co y e n la
furnwlizaeión "e n pr o fundidad " J e ese 1ni :oo; n1o arto, s in o rn á s bi en e n la be n e~
raliz ac ión qu e se e5 ta bl eee " e n a mplitud " sobre la ha se d e una se ri e d e acto s
lingüí stico s, a ba r ca nd o Jo , '"pe cio s comu ne s qu e e n e llo s se comprueban. En
el a n i.Ji s is e n pro fundidad , se d es taca l o q u e e n un acto lingiií sti co es sólo
n onnal y lo qu e es fu n cional. co n res pee to a ~ u s n1 o d e lo s; e n e l e xrun e n e n
a mplitud se •·o mpru e ba lo qu e es co mún, lo qu e es isogl osa. en una serie d e
ac to s lin¡&gt;:ÜÍ sti eo s con sid e ra do s. sin preocup a r no s, además, si a lgun os d e ellos
son m o d e l os de otros. En otra s pa l ab r a s, el •·onL·e pt o d e l e n gua no es rmalítico,
s ino clescriptir o y sint ético, const itu yé nd o se co rno s iste rna d e aspecto s co n1un es,
sist ema d e isoglosas. so bre la ha se d e lo qu e ll a mamo s mat erial lingiií.&lt; tico
1 suma de af'lo s JingÜÍ 5tieosl. Por es to d ecía mo s qu e, m :is bien qu e a la !in·
~iiÍ :' lÍ ea teó ri ca, e l concepto d e l e n g u a pe rt e n eee a Ja l i ngijí ~ ti ra hi :-tóri ca, es
e l fund a m e nt o rn i ~ n1o d e é~ ta.
Lo ... 1ín1 i te ~ fl p una le n p;ua , ·a rí an :-ep:l.HI e l nwt c rial 1in g i ií~tieo co n ~ iderado :
p or ej .. :"Cg l.lll la {'Otnun idad o e l te rrito ri o ab ~!r e~do (" le ngua de Montev id eo " ,
" Je n p:ua d el Río de la Plata ". '' len¡; ua espa ñ ola " 1; y, aun ante s d e l a co mu·
nid :;d_ pofl e n1o ~ c o n:-id e rar un :-:; i::; tern a de i ~og: lo .:-as eo rr e~pon di en t e _ a un solo
indi,·iduu ¡·'lengua de Ce n antes". '' le n gua de Rodó" ). Pero e l co n cep to co rri e n·
t P d e l e n g ua n o se e:-::tah!ece co n e ri ter i os c xf'lu sh ·a nJ e nt c lingiií:-: t ico s s ino tan1 ~
J.ién eu ltural es 1 e~ i ·tenr i a de un a " l e n gu a romltn" o " lit e raria ") (:!), por Jo
~ 1 1 Toda opo:'- ic ión entre lengua y habla que no pe rte nezca a uno d e estos
t·uatro tip os, o n o agota le~ r ea lidad fle] lenguaj e, o t·o n fun d e c r it er ios di s tint o~,
o toma e n t·o n:Oide rari ó n tamb ién h ec h os que n o con ~ tituyen le n guaj e prop iarn ente dicho.
1:!)
CL Y P IS .\ :\ 1
l ntrvrlu:ione 11 1/11 lin guist ica indeuropea. 3.a ed., Turi n, l 9 -~ 9 . P!l. S·6.

-

l íl -

�r ual un a .. le ngua '' comprende toda una se ri e d e si :;tema :; m e n ore s 1dial ec tos, ' 'len ·
gua s" espee ial es. siste ma s di ;.tinto i' so rialm e nte o eulturalmente: len gua docta ,
le ngua literaria , len gua popula1·, len gua familiar ), d e limit es ,-ariabl es y con·
venciona les

11) .

Sin e mbar¡!;O. lo&amp; co nce ptos d e sisti'IIUI y 110rma ~· el con cep to de
l e n gua, aunque est ructurados d e di s tinta man e ra. no son antité ticos.
En efec to, los aspectos comunes de una se ri e d e a c tos lin güísti cos son
neces ariamente norrnaiPs y, en un plano supe r·ior de formaliza c ión ,
funcional es: pod emos, por con s igui e nte, hablar de norma y siste ma
refiriéndonos a una len gua 1si ;;; te ma de iso¡dosas l, e n lu¡_(ar de referirnos exdu sivam e nte al hablar. Sólo que e l conce pto de le ngua se
extiend e n o sólo en la comunidad y e n e l es pacio. s ino tambi é n e n el
ti e mpo: es un conce pto histórico 1 cf. " la leng ua es pañola des de los
o rÍ¡!en es ha sta nu es tros días" 1, mi e ntras sistl' ma y norma son conce ptos est.ructural!'s y, por eso mi s m o, si11rrónicos 1 aunqu e pu e dan
consid e rarse diacrónicarn e nte, e n s u e volución , que es e l pa saj e de
un sis te ma a otro s is te m a, de una norma a otra norma 1: es dt&gt;cir que
la l engua es continuidad , mi entras sistPnw y norma son c.• taticidad ,
son con ceptos qu e se r efi e ren al "se r" y no a l " d evenir" i e n cada
momento considerado e n la his toria d e una le n¡!ua , nos e nfre ntamos
con un sistpma y una norma, qne no son los mi s mos d el mom e nto ante rior l. En es te se ntido decimos qu e sis tema y norma corresponden
a un Pstado de lPn gtw 1~ ), es d ec ir·, a un mom ento q ue se coloca fu e ra
del ti e mpo, ai~lándo se. m e diante una necesaria - a unqu e di ~c utirla ­
ahstracción c ie ntífi ca , d el p er p e tuo mo vimi e nto d e la lc n ¡!Lta.
7. C rce mos que todo lo expu es to hasta aquí ju 5tifi ca ;;q rfi ciente m e ntc la impor·tan c ia teó ri ca y metodoló¡ri ca qu e atrihuimos a la
distin ci ó n e ntre noriiHt v sist f' m rt.
En efe c to, esta di stin c ión - qu e no es ni a r·hitraria ni com·e ncional , pu es to que se manifi es ta e n los asp ec tos formales de l propio
hablar eo nc re:o- nos p e nnit e ve r clara me nte .la ahsoluta corwe ncionalidad d e la oposic ión lNtgllrt -h abla , nos hace ve r cuá]e ~ pu e den
se r los c rite rios co ns id e rados al es table ce rse esa conve nción y, a l rnismo ti e mpo, nos indi ca la impresc indible n -: ces irlad de declarar en
ca da caso la conve n c ión adoptada.
En sc~ undo lu ~a r , la mi sma di st in ción nos ll e,·a n ecesa riam ente
a colo ca r· el con cepto d e lPngua e n e] lu¡rar qu e l e co rrespond e. e n la
consideración desc ripti,·a e hi stóri ca , y no analítica e inte rpre tativa,
tlel l e nguaje.
Por ot ro lad o, la di stin ción e ntre norma ,. sis t('nw nos aclara
m ejor el fun cionami e nto del l en¡!uaje, la act ividad lin güística. que es
al mi s mo ti e mpo creación y repe ti ción ( re-creación ), d e ntro del marco
( 1)
E n español e l té rmino idi om a 11 0' pe rmitiría di otin guir un siste ma de
isog los:b n1ltura lm e nt e de te rminad o. in . trum e nt o y Yehindo de la cultura de
uno o má s pueL lo s ( idioma fm ncés. idioma italiano. e tr. ). d e un , i. te ma &lt;l e i so·

~ l o~a~ rua lqui e ra
~~~

f / eil ,a.ua ) . ~in c 1nhnq: o, e ~ la d i . : tinr ión no

C L CLG, pp . l71i -l77.

-

172 -

:--C

h :!c e rom t'!tltnen! r .

�y seg ún la s coordenadas de l sistema fun cional (es dec ir, de lo qu e
es imprescindibl e para qu e el len ¡waj e c umpla con su fun c ión ) ; moYimiento obligado y IIIOVillliento libre, dentrO de Jas pos ibiJicJacJes
o fr ec ida ~ por e l ú stc ma.
A s itni ~ nto,

la

no ruhrad a

di stinci ó n

ju :-; til'i ~a

y

a e lara

los

f und aru e ntos

de

lo s varíe s a ~:ipel' to s, d e la s varia s le nd e n e ia :- y orienta e io n es de Ja lin giií :;tica . En
e fee to, la lingiií stie a pu ed e d e di car ;e 'o bre t odo al an:íli s i' d e l hablar, y e nton·
ee s es t eoría d el lenguaje, o lin güística general. e n se ntido es tri ct o; pu e d e o ri en·
tar 'e haeia e l es tudio d e l as l e n guas, y en toru·es es lingii í stira histórica (e n el
se ntido qu e da a es te t(· rmino A. M eill e t ). P o r otra part e, al ron sid e rar e l
le n g uaje. pu ede es tudi ar y , a Jo rar sobre todo la origi11alirlad expres iv a d e l ha·
!.!ante, y en ton ces es e,- té t iea; p~ e de e, tud iar la I!Orlltll. e l asperto qu e en e l
hablar es trad ición so cial y eultural , y e ntonces es hi sto ri a d e la c ultura ; pu e d e
es tudi a r el s ist e 111a . o pon eue e n prim e r lu gar d e, d e e l pun to de vi sta d el sis·
t e rna , y e nt o n(' e_;; es gran1útira pura. Ca d a una d e e:;as o ri e nta r ion cs es l eg íLitna
&lt;·o •n o vi s ión par('ial, p e r o nin g un a d e cUas agota por ~ í ~ ola e l nudtif o rm e y
comp lej o fe nóm e n o que es e l l e ngu:~j e h un:a no.
A_d e tn &lt;is. la mi ~ nta di ~t in ~ ión ju :5 tifi ca l::ts varia ~ l'iencia~ lin güístira s. a tr i·
bnye ndo a rada una el lu gar qu e le co rr e spond e e n e l es tu d io 1lel le n guaje. ::ion
co no cida s las dil'ieu ltade s qu e pr ese nt a, por eje mpl o, 1:~ •·on , titu c ió n d e la esti.
/ística de la l en g ua ( 1 ): a hora bien , es ta c ie n cia n o pu ed e se r ; in o e l es tudi o
de la s va riant es normale ,; con valor exp res iY o-aferti,·o. estu dio de la utili z:re ión
e't ilí sti ca no rmal d e las po s ibilid a d es qu e ofreee un s iste ma . d e aquello ; e le·
ru en t us qu e so n norn:a hn en te, e n la le n gu a d e un a co nntnid::td. p or t a d ores d e
un pa rLi e uJar vaJor ex pres iYo (:.! ), es d er ir, una cien r ia de la nunn a. rui entras
la e;tili sti•'a que e, tudi a e l Yalor pa rticular qu e !' ualqui e r e le mento d e la le n·
g ua pued e ad quirir en un te xt o, ron1 o or igi nalidad e xpre 5iv::J individu a l. es esti·
lí . .tica del hablar 13).
E ntre las !' ie nei as q ue se ocupan d e l lbpe rto fónico d e l le n guaje. la fo li O·
lo g ía. si se la e nti e nd e eo n1 o estu di o e:5 tru et ural y fun c ional , no pu e d e se r c ie ncia
d e la l eng ua , d e toda la le n g ua 1 si st e m a· n o rm a l. sin o sól o d el s istema. E s
pr el'ho, por l'O II s igui e nte , di stin gu i r e n e~ t e ca rnpo un a ciencia d e la s reali=.acion e:s nornudes d e l .~d s t en1 a fo n o ló giro d e una leng ua ( 4 )~ ya represe nt ada , en
parte , por los bu e n o~ " rn a nual e6 d e pronunciación ''. U na e ic nria d e e~ t e tip o
podría ser la {o fl o m etría de Z"·irn er. qu e. eo m o todo e5tudi o es tad ístico , se
p r ese nta efert iva rn e nt e eonro t'i e ne ia de la n orrna ( :-, ). E n euant o a ]a fonéti ca .
c' ta cie n eia ya se e nti e nd e por la m ayoría d e lo s estudio sos como es tudi o d e
l os ,o n idos co ncre tos, es d eci r, ro m o ci en•·ia d el hablar.
P o r lo que l'Onl'ie rn e a l a gra m útil'a propictme nt e tlic ·ha , la g ramática es.tru c·
1') CJ'. , a c; te prupo;!lo. J. J\1 ., TTflSO e \ .\L\Il 1 j r . Co n tribuÍI;tiu f)l//'(1 1/1//(/
cstilí stir" d a l ínguo JI Ortu gu esa, Río de ]an e i ro, l'.l.í2. pa rtie . p . 12.
1='1
(:f. Bnc.&gt;o ]\'íu :u o !U'II --· / ,ifl g ua e c ultu ra. Roma, J').J.3. p. 60.
1 :¡ 1 Compúre,e, e n e'te ;entido. la e' t i]i ,t i•·a de Ba ll y eon la de Vo"le r.
(!
Propo n drían t o~ e l té rmino fo n ología par~• la t"ienc·ia gene r a l del asp el'to
fó nit·o d e la l engua j ~ i .-ten~a furH'ionc-d y variante .. n onnalc s, fa rulta ti\· a ~ o t'Oilt·
bi na toria6) y lo ~ término s fonenlfÍtica y fonéJnica, re ~ p crt i va m cn t e. para la~ tien·
t' Í&lt;I ti fóni n:l~ tl e l ~ i::-t cnw ~
de la no rnHl . Ue todo ~ modo~ , lo~ té rmino s q u e se
e mpl een

~e rí a n

del si8te nut

y

fonv e rwio nal e:O: lo itnport a nt e
un a fvnologia d e la 11orn1a.

e~

tl i :-' tin g uir e ntr e una

jo 11olo gia

(e, 1 El e, tudi o es tadi ,- ti •·u. e, tu dio r uantitati,·o d e la n or m a. adq ui ere enda
vez mú s i m po rta neia , p ue s la nonn a re p re:'e nta e l eq uil ibr io de un 6 i ~ t e rn a en
un nton1 e nto dad o \ lo6 ('ant!J in s eua nlit at i vn:-' l le\·an s in falta a carnh io s e ualita tiv os : lo s •·amh ius .e n la norma llevan a l'amb iu ; en e l s ist e ma . Cf. lVI. Co H Ei\' - •
S ur la stuti.&lt; tique lifl guistiqu e. e n Co 11 /érence.&lt; de rt11 .&lt; titut de Linguist iqu e de
!Tni!'ersit é de Par ís. IX , l'H9, pp. 7·1 6.
1~ 3

�tural e' cie nci a del , i, te ma. mi e ntra s la gra!llÚtica desc riptint e, l' ie n .. ia d e la
n o rma . Má s b ie n como ri e nt·ia d el h a blar se prese nta , e n cambi o. la llamad a
"gramática d e lo., e rrores'' 1eL la ·G ra111mair e d es faut es d e Fre i, para e l fran ·
cé s ; o ]a obra d el mi sm o tipo qu e J. Iord a n ha pnhlicado par a el rumano ),
a unqu e es tudi e parti cularm e nt e aqu ella s modi l' ica .. ion e s d e la norm a qu e se
e stán difundi e ndo , qu e ya constitu ye n, d e al gún modo , " norma parc ial " . Y es·
ta mo s seg uros qu e di stincion es d e la mi sma índ ol e podrí a n ha ce r se ta mb ién por
l o qu e con cie rn e al es tudio d el léxi co.

P ero, sobre todo, .la di stinción entre norma y sistema nos parece
importante por la clarifica ción que puede traer en lo qu e se refiere
a la compren sión del m ecanismo íntimo d el cambio lingi.iístico. En
efecto, h e mos visto qu e lo qu e se impon e al hablan te no es e] sistema
( que "se ]e ofrece" l, sino ]a norma. Ahora , el hablante ti e ne ronciencia del sis tema, y lo utiliza , y, por otro lado, conoce o no conoce,
ohe dece o no ob e dece la norma , aun qu e dando si empre dentro de
las posilJilidad es d e l siste ma. Pero la orig:inalidad cxprcsiYa dd indi' iduo que no conoce o no ob e dece la nonua pued e ser lomada .-:omo
mod elo por otro indivirluo. puede ser imitada y volverse. por con siguiente, norma. El individuo, pues, catnhia la norma , quedando dentro d e los límites permitidos por el siste ma: p ero ]a norma refleja
el equilibrio del sis ten1a e n un d e te rminado mom e nto y, cambiando
la norma , cambia ese e quilibrio, has ta volcarse totalm e nte de un lado
o de otro. De esta man e ra , e] indivirluo hablante aparece como punto
d e partida tambi é n del c ambio en el sistema , que empi e za por el
desconocimi e nto o la no-aceptación de la norma.
Obse rva V. Pi sani que, por ]o qu e con ci e rne al camlJio serm1ntico,
('~ norma fundamental " que el nue \'0 significado qu e una palabra
Rsum e haya sido presente, como secundario, en el empleo precedente
de la misrna palabra" 1 1 ). E s d e cir qne, en cada momento, un determinado signifi cauo es el normal y otros significados son " laterales" ,
lat e nt es, posibl es desde el punto de vi sta del sistema. Pero lo mi smo
ocurre con todos los de más eamhios ling:iií s tico ~ : allend e l a norma
estahle cida, exi ste n siempre las posibilidades del siste ma 1 y e n este
sentido, pen samos, lraln·ía qu e interpre tar la doctrina de l\1e ille t acerca d e las t e nd e n cias latentes de las l enguas) . En cada mom e nto la
norma refl e ja un e quilibrio ine ~ tabl e del siste ma.
A sí, por ejemplo, e n latín clá sico er-a normal la d e clina ción rlesincn c ial , pe r o en nmchos casos se emple ah a n además pre pos ic ion es
(JUe ya d e por s í indi caban sufi cie nte m e nt e la función: la norm a se
desplazó c ada ve z m ás ha cia e l emple o de las prepos iciones, hasta
que el eq uilibri o d e l siste ma se Yolcó, qu e dando de la antigua d e clina c ión, en la mayorí a el e la s l enguas roman ces a etual es , ape na;; la
oposi ción entre singul a r y plural. D el misnw m odo, los sust antivos
de la 4'' d e clinaci ón pasaron gradualm e nte a la 2'! ( tribu- y l'spíritll
wn e n español prést anws cultos d el latín !. porqu e ya tenían Yarias
f ormas qu e coin c idían con las forma s d e es ta úl tim a y cier tos noml•res ~ulmitían los dos paradigmas : ~· lo s n o rnhres d e la ;)'! d eclina c ión
¡1)

\ . PI S A '&lt;I ·-~

L'Et im o logía. p. 158.

-

174

�Jla~aron

a la 3'-' .. ron la cu al te n ía n Yario~ casos_ en com ún, o a la 1",
dado que ya tenían variante,.; p e rtenecientes a esta declinación (es
d e cir que, má!" bien que n·nladero " pasa j e", hubo simplem e nte eliwinación de las forma s de 5", co mo pigrities, luxuries, avarÚÍPs, y
&lt;onservación exclu si va de las formas d e Fl, pigritia, luxuria , avaritia) .
La apli ca ción d e l s istema e n sentido contrario a la norma se
manifie~ta del mi smo modo e n la cr f'ar ión analógica y en la aparición de una forma "an o rmal " (e n el comienzo 1, p e ro que encuentra
~ ll lu!,!ar en la simetría del siste ma. Así, por e j., el español rioplaten se
posee una serie d e consonantes sord as ( ¡¡, t , k ) ~- conoce la oposición
e n tr e wnla y w nora en el caso de k - g ( cala -gala ) ~- , limitadamente,
tamhién en el caso de t - d , JI - b ( tienta- ti('nda, impele - imbP!P}:
no posee, en ca mbio. la correspo n diente sord a d e
d e zurar (llorar ),
es decir. el fonema correlatiYo / s/ . El sistemi\ fonológico riop l aten se
p osee, pues, una "cas illa Yacía ", la co rrespondi e nte a / s . casill a qu e
podrá llenarse 1 y, en efecto, ya se oye e n ciertos caws s. por ahora
como variante d e / zj ; p e ro el nuevo sonido podría adquirir con el
ti e mpo valor dis tintivo y \-olverse un fon e ma nu evo) .
Del mi smo modo, el cambio fonéti co es, e n primer !u~ar , desplaz.amiento de la norma ha cia Hna r e alización acú stica d e un fon e ma
admitida por el sistema: .i 1y) es en E s!-Hllia val'Íante actí stica de /( /
(//) y z es variante tanto de / j / (y) como d e j li./ (ll), pero e n el
Río de la Plata z se ha Yuelto realización normal d e y y ll y se ha
lle!,!ado con eso a la fu sión d e los dos fonema s.
Objeta Pi ~ ani, en una rese1'la de los Principios de Trubetzkov ( 1 1,
que e n el pasaj e d e lat. 1-.-l', 1.-i a ita] . CP, éi debe haher habido un
tiempo ba;tante lar~o durante el cual se pronunciaba ta n to 1-•P, ki
como él', éi, e n la misma comunidad , e n ]a misma familia y hasta
por el mi smo hablante. Pero es ta ob serva ción , ind u dab lemente exac ta ,
110 afecta sino que confirma la doctrina de Trubetzkoy: mien tras se
pronHnciaba tanto ke, ki, como él', éi, el fonema respectivo no era ni
1.- ni
sino otro. que contenía sólo los rasgos comunes de es tos sol!idos, y admitía la s dos realiza cionc ;;; acús tica s; luego la norm a se
desplaz-ó cada vez má :- ha cia la r ealización
ha sta qu e és ta se volvi ó
b lÍni ca normal, p er mitie ndo e ntonces la aparición de un nu evo fone ma / Id con valor rli stintiYo. (En esencia, no ha y una gran difere nci a entre es ta interpre tación Jonológ:ica y l o ((H e el mi smo Pisani afirma acerca del ca mhio semántico qne ocurre m e diante d es plazamiento
del centro de 1-!ravcdad d e la sig:nifi cac ión ha cia un "si¡mifi ca rlo
secund ario". 1
Por otra par le, .la oposición e ntre var iant e~ e n la norma puede
llevar a un desdoblamiento fonemática, es decir, a una oposición en
él si,. te m a. Es lo qu e ha ocHrrido con la 11 latina r e prescntada e n los
r o man crs mod ern os p or 11 y v. Y, por lo qn e concierne en p arti cll lar
al español , es lo qn e ha ocurrido con la oposición o - II P. Es ta opo~ i ció n fu é e n u n ti empo ,; implem en te normal. sie nd o IH' 1111 a par!i·

z

e,

e,

11 1

AG I , XXXV, JL pp. 186-- 189.

-

175

�cular r e aliza c ió n d e cie rta o ace ntuada 1 Sa nta T e r e,;a aplica to d avía
rígid a m e nte Ja re¡r la , di c iendo fuente - fonlecica ) 1 1 1, p e t·o lu ego.
pe rdi é ndose atl e mú s Ja di s tinci ó n fonológica e ntre o ce rrada y o abi e rta, se ha Yu e lt o s ignifi ca ti,·a , di ~ tin ¡¡: ui c ndo. p o r e j e mplo. foro d e
j u Pro, coro d e cu ero, bono d e bueno. A l mi i' III O ti e mpo, co mo co nlra pat·tida , se pi e rd e la co nc ie n cia d e la Yariant e d e realización ,. ~ e
li ega a d ec ir 1!111 ' '1' 0 - nuev ísi 111 o, bue•w - btii' IIÍ simo, t&gt; n lugar rl e
novísimo, bonísimo 1~ 1.
Na turalm e nt e. al gun os de es to s C éllnhio~ no se e nge ndran e n el s i:-.t e ma. :-- ino
qu e w n pr ovo!'ado .&lt; p o r la intr odu cc ió n rl e palabr;" pe rte n ec ie nte, a otr o si, te ma
(ex tranj eras o ~ impl e 111 e nt e r eg ional e~ J. qu e tran :&gt;. fo rm a n una o p o;-. idón norru a l
e n opo..;ición fun eional ( a ~ í . por e.i e tnplo. la intr o durción de un nlnn ero may o1
de pa labra , it roli a na ' e n e l ri o pl a te nse po drí a dar ,·a lor fun e ional a la opo; i• ·ión
e ntre i y g. qu e anual me nt e w n i'Ó io nr ia nt ei' d e real iz a ri ó n d e l mi , rno fon e m" l .

En e;t e se ntid o co m ·ie ne

reeo rdar la di , t in ,· ión d e Sec h e ha,·e e ntre .. l'a mhi o -

orga n~t·os' ' y ' ' r am hi o ~ ro ntin ge n ei:. d e:/·. Pe ro . po r e l

n1od o

(' ~ tn u

Ot' ur re n, :-- i

~e

e xcluy e e l mom e nt o ini &lt;' i a l del préstam o , todo s lo:-- t· ; nnbin ~ aparecen eo nt o o rJ! ii·

ni co5. A,í. po r e j e mpl o. la opo s iei ón s in g: ular·plural totalm e nt e nu en1 qu e ien !'·
m os e n ri op lat e n se e n e l ea;o d e clu · rluiJe.&lt; . :-ie trat a de un a palabra ex tran je ra.
pen etrad a e n e l si5te ll"' I'On Sll s forma s or ig i11 a le , de s in gul ar y plural ( club -.-lubs ) :
ahon1, club h a hría podid o seg uir e l ea min o d e ti q ue - tiqu es ( tick et ) . che qu e ·
cheq ue., y te ner u11 plural 1'0 111 0 clu s. clúe.&lt; o tam bi é n cluses 1 seg ú11 e l m ode lo
de lll ({ rlll'e dí·.&lt;, ·e.&lt;, ·.&lt;P.&lt; ) : pe r o. mi e ntra s , e d e!'Ía tocLn·í" club eomo Fr emd n•o rl
( ne olo g ii' m o no a simil " d o), w plural se ;li' imiló al sist e m a e, paiiol, hajo la forma
clubes ; lu e go, ,·ohi é nd ose la palabra u s ll ;~l. se ;~; imil ó ta11,hi é n ,u , i11 gul ar,
hajo la forma c/u y es ta forma se opu so al plura l '" a similado clu bes. El
ra mbi o co n siste ju ~ t a m e nte e n e sta a'o"i"r ión. pe r o e ll a or urri ó e ntre palabra,
ya pe rt e nec ie nt es al , iH e ll w. Lo mi , ,,,) p ue d e I'Oillprohar' " l'O II e l p l ur;~l ck
ó nu1ibus : rni e nt1·a 5 ~e di ee Otnfl i bu.o.;·Óni llibu s u Ol1l1Iib1Í s·Om1lib u.-;cs. e l :--i~ t c n :a
n o se afe eta; pe ro en e l mom e11 to e n qu e b n orma pre fie re un e le m e nt o d P
t'nda pareja ( Ónliiib ti .-. ·O IIIIlihus es.) . t e n c n ! o~ un t'i.l llll,i r, t' ll el ~ i:-tenut ~ ~· a
prepa ra e l &lt;·a tHin o a opo ~ i( ·io n e~ con! o t f!si .. -te .. i s.cs . .'\ Íllt csis -sint e:ú sc ..; 1=~l.

:- t-'

Los cambio ~ :iC pro du ce n pa r t ic ul a rm e n te e n lo:: ' ·punto:' d(&gt;hi!r'~ ··
del ~ i s t e ma , a lt í d o ntl e la o po ~ i c i ón no ti ene tnucha illtp or l&lt;! nc ia ~
puede, p o r co n,; igui c nt e, ignorar,: e e n e l !tablar, y lu eg:o ta1nbi é n e n
la nonna . E n e~ t f' ;;e nt id o. ju;;tant e nt e. p ara co tnpren rl e r ~· · r¡t t.i:.o:á ~.
Cf. R . ~ h; , ,:: ,llEZ l'lll.\ L · - 1\i e.&lt;tilu d e .'i11 11 111 Ter e.&lt;n. &lt;'n f~11 L e11{! 1111 de
(l¡
Cristóbal Colú11. Bu e no s Ai rei'. 19+2. pp . 1-15-J i 1.
Oc! I IIÍ -"' 1110 IHOdO , las opo 5iri o ne.:" nOrlll:tl e~ f!·;"t 0 · 0(1. qu e llll til'tHp u
( :.!)
e ran si mpl es ,·a ri ant e,; eomhin;~tori a5. h;~n adqu irirlo e n r umano Y;~lor fon e m átiro .
l lega nrl o " di stinguir palabra5. Cf. Ar.. Ctut.:n - De ce ~i cum se schimb ;"t lim b11.
c· n Sturlii. 11 1, JCJlil. pp . .i7 -6S . .-\ ; i t a mbil· n cl111ise , clwirP fuero11 e n •·icr ta épo1·"·
en francés, yari;~nt ei' n nn11ale, 1di a le ctal es l . mi e ,;tr;~ , hov ,on palabra s di stintao
t

~ i g niriea n do rc~ p c t"ti,· a m e n tf' '\ ilJa " y a('átedra' ' ) , l a r~ alizaeión de ,. conJo Z
pennitido a l rio plate nse una op.o sirión ~ i g ni(i('ativa entre yerb a . 1 ntat e ) v

ha

h ierba 1 p;B l O l. qu e e n Es p"iia n o ' e n •an ifie, ta , ino e n la g r;~fí a.
(:l) Compá rese lo que ha ocurrirlo e n itali;~n o ¡·o n ]o , plural e; e n ·.&lt; adop·
lado s d e] i ng lés y d e l fra ncé 5 1é;to s s impl e me n te por , u grafía ): la · 8 co m o
s igno d e plural h a sido aplil'ada tambi é n a pa la l11·a s qu e e n la l e n gua de la r u al
proced e n n o la te ndr ían ( Fiihrer-Fiilrrers. Quislill g·Quis lill gs. mu gik·lllll {!iks.
cnut -crwts ) . tanto qu e h o ,· 5e trata ya do' 11n e le m e nt o funcional qu e pert e n eee
al siste ma it a lian o co m o , igno re5e rnulu a lo' plur;~l c, d e Jo, Fremdrri.irt er.

-

176 -

�p a ra pre \-e r l o ~ c a mbi o~ . Ir a ,- qu e te n e r e n cue n ta la imp o rt a nc ia
r elativa d e la s o po ~ i c ion f' s ,; i,- te máti ca ;; , e l '"r e ndimi e nto fun c io n a l
d e l as opo,-icion cs" , como di ce lHartin e t 1 1 / . As í, po r e jc rnplo, es llluy
difíc il qne e n c~ p a í'í o l se ll c;:r ue a una c o nfu s ió n e ntre 1 y r, dado qu e
ha y un, ¡.!ran núm e ro d e palabr as. co m o lana - rana , qu e se di stin ;:rue n
por esta opos ic ió n . E n cambi o. la o posic ió n e n t res y O 1;; : e, e n ce, ci )
e ~ d e poco re ndimi e nto : n o Ira~- peli ¡.! rO d e qu e se co nftrrHlan p a laJ..ra s co mo su Pco y z ueco, e¡ u e d ifí c i lrn c nt c pu e d e n cn cont rarse e n el
mismo t:ont ext o. ni de qu e ,;e nr c h ·an irrecono cibles palabras co m o
mm;edi;;;o , PnfPrllli;;; o, ;;u rc·ir I d., e n ca mbi o. lago - "· rago ) . Lo mi sm o
pu e d e decir;;c de la opos ic ió n 11 · y , r¡u c fun c iona e n pocos caso;;.
co mo llanto - y ant o, halla · fr rt y a. P e ro, una n •z produ c ida la confu~ -ión en casos dond e e l r c nd irrri e nto fun c ional es nul o . e ll a se exti e nd e
y afec ta, como justam e nte Ir a oc urrido e n riop l ate nse. tambié n los
casos donde la o pos ición se ría ne cesar·ia . co rrr o r·asa · ca;;;a , cocer ¡;oser, ciPrvo - si(' rvo. O c urre, c nton ce:", qu e nos e n co ntrarnos f rente
a l a exi ge nc ia d e c ,-itar l a;; confu sion es, o e liminando una d e l a;:
palabras impli cadas ( yantar no se usa e n rio plate nse ~- ú e rv o se e rnpl e a poco 1, o aclara ndo la d istinción por me dio de la s intaxi~ . d el
con texto 1co m o e n el caso rl e ca sa - ca;;;a: una jove n SI' casa sin m ás.
mi e ntras un puma se crtza con el fu sil), o re h ac ie ndo de a lguna m an e r a el siste m a , co mo e n el caso de coce r - cosl' r ! la ~ a ma s de casa
unr¡.!ua yas d ice n. e n e fecto. r ocinar e n lugar· rf,., r·oc f'r y ha sta e l p a n
c ~ "cocinado'"¡ .
Ulte rior e~ d esa rrollos p o d rá n de m o~ trar d e man e ra má ~ cabal.
f·rcc rnos. la importan c ia ~- utilidad de la d isti nc ión e;; tahl ec id a. P o r
l o qu e nos con c ie rn e. p e n ~ a rrr o s qu e ,-a r·ios prolJ ie m as lin ¡.!iiís ticos de
d ifi c ultad univ c r~ a lm e nt e r eco noc ida p o dría n e n contrar w l ució n a
ln luz de di ch a di s tinción. A sí. quiz á~. e l a r·du o probl c nra de l as p a rtes
de la ora ción . co mo, jn5tarrr e nt e. o bse r vab a el Pro f. Lu i ~ Juan Pieca r do, en una co muni caci ó n lcída e n e l Ce ntro lin ¡.!iiísti co de Montc,·id c o ; en efe c to. p e nsamo;; qu c tamb ié n p o r lo c¡n c se refi e r·e a la
fun ció n clasifiNtdora p odr á co rrrpr o l1 a r ~e qu e "e nranifi e~ t a : co rn o
pos ibilidad , e n el si o; te ma: co m o tradic ión y re ali za c ió n de te rnrinad a.
cn la n or m a:~- !' O ill O rn o,-irrri e n'o diLJll-c ti co e n t re cr eac i ó n~· r e peti c ió n, e ntr·e lib e r ta d e impo;: ic ió n. e n e l habl a r co ncrc to . ("·)

i l ¡ " Pa rt o u t o iL d a n , le la n g: a ge. la co n fu , i"" n 'e st pa ' ¡, na indre, il p e ut
'e produire de s g li5'eme nts qui m o difi c nL _,in on le ta bl ea u d t', ph onc mes, du
rn o in s le' po s, ihilit és combin at o ires d e ce nx-c i"' IOti en e' t la plw n ologie ?, p. 55) .

( "J Este trab a j o , e e n contra ba ,·a e n la impre nt a cu a nd o no , ll e gó de G i·
nc bra nn no ta bl e a rtí eu lo d e H . F.R E I, t an gu e. ¡lllrole et di!f érPtH"irlli on 1 a pa rt. d e l
] ourrwl d e Ps,·clw logie II OI"!IIII I e e l pa tlr olo giqu c. a bril-j uni o l %2 1. e n e l cua l ~e
se •i alan la s rni ;r1: a s ro ntra dit·t·io ne, e n e l cl e;o:u Toll o d e la d ot'lrin a sa us, ureana y
:-:.e d e:-: ta ea la e xi ste n (·ia e n é:-&lt; ta d e d n ~

C' OtJ(' ep t O:-' d e le ng ua: Ja le ngua con1o in st i tución .&lt;acial y l a len gua co nw si.&lt; t e m a d e n do res- P e ro la soluri ón qu e e l e studi o,o
gin e hrin o d a d e l p r ol d e "'" e' ne ta m e nt e di stint a d e la qu e ;HJU Í &gt;e p ro p o ne : en

líi -

�ZL'SAJI .H EYF . tS S C NG
SPaA CIIS }" STEM.

SPR AC f! N OII .H rsn GF.S PF&lt;.:i C/-1

Di e 1·erschi ed en en Jl einun f!e n u e h n di e Hef!ri ff e S pra ehe und R e de. ~t•e l c h e
sich in d er S ¡;rac/ucis.&lt;en sch aft nach S au o~ ur !' 1·orfinden . st eílPn e in erse it s cin e
f!n n: e R ei h e r un Cn stin11ni¡tkeitet1 d ar in /J etr eff d er Art tmd A u sdehntm g d er
He¡tri f fe .&lt;e l&amp; .&lt; t . llllfl and er erse it s e rn stlic h e 1111(/ 11111·erm eidlich e L"nklarh eit en
und W iderspru ech e .
Gi e Cu:stinuni g k e it e n :. tci .. c h en d e n t·er ... r hie d e n e u A uffassu n ge n hab e n ihr e n

Gr und ror allem in d e r l 'er.&lt;chi edenlt eit der G esicht s¡nwkt e tmd d er Gebiet c
auf d en en di e b etre ff enden Ge¡tenueb erst ellun ¡wn stattfinden . D eshalb ersch eint
das. tUl.'~ in d e r e i n c u A u/fassttn g al.~ S praehpha e nom c n oufgefa ssl wird , n/t a ls
Redephacno., tc n in e in er ander en . und um ¡te k ehrt . Die U nklarh e it en Wlll /Vi.
d erspru ech e hab e n im w e.&lt;e ntlic h eu ihren G rlllul: 1) in der Tntsnche dn .&lt;s fii e
L' nt ersc h e idun f!e n fa st imm er in ei n e r uhstmkt en S pu{('h e {!C IIIfl Cht n·erden . H:el ch e
a ¡, riori als Or{!nl? isch e lr esenh eit attf{!efasst u•irtl. di e wll er verschi ed cn en F or·
111 en in f~· rsche illllll f! tret en u11d s ir h au f rers c h iedenen Ge bi e t e n a eusse rn 'lt'Uerd e;

2 ) in d e m Hestr e b en. S prad1 e und R e d c 1tls =tce i selb staeruli f!e tmd 1·oelli g cer·
sthi eden e n ea lit aeten =n b etracht etl: 3 ) in d e r 1\re uoun u =tcischen d e n 'l:erschi e.
d en en Ges icht s¡;unkt en 1 ntit d er si eh damu .&lt; er¡! eÚ e1~cl en Ge{!e nu eberstellung
nichtirorrelatire r Gebiete ) : 11nd 4) in d er L'n=ula en {!lichk e it d e r Z1 veit e il11ng
selbst ( n·el ch e en t1cetler di e v ielfaelt ige R Palita et d er S prach e nicht rtussclwepft ,
ocler notwendi gen•·eise r erschi ed en arti ge As pel.:t e unt er d em {! le ic h en B'pgrifj
rere inigen lllltss ) . od er . úcsser gesagt. i11 d er ein :lei ti ge n und unzula e ng li ch e n Ent·
tt 1ick lun a

u elt·i ss. e r

sehr

{ru c hlhar e r ~ 1nr e aullu e u

d ie. 1ci c 1111 .~ scheint. s i.ch Oll .l)-

rlru ecklfclt , od er .&lt;ti//ghu•e igend in d em ' ge ;tialen postlwm e n TVerk Sa u s.wr es
•·o rfinden.
Ein l"ergl e ich ~tvisch e n d er G ef!e nu e b er.&lt;t ellun g Sa ussures \ lan gue : par ol e)
u nd der H untloolrlt , 1 e nérf(eia : é r go n ) e in l 'er¡tle ir h d r&gt;r b e.&lt;nnd er.&lt; kl11r i11
dem t·on Bu ehl c r 11/l .&lt;{!.earb e it et en kombini ert en viert e iligen Sc h em a h er ,.ortritt -beu·e ist. d11 .&lt;.&lt; di e Cnt ersche idun {! S rw .&lt;s11res niclll {! r11ndsaet~lic h zn·isch en l ndi·
riduell em 111td So =iale m .&lt;tattjinde t. 11'ie f11.&lt; t ali{!e m e in b ehrtiiJil et u·inl. sonde rn
: tcisrh e n K o nkr e tc m ttltd A b st rakte m. t :n,y, te ma ti • •·h e m tllld S,·stc m a ti s1· he m.
A n rl er i-11111d d e.&lt; ¡tl e ich en Sc h e ma.• be obac ht et mau. da ss Sa u ss ure gewoehnlich
se in e G e{!elw e ú erst elltlll f! ron R Pd c tllld :;pra rh e 1111/ di e Gegenu e b ent ellun g
¡·o m
fntf it·idll e ff.f.-on J.-r e t·asyste matischen 1111d d e m S o~iaf.f o rm a l·s \·.,t e matisch e n
:uru ecl.:fu e hrt . da s h e isst t•on /Ju ehlers ::-iprer hhandlun ¡: rutd Sprarh ge hild e, 11nd
dass er 1111de r erseit s das lnclhidu e/l.f orm ale uud So=ia/.konl.-ret e 1 Bu ehlcrs Spr er h·
akt wul ::-ipradtwe rk 1 be i.&lt; eite laesst . D e.&lt;lwlb ersch e int di e Gef!enueberstellun g
Sauswre.&lt; so e ut .&lt;ch eid end 1111d and ere rse it .&lt;, o&amp;woh / sic sich in erst er Lini e au/
das Konkre te und A hstrakt e b e~ i e ht. tl'inl sie d och oft mil rl er G e¡tenu e b ers te /.
lu n g Humú o ldts ir! e ntif i~i ert . tcelch l' siclt ab er rw f di e U nt erscheid11n g b e=ieht
:n·isch en d e n S prachpha en omen etl rtfs d en S pr ech eu tlen bet rejfend und d en selb en
Ph aell o m en elt al., t·o m Subj ekt lo s¡te /oest. b et rach tet. d as h eisst ~n· i .&lt;ch en d e m
lndi,·id ue ll e n und Ex train d i,·idu e ll e n ( ocler. ú es.&lt;er. lnt eri ncli,·idu cll•·td.
Di e Sp ra(' h c ( l an:,~ u e l ist al so fuer Sruiswre ( tci e fu er Bu ehler) eiu :-\y , l e m
Yon Sprarhge hilrl e n. Aber be~uegl ich d er Hescha ffe 11he it d ieses Syst em s f inclelt
sie h in rle m Co u r; rlr ei ¡·erscltied e11 e A uf fas.&lt; lln ¡!Pn : 1 ) di e S ¡;m clt e al.&lt; p svt· hi " ·h c
R ea lit ae t. al.&lt; Spr:~t· hh c;i t z: 2 ) di e ::i¡¡ra clt e al.&lt; •oz i:d e E inri ch tun g: tllld 3 ) rli e
e fctto , Frci c · o n ~ id c ra _lo::- do::- f'O il ('e ptn:-- :-&lt;1 11 :-o:--ureano~ de hur g u e t·omo eoe.xtc n:=. i,·os

v n o •·o ntrarlil'lorio ; ' a tribuY e la s in ro h ere rwia• ,oó lo a lo; d esarro llo s es tructura·
j¡ ~ ta ~ d e Ja f· é lehrc :- ; nt ·inomi ~~ - Lle~a a e ~ t a c·o n d u bión tn e diant e el anúli:-:i ~ &lt;&lt;~ uh·
lingiii , tiro » de 1:" ,·:r riant es con d,inat or ia", o lo "e n ·anclo qu e e ll a s p e rte nece n a la
«l e n gua » por ro nt e nc r &lt;&lt;:- niJel e nl e nt o~ » di ~ tintiY O S op e rant e :- al

n1i ~ n1o

ti e ru po e n

"' e nl o rn o. ~ os pa rere. ~ in e mb a rgo, qu e tal a núli si' pu ed e aplicar se sólo a la s
\;H ia nt es ('OIIIiJi nat or ia:-. pe ro no explir a l a5- nnia nt es, far ullaticas nonunles q ue
c·a rat'le ri za n una le ngua a unqu e n o te n ga n nin gú n , ·a lo r di :- tinti,·o.

118

�'

/.

S¡.ruch e uls f u n kti o n e ll c~ Sy ~ t e m . Jr" en 11 reir di e e r ~ t e A u jjassu n!! b ei.&lt;c it e lus sen .
111it d er ;; rve il en
o b w o hl sich rw f e in (IIU/eres G e b iet b ezi eh end we fch e bez ueglich d er A usd ehnllll J! =.usa nuu en fa ellt. llllt .. ; s nut11 d arauf hiuu.:eiseu , d ass
di e be id en cerble ib e11den nicht di es e/b e A u sd e lwun g lw ben ko e n n en , we il C&gt;
in j c der Sp r3t·h e ; y,t e nJati ,c he u n d int e rin di,·id ue ll e A spe kt e gibt , we lr he in de r
be trar ht e te n Sp r ae h g e m e in ~t·lud' t n o nn a l sin d , di e a he r d e nn oc h n icht f un k ti o neU
, ind u nd ni r ht ZIIIIJ Sy &gt;te m d e r He d e utun g, gege nu e hc rste ll u n ge n de r Sp rach e ge·
hoe re n. 13 ei Sau ssure sch e inen d ie b e id en A u //a.&lt; .W n f!e n ;;ll sr11111Jt en ;; u fa llen , we il
d er R ep:ri ff d e.&lt; Vunkti on e lle n ni ch t uu .&lt;dru e cklich in d er R egren ;;wr g d er G ebiet e t•o n S p rar h .: un d Rcd e uu ftri/1. sond en : n u r in d er we it ere11 Clw ra k te ri sie·
nm g d er Sp r a r h e als Gegen stan d d er s_,·n ch ru nisch en L in gui sti k. T rot;;d e m {dii:J·
b en reir in d e m C O LII&gt; e in e lat ent e G e,uen u e b erst ellun g d er h eid cn /J egri f fe ;; u
/ iru len.
A ru l ererse it s lw b en sch on r erschied e n e Gcleh rt e darrw f hin {!ewie., en , d as.,
d as lnd iv idu e lle d e m Su:i alen nic h t dir eh: t gegenu e he rst eht . we il d as So ;;iale
sich im wirkl ich en Sp rech en sclb st ueu s.&lt;ert ! J e , pe r &gt;e n. Ganlin c r, P ag li a r o cte .).
so rcie auch das Indi vidu e/l e n ic/1.1 d e m Form a/e n ge¡tenu e b erst eh en 1..-a nn . da
das indil'idll elfe S ¡Jrer·h en fo rm a/e G estalt en. S prac h fak ten 1fal' IS o f l a n gua ge :
Ga rd in e r 1 ent lw elt. A ll di es sc h e int 11n s d arau f =11 d e 11/CII . dass d ie l.-lar du alist i·
sche A u//assung Sau .'is ur es dur c h eill (_) nl o lli st i s.ch e er se /=.1 w en l en lllll SS cuul d ass
d ie erk laerenden U nt en ch e idun gen . u·enn sie n oet ig .&lt;in ri . a11j d e m G c bi et e d er
A na lys e d e.&lt; rcirld ich en S prech en .&lt; . d e r S¡u echt aet igk e it . ge m acht u·erden m11 es·
sen. 1111d n icht als Tr cnllllll f!, .&lt;elb .&lt;ta endiger R cali w et en so11d ern als Unt ersch ei·
tlu n7 t·o n nr o ep:li c he n Graden d er A bst rakt i o n. d ie sich au f e i ne e in z ig e k o nkre te R ealita et b e: i eh e 11 . G/ e ich:e it i{! ersch ei n t d ie 7, weit e ilwr g lan gu e-pa r ole
un :,u/aengli ch. zve i l di e lnn gue al.-; no n1 1 a l c ~ ~'y := t c nl (''so:, ial e F: inrichtung" ) un d.
in e in em en ¡terell S i1111 e. als fu nkti o ne ll e; :; v, te m au fp:e fass t rcerde n h:allfl , mil
N u eck sicht d ara11 / , da s.&lt; nic/!1 alfes rm .&lt; no r ma l ( .&lt;oz io/) i.' l. a11 ch funkti o n cll
S€ 111

ll l ll $ ,¡¡; .

D ie No trce nd igk eit d ieser let ;; t ell U nt er.&lt;ch eidllll ¡! wird n och klore r, rcenn
m a11 di e Schlu .&lt;sfolgen 111 gen in Uet racht ;; ie ht . ;; u ti en e n ll n¡·erm e idlic h d ie Str11 k ·
111r. '" " ' f un kt ion sll nt er.w c h ll n ¡ten {u e h ren , 111"! h es onders d ie d er Pm ger un d
JC o penh agen er Sclwl e, u:e lch e sich m il d er S prach e im en gen S inn e Sa11 ssures ein es
/11 nkti on ellen Syste m s b esclw e fti gen . Sch o n t·or e inigen ] ahr en hat man d ara11/
hin ;te rci esen . d a., s di e G e;tenll e bent ellun g Trub e tzkoj s ¡·on Ph o n o log ie und Ph o·
ne tik ( be= i e hlln g.&lt;~ v e i se ab 5tra kt e m Svi' te m toul H e:di sati o n l nicht g f' nou d er C e·
genll eb erM e ll11n g r•on la n gue 1111 d pa r o le en t.&lt; pric ht ( we lln nw n I:Jn gu e al.&lt; so:.iale
E:inricht11n g b et rocht et ) . we il nat11 er /ich tl ie n nr lll a lc n und b e&gt;t ae n digen p h o ni.
~ !'h e n R eali &gt;a t io ne n in e ill er Sp roch e. lln d b r.w n d e rs di e r ·ariant en n·el ch e z rw n gs·
/ae11 / if! ah er n ich t/wrktion ell ú n d. n icht d er p a ro le im str en ge n S inn e Saii .,SIIr es
a11 gch o ere n ko enn en . Tr' ic htige R eobach t11 n gen in di ese m Si nn e m acht e !.VI alm be r g
( w c lch er b em erk t. d a." ge l('i sse l 'ariant en ge rcisse S pra ch en , au ch rcenn sie n ich t
fu n f.o ti on e /1 sind, ch nrakt er is ie ren ) und. in le t;; ter 7,e it. Ma rti nc t. A b er, 1venn
di e bes taendigcn j edoc h nich tfun k ti on e llen Va riant en n icht d er als funla ion elle.&lt;
Syst e111 au fge fassten la n p: ue und au ch nicltt d er paro le an ;telw er en ( ko n k rele un d
indi r itfu e ffe n eafi soti OII des S_,·st c m .&lt; ) . da 1111 11111 .&lt; ., /11 '111 Cll ll l'cd er ;; u geb e n . do SS
d ie S prach e ni cht nur ein f un kt ion ell es S yst c m ist. so n d enr au ch n orm a/e J{ ea fi .
.wr ti an . oder es isl n o eti g f u e r sie e in dril/ e s G e bi et =u f inde n . vielleich t jen es,
welch es eini ge G el ehrt e l t·g/ . R•·iin d a l i u11b est immt mil de m sogen a11nt en S prnch !!e brauc h ide nti fi: iert h ab en . d er als e in e Art m ill lerer od er seh: unduerer No n n
:ll'isch en de m Sy.&lt;l e m un d d er pa ro le betmcht et w ird .
D ie d amuf b e::. n e;tli ch en B eispi e le c rsch e in e 11 b es on d ers rw f d e m fo nisch en
G ebi et e rw sserordentl ich /dar : so e:risti ert i m S ¡m n isch en n ich t d ie u n t ersch ier/.
fi ch e Gegenu e b erst ellun ¡t ;; u;isch en lan p:e u wrd k u r::.e n l 'okal en . sowie auch h: ein e
u n terschied l ich e Ge;tenu eberst clfull ¡t ;;rri.&gt;ch e n of/ en en u n d gescl:lo.•sen en Vok a·
le n exist ie•·t ; ab er d ie En dvolw le , ill(/ n or m :d e n, e i.e la n g un d d ie R eali sn ti on
d er V ok ale e. o als offen od e r ge.'r·hlossen ist rlic/11 falwl tati r od er ind i f feren t,
so ru l ern ron d er No n11 bedin ;tt. Ab er " " " ' f.otlllll rw ch Hei.&lt;piele in d er .Mo r ph o·
logie f ind en ( r gl . d e n n icht falm lt ati r en G e b rau ch r on .\1or ph em en. di e vo m C e·

-- 179 --

......._._.....

�sicht spunkt e d er Funktion ··variant en'' dant e/l en ) ; in d er Ableitun g und ?.u .
( ,. g / . di e in d er Sprachnonu inexis.fentetl aber ge nl aes.~ d e tn
:i pr:u·h , y,tcm gescllfl/ jen en IT" oerter ) ; in d er S ynta x. da au ch d er Sat: al.s S truktu r
~ llr S prach e und nicht rwr :ur Red e geho ert ( t·g/. insb esondere di e /eslsteheml en
Ausdru ck .&lt;forllr elu. di e lf'ort st ellun !! u .s.n·.) : und auf d em Cebiete d er Se mautik
in beschra eukt enr Si nn. da s h cisst im Wor tsclwt:. 1 vgl. :. B. d en Fall d er suge·
nar1111 en Syuou,·m e. di e so lch e uur rom CPsichts¡!tlllkt d es Sprach sy, te m s, nicht
aber d er Spr:U"hnorm sirul . u;eil sie. ob wohl srh ei u/wr fuuktiou ell gl eich, d enuo ch
uirht imm er t·ertauschbar sind ) .
Es besta eti¡a sich also. dass di e Unterscheid un g :wischen ::Í¡H·3ch s y~ t e m t funk ·
tion e ll c m Syste 111 ) wrd Sprad111orm ( Sy, te m d e r norma le n Reali sationen J niclll rwr
~:orn m ethadologisch en Ges icht spu nk te :u·ec kma es.&lt; ig ist . sonden• da ss sie reo/en
S¡n·achfakten ent spricht. Aber. ge mde 11111 di e lriderspruech e :u verm eiden , di e
sich ergeben , wenn nl rlll so/che ll egri lfe als selhsraendi7e Hea litael en betracht et,
¡.dauben wir. das s di e Unt ersrh.eidun g sich aut" da ; wirklid1 e Sprerhen , die S pre ch·
taetigkeit (di e ein:ige 1.-onkret e und konh-r et b en·eisbare Henlitaet d er S prach e)
gru.e nden ntu .-;.s. mitt els eine."i abst ra h: ti ~;e n l 'organ ges, d er die B e::. iehu ngen zlvischen d en betrucht et en Sp rec hakt en und ihren l "orbildern beruecksichtigen soll.
lf/ ir nehm en rdso : um Ausga 11 gs punkt das Po., tulat, dass da s lndividuurn sein en
Ausdru ck sclwfft . aber 11icht ~:oe lli g l!'illku erlich . so11dem i11dern es ihn nach
t·orh ergeh e11de11 l ·orbi lder11 gestaftet. di e i11 d en 11 e11 en Sprechakten entlwlten
sind 1111d ¡:deich:eitig von ilw en ueberlwlt 1cerden: das h eisst. dass das lruli viduurn i11 .&lt; e .11 e111 S¡:rech e11 1-orbilder, l·'orm e n di e i11 sein er Sp rach gemeinschaft
gelaeu/ig si 11d. ko nkr et realisiert . In einem erst en Grade der Abstraktion, nun,
si11d dies e Form en einfach normal und in der S praeh~emein s rhaft h e rkoe mmlirh
und bedeut en das . u·a.&lt; rei r ~prarhnorm n erlll e f!; aber wenn man all das ausschaltet. u:a,;,; ;, d e r JVornt sta e tulige ah er. nlit He:;ug auf das Funlaion ieren cler
Sp rache uls l ' e rsta e n di gutl fpÚnsl runl e lll ~ llll Wese ntlich e '' /J egl e itung'' ist , verbleiben. auf ein em ho eh eren Plan der A bstraktion . nur je ne id ea len Form e n, di e
wesen tli eh s in d und un e nth e hrliche funk ti on e ll e Gege nu ehe rste llunge n bild en;
das. 1ws wir ::Íp raeh sys le m nenn en. S praehn o rm und S prarh sys te m sind infolge·
d esse11 k ein e /J egriffe a priori. di e wir auf da s Sprech en anwenden , und au ch
kein e com konkret en S prechen losgeloes te Healitu et en. so ndern Form e n, welche
sich i111 S prech en .&lt;elb.&lt;t aeu s.&lt;em . C.:nd d er 1re7 11111 :11 ihnen :u gelange n ist
jener_ d er sich au .&lt; d e111 konkr eten Sprech en ergibt und (/liS aufeirwnderfolgenden
Abstraktion en h en·orgeht. irulem man di e konkret en Spreclwkt e mit einem frueh erell S pr ech en cergleicht . n·elches ma11 millefs ei11 e.&lt; anderen Abstraktionspro::csses als fso glo ss.e n .~ yst e m aufstellt.
Nlll u erlich vollzieht sich bei d er Fcst/P g¡m g d es Begrifjes ~orm ei11 e dop·
pe/t e Abstraktion . 1ceil 11wn einerseits all d11 .&lt; IIIIS Sch eideJ , was rein wbjekti v
urul origin eller Au.&lt;drrrck d es /n dividwrm.&lt; i.&lt;l. rm d andererseits ein e ei 11 ::ige ullge ntein e Non11 ill e iner utelu· odcr tc eni¿;er grosse n Sprachgenl e in scha/t ab:'\tr.t·
hiert 1cird: i11 der Wirkli chl.: eit isl di e Norm t·eral'nd erlich. je nach den Gren: en
der bet ru cht el e11 Sprachge m ein scha/t . die l&lt;ocentirm ell festgelegt wen 1en : einem
e in:::i ge n Sprarh ::5 y~ L e m katltt also e in e gan ::.e /{ e ih e von 'N o nn e n entspr echen.
Ausserdem kann. :wischen konkretes Sp r ec he n u.nd sozial e i\'orm , die indi vi·
du e ll e Nor m ai., mittler e Stu/e /ret en . in u·elch er 1111r di e !'O ellig neuen 1111.d
gel egentlich en Elemen t e de.&lt; Sprechen s all.&lt;ge.&lt;cha lt et bleib en. aber all da ., .si t h
bewa hrt . 1m.&lt; ,..ied erholun i! rmd bleib end e.&lt; Elemell/ in d e rn Sprechen d es b etracht et en l11 diridullms i.&lt; t.'
l 'om S tand¡Jllnl.:t d es ~p ra chsy;te n b au .; . ko e11rH!n lt"Ír 1111n di e Normen und
das konkre le Spr eeh c n als nuje illallderjolge nde Stufen d er H. eali.&lt;ation d esselb en
bet mcht en. So ¡!e:&gt;eh en. en cheint das Sprac h;ysle m als ein Systern non iHo eglich.
k eiten , van Koordir111ten. welche di e u//en en rw d versperrt en W ege an:eigen ;
eh er ein Fr eiiH&gt;Í/s· als ein Zlnlllgskomplex, da es unb egrenzt e Rea lisationen :uluesst rwd tllrr rerla11 gl. da.&lt;s di e f~t nktion e ll e n /J edi11 gun gen des Sprachin strun: entes erhulten ble ib en : eh er als befehlerul, ist sein Clwrakt er berutend. IV as
sich aber d em l 11dit·iduum auj:win gt. ist di e No rm . Ic e/ch e se in e A u.sdrucksfreih eit be{{rell:l und di e 1'0111 s...ste m ge bot enen Mo eglichk eiten einschra enkt. inn ersalnln e n selztllt g

-

18() -

~'

�lwlb d es Ro/un en.&lt; d er dur ch h erko cmmlicl1 e Heali sa 1io nen gege ben i:;t . In d er
Tat ist di e Sprachnonn f' in Sys l e n~ zwa n g~ J a c ul'i ¡;er R P ali ~ a ti o n e n , e in so=.ialer und
k ultureller Zn·nng, u nd .&lt;ie isl jP nnch d em Clwrnkl er d er S pra ch gem ein sc lwft
verschi ed en ,
Es sch einl IIII S. da ss d ie Unl ersrheidun g Zlt'ischen S prnch sy, te m uu d Sprachnorm di e Sc h wi erigh: eil en loes/. welr-h e di e Ce;.ren sa el:.e z ¡cisch en Sp raeh e l.llld
R ede bi et en, indem sie ihr en kon t·en lion ellen Clwra k ler rw fd eckt. In d er T at :
1) tcenn di e C egenu eh ersl ellun g z wischen Sy ,; te m 1111&lt;/ R ca li ;a ti o n sl all findel, W l! fas st di e Spra che nur da s Spra eh sys tc m. wn ehr, nd alle u ebri¡;en n egriffe ( ein schliesslich v erschied en er Grad e d er Abslrof..·ti on ) , dn s h eissl, di e soz inlen un d
indi vid u e/l en No rm c n und da.&lt; ko n krel e C ebi el d es Gc, pra e eh ~ - d er R e de an gehoeren mu essen ; 2) 1cenn d ie Cegc nu ebersl ellu n g zwisch en K onkre tc m 1111d Abstrakt e m stallfindet. fael/t di e R ed e mil d em Ge s pra e ch z u .&lt;rlllllll en . 111111 di e Sp ra ehe
schli essl alle u eb ri gen JJ egri ffe e in _ und 11m fn.&lt;sl cerschi ed en e Grade d er A bstraklion ; 3) wenn di e G egenu eberslellun g z zcisch en Soz ial e m 1111d 1nd ;,·idu ell cm
slallfind et. so beinhall et die S prach e dns Spra d1 sy,;te m uncl di e S pradm or m, un d
die R e d e umfasst di e indi,·idu el le N o rm llrHI da s konkrel e S pre ch e n ; 4 ) geschieh l.
d ie G egerw e berst éllun g zwi .&lt;chen Ori g inalita et d es A usdruck e , 1111(/ W ie derholun g.
so wnfasst di e R e de nu .&lt;schliesslich di e v oel/i g gelegenl lichen urul n euen Elem ent e
d es Ge s praec h &gt;, un d di e Sprac h e oll e u ebrigen Hegriffe. eirr sc hli esslich der sysl ernalisch en und rwrnwlen A s pekl e d es 1virklic h en Sprechen s. Di es legl uns nah e.
d en A 11 sdro ck S p rac he ao s d er A naly se d es C e.&lt;praech s rwszuschl iess en 11nd - wi e
es seltr lr effend Pi sani machi. irlllem er ein er Lin ie fo lgl, di e wn Humb o ldt Zll
Paul 11ncl J es pe rse n fuehrt - i/111 fu er d eu fo lgenden Mom enl d er Synlhese .:1ci.~chen Sp rechakl en n11 fzus paren , das heissl_ ihn au f di e ho glosse n , y; te me an zn 1.l!enden , welch e au f d er Gnmdla¡;e d er konkrelen S pr eclwkl e in d er S prnch gemein schafl , im lúw rn 11nd in d er Z eil, aufge sl elll 1.cerden . Fu er un .&lt; isl afso ll er
R egri ff S prach e t la n gu e ) ei.n geschich1fich er n egriff, wa ehrend da s S p r a !' h &gt;y ~ te m
und di e S prne hn o rm slruklurelle und infolged e s.&lt;en synchronisch e 11egri f fe sind : sie
bezieh en sich 1111 j da s Se in und rlic/11 a11 f da.&lt; W e rd e n. ( Ab er, nnlu erlirh , kann
nwn f u er jeden synchronisch belrach lel en S pra r h zu stand eiu e N orm twd ein Sr·
;, te m unl ersch eirlen ) .
Un seres E~ achten .&lt; isl al so d ie U nl ersch eirlun g zw isch en Syste m und N orm
wichlig. ·u;eil sie d ie Sc hwi.eri gk eilen rler Zt ce il eilun g S pra ch e : R e d e behebt ( in·
d e rn .&lt;ie d en ko n t·enlion ellen Charakt er di ese r Zlt'eil eilun g au f::;e igl), ond da:u
beitra egl dn s Funktioni eren d er Sp rrrch e ( di&lt;' S pr ech la eligk eil ) , als Sdw e pfun g
u nd W ied erlwlun g ( W ied erschoe pfun g ) , als freie wtcl beschraenkte Ta eti gk eit in·
n er/wfb d er vo rn Sysl em ge bol en en M oeglichf..·eit en . ::.11 erh ellc11 . W ir d err k en au sserdern , dn ss d ie.&lt;e Urrl ersch eidu rr g vo /Tkomm err er di e Gr11 rr dl nge11 t·erschi ed err er
s prachtvissensclwfl lich er Disziplin en erkln erl , di e sch on besleh en oder geschaff en
w erden /wenn en ( z. B. ein e P h o no lo gie d e r n o rnwl e n R ea li sa t ion e n zwisch en
funkti o ne ll e r Ph o n o l o~ i e 11nd Pho n etik ). S ie 1.-anrr au ch da zu b eilra ,~te rr d en M er hrmi.&lt;mu s d e.&lt; S pracluvrmdels lief er zu erklnercn , w elch er in erster Linie ein e
vorn s , stem erlaubt e A 11fl e lwur~ g gege n di e N o rm isl , und B ejahur~ g d er Jl ¡¡ sdrllrk sjreiheil d es lrulit·i&lt;lllum .&lt; gegen d e11 Z1 car~ g d er _\' o rm. ab er in Ue berein slim11llll1 g 111it d en t 'OUZ. Sy::: l e tn f!C b o t en e tl M o egli c hk e it en .
1

-

181 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1984">
                <text>Sistema, norma y habla</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1985">
                <text>1 - Posibilidad de una distinción tripartita en la realidad unitaria&#13;
del lenguaje . 2 - Incoherencias y contradiccion  de los enunciados&#13;
acerca de " lengua" y " habla" . 3 - Insuficiencia de la dicotomía saussureana. 4 - La idea de " norma" en la investigación empírica y en la lingüística estructural. 5 - Ejemplificación. 6 - Esbozo d e una teoría coherente del hablar y de su formalización. 7 - Importancia y utilidad d e In distinción tripartita&#13;
</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1986">
                <text>Coseriu, Eugenio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1987">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Añ 6, Nº 9 : p. 114-1810</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1988">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1989">
                <text>1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1990">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1991">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="1992">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="232">
        <name>HABLA</name>
      </tag>
      <tag tagId="64">
        <name>LENGUA</name>
      </tag>
      <tag tagId="231">
        <name>LENGUAJE</name>
      </tag>
      <tag tagId="233">
        <name>LINGÜISTICA ESTRUCTURAL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
