<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/browse?collection=7&amp;output=omeka-xml&amp;page=8" accessDate="2026-05-02T22:21:11+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>8</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>149</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="217" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="406">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/5ca70ad2ec0312ef940e783707c28dbd.PDF</src>
        <authentication>360aa365c100f26de0e176c4fb0adbca</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2406">
                    <text>— TSl —
ug 'bj^jiiu ova ou ts bsoo enn bjj^s 'Bpuatouoo iui uoo uoioBpj uo
JS-U3-J3S un BJJ98 'OJlO-BJBd-J3S 389 'opBAIiafqO IS-BJ[Bd-J3S p OJ9^ *OU3S
nS U3 BpBU B{ BJU3UIBpunj OJJO p 'BpBU B[ 3XnpX3 OUn 'l8-BXBd-J3S
p ^ I8-U3-J38 p ouioo p-tnion-nsa Biouojojtp Bun s^uotoBoijiSBp sop
86^83 3j)ua Au\\ o^j 'oÁ Xos ou anb oÁ un 'opBA^sfqns oJjo-BJBd-J3S un
83 T8-BJBd-J3S p 3llb Jl33p 3nb OUI81UI O^ 83 3nb O\ 'opBAIJ3fqO JS-BJBd
-J38 p 83 OJ}O-BJBd-J3g |g "OIUI p UOO 3)U3UIB3UB^pUII8 Bn^OB 3nb A
otui p ouioo 3^u3ui[Bjnj3njjS3 jb[iuiis ub^ 'is-B^Bd-J3S un 3nb sbui 83
OU OJ^O-BJBd-J38 p 3nb 'SBjqBpd 3p oSsnf OUIJf 3p BUBIJjaBS B0IUD3J B|
9p OpU3I[BS Á UOlDBZipj3U3á 3p 0lJ3^O3 UIl UOO 'SOJ^OSOU 8OUI3JIQ
'(ILZ '^?^ 4^UB^M aI Ia ajiatT) 4jtuinB-jnod-3jpj pa^uiuiou of 3nb
jo ios-jnod-3J}3j 3nb pju^uiBpuoj íesnB 3ou3isix3tp spoui oj^nB un
'ouiBuinq 3jipoj b^ jnod 'm^ ooab ojAnooop 3f •inj^nB-jnod-3J^3 uoui
B ^3 injjnBtp 33U3JSTX3^ B 3TOAU3J 3UI sdjOO UOUI 3p 3jnjBU B[ TSUiy,,
'sopiiuos so^ X odj^no ns jBipn)83 9p pBpis^oou ou^ij 38 ou 'orasira is
b 38J33OUO3 ^y "BJcqo ns op 9}jed BJ93J3^ B^ Bpo^ oXn^íisuoo Bui3^ Q^sg
'(^LZ "^?^ '^UBa\[ 9l ^a ajJ3tT) ;joui-jnod-3jp subs o^p uowí ^s^ tnb
3J19 un oxAnooop 3Ui xoui-jnod pnos 33 lUBjjnod 13 atónos 3tu 3f
3nb ^dfns uoui b jsop '^uu^iiu iso dnbi^opiuo ojtn^onjjs ojj^^ "juojoj
-jtp au3ui3p3tpBJ onbiSopjuo 3jnjonjjs op 3dX^ un jsnbtput 'ios-jnod
JU31U3101JJ8 831U91U-Xn9 U3 ^UBJn3lU3p U3 %tlOl 'lU3^qtU38 tnb 33U3^
-SUO3 ^p SOpOlU 83p J3J^UO3U9J SUOAnod SnOU 43AIX3^J3J UOIjdtJOSOp 3p
opnjtj^B 3j^ou 3p jijjos euBg ¿^83 3^ptnb 33 j^oj B^ 33-isg 'tos-anod-iiBi^
3uiBtunq 9itp3J B^ onb 'jn^ionpuoo \ij 3o lUBAtns U3 'ía^Anooop suoab
oitSo^ np 13 sdAti^^^u soitnpuoo sop JtiJBd b outBtunq
itJ33p suoab sno^yj,, 'sojio-BaBd-J^g ^g :js-BJBd-J3S ns b 3iu3Jj
8OJ1O SO\ 3p lS-BJBd-J38 383 OpUBtpniSO 8B18tpi3U31SlX3 83UOl3Bp03d
-83 SnS U3 BZUBAB (BJJ3n-lSOd 3p BlJOSO^tJ B1S3 UOO Opj3nOB 3p ÁntU
Old30UOO) OAllBJtodo OJ1U30 OUIOO JS-BJBd-J38 pp BUI31
OJ A OJLíO'VUVd-^d^ J^^ (B

oMviaxavs vi^axsis T[aa vdiwvmiq vg — '^ o^íixwv^

(upiovnupuo^))

mvd-Mvaf aa viooioimo va
vsomvo

�cuanto me mira se me revela como un sujeto con las mismas carac
terísticas de mi "ser-para-sí", un sujeto que me está robando el mundo
que aprehendí, que se prolonga en el mundo y dentro de él me toma
como un objeto, me cosifica "y yo siento la sensación de viscosidad".
El ser visto me constituye en un ser sin defensa para una libertad
que no es la mía. El ser-para-otro es una libertad que no coincide y
que se opone a la mía. "Je suis dans un jardín public. Non loin de
moi, voici une pelouse et, le long de cette pelouse, des chaises. Un
homme passe prés des chaises. Je vois cet homme, je le saisis comme
un objet, á la fois et comme un homme. Qu'est-ce que cela signifie?
Que veux-je diré lorsque j'affirme de cet objet qu'il est un homme?
(L'Étre et le Néant, pág. 311). "Pourtant, cette relation neuve de
l'objet-homme á l'objet-pelouse a un caractére particulier: elle m'est
a la fois donnée tout entiére, puisqu'elle est la, dans le monde, comme
un objet que je puis connaitre (c'est bien, en effet, une relation obje
tive que j'exprime en disant: Pierre a jeté un coup d'oeil sur sa montre, Jeanne a regardé par la fenétre, etc., etc.)" (L'Étre et le Néant,
pág. 312).
"Tout cela, dónc, ne nous fait nullement quitter le terrain oü autrui est objet. Tout au plus, avons-nous affaire a un type d'objectivité
particulier, assez voisin de celui que Husserl designe par le mot
dCabsence, sans toutefois marquer qu'autrui se définit, non comme
Tabsence, d'une conscience par rapport au corps que je vois, mais
par l'absence du monde que je per^ois au sein méme de ma perception de ce monde. Autrui est, sur ce plan, un objet du monde qui se
laisse definir par le monde. Mais cette relation de fuite et d'absence
du monde par rapport á moi n'est que probable. Si c'est elle qui défi
nit l'objectivité d'autrui, á quelle présence originelle d'autrui se référe-t-elle? Nous pouvons repondré a présent: si autrui-objet se définit
en liaison avec le monde comme l'objet qui voit ce que je vois, ma
liaison f^ndaméntale avec autrui-sujet doit pouvoir se ramener á ma
possibilité permanente d'étre vu par autrui. C'est dans et par la révélation de mon étre-objet pour autrui que je dois pouvoir saisir la
présence de son étre-sujet. Car, de méme qu'autrui est pour moi-sujet
un objet probable, de méme je ne puis me découvrir en train de
devenir objet probable que pour un sujet certain. Cette révélation
ne saurait découler du fait que mon univers est objet pour l'objetautrui, comme si le regard d'autrui, aprés avoir erré sur la pelouse
et sur les objets environnants, venait, en suivant un chemin défini,
se poser sur moi" (L'Étre et le Néant, pág. 314).
Teniendo todos los elementos del sistema sartriano, veremos cómo
actúan y a qué conclusiones llegamos en esta filosofía que tanto ha
apasionado. ¿Será una nueva forma científicamente concebida la uni
versal del mundo? ¿Será la misma filosofía en franco estado de crisis,
un reflejo de nuestro mundo y de nuestra cultura; una crisis univer
sal en lo moral, en lo cultural y en esta filosofía decadente?
Sartre conforme a la corriente existencialista no plantea la rela
ción entre los existentes en un sentido cognoscitivo, intelectualista, sino
— 152 —

�19 apuoiu ne ijodd^j JBd iiuijap as auiuioqg :jasuad sed ainaiu smd
au af anb auiBpuoiu-BJixa ^a ajiBi^os aauaiasuoa aun jasiA 'sbo nnone
ua 'iiBJnBS au inJinB4p uopou Bf 'isuiy 'injinB-jioA np ajiuaa Bf isa
injinB-JBd-nA-ajia4g "toui JBd nA lafqoj b janiiisqns as ap iioa aui mb
lafns un jnod aiuauBuuad aijfiqtssod Bf b ajtp-B-isa4a '-inj-jnd-na-aj^ajp
aiuauBuuad aiifiqissod bui b isa4a 'auiuioq un juatuajqnqoud ^nvja
aiutuoa apuoui af suBp tnJinB4p uoisuaqajddB uoui ajajaj as lonb b aa
'lora un ug -affaui^iJO uoiiBfaj anaa ap uopBpBjSap Bf ap ia uoisjaA
-uoa Bf ap anb aiuai a^ inad au \i 'suas un jioab ixop iafqo-mainBcp
idaauoo a\ is 'ajiBJiuoa nB 'sibj^[ "lafns-ajia uoui ap tu iafqo-injtinB4p
aauassa4^ ap xu ajmpap itB^nBS aui uotnb a^quanpajjt iibj un aiuasaadaí
'aiuiuoi/4p ioui ai x^d 'saainB a^iua 'saaijiu^is suopBpJ sap aun 3^ia4p
uio[ 'tn^inB-JBd-nA-aJia auiuiou af anb laoddBJ aa 'xsuiy #auiaui-ios
jnod iafqo4^ a^ia iiBjnBS au 'adiauíad JBd 'mb xnpa aaip-B-isa4a íapuoui
un X, ji mb JBd mpa sms af 'luauíasiaajd 'anbsind apuoui np 91taii
-aafqo4^ ap íomí jnod aa^oaap auiauí-a^a iiBjnBS au aiiApaafqo uoui
'sjnaj[[iB4p 'ig #uozb^ a| apjBSaj \i auiuioa japjBSaj avu. iman^s au
tjrp^fqo ajia uos ap sa^qissod suoxiBisajiuBiu sap aun auiuioa x
aiiaf ara anb pjBSaj a\ jajapisuoa auop stBjnBS au af 'aiTAiiaafqoj b
jadd^qaa assBj af inb inainB4p afBaipBj uoisjaAuoa aun inBj fi :}afqo
un jnod lafqo-ajia siBjnBS au af anb anbjBtu TBf^i 'BpBJiui iui of^q
sojio sof k sojio sof ap BpBJiiu Bf oj*Bq Bzuan^jaA Bf 'offn^jo fa ouioa
soiuaiuiiiuas soijaia uajjns anb sauoiaBJaifB SBf ua ss^q as uoiasjaifB
Bisa A \a BJBd sa biui Bf ouioa Biauaisixa iui ap uoiaBjaifB Bun sa ojio
fap BpBJiui Bg uoijaisod BdBia Bun ua sauoiaBfaj ap oiuauíafa ouioa
A BtJBuiijd buijoj ua fBiauaistxa oiuaiuiijqnasap ap ojuaiuafa oiuoa
'BpBJiui Bf ua BSBq as opo^ qBiaos Biauaxa Bf ua soaisBfa soiuaiiuBai
-uBfd A soidaauoa soffanbB ap fBaipBJ uoianiíisns Bun sa sajqiuoq sof
ajjua sauoiaBfaj SBf ua BuBiJiJBs-oaiiBuiaisis uoiOBiajdjaiui Bg 'soax^pf
-otaos soiuattuBaiuBfd soatsBfo sof b BtJBUoionfOAaj uoianifisns ua fBia
-uaistxa Bqanf Bun 'safBtauaisixa-jaiut sauoiaBfaj ap opotu aisa b ajuaj
-aquí Btauanaasuoa outoa 'Btatuí ag 'sootáofoiuo soiuatuiBaiuBfd sof ua
'jBtfnaad sa af anb pBptaBBS Bf uoa BpButquioa 'afq^iou A zeapa boiS
-ofoatsd pBptpunjojd Bun 'saiuaistxa sojio sof Jtjqnasap ap opotu fap
Btuafqojd aisa ap otpnisa fa BJBd Bafdtug "ts-ua-jas un 44;s-BJBd-jas^
iui ap aaBq :pBptfBaj iui aiuatufBtauBisqns opuBUJOisBJi 'sBtauanaasuoa
sapuBjá ap Batáofoiuo uoiaBjaifB ap oiuautafa un sa BpBJtuí Bg gBtauai
-stxa Bqanf Bf b JB^ttf BJBp anb of 'oAtsBd o OAtiaB opiiuas fa ua BpBJ
-tiu Bf ua BSBq as Btauatjadxa Bsg "pBpataos ua uaAtA anb sajqtuoq sof
ajjua sauoiaBfaj ap pBpiaifdiifntu Bf ua 'oiaajtp outuiBa un Xsq aiuam
-Bfog 'Btdojd Btauatjadxa Bf aa^q oun anb buijoj biusiiu Bf ua 'ojio fap
jaa^q anb BSuai aiuaisixa BpBa anb Btdojd Biauatjadxa Bun Jijqnasap
ua Biuafqojd aisa BSBq 'Buiaists, ns ap oiuaiuiBauífap fB aiuanaasuoa
'oubijijbs oiuaiuiBaiuBfd fg "oiaifjuoa fa ouis 'nao^aaiaff ^p ^iasii^^,,
fa sa ou SBUBiunq sauoiaBfaj SBf ap Biauasa Bf anb aaafq^isa aaxavg
•Bsajdiua ap 'oi^anf ap 'ofBqBJi ap 'odtnba ap BAtiaafoa Biauatjadxa ap
opiiuas asa aaafqBisa as aaaaaaiajj ug ^SBAiiaafoa SBtauatjadxa ap Bisif
opiiuas un ua iu 's^aiSofoiuo SBJniafuoa b as^q ua iu 'fBiauaAiA

�par rapport á moi-méme: il est cet objet du monde qui determine un
écoulement interne de l'univers, une hémorragie interne; il est le
su jet qui se découvre á moi dans cette fuite de moi-méme vers
l'objectivation. Mais la relation originelle de moi-méme a autrui n'est
pas seulement une vérité absenté visee á travers la présence concrete
d'un objet dans mon univers; elle est aussi un rapport concret et
quotidien dont je fais á chaqué instant l'expérience: á chaqué instant
autrui me regar de: il nous est done facile de tenter, sur des exemples
concrets, la description de cette liaison fondamentale qui doit faire la
base de toute théorie d'autrui; si autrui est, par principe, celui qui
me regarde, nous devons pouvoir expliciter le sens du regard d'autrui".
(L'Étre et le Néant, págs. 314/15). "Ce n'est jamáis quand des yeux
vous regardent qu'on peut les trouver beaux ou laids, qu'on peut remarquer leur couleur. Le regard d'autrui masque ses yeux, il semble aller
devant eux. Cette illusion provient de ce que les yeux, comme objets
de ma perception, demeurent á une distance precise qui se déplie de
moi á eux-en un mot, je suis présent aux yeux sans distance, mais eux
sont distants du lieu oü je me trouve tandis que le regard, á la
fois, est sur moi sans distance et me tient a distance, c'est-á-dire que sa
présence immédiate á moi déploie une distance qui m'écarte de lui.
Je ne puis done diriger mon attention sur le regard sans, du méme
coup, que ma perception se décompose et passe a l'arriére-plan. II se
produit ici quelque chose d'analogue a ce que j'ai tenté de montrer
ailleurs au sujet de l'imaginaire; nous ne pouvons, disais-je alors, percevoir et imaginer á la fois, il faut que ce soit l'un ou l'autre. Je dirais
volontiers ici: nous ne pouvons percevoir le monde et saisir en méme
temps un regard fixé sur nous; il faut que ce soit l'un ou l'autre. C'est
que percevoir, c'est regarder, et saisir un regard n'est pas appréhender
un objet-regard dans le monde (á moins que ce regard ne soit pas
dirige sur nous), c'est prendre conscience d'étre regardé. Le regard
que manifestent les yeux, de quelque nature qu'ilsoient, est pur
renvoi á moi-méme. Ce que je saisis immédiatement lorsque j'entends
craquer les branches derriére moi, ce n'est pas qu'i/ y a quelqu'un,
c'est que je suis vulnerable, que j'ai un corps qui peut étre blessé,
que j'occupe une place et que je ne puis, en aucun cas, m'évader de
l'espace oú je suis sans défense, bref que je suis vu. Ainsi, le regard
est d'abord un intermédiaire qui renvoie de moi a moi-méme" (L'Étre
et le Néant, pág. 316).
En esta tesis sartriana de la mirada se puede constatar la influencia
de Hegel de la falta de independencia de nuestra auto-conciencia, la
que es real solamente en tanto reconoce su eco en otra persona. El
reconocimiento de un eco está traducido en esta tesis por la mirada,
puesto si yo existo para otro, existo através de su mirada. Yo advierto
que soy un objeto para el otro, al mismo tiempo que me doy cuenta
que el otro es un objeto. "Et, pour tant, je le suis, je ne le repousse
pas comme une image étrangére, mais il m'est présent comme un moi
que je suis, sans le connaitre, car c'est dans la honte (en d'autres cas,
dans l'orgueil) que je le découvre. C'est la honte ou la fierté qui me
— 154 —

�— SST —
ap aoBj ua apuom aj su^p sa;af Bfap samuios snou :uoiinjos aun snjd
uou 8Bd isa4u aainBj ap aa^j ua aauaaajjipui ajBioi auiuioa iiBaauuop
as mb atuaaixa apniiiiB4g 'jaiaadsaa suoipuaiaad snou anb aiaaqij
aiiaa ap joia un iiBaas aainsj ap sia-b-sia suoiapuaad snou anb apniniB
anbeqa 'aiaaqij an^a aaiaadsaa ap aaiafoad suoiAnod snou atuain is
:joui uiba un isa inainB4p aiaaqij bj ap laadsaa aj 'isuiy •aapuiBJiuoa
aj suiotu SBd isa ua4u aa 'anaanop ia uoissnsaad JBd iuBjua4j aaiiBa^
•aiiBJi BJas iuBjua4j sjanbsap uiou n^ sanajBA sap ia sadiauíad sap
íuoiud v xioqa suxoui s^d iibj ua4u 'sapaaoad saainB4p jasn jnod 'apaaqij
uoiiBanpa aun sibui ísasiuips SBd b4u [i4nb sana[BA sap b aajoj
jaqd aj ap aiuai a^^a4nbsmd 'luauínjisui ua lUBjuaj aiiBJi aaaAas
-npa aun ^uoii^anpaj ap auia^qoad a[ ajapisuoa uo4^ is 'aaoaua aisajiu
-bui sn^d isa mb aa isa43 'aouBja^oiu^p apuoui un su^p aaddo^Aap ap
uoiSBaao4[ na ina p4nb ios ap uoiibuiji^jb4p 'aauBaaAasaad ap 'asnaBanoa
ap saiqiqissod sajqi^ sao adiaupd i^d aaio in^ isa43 *iubj
apuoiu un suBp aaaoj ap aiaf líos injiny4nb aJi^j isa4a 'inainy4p
aouBJa^i B[ jasi^a^j -luauíiiuassB uos suBp injmB a^BSua mb ia
4ui mb amauí-ioui ap iafojd un isa-aisiuuopuaisqB apnipiB ainoi
no-aouBja^oi B[ 'ajtBjf-jassiB^ a^ 'aipBqa B[ íajtiny4p ap jnoinB ajunq
anaa aaB^i siafojd saxu ap unasqa ia aixui^ anaa sjns of 'inainy4p
b^ b iibj ap aiiiuij aun si[qBia4f 'aisixaj anb sjoj sap :inainB4p
bj aBiuBABp iiBjaiaadsaj aauBaajoi bj ap ia ajiBj-^assiBj np
ajBJOiu aun4nb lu^puadaa ajioja s^d iiBjpnsj au jj^, 'ojio jap pBiiaqtj
bj ap Bismbuoa Bsa ap pspijiqísod bj a^p aod oiqap un a^nipsuoa
jaasu [a anb buijoj jbi ua 'psijaqq bj Jtod Bqanj Bun 'opsiuaiB un oía
-Bsaaau aiuauíBai^ojoiuo sa ojio ap A oun ap Biauaisixa B'^ 'Boiéojoiuo
pBpiapuainB im Bpoi ua apsixa BJBd BiJBsaaau pBiaaqij bj jbj¡ooj
auiaapuajap oaainb jBna oj aod pBpijBaa iui ap saiuauodtuoa uos
•sojio soj ap SBpBaiui sbj b aiuai^d 'opBAaasqo 'oisia 'opiaouoa aiuap
-uas ap Biauaiiadxa bj aod Bp^p Bisa am sojio soj ap Biauaisixa bj ap
pBpianSas B&gt;q 'pBiaaqij buisiui Baisanu ap Bsuajap ap A BuafB pBiaaqij bj
ap Bisinbuoa bj aod piauaisixa ^qanj Bsa ua oaio-BJBd-aas ap oiuaimia
-ouoa jap jbuoiobjji a piauaAiA oiuauíaja ja sa BpBJtuí B-q -Biauaaajipui
bj ap o oipo jap OAisaaáB joiobj ja sa saaaA sbj ap sbiu bj oaa,j uoiub
jap osbo ja ua ojdmafa aod 'ojio jap pBiaaqij bj ap Bisinbuoa pip
-uaiaad Bun BJBd uoiun ap 3ajis saaaA SBunSjy 'EpEJiiu bj 'odaana jap
pBpiapaBj bj Bpoi ua pBpijBijnoad Baiun Bun BniaB 'pBiaaqij ns aod
saiuaisixa ap Bqanj Bisa ug -saaas sotdoad sns ap jas ap opoin ja aod
jBiouaisixa Bqanj Bun sa 'sajBuoiaBu iu 'sBSoiSijaa iu 'BOiSojoiq iu 'sisijd
ap BDixupuoaa iu 'sajBiaos SBqanj ^sq o^[ "saaquioq aaiua ap BApmiui
a aiuaiasuoaui Bqonj Bnupuo^ 'oppuas oiusiiu ja ua ouoioaBaa oA 'is
-ua-aas un ua buuojsubji aiu 'boijiso^ atu 'BpBjiiu ns uoa BziApafqo aui
oaio-BJBd-aas jg #(6Jg 'S^d ^uBa^ aj ia 9Jig4g) (íduuop iafqo aiuaAap
anod addBqaa4ui ajja4nb iubi ua aiaaqij biu ap anb aiuoq jioab sind
au af "aSnf ia apasgaa inainB4nb iafqo iao uaiq sms af anb ao ap bouds
-strruuooa^ isa ajja *ios ap aiuoq isa 'aaiidBqa aa ap inqap nB suo^ou aj
snou 'aiuoq bj 'jq "apjBSaa ap uoiiBniís bj aujmuuoa uou iaimci luoj
ara inb 'pjBaa aa ap inoq nB amauí-ioiu ia inainB4p pa^Saa aj

�l'autre, notre surgissement est libre limitation de sa liberté et rien,
pas méme le suicide, ne peut modifier cette situation originelle; quels
que soient nos actes, en effet, c'est dans un monde oü il y a deja l'autre
et oú je suis de trop par rapport á l'autre, que nous les accomplissons.
C'est de cette situation singuliére que semble tirer son origine la
notion de culpabilité et de peché. C'est en face de l'autre que je suis
coupable. Coupable d'abord lorsque, sous son regard, j'éprouve mon
aliénation et ma nudité comme une déchéance que je dois assumer;
c'est le sens du fameux: lis connurent qu'ils étaient ñus de l'Ecriture.
Coupable en outre, lorsque, á mon tour, je regarde autrui, parce que,
du fait méme de mon affirmation de moi-méme, je le constitue comme
objet et comme instrument, et je fais venir a lui cette aliénation qu'il
devra assumer. Ainsi, le peché originel, c'est mon surgissement dans
un monde oü il y a l'autre et, quelles que soient mes relations ultérieures avec l'autre, elles ne seront que des variations sur le théme
originel de ma culpabilité" (L'Étre et le Néant, págs. 480/1).
Entre las actitudes que se pueden tomar frente a esta lucha existencial por la conquista de la libertad, como hemos indicado al pasar,
Sartre la divide de dos maneras. En una forma en que la lucha existencial no se manifiesta abiertamente y radica esa peculiaridad en el
amor, la seducción, el lenguaje y el masoquismo. Ya en una lucha
abierta en que se trata de apoderarse de la libertad por la indiferen
cia, el deseo y el sadismo. Saliéndonos de esta característica de la
lucha existencial, la mirada servirá también para el conocimiento ob
jetivo. Cuando trata en el psico-análisis existencial con sutiles des
cripciones psicológicas el tema de la mirada, inventará el complejo
de Acteón como violación y conquista por la vista. "Toute recherche
comprend toujours l'idée d'une nudité qu'on met a l'air en écartant
les obstacles qui la couvrent, comme Actéon ecarte les brancbes pour
mieux voir Diane au bain. Et d'ailleurs la connaissance est une chasse.
Bacon la nomme chasse de Pan. Le savant est le chasseur qui surprend une nudité blanche et qui la viole de son regard. Aussi l'ensemble de ees images nous révéle-t-il quelque chose que nous nommerons le complexe dActéon^ (L'Étre et le Néant, pág. 667). Este
complejo es la derivación del tema de la mirada como elemento de
cognición y de investigación.
La mirada actualiza el ser-en-sí, lo que ha totalizado ya su ser
existencial, la muerte es un residuo actuante. A los muertos los juz
gamos, mas ellos nos están juzgando continuamente, hábil concepto
de la mirada que transforma la dinámica historiográfica: la historia
la hacen también los muertos con sus ojos abiertos, estáticos, con la
última actitud de sus órbitas vacías, último instante de los muertos
que viven opacos y concretos en sus seres-en-sí, son seres ya sin posi
bilidades en la imposibilidad de sus posibilidades. Esta lucha exis
tencial por la conquista de la'•libertad necesaria está plenamente
lograda en su drama "Huís dos" en el que se puede vivir íntimamente
esta situación infernal, provocada por la mirada. "Llevando basta el
paroxismo esa trágica contradicción que rige acá abajo nuestras rela— 156 —

�— ¿ST —
asnaiuoq uoisuaqajddB isa ajja 'ajjauuoiiuaiui isa ajnianjis bs ajino
ug "uoixajpj bj b ajqissaaaB isa ajja 'siuqajjg luajjadd^ spuBiuajjy saj
anb aa ap ajdtuaxa un isa4a 'ajjai auituoa 'ia aiuoq auiuioa ios (ap)
ajjauuouisod uou aauaiosuoa isa ajjg *saiijaap luauítuapaaajd suoab
snou anb sajjaa sainoi b anbiiuapi isa ajnianjis bj iuop aauapsuoa
ap apota un4p iib4s jj *aiuoq bj ajdtuaxa JBd suojapisuog,, 'Biuajq
-ojd jap oiuaituBaiuBjd ja uoa 44sojio soj ap Biauaisixa Bg9, Bjnqiui o[
anb ojmjdBa aiu^sajaiui aisa Bzuaiuioa aaxavs "BisijBpuaisixa BaiiBiuajq
-oad Bisa ap oiuaiuiBaiuB[d p ua SBpBjnionjisa sisai sb^ uoa opBuop
-Bpx [b uqpBniís Jofaui ua XBisa jsb BJBd 'otuajixa p BistAiiafqns bij
-oso^j Bisa ap OAiiafqo oiuauuBZB^dsap p 'saiuaisixa aijua sauopspj
sb^ ap oubijijbs anbo^ua p aiuauíBjauíiad aBp souustn) "oaidoi aisa
ua aa^oaaiajj uoa sauopBpua^ajip sb^ aaaa^Bisa Á opBfap souiBjqBq
o^ apuop ua oixai p jBtuoiaj sandsap BJBd 'aaxavs unáas 's^puanaas
-uoa sns Á euiappid ajsa ap oiuaiuieaiuiqd p oxatuod jBjaid.iajut ap
oiispdoxd p uoa soiupiq o^ X bubijijbs Baqo Bisa ap oiJBiuaiuoa pp
oiuaiuiBuapxo p ua uopxsodsBXi Bun 'oips un ap opBzipax sotuajj
•BinpsqB pBixaqq b^ ap
pBpisaaau b^ 'is-BJBd pp BaiSopiuo Bjnianaisa B^ ua saaiBJ sbuisiui sns
auaii anb aiuaáuiiuoa 'opjnsq^ ouiaijuí un sa ^piA Bg •Btisapoui B^ iu
'o^p^ao p iu 'oipo p iu 'xouib p iu op^uopnps aapod uis 'ouaaijuí
aisa ua xiAp ap Bai^opiuo pBpisaaau b^ auaii ajqtuoq p sand 'a^q
-BipatuaxJi B^ipBsad aiujoua B[ 'Bui^^d sbji BuiáBd opuapaxa anj anb
B[^ipBsad buii jod Bppnpoad oiuaiuiBioáB ap uopBsuas b^ uoa
b[ b B^a[^ xoiaa^ p X 'o^aniBiuBjp ubjS ap pBppiisB[d tb\ X
^\ uoa aiuatuBso^iABJBUi bjSo^ o^ 'aiuBuopdaaap BpuaAiA Bsa
x^o^ aaxavs iiisol's'lnH J99I 9P ^anT[ 'opaBisqo sa Bp^u
pna bj B^Bd 'BpBiiiu ns ap zapnusap b^ X ojij p uoa oraifoad ns ap
aiuBzijiiJBtu p 'o^qBip p 'oSnpxaA p sa oun Bp^a anb ua 'sajquioq
so^ ajiua BpuaAiAuoa ^\ ap puaajuí uopBniís Bisa ^p anb bj sa bijos
-ojij ns ap saiuBuopdaaap X sajqiaaai sbui SBpuanaasuoa sbj ap bzui)
• ( ^qi -Bd 'Baijpsojij BjniBiaiij Bun o a^iJBS jiiB^-uBaf 'aaaa^wv^ oxaaa
"H) ttoaí0 I9P uqisasod bj^ Buiuiouap as anb osa b souiB^a^ Bjp ua
anb oisand 'ouiixbui jb apuBdxa as uqpB^oqBjoa Bsa apuop bsoxouib o
pnxas pBpiuiiiui Bpunpxd bj ua aiuauíBStaa^d sa ^ *44pBpiiuiiui,, bj
ua 'ojdtuala xod 'aiuauíJBjnaiiJBd 'Bjuniai Bisa í^upiaBxoqBjoa,, bj ap
oipatu aod ojiq jap ajqtunpiAjas Bisa souiBzijBaj 'saaaA y *oidoid osn
BJBd oiuaiunaisui un ja ap jaa^q ap uij b pBiaaqij ns ajjBiBqaJJB ap
aiuauíBnuiiuoa souibibj^ "ojiq jap oiuaiiUB^znfos ja jBiuaiui ap ja sa
omoisap oXna 'upiOBanpa 'uoiaBjnpB 'Bisajaodiq 'BJiiuaiu :soAiiBiujopp
soiuaiuiipaaoad 'uaiquiBi 'X upiSBAa 'oiauajis 'osodaj 'ouans 'Bpinq 'sis
-Bixa 'oauBiuauíoiu oiuaiuiBjsiB ^SBánj sbj 4JBnj lauíijd ug • pBjq^q b
soiuajaAjoA saj^na sbj aaqos) SBpBiJBA sbuijb ap souiauodsip 'ojiq ja
uoa BJjaii bj ua souiauaisos anb jbiia aiBquioa asa ua íuaiq Bjoqy
•souisiiu sojiosou ajqos jaAjosaj Bpsu iu 'jaqBS
souiBjjpod BpBU jBna ja uis X 'aiusisui ojos un JtiBqiuoa ap JBsaa sotu
-apod ou anb jb ojio asa ap sajqBJBdasui sotuos :jBUJajui uoiaBniís Bun
ua 'aiuatuBiaBxa jezqeaj opBJoj Bq anxavs 'ojio uoa sauoia

�de quelque chose et ce quelque chose est moi. J'ai honte de ce que
je suis. La honte réaJise done une relation intime de moi avec moi:
j'ai découvert par la honte un aspect de mon étre. Et pourtant, bien
que certaines formes complexes et dérivées de la honte puissent apparaitre sur le plan réflexif, la honte n'est pas originellement un phénomene de reflexión. En effet, quels que soient les résultats que l'on
puisse obtenir dans la solitude par la pratique religieuse de la honte,
la honte dans sa structure premiére est honte devant quelquun"I
(L'Étre et le Néant, pág. 275). Con suma habilidad y denotando sui
profunda erudición psicológica (cuya característica nos da una de las di-i
ferenciaciones más notables respecto al sistema heideggeriano), de inme
diato hace actuar al elemento de la experiencia vivencial, en la relación
entre los seres-para-sí, que son recíprocamente seres-para-otro, elemento
constituido por la vergüenza, la vergüenza que experimento inmediataI
y existencialmente ante la mirada del otro. Más adelante caracterizará
a la vergüenza, en este sentido de derivación ontológica en la relación'
entre los existentes. "La honte n'est, pareillement, que le sentiment
originel d'avoir mon étre dehors, engagé dans un autre étre et comme
tel sans défense aucune, éclairé par la lumiére absolue qui emane d'un
pur sujet; c'est la conscience d'étre irrémédiablement ce que j'étais'
toujours: en sursis, c'est-á-dire sur le mode du pas-encore ou du[
déjá-plus. (L'Étre et le Néant, pág. 349). "La pudeur et, en particulier, la crainte d'étre surpris en état de nudité ne sont qu'une spécifi-I
catión symbolique de la honte originelle: le corps symbolise ici notre
objectité, sans défense. Se vétir, c'est dissimuler son objectité, c'est
réclamer le droit de voir sans étre vu, c'est-á-dire d'étre pur sujet. C'est
pourquoi le symbole biblique de la chute, aprés le peché originel,
c'est le fait qu'Adam et Eve connaissent qu'ils sont ñus. La réaction
á la honte consistera justement á saisir comme objet celui qui saisis-t
sait ma propre objectité. Des lors, en effet, qu'Autrui m'apparait
comme objet, sa subjectivité devient une simple propriété de l'objet
consideré. Elle se degrade et se définit comme ensemble de propriétés¡
objectives qui se dérobent a moi par principe. Autrui objet a une
subjectivité comme cette boite creuse a un intérieur. Et, par la, je
me recupere: car je ne puis étre objet pour un objet" (L'Étre et le
Néant, pág. 349).
Este hecho de la mirada que me avergüenza produce instantánea
mente un movimiento, una conmoción hasta en lo más profundo de laj
estructura ontológica de mi ser-para-sí; revelándome una dimensión
de mi ser, la característica resultante de la mirada del otro que trans
forma mi existencia en un ser-objeto-para-otro, por lo que intuye que
hay una necesidad de que mi yo-sujeto se hace un yo-objeto de la
existencia de otro sujeto. Es un planteamiento sin duda alguna singu
lar, que indica la sagacidad sartriana en la exposición y la ubicación
de los distintos temas de su problemática existencialista dentro de los
delineamientos que ha trazado a priori para la estructuración de su
sistema. Esta forma de presentar el problema de las relaciones entre
los hombres es una renovación de los argumentos de la problemática
— 158 —

�— 6ST —
-isod aijoaqj aun4nb ouop a^uras jj "loin jnod apepA jios mjjnB4p
aauajSIXaj 9p paJ JuaUíapuOJ Un^b Jnod 9tU9OI-I0UI 09AB ajIJOIjajUI4p
uospi^ ua 9JJ9 ^J*ap JioAnod jiop pnbsind ja injjnB4p aouassajumb
B[ 9UIUIO9 IJBJBddB 'jjjds^ Un4p SajpiJUOSSO Sajtpnb S9p &gt;JOp JUBJ?
'naiQ anbsind 'auiaiu-ioui b injjns un4p ajijoijajui4p uosibi^ na 99U9s
-ajd B^ fffcp asoddns injjn^ ^a pin ajjua ajpipainjajui auiuioo nai(j
ap aouajsixa j 'ajjno ua íajjnBj ap aouajsixa j ap jubjb^ auiuioa jubs
-ijjns ra aaiBssaaau tu jsa4u naiQ : aouBsijjnsux uos ajnoj ajjiBJBd assiB^
'saouaiosuoo sap ajjua ajqtssod uosibi^ a^nas b^ auuuoa ajijoijajui4p
uoijBau b^ jUB^aAaj snou ua jnoj 'naiQ ap uotjou B[ 'suoijipuoa saa
subq 'sa^Bini sap jBd anb ajjiBuuoa aui jnad au \i jaqaajap ja 'aaAaqaB
anjBjs B^ b jnajdpios 9\ auiuioa 'aji^oijajxa4p jaoddBj un x^d anb toin b
ran sn[d jsa4u p jb^ 'aouajsixa uoui naiQ b sn^d jtjubjb^ &amp;u uatj 'naiQ
ajjuoa auuajaj sins ara af is ja ^auíáiJo ajas un jsa uoijBaja v\ ig unaj
-BaJ3 ajJ^4I suBp ajsiaqjuBd uoisnj aun ja ajauíjsip aouajsixa aun aajua
suadsns ua sanofnoj aanatuap af 'aamip-uoo ajja jTop uoijsajo v\ ig
¿aadojd aouajsixa uora jijubjbS mb ouop ao-jsa4nb 'inajnB jsa p4s ja
ioui jsa naiQ ig 'auuaisajjBojsod aasuad v\ suBp saouBjsqns sap auiojq
-oad 9\ ajsa|iUBiu anb u^oo jsa4o :sBJjBquia |oaitou un suBp jaquioj
jibj snou saanjBajo sas jsa anb naiQ un4p uoijdaouoo ajjao stbj^[ "aui
-sisd^os nB ojjoauo aj^od B[ assiB^ tnb aursipqBqojd un suBp aaquioj
no naig b aunooaa jn^j p :xioqo 9\ SBd assiB^ snou 9n
uoijtsoddnsaad b^ isuiy,, 'BSoiSpaj pnjijoB Bun uoo Baáo[ as
•Buiajoop ns ap jBipioad oiusisdpos un b atanpuoo BaSpad
Bjs^ 'sojjo so^ ap Biouajsixa b^ aBjjsouiap 'sojjo X^q anb Jaoouoo osoj
-piorpp sbui zaA BpBO Bj^nsaj 'BjspBapi o Bjsp^aj onbojua un ua Bas
b^ '(Biouasa B| ap opsiui^d \9 ua) BjspBnjoa^juí ojuaiuiioouoo un anb
jBajsoiuap Bjuaju^ '[Baoui Bun JBaoqB^a ap ojoaXoad ns X sispBUB-ooisd
p 'BjnpsqB pBjaaqi^ b^ ua oiJBsaoau ojuauíBpunj p ouioo o^an^ bjbj
-uasaad anb sooidoj sojjo jaoapjjoj BJBd ubjiajos ^piouajsixa Bqon^
^\ ap ojuaiuiBajuB^d p uoo aaxnvs aBJjxa anb SBtouanoasuoo sb^
•sauoto
-Bnjis sbjjo ua JBnjoB sopaosq X sopBuotOBpj BJBd sajopajuB sojdao
-uoo opuBuiojoj 4Bjqo B^ ajuauíBnuijuoo jojjoooj ap opsjouB somoq anb
BAijxsodxa BOTjsjaajoBJBO rs\ uoo X Btuajsts ns ap soAijnjijsuoo sojuam
-ap sojjo so[ ap Boojdioaj uotoob b^ uoo opuBjuauíajoui ubjt as anb
sojjo so\ uoo sauoiOBpj sb^ ap Biua[qojd pp uoiobioiui b^ sa Bjs^
•SBUBipijoo X saunuioo 8Bqon[ ap ooi^opjuo-ajd op^jsa
un ua op^p Bjsa oipnjsa ns X ooxSopjuo sa ajuajsixa pp jas p anb
opuBJjsotuap ira ajqos jas ira ap oox^opjuo piouaAiA 'ouitjuj
un s^ •44oiusiui ira X oX ajjua oiJBipainjajut un sa BpBJixu bj
aaxavg aoip o\ ouioo 'oursiui oX Bjaioxq o\ is anb ap buijoj bjjo ua
jBJiin opand auz anb p ua ofadsa un uBjan^ is omoo u^njoB ajuajsixa
ojjo pp sofo so^ 'aaxavs Jod opsjuasajd ojuaiuiBajuB^d p uoo ajuano
-asuoo ppuajsixa Bqon^ B| bioiui as apuop ua Bdstqo B[ sa auijBoijisoo
ajsa 'pBpiAijafqns Bjnd B[ ap pxouajsixa pBpioxjuajnB B| b Bjsando
ubj 'opjanoBsap ua ubj 'BAij^fqo uoisuauíip Bjsa auiJBpAaj p ojjo pp
BpBJim B&gt;^ • (sapioos soiuajip sojjosou) sapiouajstxa sauopBpj sb^ ap

�tive de l'existence d'autrui devrait pouvoir á la fois éviter le solipsisme et se passer du recours a Dieu si elle envisageait ma relation
originelle a autrui comme une négation d'intériorité, c'est-á-dire comme
une négation qui pose la distinction originelle d'autrui et de moiméme dans la mesure exacte oú elle determine par autrui et oü elle
determine autrui par moi. Est-il possible d'envisager la question sous
cet aspect?" (L'Étre et le Néant, págs. 287/8).
En este examen doctrinario, continúa analizando la posición de
Hüsserl, Hegel para terminar con Heidegger; acercándose en ese
orden a la solución que le da a dicho problema. Lamentamos que
por razones de espacio y de orientación de este trabajo, no podamos
entrar en el detalle de este análisis, en donde Sartre muestra su ex
cepcional agilidad de razonamiento en el manejo de las argumenta
ciones, a fin de cumplir en su totalidad, el plan pre-establecido en
la fijación de los elementos primarios de su sistema. En resumen po
demos decir que Sartre pretende llegar a la conclusión que siempre se
corre el riesgo de caer en un solipsismo en cualquier planteamiento no
ontológico. En caulquier método intelectualista se llega a un resultado
que se tiene como verdadero, pero que no son más que suposiciones, si
se plantea en un plano pre-reflexivo y que son transformadas en un
ordenamiento científico con dicha actitud intelectualista. Heidegger
toma una fundamentación ontológica del ser en este problema de la
existencia de los otros, no planteado en el terreno del conocimiento
reflexivo científico. Veremos con las propias palabras de Sartre cuál
es la posición heideggeriana respecto a su planteamiento. "II semble
que Heidegger, dans Sein und Zeit, ait tiré profit des méditations de
ses devanciers et qu'il se soit profondément penetré de cette double
nécessité: 1. la relation des réalités-humaines doit étre une rela
tion d'étre; 2. cette relation doit faire dépendre les réalités humaines les unes des autres, en leur étre essentiel. Au moins sa théorie
répond-elle a ees deux exigences". (L'Étre et le Néant, pág. 301). La
constitución del ser de la realidad humana consiste en que logra esa
característica mediante los otros seres, por lo que le ha llamado "elser-con" (Mit-Sein). ¿Cómo se logra esa estructura en la concepción
heideggeriana? "N'est pas établie du dehors et d'un point de vue totalitaire, comme ebez Hegel : certes Heidegger ne part pas du cogito,
au sens cartésien de la découverte de la conscience par elle-méme;
mais la réalité-humaine qui se dévoile a lui et dont il cherche á fixer
par concepts les structures, c'est la sienne propre" (L'Étre et le Néant,
pág. 301). Pero la diferenciación con Sartre se establece notoria
mente en el alcance que se le da a la palahra "con" que "ne designe
pas le rapport reciproque de reconnaissance et de lutte qui résulterait
de l'apparition au milieu du monde d'une réalité-humaine autre que
la mienne. II exprime plutót une sorte de solidarité ontologique pour
l'exploitation de ce monde" (L'Étre et le Néant, pág. 302). En vez
de una concepción de lucha, a la que hemos llamado lucha existencial,
como consecuencia del fundamento de la defensa de su propia liber
tad y de la conquista de la libertad "del otro", en Heidegger se logra
— 160 —

�— 191 —

'(90S
Tos ^ Io8 9P 33UBisip 3jnd aiuiuoa ijBJBddB apuoiu a\ ia 'ios
SJ3A aiinj ^sa ios ap sxoq 3iinj B[ :ios axoaua isa4a 'ios ap sxoq siuij 31
-iao ap a^qísaoDBui auixai iib iajp ua aAnoxiax auiBiunq-aiipax bj anb aa
taauaixadxa axiou ap fjoiud suoiiipuoa sa^ xns auuaiiuB5[ uoixa^px
bj anb luauíaxns issnB apsij 'axia uos ap íuoiud v axnianxis aunnoa
'ios ap sxoq siinj bs :auisipapij b SBd addBipa4u Haao^aiaH 'aujaiui
uoiiB^au b^ ap ia asBis-^pj ap uoiidaauoa ajdoad aaiou b iu 'aHDMvaa
-aavj\[ ap naiQ ua uoisia b^ b iu 'a^inB un zaqo aauaisixa 'uoiiBuai[B
iuauia^|aaj isa aauaisisxat^ no auuaiaiuoiB^d asBis-5[a4^ b iu a^qiuassa^
au 3^[3 'aaooaaiajj 3p auiaiaop B^ su^p '-ios np uoiiiuijap b[ isa ios ap
sjoq aauaisixa anaa luauíasiaajd sibj\[ *ios ap saoq aisixa auuaiaaSap
-laq auiBiunq-aiqBaj B^ ainop sub^9 'OUBI1UB5^ ouisqBapi p uoa aiuaiu
-Bsiaajd sbui JL (gQ "SBd 'lUBaj^ a[ ia a^i^^) 44aisiaiii-ia-oiJidiua auisi^
-opqoiísd ap aiaos aun 'ainsipapi^ sibj^ -saáBiui saadoad sas lUBjdiuai
-uoa ia aiusiu-a^p ua sodaj ua aiíAiiaafqns aun aiuasa^d snou ta inpa
no aansaiu B| susp luaiAJBd X a[p ia 'aiusipapij aass^dap b 'saijaa
'asiA a^a :ioj asiBAnsui ap idaauoa un isa auuaiJaS^apiaq ^ouvpuso
-suvu) u\ anb isa43 "aiusisdqos np siuaiunájtB sa[ anb luauíajns issnB
apsi4ui aaia uoin ap ajnianjis aunuoa nSuoa oaAB-aai^-q,, "oiusipapi
[a uoa BaiSopiuo uoiaBiuauíBpunj ns opuBJBdinba aaooaaiau b B^znf
aaxavs ouioa soiuaxa^ 'oiusisdi^s un ua ouiuiBa aisa ua asopuaXBa
sojio so[ ap Biauaisixa b^ ap Biuajqojd p asasaiuB^d b Baunu jBáa^
apand ou oiusipapi p anb sajoixaiuB sBui^^d ua aaxavs opBxisoiuap
sq bj^ 'uppBSau Bidoxd ns is ua BAa^| anb 'Bqan^ Bua^d ua BpjnsqB
44pBpippos^^ Bun b BÍoap, uaiq o 44pBpippos?í ap opiiuas un b B^aj^ as
ou saauBjj xopBnuiiuoa opipuaiaxd ns ap uopdaauoa bj ua 'ppos xas
¡B sai^opiuo uppBiuauíBpunj Bun xBiuasaxd apuaiaxd uBiuap ojosojij
p íuppisodo ap 'Bqan^ ap laaXHVg 'Bpuaisixaoa ap opsisa un Bp sou
aaooaaiajj *(gO '^?d '^nBa^[ a[ ia 3xig4rj) 44apniips aiiaa B4nbsnf saxinB
S^\ sdiua} aiuaui ua lUBAap ua unuiuioa ua apmqos anpsqB un suBp
uppnos Bxadnoaap aui xixnoiu-jnod-axia uoui ap luaiua^oAap anbsnxq
9\ anb aauaisixaoa auaa ap ununuoa puoj a^ xns isa4^) 'lucudisafiimui
xnaj 'uozíxoqj b a^ijoxd as inb '(#aia 'aauBiuxojxad 'sxnaiBiaads) ja^ua
apuom a^ ia xassBdap b apX b^ no anbxBq b^ 'axpupiiB b uniutuoa inq
9\ anb ia sjnatuBJ xns sa^qisuss luoxpuax xnaxxBq np sxaqn^ax siuam
-aAnoui sa| no suojiab sap aiuqiXx a| anb aauaisixa anaa 'adinba uos
aaAB xaidmbaoa np ununnoa ua aouaisixa apxnos b^ isa4a 'aouvssimi
-uoo ^r\ s^d isa4u 'npiAipui axinB un4p sobj ua npiAipui un4p aiauíisip
ia axiBp uoiiisod b^ s^d isa4u uaixa^^appq oaAB-axiaj ia snou a^ isap
'iomi ja ioj a^ SBd isa4u aauapsuoa bui aaAB axinBj ap pui^ixo
O'^ 'adinbaj ap a^pa isap 'aun^ bj ap a^pa SBd isa4u
uoiiiniui4^ xnaiui ^\ iiBxasipqiuXs inb ^nbixiduia aSBuii4-qi? 'soaioppos
soiuaiiUBaiuB^d so{ ua oiuauíBpunj oiuoa opiuai souiaq anb b^ uoa X
souiaxip 'BaiJjdma pBpipaa b^ uoa uijb sbiu uppdaauoa Bun

�b)

La Facticidad del cuerpo. Unidad psíquico-existencial.

La. facticidad en el campo que explica Sartre, como una unidad
psíquico-existencial con la conciencia, elimina otro dualismo de la
filosofía clásica: cuerpo y alma. El cuerpo es totalmente psíquico:
ser-para-sí. La facticidad del cuerpo y el vínculo por la mirada nos
dará la posibilidad y relación entre los Hombres de un peculiar sen
tido de socialidad en una característica acentuadamente subjetiva, la
podríamos caracterizar como "socialidad absurda". El Hombre de la
Sociedad es el "espíritu de seriedad", es unacosa en el medio del
mundo que ahoga la personalidad auténticamente existencial. Esto es
lo que llama la tercera dimensión ontológica del cuerpo y las rela
ciones concretas con los otros. Mi cuerpo es un ser psíquico, es trans
formado en cosa utilizable y conocida para otro sujeto y me objetivizo
yo mismo en cuanto mi cuerpo es objeto para otro. Es un renuncia
miento tácito a mi libertad al sentirme indefenso a las miradas de los
otros. Pero hay una, reacción a este objetivarse y es el querer serpara-mí, en desear mi libertad, en ser un auténtico existente. (Este
tema lo estudiaremos más detalladamente en el próximo apartado I.
Ahora veremos, siguiendo el texto, el sentido psíquico-existencial que
toma el cuerpo y su función en relación al propio ser-para-sí y tamhién para los seres-para-otros.
Sartre al darle una categoría similar al para-sí, estructuró una
ontología del cuerpo en un plano pre-reflexivo. Es consecuencia directa
de su planteamiento primario del ser de la conciencia como una ins
tantánea concreción del presente, deducida a su vez de su tesis que
lo real es antes que lo posible. No entra a considerar la preeminencia
de futuro en que se nos da lo posible, tal como está estructurada la
tesis heideggeriana. Por lo tanto, Heidegger no puede trazar una onto
logía del cuerpo en su afán de huir del hecho, del presente. En su
proyectarse libremente-hacia-la-muerte, el cuerpo está considerado en
el sistema heideggeriano del lado de lo empírico en una posición
a priori.
Sartre comienza el estudio sobre este tópico indicando cuáles han
sido los inconvenientes en el planteamiento ontológico y establece su
posición diciendo: "Mais il importe avant tout de choisir Vordre de
nos connaissances: partir des expériences que les médecins ont pu
faire sur mon corps, c'est partir de mon corps au milieu du monde
et tel qu'il est pour autrui. Mon corps tel qu'if est pour moi, ne m'apparait pas au milieu du monde Sans doute j'ai pu voir moi-méme
sur un écran, pendant une radioscopie, l'image de mes vertebres, mais
j'étais précisément dehors, au milieu du monde; je saisissais un objet
entiérement constitué, comme un ceci parmi d'autres ceci, et c'est seulement par un raisonnement que je le ramenais á étre mien: il était
baucoup plus ma proprieté que mon étre" (L'Étre et le Néant, págs.
365/6). Luego irá caracterizando el cuerpo como elemento psíquicoexistencial con la misma estructura del ser-para-sí en su total factici
dad y finitud. "En un sens le corps est ce que je suis immédiatement;
— 162 —

�— 891 —
no jnajnop bj anb sap siBtu 'jajAtjap no snou jnod anbtsXqd jnajnop
bj no ajqsajB4j suotqajaqaaj snou anb j3aijjb inad jt : aauatasuoa
Bin b sdjoa uoui luatuajjaniadjad ajaAaj ajqBiuouunsut ia aiajasip
aasn^u aujq "aasn^ ap uiou aj snos sjnajjre ipaap suoab snou anb aa
isa4a 'jnoS uotu ^sa tnb ia jajAtjap ua4tu jnod sjaojja saui su^p anb
-snf au^BduioaaB4ui tnb aauBjsip subs ja apof jno un4p tos-jnod uotu
jBd ajjaniadjad aisiBS aua;^,, "(^68 "^?^ 'JUB?M 9I Ia ^^g^l) 4JOS (9P)
anbtiaqi-uou aauaiasuoa bj ap sajnianJis xne auop luaiiJBddB sdjoa
a-q *sdjoo np aouatosuoa aun 'aiqoa^jajjt aauaiosuoa b| ap u^^d a[ jns
'luiod b Aja \i 'atiA ap lutod ap jioab á jiBanBs au [i pnba[ jns attA ap
imod a^ jsa [t4nb aaJBd luatuastaajd 'stBp^[ "aauaiasuoo Btu ap aiuatosuoa
ajnionjjs aun isa sdaoa uoiu auop tsuty 'oauatasuoa auuuoa anb sd^oa
uos jaisixa inad au aauatasuoa B[ anb 'paoqB4p inoi 'luappva isa q
¿uoiiB^j ajatujap aiiaa JBd ajp
•uaiua snou-suoAap an^) 'a^auwajsi^a uotiB^aj aun isa sdaoa we aauata
-suoa b[ ap uopB^j b^,, *(68 *^?^ 'JUB9M 9I ^9 9J^a4l) ¡.^^1^^ 9lj9qíl
bs suBp anbsnf a^qissod puaj v\ \i 'apuotu np aauatasuoa aand atuuioa
aauatasuoa bj auuotiipuoa sdaoa aj anb auiatu ap 'ia xioqa subs aiaaqq
ap SBd b ^4u jt jBa 'aijaqq Btu ap uotitpuoa isa apnituij biu suas aa
u^ 'siof vj v %noi SBd stos au af anb ajtp-B-isa4a 'xioifo un jm Á p4nb
aitssaaau bj luauíastaajd isa4a 'sdjoa ajqBSstsiBsut iaa siBj\f^, 'jBiauai
-stxa BaituBuip BatiuainB ns Bjud Btauatauoa bj ap uotaaB Btdo^d bj ap
oiuattuBuapjo ap 'uotaBjadooa ap optiuas un auati anb 'jbi sa ts-BJBd ja
uoa uotaBjaj ng '(g/^6g *sSBd 'iuBa^^ aj ia a^l^q) 44uotitpuoa anaa
ap aiuaSutiuoa uotiBstjBaJ autuioa ia apuotu un4p aauaistxaj ap ^jibs
-saaau uotitpuoa atutuoa 'sd^oo uoui isa4a 'apuout-aj-suBp-aJia uoiu ap
anbtiaqiu^s a^unj su^p ass^dap aj af anb iubi ua 4Bjaa inoi tautaut
-inj-apuotu aj JBd apuotu aj jns atiA ap iuiod uom atuuioa anbiput
isa naaA tB4f anb aa inoi anb iubi ua *assd uotu 'auatonjBO uotn 'ajis
-j.aapvj} auiatu luatatjjaoa jnaj JBd ia sajtaop no siuBistsaj luajaAaj as
sjt iuop atuaut uoSbj bj JBd iuanbtjdini4j siuatunjisut saj anb iubi ua
'anbtSojoisÁ^d aunianuis bui 'anp)uoi)vu Btu íiuajajaj ^4s aiuanbajj af
anb xnatj saj anb iubi ua 'suaiiJBddB4f ajjanb^j b sajBtaos ainBuntu
-utoa bj ap iuatuajioAap aj JBd ajaAaj as ajja4nb iubi ua aasvja vui ' (aa
-UBtjap ua no aauBtjuoa ua auituoa 'sjtiBJttupB no siuBStjdaiu autuioa
luajaAaj as sjt) totu ap stA-B-siA tnjiny4p apnituBj JBd aanbtput isa
ajja4nb iubí ua aovj. vui ' (anbtSojopoq aa^dsa uotn susp sajaBisqo sap ia
saSBJJBq sap b á ji 'sa^pjajwt atuiuoa iuassiBJBddB4tu sajBtaos saitj^aj
sautBijaa 'sajqjssaaav sutoiu no snjd iuos aitssaaau ajatutajd ap no axnj
ap siafqo saj) tora b luajtoAap as siafqo saj iuop uo5bj bj auuotiipuoa
ajja4nb iubi ua 'aauvssinu /^,, '(168 '^^^ '^UB9M 9I ^9 9Ji^4T) ct9ddeqaa
tnj af anb uoiiBsiiuBau bui JBd isa4a ístns af anb aa SBd stns au af
no ajnsaut bj su^p svd stns aj au af ispts af no ajnsatu bj suBp sdjoa
uotu stns af íaJia uos ap luatuapuoj aj aJia s^d au ia lUBau ajdojd
uos ap luatuapuoj aj ajia isa4a 'sdjoa un jtoAy^, • (Q5g -S^d 'iub3^[ aj
ia aJia4rj) 44iuatuassBdap janiadjad un isa janiadjad xnjjaj aa ap uoti
-ipuoa bj ia aitatiaBj bui sj^a apuotu np xnjjaj un JBd auuop isa4tu jt
'apuotu np atuijut jnasstBdaj JBd aj^das stns ua4f suas ajinB un ua

�l'agréable sont existes par la conscience, ils manifestent á leur tour
sa facticité et sa contingence et c'est sur fond de nausee qu'ils se
dévoilent" (L'Étre et le Néant, pág. 404).
Una analogía similar en las relaciones del cuerpo con su concien
cia se establece entre el ser-para-otro y el cuerpo de otro. Vemos tam
bién aquí esa lucha, esa cosificación, esa viscosidad sartrianas.
"Ce qui est goüt de soi pour autrui devient pour moi chair de
Vautre. La chair est contingence puré de la présence. Elle est ordinairement masquée par le vétement, le fard, la coupe de cheveux ou
de barbe, l'expression, etc. Mais, au cours d'un long commerce avec
une personne, il vient toujours un instant oü tous ees masques se
défont et oü je me trouve en présence de la contingence puré de sa
présence; en ce cas, sur un visage ou sur les autres membres d'un
corps, j'ai l'intuition puré de la chair. Cette intuition n'est pas seulement connaissance; elle est appréhension affective d'une contingence
absolue, et cette appréhension est un type particulier de nausee"
(L'Étre et le Néant, pág. 410). "Le corps pour autrui est l'objet magique par excellence. Ainsi, le corps d'autrui est-il toujours corpsplus-que-corps, parce qu'autrui m'est donné sans intermédiaire et
totalement dans le dépassement perpétuel de sa facticité. Mais ce dépassement ne me renvoie pas a une subjectivité: il est le fait objectif
que le corps —que ce soit comme organisme, comme caractére, ou
comme outil— ne m'apparait jamáis sans alentours, et doit étre deter
miné a partir de ees alentours. Le corps d'autrui ne doit pas étre confondu avec son objectivité. L'objectivité d'autrui est sa transcendance
comme transcendée. Le corps est la facticité de cette transcendance.
Mais corporéité et objectivité d'autrui sont rigoureusement insepara
bles" (L'Étre et le Néant, pág. 418).
Hemos dicho que el centro de la filosofía de Heidegger es el
"Dasein" (equivalente al para-sí sartriano) y que Sartre se diferen
ciaba de él en cuanto sus dos puntos de apoyo sistemático doctrina
rios son el ser-en-sí y el ser-para-sí estructurados en forma dialéctica,
como consecuencia de la "acción" de la nada. El tema del cuerpo es
uno de los ejemplos que podemos citar del mantenimiento, del sen
tido que constituye la estructura, la consecuencia consigo mismo, la
lógica interna de la obra doctrinaria de Sartre. La realidad del hom
bre al aprehender su cuerpo, tiene estos dos elementos opuestos entre
los cuales se va a mover su conciencia en el continuo devenir del
tiempo: el en-sí de la fadicidad del cuerpo y el para-sí de su con
ciencia. La revelación primaria del cuerpo o la conciencia en cuanto
a su materialidad, a su carne, es su carácter de presencia, "masivo",
en fin, de ser-en-sí. Sartre dirá de "contingencia pura de presencia".
La unidad psíquico-existencial de cuerpo-conciencia (alma), ya
que eliminó el dualismo clásico cuerpo y alma, está formada por
estos dos elementos opuestos "unidos" funcionalmente por la nada. En
una expresión ultra sintética, ultra concentrada de la filosofía sartriana,
podremos decir que es un continuo movimiento de acción y reacción
del para-sí respecto al en-sí, una atracción de éste y un fracaso onto— 164 —

�— S91 —
ap bixoXbiu ubxS bj ua X pBpniBiunq bj ap pBpijBjoj bj BXBd 'uaiq ig
•sajBjuatuaja X soaisBq sopBjn^sod sns uoa SBiauanaasuoaui SB^xaia ajuaui
-BixBsaaau asopuaianpoxd 'jb^oj 'BjnjosqB buixoj Bun b so^daauoa sn^
xBAajj ap oqaaq ja na ajuajsisuoa 'aaxnvg ap BixBuix^aop Bxqo bj
ua BjsaijiuBin as anb uoiaaipBxiuoa Bun oidiauixd ua souiaA jnby
• (sjjbj '
3HJSI PJBtuíllBí) 'P3 '9JiB?MX 'aaxavg invg Mvaf) \^9p\\ s^d assiBj au
af 'jiBd ajjnu anbuBín au af99 :aaip 'í(aun)jnda^ suvs sjuoj\[^&gt; BiuBxp ns ua
'ixuajj :ajjanui b opBuapuoa ujq 'SBUjapoui sbdi^o^oioos sauoisnpuoa sb^
b X BoiJjduia pBpqsai b^ b ojsando aiuauí^^oipej o^daauoa un sa ajs^
•oiJBsaaau sa aip^u anb 'Bn^jxadns 'BpxnsqB sa ^bioos p^pqBaj BJjsanu
anb 'BtJBUiJjoop Bxqo ns ua ouioa SBuiBxp sns ua 'sb^aou sns ua Bas
bX 'xBJjsouiap ap bjbj^ aaxavg 'sapBpqiqisod sns SBpoj ua pBjjaqq b[
jiaia uaaainb anb saaquioq so^ ap ^iauajsixa Bqan^ b^ sa ouaaijuí ^a
anb ouis 'sajuapiJi tu 'sBjjixxBd uis 'sojqBip uts 'o^anj uis ouaaijui un
'Btauajsixa bj ua sa anb ours 'pepiuaaia bj ap ja sa ou ouaaijuí j^ *bij
-osojij ap Buiajqo^d un xauodxa BjBd SBpBxSoj sbui aaxavg ap s^aiuaosa
sauoiaBzijBax sbj ap Bun Bzinb sa X t(soj^) stf^fj,, BuiBxp ns ua opej
-uasajdax aiuauíBaijoqiuts B^sa 44BpjnsqB pBpxjBiaos^ ap o^pBna
(I9S &lt;s?d 'JB?M al I9 9J[igtl
un4p ajioisxq4j jsa '^tos ajja4nb ajjanb 'aiA aun4p axtoisiq4j^^ aaxavg
ug 'odinba ap 'uoiaBiadooa ^p opi^uas un ua ajsa op^uioi 'ouBixa^^ap
-xaq soJio-uoa-jas ja uoa aaxavg ap ojjo-ja-BXBd-xas ja ua Biauaaajip as
o}sa ug 'BpjnsqB jbioos BpiA Bun ua saaquioq soj ajjua a^ua^ajipui 3aia
ajquiojj ja ísbpbsbdbjj SBApB^ua^ SBpo^ uos 44pBpijBiaos^^ bj ap optjuas jg
•ox^o jap pB^jaqtj bj ap ajuaaajipui pB^xaqij iui ua oisixa 'BTauaxajipui
bj b Bajj ag *44pBpijBiDos,, bj ap opijuas opansqB jap a^uaiuaAOjd Bqanj
Bun sg "soajo b jB^axauoa xaxanb o auiJB^axauoa xaxanb ap sosbob.ij
X SBAijEjuaj sbjjo uos 'ouisipBS ja 'oxpo jap 'ouistnbosBui jap SBuiaj sog
•pBpijBuosxad iui ap pBpiiBijnaad bj ua jbioos pBpijiqísod X^q ou 'BpBii
Bidoíd iui xinjisap opand ou oxad 'saxas soxio uoa BauBqnuiis BpiA bj
ua auiJB^ajouoa oxain^) 'BpBSBaBXj BAiiBjuaj bj^o sa ojio BXBd o3jb ua
auixBjaaauoa 'BpBu Bidoxd itu í¿j.vz^hiv9u^ oxamb 'afBnuaj ja ua jbdijiu
-Sis axainb anb oj oaijiuSis is as ou 'oqsodoxd ajsa oxSoj is Baunu as
o\[ 'osbobjj oxjo sa 'oxjo-BJBd-xas un aiuxaaBq ajuauíBixBuiSiJo sa anb
aÍBnSuaj jg 'uoiaaBax Bun aaajqB^sa as X apand ou X oxjo jap pBjxaqq
bj JBismbuoa axainb 'ajuauíBixBuiSiJO isbo bsbobjj anb BAijBiuai Bun sa
xouib ja isa anb oj xas ou X 'sa ou anb oj xas ap jBiauajsixa
bj ap zaA ua 'sa anb oj sa 'pspijBuosxad auaii ou jbioos axquioq jg
ua pvpa^aos / ap opxnsqv oppuas 23

•auxBa bj ap 44Biauasaxd ap Bxnd BiauaSui)
^ bj xod oasB ja 'Basn^u bj opuaianpoxd aiuatujBiauaisixa ojopuaiAi^
'oainbisd ojopuaiaBq 'BpBu ns uoa odxana ja opuatpBAui BuotaoBax
Bjsa 'is-ua ja BiaBq Biauaiauoa bj b 3bxjb Biauasaxd ns uoa odxana jg *xoix
-adns pBpiun Bun ua asxB^axauoa ua is-BXBd jap oixBsaaau a^uauíBaiSoj

�los casos nadie es necesario, imprescindible, pero hay una realidad
social empírica, un círculo más estrecho como el familiar, el de las
amistades, en que se echa de menos una falta, una suerte de un ser
con el que se convive. No es por cierto este razonamiento admitido
por sentido de socialidad sartriana, completamente absurda, contra
dictoria en sí mismas. Hay en toda esta filosofía existencialista, y
recordemos aquí la actitud de Kierkegaard para con la Sociedad
y las instituciones de su tiempo, una actitud de rebelión hacia ese
"espíritu de seriedad" del hombre social; es un rechazo del mundo
que no corresponde a sus ideales y pretensiones existencialmente ab
solutistas. Pero esta rebelión es aún más absurda que la pretendida
absurdidad contra la que se rebela, hacia un estado completamente
natural que se ha ido estructurando progresivamente. Quien levanta
contra toda norma y juicios de validez supra-individual como son las
normas sociales y éticas, y al mismo tiempo está empleando afirmando
otro juicio universal, bajo cuyo lema establecen esta actitud rebelde
contra el hecho de la vida social. "Si los héroes de Sartre encuentran
insoportable la existencia porque no ofrecen necesidad absoluta, ello
muestran tan solo que son absolutistas filósofos incurables. Me parece
que ésta es la verdadera enfermedad moral de los existencialistas. Por
cierto que su filosofía es cabalmente irracionalista y sin embargo los
existencialistas tienen un temperamento racionalista (Agregamos nos
otros: el caso de Sartre, quien está empleando continuamente un agu
do razonamiento en las deducciones y en los planteamientos de todas
sus tareas). En mi opinión hay dos clases de racionalistas: la primera
consiste en aquéllos que, como Descartes, Spinoza, Leibniz y Hegel,
creen en la posibilidad de deducir las relaciones del mundo material
como si fueran relaciones formales de lógica y matemáticas. El segundo
grupo de racionalistas está formado por aquellos que como los exis
tencialistas no creen en tal posibilidad y sin embargo mantienen, em
pecinadamente su exigencia de un mundo demostrado "more geomé
trico", un mundo, deducible con absoluta necesidad. Ya que no pueden
tener semejante mundo, escapan a la enfermedad, su enfermedad me
tafísica que llaman "náusea". Me da la impresión de que la mayoría
de los existencialistas son racionalistas frustrados". (Alfred Stern, La
Filosofía de Sartre y el psicoanálisis existencialista, pág. 47/8 Edicio
nes Imán, 1951, Buenos Aires).
Esta tendencia de hacer trascender su doctrina filosófica hacia
una tesis consecuente con ella en un plano sociológico se encuentra en
Sartre, mientras que la obra de Heidegger está orientada hacia la
metafísica. José Ferrater Mora entiende que esta tendencia hacia la
Sociología es una reacción sartriana a "la filosofía de Heidegger que
busca de continuo retroceder a la metafísica, y aún a lo que está antes
de ella, la transposición al plano filosófico de unas ciertas vivencias
concretas que solamente pueden darse un instante en que el hombre se
siente desamparado, sin Dios, sin sociedad, y hasta sin naturaleza.
La reacción contra este desamparo radical sería justamente la filosofía
de Sartre". (J. Ferrater Mora, obra citada, pág. 832).
— 166 —

�— ¿91

•soiJBsaaauui sopaaaa Jtod sopBajduia p aod soAi^afqo
SOUISIIU SO^ UO9 TU 91U9UIB^9A9S UBJ OU 9nbuiTB 'ttpBp9IJ[9S 9p niIJldsa
TIS U9,, SappoS SBUI.TOU SBJ UB}d99B 9llb SajqtUOq SOfpnbB BJBÜ B9^dui9
p 9nb tt9J Bpj\[,, 9p OJ¿99UO9 IlS 3^XaVg OtUSITU p JBai^dB BJjpod
98 O^[ •OUISI^BnpiAipul BJtl[tl 9p ^BT9OS UOI9d99UO9 BTUSIIU TIS B STJU9UI
TIS OpUBp B^Sa OUBT^JJBS ^q ¿9SJTJ89A 9p BJ9UBTU B^ U9 BJSBq B^SIJ^
-JBS BpB9 9p pnpiAipul pBJiaqq B[ BlIUiq 9tlb [BnpiAipUT-BJdlTS UOT9B^
-S9JIUBIU Bun S9 OU BJSIppuaiSTXa BpOTU Bq ¿SB1STJ}.IBS SO[ BUIB^^ 9| 98
9nb b oai^99[O9 O9i.ioisiq oi^fns un Bjp U9 Xoq ubuijoj o^[ ¿U9un S9[
^nb ^BnjiJidso o^n^ujA un 4oiu9tuiiju9s un U9U9U ou? '^^oy^-juo^ gp p
U9 o ^^o^^ 9p ap^ p ug p uog gsjiungj p 'Bisippugisixg
Bjs9 'pnixj^e B^S9 u9aia ^nb so[ 'so[ndi9sip soiusiui sns
-O9 nirxidsg [9 opuB9u b^s9 aaxavs "BiBipguiut 9 B^ogaip sbui
pU9}9Jd Á B9S9p 9Tlb BJJOSO^IJ Bun U9 pBpqB9J 9p SB^SIA
9JU9TU[BJOJ S9UOI9d99UO9 B 4Bl9U9^STX9 B^ 9p [BUOT9BJJT O^ XBZT[
-BUOI9BJ 9p UB^B ns U9 B9[^ 9nb B S9UOT99ipBJlUO9 8B[ 9p UOT9BJJSOTU9p
BUn S^ •SOpBZI[iqBI9OS Á SOpBZippoS 48OpB^qod 9JU9lUBjp SOJ1U99 U9
'pBpgpos u9 opiAiA sq 9jdui9ts JoinB ns gnb Bjgptsuog 98 is Bpjnsq^
SBTU BJABpOJ 89 BUI9JSIS ns 9p 9^UBqnS9J 4pi9OS BUTJ^9Op B^S^ 'B9IJJJU9I9
zbj ns U9 Bujgpoui Ántu uopdgguoo Bun sg 4Bun^p Bpnp utg 'B9iiuojb
Bj3j9U9 B^ 9p B9UB^UB}SUT UOpBJ9qq BJ OUIO9 |Bpipnfj9d UB^ OAI}99p9
njpídsg pp pnid99uo9 uppBztuio^B Bun s^ 'pBpippos v\ 9p op^nsqe
opijugs ns 'aaxavg ap ppu9jstx9 Bqgnj Bq *B9ti9up bj^j9U9 9uijou9 bhii
uoo optu9juo9 s^á un gp soiuojb ouioo 'sgpnptAiput sgnboqa sonuxjuo^
U9 SOnpiAipUl 9p BUinS Bun U9 BJJBUIJOJSUBJ^ 98 B^S9 9pUOp U9 BpU9A
-TAUO9 9p ugpjo oj^o U9 uop9nxisuo99J gp pBpi^Tqísod uis uoponj^sgp
Bun 999[qB^s9 4ppos uopnpA9j[ Bun gnb SBp^[ qBpos BpiA B| U9
gp ouiiuiui un JBJn^gsB BJBd sgpnpiAipui sgpBjjgqq sb^ gp Bun
gp uppBzipuiaou Bun oipgq gp otjbs999u sq -ojio pp BAipfqns biujou
B^ B uppBlimq Bun gp pBpqiqíSod B| 9)U9UIB99SUp^UI BA9^ JBn^9B 9p
B^iqosqB pBjjgqq itu 4bjiu BAijafqns buijou Bujq 'pBjxgqq gp 'oiutuxiu un
B9S anbuns 4gjn9SB gnb biuxou BunSuxu uis 4ppos osbo un gp ajugiu
-gAoxd pio^ uopB^tuiq Bun b Bg^ os 'g^ugjsixg un gp pBjjgqq b[ ua
sapBpqiqísod sb[ ap pBptp^oj tb\ JBp xajgnb |y 'sauop^niís ap ouitujaj
p xod gjJBd ua aanpBxj ^\ aaxavg uopBiiiuq ísq qa uoa aAiAuoa
gnb gxquioq oj^o pp paixaqq bj^ JB^iiuq ap pBpqxqísod b^ aoa^qBjsa
as oqaaq ap 'aiua^sixa un ap Bapuaina BpiA ^\ ua uppBjiuiq Bun^uiu
X^q ou Tg 'OAiiafqns oqoajap pp Á. OAijaíqo oqaaxap ^ap sauopou sbj
uauaiAOjd apuop ap BunsiJBp Bapiduia pBpipax Bun 'a^duiis uopBjap
-ISUO9 Bun Xbjj -saxquioq sop ops ap Bxainbis tu 'uninoa ua BpiA B^ ap
pBpqiqisodiui B[ goa^qB^sa 'sgjqiuoq so^ aj)ua BpuaAiAuoa b^ auapjo
anb pnpiAipui-Bxdns OAtiaraaou aopA un ap pioi Bpuasns Bq -píaos
-ijub ap outs 4ppos opB^sa un ouioa jbSopjbo apand as ou anb 'biujoj
p^ ua uopBSau Bidoad ns sa ípjoj buijoj u^ oiusiui ts b aaipBJiuoa as
anb ppos opsjsa un JBajuBjd b Bap uopa^ax Bjsa anb Bpnp mg

�d)

El tema de la libertad.

Sartre asienta la premisa que la existencia es anterior a la esencia.
El hombre es lo que se hace como proyecto auto-determinista, fatalista,
preso en su situación determinada. La tentativa de fugar de mi liber
tad que me angustia, que me "neantiza" continuamente, sólo lo
puede hacer o tentar hacerlo en relación con el ser-para-otro, pues el
ser-en-sí está ahí neutro, opaco, macizo a todas mis posibilida
des. Hay una oscilación subjetiva entre mi tendencia de lo que
Sartre llama "el espíritu de seriedad" y la diaria trivialidad heideggeriana (Alltaglichkeit) de fugar de mi libertad angustiante, de mi
deseo de recobrar mi personalidad, mi autenticidad, tomando decidi
damente mi libertad en la elección de mis continuas posibilidades.
Este proceso intenso se refleja en mis relaciones con los otros, ya
cercándome, "cosificándome" o rechazándolos, "cosificándolos". El
sentido de "socialidad" no es esencial en conceptos morales tras
cendentes, sino que es un resultado de una actividad subjetiva. Esta
subjetividad trasciende al mundo y le da un valor pragmático a las
cosas, esta subjetividad pone una nota en las cosas, pero no las modi
fica. Tiene esta nota pragmática un sentido similar a aquél cuando
dijimos que las cosas son en-sí y fuera de ellas no hay nada, sin neu
tras, macizas, opacas llenas de ser. Esta nada es ajena a las concep
ciones, es una concepción humanizada del mundo, un proceso subjetivo
unilateral, nosotros le adjudicamos una nota, una cualidad, pero las
cosas no reaccionan. La libertad sartriana tiene como fundamento
ontológico el dar la posibilidad de elegir el proyecto fundamental de
la existencia de cada uno. Es la consecuencia de ese continuo movi
miento, en el que centra su filosofía, de acción y reacción del para-sí
frente al en-sí posibilitado por la nada, en que flota la conciencia en
su auténtico estado existencial. Su tesis sobre la libertad es la que da
el carácter de subjetivismo extremo. La libertad es libertad para elegir
el proyecto de mi existencia y mi interpretación del universo. Este
movimiento hacia el en-sí, esa resistencia que me ofrece las existencias
de los otros es como una necesidad para fundamentar mi libertad.
Con este razonamiento logro, por un lado fundamentar mi libertad y
por otro limitarla. Como la noción sartriana de la libertad es absolu
tista, esa resistencia está contradiciendo su fundamentación. Así como
para volar se necesita la resistencia del aire, Sartre razona que para
ser libre se necesita cierta resistencia, adversidad de las cosas, y de
los otros, configurando las situaciones, cuyo tema lo estudiaremos más
adelante. Este coeficiente de resistencia, esta dosis de adversidad, dice
Sartre que hace que nos hallemos en el país de las hadas, en que
basta querer tener para realizar nuestro deseo, no sabiendo si lo que
rido y realizado es real o no. Nuestra libertad está necesariamente
restringida, aunque estemos obligados a ser libres, y al mismo tiempo
asegurada en su realidad por la fadicidad: los ser-en-sí, los seres-paraotros y las situaciones. El concepto de libertad sartriana, en su posición
original corresponde a la teoría heideggeriana sobre el mismo tema,
— 168 —

�— 691 —
89UOl3Bnjl9 8B[ SBpo; U3 9}U9Uiajqi[ JB)do 9nb 9U9IJ [3 ÍSauOlOBnjIS 8B|
b uoi9B{9J na uo8 'ajuauíajqq JiJ^9[9 Bjed 9U9ij anb sapspqiqísod sb[
sand 'sapBjjaqq sns ap uoiaaap B[ UBuiuuapp oaodraBj 'JBnjaB bjbcI
ajqmoq [a BJ^uanaua as anb ua tsauoiasniis s^g "ajqi[ jas ap JBÍap
apand ou ajqinoq [ap oraaj^xa ouisi[bjbj un qbjoj orasiuiuuaiap un
is ua BJJ9I9U9 anb ojad 'sorasiuiraja^ap uis pBpiAtjaB Bim 'pBpisaaau
Bun sa 'ajqraoq [ap pBpiAijaB ap a^uanj Baiun B[ sa pB^jaqq Bg -iuoiu
•d)sod Baijpsnf o[ ojuBna ua 'ojuairaiaBU ns ap B^sBq a[qBsuodsaj
89 ajquioq [a anb 'Biauasa Bpoj ap sajuB Biauaisixa b[ J999[qBjsa ap
oqjiud opipuajaad ns ua jpiuipB B^SBq b3[[ opBZJOj ojuaiuiBUozBJ un
ug 'so^aB sns ap A Bjqo ns ap 'Btaua^sixa ns ua ajquioq BpBa ap [b^oj
pBpqiqBSuodsaj ap B[ sa 'pB^jaqq b[ ap ^upiaBZTjuBau,, B^sa uoa b^9[[
anb b uoisnpuoa bj^q 'a[qisod sa ou anb o[ 'is-BjBd-is-ua-jas un sa
'ataap sa 'soiq ap Bapi B[ JBjajouo^ 'BpBu B[ ap BpBpunj pBiJaqiq -sajq
-uioq so[ anb [Bn^i 3jqi[ ja^ anb Bupuaj Bja^sixa soiq ig "aaxavg Jod
ajuauíBoiiBiuSop ops^au sa anb o[ 'ajquioq [ap Biouajsixa b[ b
Biauasa Bun jaqeq anb Bjjpuaj 'ajuapuaasBJj Jag un Bjaiqnq ig -[
ouisiajB un opuaiuodojd ouisqBiauaisixa [ap [BoipBJ sbiu jajoBJBO [a
opoin ajsa ap opuBZBJ^ 'sotq uoo ajqiuoq [ap bjo[bub Bun JBJjsouiap
BiSBq ba3[[ o[ pBjjaqi[ B[ ap otpnisa [g *9Jqi[ J^s ap JBfap japod ou ua
oa[bs ajqq sa ajqiuoq [g qa ap ji[bs apand ou A ouisi9i^ubiuoj [9p jop
-Baja o[aquB [B ojsando oo^auuaq ouisiAi^afqns un ap auaiAOJd Bijsn^
-ub ap opBjsa [g *opumu [a uoa uoia^aiunuioa ap 'u9i9Bzi[Baj ap ojxs
-odojd opBjnsainsap un ap 9ju9iu9AOjd omsp^uBiuoj [ap o9i[O9UB[am
opsjsa [a sa o^[ 'Biaua^sixa ns ap Biouaiouoo B[ uoa biuoj ajqraoq [a
anb oairaiuB opsisa un so A B^sqBiauaisixa bijoso[ij Bun ap ooidij sa
BijsnSuB B[ ap Binai [g *a^uajsixa [ap pB^jaqq b[ 'jas-ou [ap pBjjaqq b[
sa 'BpBu B[ ua A Biisn^us b[ ua o^uaiuBpunj un auap anb pB^jaqq b^
•psjjaqq iu pBpirasiiu iu ^Bq ou 'Haooaaiajj ^oip 'Bi^snSuB b[ uig
•O9IJOSO[I[
Braaisis ns BjBjqiqap anb sauoiaoipBjjuoa J39a[qBjsa b A [bioj opjnsq^
un b uba3[[ 'soraajaA ouioo 'sBiouanaasuoo ssXno 'B^siraajjxa sbui 4baij
-afqns sbot Btouapuaj Bun Bjjaiaua bubijijbs pBjjaqq b^ 'ttoun Bp^a ap
BI9U91SIX9 B[ ap [BiuauíBpunj o^oa^ojd [a Jiá9[9 BJBd pBjjaqq^^ oraoa
opiqaouoo soraaq B[ aaxavg ^p g ranraoo A oatjijuaia 'oAi^afqo opunra
un JBjuauíBpunj BJBd ojuaraa[a [a sa [Biouajsixa ojoa^ojd [ap pBjjaqi[
B[ '&lt;tM?9s(J,, [^ aiuaxajaj oraoa opunra [ap upiadaauoa B[ ap bubij
-aS^apiaq sisaj B[ b opjana^ aQ *([/08I *^?d 'BpBjia Bjqo 'niSMaHDog
'Ví 'I) 'Ha^oaaiaH ap bijoso[ij b[ ap BjqB[Bd Brai^n b[ jas aaaJBd
Bjsa 'ojuaraBpunj [a a^njijsuoa pBjjaqq B[ anb Bi[nsaj 'Biouajsixa B[
ap apaaojd o^uaraBpunj opo^ 'opijuas opoj oraoo A 'pBjjaqq sa
-sixa B[ anb Jioap Bjjpod as uaiqulBj^ "Brasiui pBjjaqq B[ sa
asa A 'BiouapuaasBJj B[ ua ojaa^ojd un ouioo Biusira js b Bjnjonjjsa
ías 'a^nií^suoa as 'oisandxa soraaq oraoo 'aaD^aaiajj na siauaisixa Bg
•a[qBjou uoxoBiouajajip Bun b B^a[[ as 'sBiuajsis soqras ua soaiib[9jjo9
so)uaiua[a so[ sopoj isbo ua BSBd oraoa 'SBiauanaasuoa sns u^ anbuns

�del conjunto de sus posibilidades para hacer de su ser-para-sí, un seren-sí, que sólo alcanzará con la muerte, cuando ya no sea más un
ser-para-sí.

e)

El fundamento último de la existencia

Teniendo todos los elementos del sistema sartriano, entraremos
a estudiar la consecuencia que podemos extraer de la acción de cada
uno de ellos. Veremos el resultado de la acción, de la dinámica de
esta dialéctica y llegar así a establecer el valor de esta filosofía.
Como último fundamento, es decir, como estructura de la existen
cia, Sartre pone a la necesidad de la libertad, a su libertad electiva.
Tiene por necesidad estructural la existencia humana un inevitable
fracaso de constituirse en un ser concreto, en una unidad absoluta,
en un en-sí. La libertad existencial lleva al hombre a una continua
acción, una actividad ontológicamente necesaria hacia un fin decep
cionante, pues ya sabe de antemano que nunca lo logrará. En HeiDEGCER este fundamento último, aunque decepcionante, es más con
creto: el existente es un ser-para-la-muerte; en Sartre, además de
ser decepcionante, es un fin que se integra con sus propios motivos,
un fin más abstracto, un fin absurdo. La fuente continua y necesaria
del existente es su libertad y es también su fin, su último fundamento
y su necesidad ontológica. El hombre, el ser del existente, es en su
propia causa. Los valores éticos los crea en su propia libertad exis
tencial, son inmanentes a su existencia. Cambia así el fundamento
ontológico del ser-libre-para-la-muerte en un ser-para-el-valor. Esta es
la última consecuencia de la caracterización de la existencia de la
conciencia. Veremos en estas citas cómo Sartre delinea la libertad
existencial en forma dinámica de su estructura dialéctica, con los dis
tintos elementos que hemos estudiado. El primer ejemplo que expon
dremos es el Subtítulo del primer capítulo de la cuarta parte de su
obra, en donde estudia la libertad como "en su hacer", nos da el
sentido dinámico de este fundamento existencial. "La condition premiére de l'action, c'est la liberté" (L'Étre et le Néant, pág. 508). "Ce
qui pourra nous aider a atteindre la liberté en son coeur, ce sont les
quelques remarques que nous avons faites a ce sujet au cours de cet
ouvrage et que nous devons a présent résumer ici. Nous avons, en
effet, établi des notre premier chapitre que si la négation vient au
monde par la réalité-humaine, celle-ci doit étre un étre qui peut réaliser une rupture néantisante avec le monde et avec soi-méme; et nous
avions établi que la possibilité permanente de cette rupture ne faisait
qu'une avec la liberté. Mais, d'autre part, nous avions constaté que
cette possibilité permanente de néantiser ce que je suis sous forme
de l'avoir-été implique pour Fhomme un type d'existence particulier. Nous avons pu alors déterminer, a partir d'analyses comme celle
de la mauvaise foi, que la réalité-humaine était son propre néant.
Étre, pour le pour-soi, c'est néantiser l'en-soi qu'il est. Dans ees con— 170 —

�— T¿T —
90 9Ub 19 9UI9ra-9JJ9 B 99qOBJJB )U9UI9JJ9n)9dj9d )S9 9^9.Tlb OOJBd
j894o 'ajqtj 1^9 gjjo4nb z^ssv svd jsa(ti 9uiBranq-9)iJB9J bj onb ggjBd
^^s9t3 •guiraoqj 9p jnaoo nB isg tnb iubou oj o^ab puoj uos u^ gpiouioo
oijgqij bj onb zossb iuojiuoui —g)jgqij bj )UBAop ossio^uBj dnoo b
inoi iijns puBnb iugjpuojj94s sojjg— 9J194J 9P spiod gj snos gijgqij
bj jgjjnoi? jnod sggiJOAB 89AIIBJU9J S9^ 'uiajd un 'rannupuoo un
iugnipsuoo uij '9}db 'jijoj\[ "^AioSj^dB U94ui 9f 9nb 9ui9ui subs ^uoj^nb
-OAOJtd 9^ 'sgnbxqoXsd 899uuop s^and guiuioo 'sjpoui S9^ 9nb 9ui9Ui 9p
'9ATO5UO9 ^[ 9f 9nb 9UI9UI JUBAB 9}9B UOUI 9p SU9S 9^ OUOp ^UOJIUTJ9p
69UIBUIlU|9jd 19 89^IBJ 89jnOl 8UIJ Sg^ 'g^gtDOS ^l 9p '9jnjBU BUI 9p
'gjn^BU bj 9p 'ngiQ gp juguugiA sgqg :gpuoui g^ suBp ^uBssiájns ug
gj)uogugj $9\ gf gnb Bjgsoddns uo 'gouBpugosuBJi gjdojd bui jBd gjjg
jng| euBp sgnugimBui ^g sggsod sgouBpugosuBjj sgp jtoa X_p ngq ne
8iBj^[ 'jngjjg gun 8Bd is9tu inb gg 'sgouBpugosuBJj sgp gxunioo suij sg^
Bjgsod uo uoSbj gmgxu b^ 9q qoe-anod nB 99U9ssg gun jguuop gp jgj
-U91 B ^U9IA9JC Bp^^ : BpU9JSIX9 B^ 9p UOl9BZqBT9UgS9 Bun 9p BTJBUITjd
pBpqiqísod Bpoj opuBgu '[Biougisixg 'oAijgfqns o^uguigp un gnb 'oa
-bijjjbs o^qosqB gjsg gp Biougnogsuoa oiuoo 'sbui Bp^u uos ou 'sBsoqBA
'sgjugpugosBJ^ sbuijou eB^sg ugjsixg is Á pBiaoqq iui JB^oqB,, jgpugjgjd
gpgnd Biougjsxxg iui gp ootjugjnB opiiugs p ug BpBU giuguiBjnpsqB
spB^[ "aHXHVS ug B}U9sgjd as ou 'Boi^cqoíq Biougnogsuoo Bun 'osoiSqgj
ojugirapuos un '^aoui Áo\ Bun 'soiuoisixo sojio gp so^ ugiquiBj Á so^db
siui uB^nSgj gnb egjo^A gp buixou Bun 'Btougjsixg ira gp batjbjojba
uoiDBzqB^ugpugDSBJ^ Bujq 'jbuoioob ns ug 'jpgp sg 'sguoioBzipgj sbj
-ui^sip sbj ug gsjBjggXoad ns Á Btougiouoo bj gp is-BJBd jg gj)U9 JBpoui
-ooui 'jtBuoisgj 'jtjgjjgjut gpgnd ajuaiuvinjosqv BpBU 'uij unSutu 'oa
-pora unáuxu gnb sg jBioug^sixg pBpiAijoB Bjjsgnu gp (Biugisis ns uod
uoiggipBJtjuog ug o^njosqB un o^sg ug JBigjguoa b opuBÍ^gjj) pBjxgqij
BinjosqB B^sg u^ 'js-BjBd-^gs oido^d jgp jBjn^gnj^sg 'g^uoagqui p^pis
-999U Bun sg 'BjnjosqB pBpiun Bun JBj.o9jut gp 'gsxBig^ouog gp osbob^j
jg gnb uotOBrajijB Bjjs^nu usjoqojjog aaxavs op SBjqBjBd
gj ^9 o-ng^) tt9jqjl 9^l? ^ guuiBpiíog sms gf rg^oB uoui
gp sjpora sgj jg sgjiqoui sgj Bjgp JBd 'gougssg uora Bjgp x^d sxnofnoj
jnod jgjsixg b guiuBpuoo sins gf "g^ugra ggug^sixg uora JBd add^qog
Xtf ^xgqgoJOOBJ ^4ra b gf-iBjgqoxgqD uiba ug ísxoqgp iuos sji 'gougio
-suoo bui xnod s^uBpuggsuBJi sjgfqo sgp Bfgp juos sjpora sgg 'uoijob
uoui lugjioijjos gnb sjpora sgp ggugigsuog ibJ gnb 419JJ9 ng 'iibj jngs
nQ '3xqp 189 grauíoqj gnb xioabs b 'gsoqg gragra 19 gjngs gun ojip
1S94d 'jsi uasacnaS svcn jsi uasaj^ xnj anod 9nb 'aaoajj ap ojnraxoj bj
uojgs 'lugragsjgAui no ggugssg^ guuopipuoo 19 gpgggxd 90U9isixgj inj
U9tnb oxip 'ísg Jitnb 90 SBd iubi94u ug SBd is94u Ji4nb 90 isg Jitnb oJip
psg Jt4nb gg a-pg b b ios-xnod gj gnb a^iQ 'ijBuuoggx inj uo4nb 9i9iad
-ojd bj 'guuop inj uo4nb raou gj Bjgp JBd sfgp isg inb injgg 'gragui
uopBuiraougp giigg b gddBqog mb rajgg ji-isg suiora nB jbo 'inj gp
au^p inod uo4nb gg gnb gsoqg oxinB sjnofnoi isg Ji4nb gjjg JBd isg.g
'gougssg uos b orauíoo gjig uos B gdd^qgg ios-jnod gj gnb gjjg JBd 1S94^)
'UOJ1BS11UB9U 91)90 gnb gjinB uoij gjio iiBjn^s ou oijgqij bj 'suopip

�qu'elle a été est separé par un néant de ce qu'elle est et de ce qu'elle
sera. C'est, enfin, parce que son étre présent lui-méme est néantisation sous la forme du reflet-reflétant" (L'Étre et le Néant, pág.
516). En la realidad existencial estructurada por este concepto de
libertad se establece por inmanentismo total. "L'homme est libre parce
qu'il n'est pas soi mais présence á soi. L'étre qui est ce qu'il est ne
saurait étre libre. La liberté, c'est précisément le néant qui est été
au cceur de l'homme et qui contraint la réalité-humaine a se faire,
au lieu cTétre. Nous l'avons vu, pour la réalité-humaine, étre c'est
se choisir: rien ne lui vient du dehors, ni du dedans non plus, qu'elle
puisse recevoir ou accepter. Elle est entiérement abandonée, sans aucune aide d'aucune sorte, a l'insoutenable nécessité de se faire étre
jusque dans le moindre détail. Ainsi, la liberté n'est pas un étre: elle
est l'étre de l'homme, c'est-á-dire son néant d'étre. Si l'on concevait
d'abord l'homme comme un plein, il serait absurde de chercher en
lui, par aprés, des moments ou des régions psychiques oü il serait
libre: autant chercher du vide dans un récipient qu'on a préalablement rempli jusqu'aux bords. L'homme ne saurait étre tantót libre et
tantót esclave: il est tout entier et toujours libre ou il n'est pas"
(L'Étre et le Néant, pág. 516).
Ahondando más este sentido fundamental de la libertad, se llega
a que ésta no es sólo absoluta, en profundidad, sino que también
total, en extensión abarcando toda la realidad humana, pretendiendo
eliminar basta el menor vestigio determinista. Libre en el hombre no
sólo son los actos voluntarios, sino todos, absolutamente todos. Elige
primeramente, para una mejor ubicación de su concepto de libertad
ciertas delimitaciones de la libertad a los actos voluntarios y que
establecen una primaria determinista a los actos pasionales. La reali
dad humana, en función a la libertad, estaría escindida en un campo
indeterminista de la voluntad-humana y en un campo determinista de
las pasiones por la conformación cultural, psicológica y fisiológica.
"La volonté cartésienne est libre, mais il y a des passions de l'áme.
Encoré Descartes tentera-t-il une interprétation physiológique de ees
passions. Plus tard on tentera d'instaurer un déterminisme purement
psychologique. Les analyses intellectualistes qu'un Proust, par exemple, a tentées de la jalousie ou du snobisme peuvent servir d'illustrations á cette conception du mécanisme passionnel. II faudrait done
concevoir l'homme comme a la fois libre et determiné; et le probléme
essentiel serait celui des rapports de cette liberté inconditionnée avec
les processus determines de la vie psychique: comment dominera-t-elle
les passions, comment les utilisera-t-elle á son profit? Une sagesse qui
vient de loin —la sagesse stoicienne— enseignera á composer avec ses
passions pour pouvoir les dominer, bref on conseillera de se conduire
par rapport a l'affectivité comme fait l'homme vis-á-vis de la nature
en general, lorsqu'il lui obéit pour mieux la commander. La réalitéhumaine apprait done comme un libre pouvoir assiégé par un ensemble de processus determines. On distinguera des actes entiérement
libres, des processus determines sur lesquels la volonté libre a pouvoir,
— 172 —

�a uaiq jsa fi4s sibj^[ *uosjag b aaqaojdaj jiBJjnod uotnb aa 'aaq
-naijJBd ua jsa4;3 'affaijuBjsqns sanaffiB JBd aauaiasuoa aun4p ajinjBjá
uoijauoj aun auiuioa jiBSsiBJsddB uoijaafas B[ no uiBJjaj un jns sajsaj
juos sfi 'anbiSofojuo juauíapuoj uos b uoijaafas a nao JauatuBj ap ajnBj
siBj^ 'uoijaafas jiBja aauaiasuoa Bf anb ajBfaap juo sfi4nbsjof púas
juo sanSofoqa^sd ap dnoanBaq anb aa jsa4^ "asoqa aiuaui ja ajuas aun
juos aauaiasuoa ja xioqg 'juaiasuoa ajja jnod Jisioqa jijbj fi ja Jisioqa
jnod juaiasuoa ajja jiibj ^ -snou (ap) suoab snou anb aauaiasuoa B[ b
anbtjuapi jsa xioqa (ap) aauaiasuoa b^ 'puiSiao xioqa aajou juauíasia
-aad jsa ajja aajou aunuoa j^ 'ajja aajou ap s^d aniáuijsip as au a[[atnb
-sxnd snou-aauaiasuoa jsa aga : agauuoijisod-uou anb a^ja jiBjn^s au
'jibs a^ uo 'aauaiasuoa ajja^ 'auiauí-snou ap suoab snou anb aauatasuoa
^^ aaAB un4nb jibj au ^j "juaiasuGaut juBjnB jnod jios puojoJtd xioqa
a^ anb SBd apiuSis au spa siBp^[ *xioqa 'juanbasuoa JBd 'ja suij sop
uoijisod Bfap Bj([i 'apuoui np sajnjanjjs sap ja sasoqa sap uoij^iaajddn
aaip-B-jsa4a 'agqoui ja jijoui b á gtnb sap 'aaiBJjuoa nB uaig #sagq
-oui saa ap ja s^joiu saa ap Jija^d b t/oisiaap aun smd 'stafqo auiuioa
sagqoiu ap ja sjijoui ap uopisod aun agauiStJO ajaaqq B[ ap
inb uoisn^jij ap aapuajap as auop jnBj [j qauíáijo xioqa untp
b uoijBjaadaajui aun jaainbaj uoijBaaqqap aun 'ila suoabj snou aui
-moa 'anb ja uoijBjaqgap ajnoj ap juaiuapuoj aj jsa [i4nb aajsd aaiBJj
-uoa nB siBiu uoijBaaqqap auntnb ajiaqdxa suiotu no juaiasuoa suiotu
jiBaas g4nb aaa^d uou 'B¡aa j^ 'aaaqqap xioqa untp juauia[^u jiáB4s
au g4nb jibj aj ans aajsisui jn^j \i 'jaiuaap aa au^aauoa inb aa ug
•suosibj snou anb xioqa np ja jBjauaS ua aauaia
-suoa B^ ap aanjanjjs &lt;e\ ajiuiq jnod ^ioab jiop aiuaiu-aga aauaiasuoa
ajjaa juaiua^nag 'sjuaiasuoa juaiuajisjJBd saiuiuos ua snou anb suoap
-uodaj sno^ ¿ajos jaa asoddns anb suoijBaqdiui saj sajnoj ap 'an^ijBj
bj b zapaa snoA anbs^o^ 'juaiasuoa saja snoA anb aatujijjB snoA-zaA
-nod 'juaiuasiaajd 'jo ijuaiosuoo xioqa jios ^juauíBpuoj xioqa aa anb
jnBj [i 'jajja ua jajaafqo snou uo-jiBJjnod 'ajja4p aauaiasuoa jios au mb
aauaiasuoa B[ susp jsa4u uaiJ ig 'jjsdap ns jiBJjuoauaJ asXpuBqaÁsd
b^ anb juaiasuoauíj ap |ianaa4^ jajiAa4p jauuad snou xaa^ "apuoui np
ajjaAnoaap dnoa aiuaui np ja apuoiu aj susp auiaiu-ioiu ap xioqa jsa
[i íajja uotu ap ssd an^uijsip as au apAnouaj juauíuiBjsuoa ajas jaa
:jajapisuoa b auauíB aaja sind af anb ajaqnaijJBd uoijasj b suas uos
auuop inb in^ jsa4a ja íaAnojj jsa ajjaqg ap pjuauíBpuoj ajaBj tsuiy,,
•BpBjaqqap-ou uoiaaap Bun ojad uoiaaap Bun uaiquiBj Ávt[ inbB anb
buijijb aaxavg 'soai^opist^ Á soaiScqoaisd soaijoiu 'sauoisBd ap ajuBu
-inijajap oiuoa aaajqBjsa as anb o[ ug 'BpBjaqqap upiaaap ap Baijqsa
b^ BiJBjuiqoA uoiaaap ap sojas soq • (^^^ '^^d 'jusa^f af ja aajgtq)
t4anbiSofojuo ja affauí^tJO ajjaqif aun JBd 'sajjns saf anb suioui iu snfd
iu 'ajjoddns jsa inb ja sajjns saf anb usfd aiuaui af jns anjijsuoa as
inb 'aadojd aanjanjjs aun4p anbtqaXsd juaiuauaAa un jsa affa4nb siBtn
'ajjaqif Bf ap aai^afiAijd uoijBjsajiuBiu aun s^d jsa4u ajuofoA Bf,, fa
BJBg -ouisiuiiujajapui un b aanpaj of opo^ 'Bai^pfojuo Bjnjanjjsa saiun
ns ua BUBtunq p^pifBaa Bjsa saijiun aaxavg '(¿fS "^Bd 'li*Ba^[ ^f l^
4tauiBiunq-ajuofOA Bf b adiauíad asd juaddsqaa mb snssaaoad sap

�que la conscience est néantisation, on congoit qu'avoir conscience de
nous-méme et nous choisir ne font qu'un" (L'Étre et le Néant, págs.
539/40). De esta manera unifica Sartre la realidad humana a su
último fundamento: El total indeterminismo estructurado en la liber
tad necesaria en la actividad existencial. Todo en la conciencia es
libre, porque su estructura está hecha por la Libertad de la elección,
aunque no sea deliberada. "Un pareil choix, fait sans point d'appui,
et qui se dicte á lui-méme ses motifs peut paraitre absurde et l'est, en
effet. C'est que la liberté est choix de son étre, mais non pas fondement de son étre" (L'Étre et le Néant. pág. 558). Es la necesidad de
la libertad, el fundamento último-ontológico. "Le projet libre est fondamental, car il est mon étre. Ni l'ambition ni la passion d'étre aimé,
ni le complexe d'infériorité ne peuvent étre consideres comme projets
fondamentaux" (L'Étre et le Néant, pág. 559). En este total indeter
minismo, Sartre tácitamente está estableciendo un determinismo de
un grado mayor, en una segunda potencia, un determinismo más ab
soluto. En esta absurdidad de mi elección estoy determinado a elegir
siempre para conseguir mi autenticidad existencial. El mismo lo plan
tea en forma medio velada, pero no expone un razonamiento profundo
de esta contradicción de su sistema, y hace de inmediato una afirma
ción muy hábil para ^eludir entrar en el fondo del problema. "Ainsi
ma liberté ronge ma liberté. Etant libre, en effet, je projette mon
possible total, mais je pose par la que je suis libre et que je peux
toujours néantiser ce projet premier et le passéifier" (L'Étre et le
Néant, pág. 560). "En outre, la liberté est liberté de choisir, mais
non la liberté de ne pas choisir. Ne pas choisir, en effet, c'est choisir
de ne pas choisir. II en resulte que le choix est fondement de l'étrechoisi, mais non pas fondement du choisir. D'oü l'absurdité de la li
berté. La encoré, elle nous renvoie á un donné, qui n'est autre que la
facticité méme du pour-soi. Enfin, le projet global bien qu'éclairant
le monde en sa totalité peut se spécifier a l'occasion de tel ou tel
élément de la situation et, par conséquent, de la contingence du mon
de" (L'Étre et le Néant, pág. 561).
Sartre pone en el estudio sobre la libertad la posibilidad de una
limitación, "Toutes ees remarques nous renvoient done a un probléme
difficile: celui des rapports de la liberté a la facticité. Elles rejoignent
d'ailleurs les objections concretes qu'on ne manquera pas de nous
faire: puis-je choisir d'étre grand si je suis petit? d'avoir deux bras
si je suis manchot? etc., qui portent justement sur les limites que ma
situation de fait apporterait a mon libre choix de moi-méme. II convient done d'examiner l'autre aspect de la liberté, son revers: sa relation avec la facticité" (L'Étre et le Néant, pág. 561). A este concepto
de libertad absoluta y total se objeta que hay cierta manera en mí y
fuera de mí que verdaderamente no depende de mí, como lo ha
dicho el mismo Sartre en esas "situaciones" dadas por la facticidad
de mi cuerpo y sus relaciones con los seres-para-otros. Estas relaciones
entre la libertad y la facticidad las llama situaciones.
— 174 —

�— s¿t —
aj ja a-na^1"!) '44^-n^ b ajja4nb iaaa un
aranioa 'ajja un auiuioa aja^aj as inb ja uinuajd aa ap naijira ns ajja b b
ajja4nb ajja4j ja apuow amuioo sjojb ajaAaj as inb 3Jja4p wmiajd aj ajjua
aaip-B-jsa4a 'ios-ua sap&gt; ajjua uij bj ap aiiA ap juiod np assijqBja4s
suoijBjaJ ap araajs^s un4nb jibj ajjaqij bj 'jubsijubííu jnaaj uos jb^ -ajij
-B3J auiain aun jnod suoijBuioisap siojj :jiBja ios-jnod aj anb aauassa
atuxnoa assBd aj anb 'apuoui aj jns aiiA ap juiod anitnoa sdjoa aj anb
'ajja4j b b inb xos-jnod a^ JBd asiju^au ios-ua4^ anb asoqa ajjnB jsa4u
auuop aa anb si^duioa b anajaa^ a^q^ :bjsta ap ojund orasim ns ajuara
-ajuaiasuoa aeraoj ap 'odraaij souacp uis í ajuaraBaiJojBjara sonara o
sbui sojíjosou soraajip 'BatjBraSop uoiaBuiaijB ap BaijsijajaBJBa Brasira
Bsa uoa ajnaraBjBiparaní BJip upiaBaijijs^f ns ap uoiaanajsuoa b^ u^
*44PBP I 9P BUJ9JUÍ nraoBSau oraoa Bztjoijajui: así^ pBjaaqi^ bj anb oras
'op^p o[ uoa BAijisod uoiaB^aj BunSutu auaij ou anb 'Bpjnjijsuoa Bjsa
ou pBjaaqt^ tb^ anb JBJjsoraap ap bjbjj aaxflvs "píaos BiauaAiAuoa b^ ap
osbo ja ua 'oajo-BJBd-jas un ap upiaBaijisoa bj ua 4is-ua un b uoiobj
-iuiisb Bun sa o 'odisij opunra jap o odjana jap pBpiaijaBj bj ap osbo
ja ua 'is-ua oj sa opBp oj A opBp oj aod SBpBaaa uos sauoiaBnjis ss'q
•(¿95 "S^d 'juBa^[ aj ja ajjg;4r[) (iauuop nv tuoddvu juaiuajjauíSi^o jsa
ajjaqij bj anb axjiuis Bjaa ja asoqa auiara ja ajnas aun jsa4a 'apuora
np naijira nB a^ja un axja b xioab no ajaaqij bj ap ^inf aj araraoa
jajsix^ #(uoijBsijuBau bj ap ajtp-B-jsa4a) svd-auja^u np auuoj snos
ajja b b ajaaqij bj anb aaja un b á ji :un4nb juoj au ajiaijaBj ja aouaS
-UIJU0^ -aatia^unuoa bs jsa jajsixa sBd au JioAnod SBd au ap jibj aj ja
'ajjaqij bj ap ajia^ja/ bj jsa a^qxj ^^ja s^d au JioAnod SBd au ap jibj aj
jajja ua4nb jsa4^ uajsixa SBd jsa4u aj^aqij bj anb suoisip sno^9) 'BiauaS
-uijuoa A uoiaBuirajajapui JBjajdraoa ap oubijjjbs ubjb ajsa ua souisiu
-ira^ajap soj ap ojnjosqB sbui ja oraoa sotuBtuoj bj anb upiaBrajijB Bun
Bjuaisy "bsjbj uoiaisod Bun jbiuoj ap sapBpijiqísod souaiu jauaj ap uij b
ojuaiuiBuozB^ oidojd ns Jin^as ap soraaiBjBJj^ "oqaaq ap sauoiaBnjis sbj
ajuB ajuauíBjnjosqB pBj^aqij ns Boijijsnf A bjbjob oraoa bjoijb soraaaa^
•Bjja b eáaiSB as anb jbioos biu^ou bj ap SBidojd sauoiaBjiraij sbj uos anb
ouis 'odxana ira ap p^piaijoBj bj ap iu 'oaia apuop ua j^^nj jap BzajBJ
-njBu bj Jod SBpBaaa sauoiaBnjis sbj uos ojos ou 'psjaaqij B-ijsanu SBra
uBjiraij uoiaBja^ ap A oqaaq ap sauoiaBnjis sbj A sauoiaBjiraij sbj apuop
ua 'pBpaiaos ua 91AIA aadraais oju^na xod 'ja BJBd BnpxB sbiu une sa
Bsaadraa Bjs^ -Biauajsixa ns ap pBpijBjoj bj ap aaqraoq jb ajqesuodsaj
jaaBq A uoiasaijijsnf Bsa jbj^oj bjb¿ 44ojuaiuiBuozBi^ ns ap Bzaanj bj
ap pBpisuajuí bj Bpoj Bajdraa apuop ua ^ojns ns ap ozianjsa ja iqB a^j
•jbjoj uoiobzixojba bj a^ainbpB Biuajsis ns 'sorasiin sojjosou ua A sojjo
-sou ap Bxanj soqaaq ap sauoia^njis sbj b ajuajj jBiauajsixa psjjaqij bj
ap pBpiAijaB BjnjosqB bj JBaijijsnf bjSoj is :bjjosojij ns ap ajuBuirajna
ojuaraora ja soxjosou BJBd s^ "SBUi^Bd ¿jj Biuajsis ns ap uoiasaijij
-snC ap Bsaadraa bubuibj Bj^d Bajdraa aaxnvg "^xqij ajuauíBjajdraoa baij
-aaja p^piAijoB bj ap pspisaaau bj rjBiauajsixa jB^njanjjsa ojuara^punj
asa 'sojjosou soraajip 'asopuaiuodiui 'bsojib jijbs apuajaxd Bjsa apuop
ua A 'pBjjaqij bj ap ojdaauoa ns jBaijdB A JBaijijsnf 'jBijduiB ap bjbjj
aaxavg apuop ua sauoiaBnjis sbj ap oipnjsa jap Biuaj ajsa ua s^

�todo lo que es ya dado al hombre, está en relación con los fines que la
misma conciencia se propone y que ella ha elegido libremente. Entra
remos en la médula del razonamiento de esta justificación: "le donné
n'est ni cause de la liberté (puisqu'il ne peut produire que du donné),
ni raison (puisque toute raison viént au monde par la liberté). II
n'est pas non plus condition nécessaire de la liberté, puisque nous
sommes sur le terrain de la puré contingence. II n'est pas non plus
une matiére indispensable sur quoi la liberté doive s'exercer, car ce
serait supposer que la liberté existe comme una forme aristotélicienne
ou comme un Pneuma stoicien, toute faite, et qu'elle cherche une ma
tiére a ouvrer. II n'entre en rien dans la constitution de la liberté".
(L'Étre et le Néant, pág. 567). Sin duda alguna que al decir "no la
elige, porque significaría elegir su propia existencia, es una pincelada
de gran efecto existencialista para el fin propuesto por el autor".
Al estudiar los "datos" tenemos uno de los dos extremos en que
se construye la situación, y que ellos están en relación de los fines de
la propia conciencia. El otro extremo son los fines mismos.
Es por lo tanto un producto común de dichos datos en bruto y de
los fines que la conciencia crea. "Ces remarques doivent nous apprendre que la situation, produit commun de la contingence de l'en-soi et
de la liberté, est un phénoméne ambigú dans lequel il est impossible
au pour-soi de discerner l'apport de la liberté et de l'existant brut.
De méme, en effet, que la liberté est échappement a une contingence
qu'elle a á étre pour lui échapper, de méme la situation est libre
coordination et libre qualification d'un donne brut qui ne se laisse
pas qualifier n'importe comment". (L'Étre et le Néant, pág. 568).
Las consecuencias que se sacan de esta justificación y esta demos
tración del fundamento último de la necesidad de la libertad absoluta,
como elemento estructural de la existencia, es que todas las situaciones
externas o propias de la conciencia son un producto del fin elegido.
La responsabilidad de la situación recae sobre la misma conciencia,
aunque sea una justificación a posteriori, como en el caso de la situa
ción límite inicial de la existencia que es el nacimiento. Todo ha sido
libremente elegido, aunque no deliberadamente y el hombre es respon
sable absoluto de todas las situaciones de su existencia.
Luego aplica esta justificación a distintas situaciones del existente,
llegando en todas al mismo fin, a la total responsabilidad de las situa
ciones del para-sí en sí mismo, como por ejemplo el lugar y el país
en el que vive, del mundo físico que lo rodea ya sea favorable o
adverso, es responsable de la Sociedad que convive, es responsable como
hemos dicho, hasta de su mismo nacimiento. "Cependant je retrouve
une responsabilité absolue du fait que ma facticité, c'est-á-dire ici le
fait de ma naissance est insaisissable directement et méme inconcevable, car ce fait de ma naissance ne m'apparait jamáis brut, mais toujours a travers une reconstruction pro-jective de mon pour-soi; j'ai
honte d'étre né au je m'en étonne, ou je m'en réjouis, au, en tentant
de m'óter la vie, j'affirme que je vis et j'assume cette vie comme mauvaise. Ainsi, en un certain sens, je choisis d'étre né. Ce choix lui-méme
— 176 —

�— LLl —
B83 eSaxu aaiHVg "sapBpijiqtsod sns SBpoi opBzijsaj A opBJiuoaua aaqsq
ap o^anj 'oand js-ua opejsa na jas un 'Baií^cqoiuo pBpianjd ap opsisa
un sa aixaniu B[ 'nsí^^aisjj ^jb^ 'Biauaisixa B[ ap [BJodiuai ajiuiq
[a ouioa ouis 'Biauaiauoa bj ap pejjaqq b[ ap aituijj un ouioa biuoi b[
ou aaxavg 'sauoiaBniís sbj ap Biuai [ uoa aiaanuí B[ ap Buiajqoxd aisa
opuBauoJiu^ 'jas ns ap uoiaBiuauíBpunj B[ Baunu ojad 'Biauajsixa B[
ap ouirqn [a 'ajiuijj un 'oiuaituiaBU [a ouioa BpansqB ubi Biaua^uiiuoa
Bun ojos Bjas aiaanuí Bq 'aiiuuj oxain un ouis 'Biauaisixa B^ ap oiuaui
-Bpunj [a sa ou ajaanra B[ qBiauaisixa-opansqB pBjaaqq bj ap Bapi ns
b ajuanaasuoa o ^a^ íajaanui-BpBJBd-ajqipjas ap B[[B sbui 'a^uajsixa
^ap upiaB^uaiuBpunj bj ua aao^aaiajj ^nb b[[b sbiu ba aaxavg anb opia
-ajqBisa souiaq pBpiumJodo BXna ua '[Biauajsixa ap uoiaou B[ JBipnjsa
[B anb souiapaoaajj -BUiai ajsa ua oubijjjbs O^U3iuibuozbj [ap Bauq b[
unáas oiuaiuiia^u [a sa o[ ouioa a^iuii[ uoiaBn^is Bun sa a^januí B"q
•ajuauíBjBtpauíui sbui sauotaaipBJjuoa sb[ 3a apuop
ua Biauaijadxa buisiui ns ap osbo un is ua sa anb 4Buia[qojd [B ajuajj
upiaisod ns jbuio} ap sajuB SBpijiuipB anb auatj jojaa[ [a anb 'sbuioixb
ouioa 'ssaiiBuiSop uos sauotaBuijijB SB'q 'BiABpoj soqaajsijBsui sbui Bfap
sou sauoiaBn^s sb[ ap B^sqBiaua^sixa uoxaBoijijsnf Bisa '44sbuisiui sbsoo
sb[ b BjpnA B-q^ :ouBi[jassnq ubjb [a ua bsbj B[qBj BAanu Bun ap oidta
-uijd [a o^iai[duii bao[[ anb 4oat^o[ouaiuouaj opo^aiu ns ap 'oa[diua [a
souiBJapisuoa is j^ -BAixa[jaj-ajd 'Biaaauoa pBpqBaj B[ jBp ap pspisaaau
Bun 'uoiaBjuauíBpunj Bidojd ns jod '^Bq apuop '[Biauaisixa sa Bijoso^j
ns anb Bjapisuoa as is BiABpo^ joXbiu sa upiaaipBJiuoa B^sa j^ -ouBtuajuB
ap BpBfij bá uoian[os eun a[jsp ap opuBjBJj Bjsa anb Buia[qoad ouisiui
asa b 'Buia[qoxd [B sajuajaqui sauoiaaipBJ^uoa sb[ JBipn^sa A jaA apiduii
a[ anb bjjoso[ij ns JBaijiisnf ap ubjb un ap 'Btuajsis ns ap ojuaiuiBi
-i[tqap un ap uoiaBsuas b[ Bp sou sauoiaBnjis sb[ ap bui3} ajs^ *opiqaa
-uoaaad aiuauqB^oi sa Biaua^stxa B[ ap opBuiud [^ 'uoiaaipBJjuoa Bsa
Bzipunjojd tu auaijap as ou 'pBiaaqi[ ap ojdaauoo ns jBaijijsnf ap ubjb
[a ua oxad 'opiaouoaaj Bi[ o[ ^axavg "[bjo^ ouistutiujaiap un aaajqBjsa
'ouisiutuijajapui un soujsp ap zaA ua 'BjnjosqB p^iaaqij bj ap BiJBsaaau
uoiDB^uauíBpunj B^sa anb ajuauuoijajuB opBiujijB souiaq o[ bj^
* (.^/1^9 's^?^ '^UB^M 9l l9 9^13tTI .ta[qBssisiBsui
ja juasajd aiuiuoa ^sa aj^a uoui ap isa iaa i^ *ajia uos suBp uoiisanb
ua isa 9Jiat[ iuop axia aiuuioa jsa xnb 9Jiaj sjns a^ •axuaiu-ioiu ap ajqas
-uodsaj luauíajBJ^aiui aJia b auuispuoa sins af anb aa ua luamajduiis ai
-sisuoa 'aiíaiiaBj Bin aaip-B-isa4a 'luauíassisjap uoui luaiuajBuij anb aixos
ua 'siafoxd saín ia xoui anb ajiuoauax au af 'axoaua iat ^auwaitu 9^[bj b[
ap ia aauBssiBU anaa aiijiqBSuodsaj auiajd ua jauinssB4p sajaiuBtu sap
anb 'luauíasiaajd 'asoqa axins SBd iuos au apuoiu a[ suBp aauasajd aun
ast[Baj af anb jiuf aj saaAua aaip-B-isa4a 'aauBssiBU biu sjaAua sapnituB
saiuaxajjip saa jBa 'aj}iBU b apuBiuap SBd ib4u af anb aajBjaap no
aauBssiBU biu ap jnof aj ajxpnBiu ¿au af-sins jonbuno^- apuBiuap smd
au af xonbjnod isa4a 'aiijiqBsuodsaa biu anb sibiub^ aaiuoauaj au af ^a[q
-BSsisiBSux siBiu 'inoiJBd isa aiiaxiaBj B[ 'isuty 'suij saui sjaA assBdap B[
af anb iubi ua4nb BJijBjBddB4u anoi uos b aiiapoBj anaa sibui íaisioqa
SBd au SBd xnad au af anbsind 'aiiaiiaBj ap luauíajBJ^aiui aiaajjB isa

�posición heideggeriana que la muerte sea por excelencia mi posibili
dad, la imposibilidad de todas mis posibilidades, por la que pueda
yo decidirme a esperarla para llegar al estado de pureza, niega en fin,
el ser-libre-para-la-muerte. Es sólo un hecho límite de mi existencia
intrascendente. "Ce qui'il faut noter tout d'abord c'est le caractére
absurde de la mort". (L'Étre et le Néant, pág. 617). Sartre, algo joco
samente, interpreta esta tesis de Heidegger. "On a souvent dit que nous
étions dans la situation d'un condamné, parmi des condamnés, qui
ignore le jour de son exécution, mais qui voit exécuter chaqué jous
ses compagnons de geóle. Ce n'est pas tout a fait exact: il faudrait
plutót nous comparer á un condamné a mort qui se prepare bravement
au dernier supplice, qui met tous ses soins a faire belle figure sur
l'échafaud et qui, entre temps, est enlevé par une épidémie de grippe
espagnole. C'est ce que la sagesse chrétienne a compris, qui recommande de se préparer á la mort comme si elle pouvait survenir a toute
heure. Ainsi espére-t-on la récupérer en la métamorphosant en mort
attendue. Si le sens de notre vie devient l'attente de la mort, en effet,
celle-ci ne peut, en survenant, que poser son sceau sur la vie. C'est au
fond ce qu'il y a de plus positif dans la decisión résolue (Entschlossenheit) de Heidegger. Malheureusement ce sont la des conseils plus
fáciles a donner qu'á suivre, non pas á cause d'une faiblesse naturelle
á la réalité-humaine ou d'un pro-jet originel d'inauthenticité, mais de
la mort elle-méme. On peut, en effet attendre une mort particuliére,
mais non pas la mort. Le tour de passe-passe réalisé par Heidegger est
assez facile á déceler: il commence par individualiser la mort de chacun de nous, en nous indiquant qu'elle est la mort d'une personne, d'un
individu; la seule chose que personne ne puisse faire pour moi,
ensuite de quoi il utilise cette individualité incomparable qu'il a
conférée á la mort é partir du Dasein pour individualiser le Dasein
lui-méme: c'est en se projetant librement vers sa possibilité ultime que
le Dasein accederá á l'existence authentique et s'arrachera á la banalité quotidienne pour atteindre á l'unicité irrempla^able de la perso
nne". (L'Étre et le Néant, pág. 617). "Certes, si la mort est décrite
comme ma mort, je puis l'attendre: c'est une possibilité caractérisée et
distincte. Mais la mort qui me frappera est-elle ma mort? Tout d'abord
il est parfaitement gratuit de diré que mourir est la seule chose que
personne ne puisse faire pour moi. Ou plutót il y a la une mauvaise
foi evidente dans le raisonnement: si Fon considere, en effet, la mort
comme possibilité ultime et subjective, événement qui ne concerne que
le pour-soi, il est évident que nul ne peut mourir pour moi. Mais alors
il suit de la qu'aucune de mes possibilités, prise de ce point de vue qui
est celui du Cogito qu'elle soit prise dans une existence authentique ou
inauthentique ne peut étre projetée par un autre que moi. Nul ne peut
aimer pour moi, si Fon entend par la, faire ees serments qui sont mes
serments, éprouver les émotiong (si banales soient-elles), qui son mes
émotions. Et le mes ne concerne nullement ici une persónnalité
conquise sur la banalité quotidienne (ce qui permettrait á Heidegger
de nous rétorquer qu'il faut justement que je sois libre pour mourir
— 178 —

�— 6¿t —
apsap 'jbjoj mbe sa aa^oaaiajj uoa uoiaBJBdas B-q *(09
aj ja ajjg,/!) '44ajiaijaBj suouiuiou snou anb jjoui bj ap ja aauBssiBu bj
ap ajljuapij ^S9t0 ^9 '99UB8SIBU BJ 9p JUaUíaUtlOllB anSuiJSip 98 9U 9JJ3
'puoj ny -sjoqap ua auuojsuBJj snoa ajja ja sjoqap np snou B juaiA
ajja Í99UB8STBU bj 9uiuio9 'jibj jnd un jsa jjoiu Bq •sauíauí-snou B4nb
S3JjnB4p b atjuoa sjnofnoj jnod jsa suas aj juop saa^ij ja saasijouaj
-xa sajinpuoa ua jauuojsuBjj saj jnod 'ajja4p 8ía-^-sia jiBjpua^d uo4nb
sa^[aa suBp juauíajai^naij-iBd ja sapnjxjjB sa^ sajnoj suBp assi^S as inb
aa 'sajuajjB sa^ sajnoj auiJBsap inb aa 'a^qBJAnoaaput4^ auiuioa a^aAaa
as mb aa jsa a^a JBa 'a^[a saaAua apnjijjB aun aapuajd iu 'ajpuajjB4|
tu 'jjoui bui aiJAnoaap iu siBjmBS 9u af "ajtaij^Bj bui b juauia^[auiijo
jijjossaj ja adiauíjd JBd addBqaa4ui '^aj anb jubj ua 'mb
jivf un jsa a^p 'ajdojd aj^iqxssod bui jios jjoui bj anb uio| anb
-oaaiajj ojjuoo 'ain[auoa suoAap snou 'isuiy^, 'pBpiAijafqns Bjjsanu ap
sou^ajxa soqaaq sop uog 'pBptaijO^j buib[^ a^ pnjqiuiis Bjsa b á sajB^iuns
soqaaq sop uos ojuaiuiiaBU \9 Á ajjaniu B^^ • (^^9 "S^d 'juBa^j a[ ja
ajj^-q) 4t9-il^4p sapoui saa ap ojjnsj no unj b auuaijJBdds aAijiurjap
ajiojaiA B[ 'xnajnop jBquioa aa ua 'anb subs uq JBd isiBssaj assaa subs
af-sins ja sioqap uoui b assaa subs af-addBqaa isuiy #ajjnB4pinod-aaja4p
uoisuauíip biu aaAB a^qBjnsuaunuoaui jsa ioui jnod-ajja4p uoisuatuip bui
anb juBJAnooap ua 's^a jnoj ua 'ja suij sajjnB4p saaA Bfap juBjaf-oíd
ara ua ioiu ap ax\noaap aajnBj anb aa aijuauíap xnad af 'sia af anb
jubj ísins af anb aa aaja sibj aui af anb ja uaiJ sins au af anb 'saasod
juaiuaaqq suij saín j^d 'aa^aAaj jubsibj aui ua aajnBj jnod sins af anb
aa b aaddBqoa xnad af 'sia af anb jubj íajjaqq ajjou ap aAijaafqns ja
aiqosqB uoijisod b^ JBd sjoi^ap aajou jasijuBau suoiAnod snou anb aui
-aui ap 'aapuaasuBJj-aauBpuaasuBij ua aajnBj jubuijojsubjj ua jasijuBau
suoiAnod snou anb sa^aa ap juaiBja 'jajja ua 'saaipnja suoiab snou anb
suoijBuaqB sa[ : inajny-jno,j nB suoijobsuoo snou anb aSBXAno jaa ap
uoijaas b^ suBp 'aSBsnvua s^d suoab4u snou anb uoijBuaijBtp sbo un auop
b; á jj *saajnB sap aonjnj aiojd oiuuioa aiJAnoaap as jiop aanjnj jjoui
bs ap suas aj jisibs ap ajuaj inb injaa anb auop aijiu^is Bja^ -sjuba
-ia xn^ atoad ua ajja jsa4a 'jjoiu ojjg 'injjnB4p jijojd nB 'aiA ajdojd
ajjou suBp 'jaijua jnoj auaijB snou %xoui bj ap auiaiu aauajsixa4j isuiy,,
•orasiui is ajqos oÁ a^njijsuoa anb bjsia ap ojund ja ajqos ojjo ap bjsia
ap ojund jap ojunijj ja sa anb BJip jsiauajsixa Bqonj ap Bjjoaj ns b op
-janoB ap Á ojjo-BJBd-sajas sojjo soj uoa oaad SBiouanaasuoa 'uotaaaiíoad
auaij ajuajsixa un ap ajaaniu bj oaa^ ' (\Z9 '2bd 'ju^a\[ aj ja ojjg4rj)
44sajijiqissod saín ap sjoq jsa mb 'sajqissod saiu ap ajqissod sjnofnoj
liopvsnuvdu aun sibiu 'apuom aj suBp ^auasajd ap aasijBaj snjd ou ap
ajijiqíssod mi s^d jsa4u jjoiu bj ,^'is BJBd jb ojaadsajj 'Bijoaj Bidojd
ns Bp naooaaiajj ^p sisaj bj jbzijbub ap oSan^ *(8/¿l9 's^Bd 'juBaj^[
aj ja ajjg4rq) 44joui jnod jauíiB jnad au jnu :anbiun ja ajqsSBjduiajji
'jjoui bj auiuioa 'jsa jBusq snjd aj jnouiB4j 'aiiA ap juiod aa ap 'isuiy
'sauiatu af jsi uiasnfj anb ajsjaap ji4nbsjoj —anbijuaqjnBui no anbij
-uaqjnB apotu aj jns ajsixa ji4nb— wias(j jnoj b juaiuassajdxa jibu
-uoaaj aaooaaiag anb ajiasdi ajjaa juauíajduiis jnoj sibui (uq ap ioui
ua jnouiB4j uou ja jnoiuB uotu jios aAnojdaJ anb jnouiB un4nb jnod

�su misma raíz mitológica. "Ainsi, la mort n'est aucunement structure
ontologique de mon étre, du moins en tant qu'il est pour soi; c'est
Fautre qui est mortel dans son étre. II n'y a aucune place pour la
mort dans l'étre-pour-soi; il ne peut ni l'attendre, ni la réaliser, ni se
pro-jet de la liberté originelle, ni étre regué du dehors comme une
et d'une fagon genérale, elle ne peut ni étre fondee du dedans comme
pro-jet de la liberté originelle, ni étre reéue du dehors comme une
qualité par le pour-soi. Qu'est-elle done? Rien d'autre qu'un certain
aspect de la facticité et del'étre pour autrui, c'est-á-dire rien d'autre
que du donné. II est absurde que nous soyions nés, il est absurde que
nous mourions; d'autre part, cette absurdité se présente comme l'aliénation permanente de mon étre-possibilité qui n'est plus ma possibilité,
mais celle de l'autre. C'est done une limite externe et de fait de ma
subjectivité! Mais ne reconnait-on pas ici la description que nous avons
tentée au paragraphe précédent?" (L'Étre et le Néant, pág. 631/2). No
estando de acuerdo que la muerte entre a formar parte de la estructura
ontológica del ser, como se hace en el planteamiento heideggeriano
en la tesis del ser-libre-para-la-muerte, no admitimos tampoco este
carácter absurdo de Sartre, ante una situación tan contundente como
el hecho de la muerte, al decir que no constituye el límite de la liber
tad del existente. Si es el extremo final de la existencia, si en ella
concluye la existencia llegando a la plenitud conceptual de un ser-ensí, que excluye todas las posibilidades al totalizarlas a todas, de hecho
es el límite de la libertad de elección, ¿de qué?, de posibilidades por
la imposibilidad de otra elección. Que sea la fundamentación última
del existente la necesidad de la elección, podría ser admisible, pero
a limitar esa libertad con la muerte en nada roza, disminuye, desvirtúa
esa fundamentación ontológica, no quiere decir que al ser el límite de
la libertad, sea una sustitución de la fundamentación del para-sí sartriano.

Capítulo VI. — Posición crítica ante la tesis sartriana de la
LIBERTAD COMO FUNDAMENTO ÚLTIMO DE LA EXISTENCIA
Haremos algunas reflexiones sobre este concepto de libertad y
de las situaciones en donde vemos una incoherencia de conceptos, una
contradicción proveniente de sus afirmaciones absolutistas. La liber
tad sartriana lleva en sí su propia destrucción. El hombre elige libre
mente, está condenado a hacerlo, es responsable de esa elección y de
todas sus situaciones en que se encuentra, pero que esa elección fue
hecha sin deliberación. Hemos dicho que todo ha sido elegido libre
mente aunque no deliberadamente y el hombre es responsable de
todas las situaciones de su existencia. Creemos que no existe libertad
sin deliberación y que no se puede establecer una responsabilidad
sin un estado de verdadera libeítad. Sartre afirma dogmáticamente
que somos libres, necesariamente libres y por otro lado, afirma que
no podemos hacer lo que deseamos, o que nuestra libertad no está
en nuestra deliberación. Esta postura niega lo que ha afirmado ante— 180 —

�— T8t —
ap xioqo ojqq uora ap aSBun^ jsa a[[a4nb aojBd ajjno ua Buuattu jsa
uoijBnjis b[ 8ibj^[ *aji[iqBsuodsaj ajaijuaj iBjajJod ua4f ja auiBiunq JS9
uoisioap 9jj99 siBta íuiBumquij ap ívuapioap ^i anb sanbt^Biu sajinp
-uoo xnB sjnooaj a[ ja ojinj B[ 'jnad B[ jBd juaraa[nas jsa4o íauíBiunqui
uoijBnjis ap SBd b ^4u [i :uiBiunqui sasoqo ap jBja4p s^d juaajo au
sajnjjoj sajid sa[ 'ajjan^ B[ ap suoijBnjis saoojjB sn[d saq^ 'BSoiSqaj
o ^Bnjmdsa o jbjoui uoidbSijiui eun jauaj uis 'ajuauíBpjnsqB eojjo
so\ ap SBdpia sb[ uod á 8Bd[na SBidoad sns uoo bSjbo ajuajsixa j^
'BSOlSipj Á BOTSJJBjaUI
'^b^oui '^Btoos zbj ns ua ajuBuoiodaoap Á ajusjadsasap ouisisdi^os un
'ooij9[ba-oaijbuuou unB Á ouis^BjuapuaosBjj aamb^no JB^au [B uoia
-BjuauíBpunj Bidojd ns uoa aaipBJjuoo as anb pBpi[BJOui bj ap ajuau
-buiui opijuas un ua 'BpansqB pBpaxoos Bun ua '{bioos BiouaAtAuoa ap
pBpqiqísoduii Bun ua '^bjoj ouisiojb un ua 4buisiui is ua upioonajsap
-ojiib Bun a^njijsuo^ -Biouajsixa u\ ap opEunad |ap ajuaijjoa Bjsa ap
baijbSou upioipuoo b^ ua 'Buiaijxa sbui uotoisod b[ b oubijjjbs ouisij
-Biauajsixa ^ BAa^j ajjaniu b^ ap Á sauoiaBnjts sb[ ap ssuiaj sojs^
•is ua oqoaq
[ap sbuibí ojad '[a b ojoadsaj souiBáuaj anb uorurdo B[ ap 'sojjos
-ou ap ajuaipuadapui ajuauiBjn[osqB ubj 'oqoaq asa b ojoadsaj ajuara
-aaqi[ soiubuioj anb pnjijos B[ ap ouxs 'opio^u jaqBq ap sa[qBSuodsaj
somos ou sojjosou anb jbzi[bub á jbjb[ob anb Bjjpuaj anb sa 'suiajsifl
ns ap B^njonajsa B[ b opjanoB ap 'uoioBnjis Bjsa jaA^osaa BJBd anxHVg
B9[draa anb biob^bj B^ -ajuaraBpBaaqqap souiBnjoB ou anb ua opB3
-Bd oqoaq un ap soujBzqiqBsuodsaj soraapod ou sand 'ojuairaioBU ojj
-sanu ap ^JojJBjsod o sa^qBsuodsaj soraos ooodiuBj anb jbuijt^b soraapod
ajuauíBAijafqo Á BoiJidraa 'sojjosou oaad 'ijoijd b buijoj ua ojuaira
-iobu [ap sa[qBSuodsaj jas soraapod ou anb aoouooaj [a b^ -ojn[osqB ua
opiouaAuoo uBq sou ou (botjoso[ij Bjqo ns ap z/\^ sbuiSbcI sb[ ap
BAijoadsaj bjio b[ oqoaq soraaq sa[Bno sb[ ap) aaxavg aoBq sou anb sau
-oioBjuaranSjB SB^ -pBjun[OA Bjjsanu ap ajuaipuadapui s^ra [a sa oqoaq
ajsa sand '[bjoj sa pBpqBaj B[ ap ojuaiuiBfa[B ns anb sojjosou souiaajo
'ojuairaiOBU ojjsanu ap sa[qBSuodsaj soujaoBq Bjs^q BSaq pBpqiqBS
-uodsaj ap opijuas ajsa opueno oja^ -^uoiuaisod n ajuaraBja[draoo p^p
-TAiSBd Bun jod 'uoioBjdaoB Bun b Bpiqap pBpqiqBSuodsaj Bun : aaxavg
sp sou anb [a oraoo ouisqduiis un uoo SBauBJodraajuoo sb[ ajuatu[Bd
-iouxjd A sa[Bioos sauotOBnjis sb[ ajuB aq^o sou anb pBpqiqBSuodsaj B[
ajqos jiproap apand as ooodraBj i^[ 'joiJajuB uotoBuuijB Bun ap SBiouano
-asuoo oraoo ooijtsra^op oijojtjo un uoo 'jaoa[qBjsa uapand as O[os Á
BoiJidraa pBpi[Baj B[ ap SBpBfa[B ajuauqBjoj uBjsa sauoxoBuuijB sns ap
SBiouanoasuoo SBjs^ -B[nu tsbo sa pBpqiqBSuodsaj Bjjsanu opuop ua 8B3
-n^o 'sauotoBnjis 'soqoaq 'sajojoB^ sa[qBjaumuui UBJjua anb ua sa[Bioos
soqoaq b ojoadsaj [bjoj pBpqiqBsuodsaj Bsa ap opjanoBsap oja[draoo
ua souiBjs^ "pBpqBaj b[ uoo aoipuoo ou anb buijoj [bj ua 'op^jaáBxa
ajuauíBAisaoxa sa anb uoiuido B[ soraauaj 'sauoioBnjis sb[ b ojoadsaj
sisaj ns b 'urauído Bjjsanu unSas 'BpiqBO JBp BJBd pBpipqBSuodsaj ap
ojdaouoo [B buSisb a[ anb pnjqduiB arajoua B^ 'SBiouanoasuoo sns op
-uaxoa[qBjsa bji anb B[ ap ssiraajd oraoo 'Bjn[osqB Brajoj ua ajuauuoij

�moi-méme et tout ce qu'elle me présente est mien en ce que cela me
représente et mes symbolise. N'est-ce pas moi qui decide du coefficient d'adversité des choses et jusque de leur imprévisibilité en décidant de moi-méme? Ainsi n'y a-t-il pas d'accidents dans une vie; un
événement social qui éclate soudain et m'entraine ne vient pas du
dehors; si je suis mobilisé dans une guerre, cette guerre est ma guerre,
elle est a mon image et je la mérite. Je la mérite d'abord parce que
je pouvois toujours m'y soustraire, par le suicide ou la désertion: ees
possibles ultimes sont seux qui doivent toujours nous étre présents
lorsqu'il s'agit d'envisager une situation. Faute de m'y étre soustrait,
je l'ai choisie; ce peut étre par veulerie, par lácheté devant l'opinion
publique, parce que je préfére certaines valeurs á cette du refus méme
de faire la guerre (l'estime de mes proches, Fhonneur de ma famille,
etc.). De toute iaqon, il s'agit d'un choix. Ce choix sera reiteré par
la suite d'une íaqon continué jusqu'á la fin de la guerre; il faut done
souscrire au mot de J. Romains: A la guerre, il n'y a pas de victi
mes innocentes. Si done j'ai préféré la guerre a la mort ou au désbonneur, tout se passe comme si je portáis l'entiére responsabilité de
cette guerre. Sans doute, d'autres l'ont déclarée et l'on serait tenté,
peut-étre, de me considérer comme simple cómplice. Mais cette notion
de complicité n'a qu'un sens juridique; ici, elle ne tient pas; car il
a dépendu de moi que pour moi et par moi cette guerre n'existe pas
et j'ai decide qu'elle existe. II n'y a eu aucune contrainte, car la contrainte ne saurait avoir aucune prise sur une liberté; je n'ai eu aucune
excuse, car, ainsi que nous l'avons dit et répété dans ce livre, le propre de la réalité-humaine, c'est qu'elle est sans excuse" (L'Étre et le
Néant, págs. 639/40). "Ainsi, totalement libre, indiscernable de la période dont j'ai choisi d'étre le sens, aussi profondément responsable
de la guerre que si je l'avais moi-méme déclarée, ne pouvant rien
vivre sans l'intégrer á ma situation, m'y engager tout entier et la marquer de mon sceau, je dois étre sans remords ni regrets comme je suis
sans excuse, car, des l'instant de mon surgissement á l'étre je porte le
poids du monde a moi tout seul, sans que rien ni personne ne puisse
l'alléger". (L'Étre et le Néant, pág. 641). Pero esta amargura decep
cionante se profundiza más al llegar a un determinismo total que con
tradice en forma radical la indeterminación que pretendió establecer
como necesidad existencial. "Je suis responsable de tout, en effet, sauf
de ma responsabilité méme car je ne suis pas le fondement de mon
étre. Tout se passe done comme si j'étais contraint d'étre responsable.
Je suis délaissé dans le monde, non au sens oü je demeurerais abandonné et passif dans un univers hostile, comme la planche qui flotte
sur l'eau, mais, au contraire, au sens oü je me trouve soudain seul et
sans aide, engagé dans un monde dont je porte l'entiére responsabi
lité, sans pouvoir, quoi que je fasse, m'arracher, füt-ce un instant, a
cette responsabilité car de mon désir méme de fuir les responsabilités,
je suis responsable; me faire passif dans le monde, refuser d'agir sur
les choses et sur les Autres, c'est encoré me cboisir, et le suicide est
— 182 —

�— 81 —
ns b aiuanaasuoa opoj un ua sa oubijjjbs sisijBUB-oaisd ap oiuaiuiBai
-uBjd j^ '(TS9 *S^d 'iuBa^[ aj ^a aaig^q) 44sajqissod sauiuioq4p aquijuí
aun b A ji auuuoa sajqissod sjafojd ap a^uijui aun luainajjaxniBu b A
jj,, 'axqtuoq jap sBjanpuoa SBiuiisip sbj ap uaátjo ouioa aiuapsuoa
-qns jap oipnisa ja ua 'ouisiui jap oaisiqa opopui p ojsando sisijbub
-oaisd aisa o^ubj oj aod s^ '(0S9 *^?&lt;i 'lUB^X[ ^l ^a ^Jl3¿^) t4^PuaD
-subj^ b^ mb uoxiBDijiuSis aun '^afns np ajxnpuoa anbBqa ua 'aauBp
-uaj anbsqa ua aix\noaap suoAap snou 'isuib isa ua ^i4g 'sinqxjiB sas ap
unaBqa s^p aiauua inoi axutadxats aisxzouids aauBisqns b^ auiuioa nad
un 'iuaaajjip a^^uB un snos anbionb 'ajatiua inoi auipdxa4s ajp 'aauBp
-uai anbBqa ua 'uoiisuipui anbBqa ua 'aaiB.uuoa me 'sibj^[ '9^9 ua sai
-jaAnoaap luaraanbpxduia suoab snou anb saauBpuai sas^aAip sap uou
-bsiub^jo aun no uoiqppe aun j^d aasoduioaaj B[ aaaadsa suoAnod au
snou 'aiipioi aun isa auuosaad B| anb suonauípB snou xs :sauuai saa
ua sajd nad b auop asod as uoiisanb B-q^ 'opuBipmsa Bisa anb Bpuai
-sixa Bidoíd b^ b BpuapsBai anb o^od^ un B^uai anb oipnisa ap as^q
spoi opuBZBqaaa 'ppuaisixa ouisiiuauBuiut p jBai^iisnf :oppa^qBisa
-ajd Bisa b^ Buiai aisa ua oiuaiui ng 'saaquioq so| aaiua sajaiaBJBa
ap sauopBpuaaajip sb^ opoui aisa ap opuap^q 'sBpuapuoa svjut^sip
sbj ajiua sauoxaBpuajajip sb^ uaiquiBi A Bpuapuoa vius^iu Bun ap sbi
-anpuoa o sauopBisajiuBui SBiuiisip sbj ap uaápo p sa pna jaaa[qBisa
b 'opBzuaiaBJBa isb oatSojonauiouaj opoiaui jap oajdraa ja uoa JB^ajj
aaatnb ag • (6S 'S^d 'iuBa^[ aj ia a-Ha4q) 44ajjaxiuaisjxa asAjBUBqaAsd suoj
-addB snou anb ajja isa4^ -jbiiiui iafoad aa aaiiaijdxa anod aaiBssaaau
Bjas ajBiaads anbi^ojouauíouaqd apoqiaui auj,, qBiauaisixa uoiaBiuaiu
-Bpunj Bisa ap oipnisa ja ua ooi^ojouauíouaj opoiaui jap upiaBzijxin
bj opuBiuBjapB Bisa sou bA aiuaisixa jap boi^ojoiuo p^pisaaau ouioa
jbioí A BinjosqB p^iaaqij bj ap oipnisa ja aosq anxavg
iviDKtaxsixa sisnyMVODis^ a^ —

aj ia
bj suBp assioSuBj suoAnj snou 'sdxuai np ix^dnjd bj 'a^BJAno iaa ap
inqap ns anbxBiu bj uo 'sibj^[ 'auiaiu aixaAnoaap anaa ua apisax ^-ipj
iuop ia aiuaiu-ajja luaxuaiiBjaBd ajAnoaap as xnb aixaqij auntnb snjd
isa4u ji íasnaxa xu 'laxSax tu 'spjoiuax xu snjd b4u 'luauíassiBjap uos
xns anbsnf auxnoiaj as mb aixjiqBSuodsax aun SuBp aiaf aJti^4p uojiip
-uoa bs assioSuBj su^p astjBax xnb tnja^ "inj ap sjoq inoiasd ia inj ua
'ajia4j ap suas np xapiaap ap luiBJiuoa isa anb sibiu 'apuotu aj iuaui
-aoj mb tos-ua-sap xu 'aain^ ap 9xia4j ap ra 'axia uos ap xu luaiuap
-uoj isa4u inb axia un auuuoa aaip-B-isap 'asstouB4j suBp iisibs as ios
-jnod aj anb 'luauíasiaa^d 'isuib. isa43,, *aj bjbui bj ua BjisnáuB Bsa ají
unq bxbü oAodB opoi 'uoiaBzijBiuapuaasBxi Bpoi opuBxxaa 'Biauaiauoa
bj ap asxBiaaAoxd jap pBpiaiiuains bj ua opBiisnSuB JBisa jaxanb ap A
bj ap oiuaiiuiiuas jb oiuaiuiBaiuBjd aisa uoa aAjanA ag
• (jfg Bui^^d
aj ia axi34q) 44apuoiu-aj-suBp-axia4p saainB4p iiuxBd apoiu un

�sistema existencialista. Tiene como base que la existencia procede a
la esencia. Notamos aquí una primera diferenciación con el psico
análisis empírico-científico iniciado por Freud. El de Sartre es por
ahora filosófico-doctrinario-literario en contradicción a una actitud
empírico-científica sostenida en el psicoanálisis clásico. La primacía
de la existencia sobre la esencia en forma extrema nos hace llegar a
la conclusión que no hay carácter en la persona, sino que hay una
proyección de sí mismo. Lo primario es necesariamente la existencia.
"Le caractére est méme souvent ce que le Pour-soi tente de récupérer
pour devenir l'En-soi-pour-soi qu'il projette d'étre. II faut noter toutefois que cette permanence du passé, des entours et du caractere n©
sont pas des qualités données; elles ne se révélent sur les choses qu'er^
corrélation avec la continuité de mon pro jet". (L'Étre et le Néant,
pág. 637). No soy nada más que el proyecto de sí mismo. Una segunda
diferenciación es más radical y fundamental. "La psychanalyse existentielle rejette le postulat de l'inconscient: le fait psychique est, pour
elle, coextensif á la conscience" (L'Étre et le Néant, pág. 658). Sartre
busca en una actitud antideterminista, únicamente la "elección ori
ginal" en el proyectarse, en vez de investigar los complejos de la per
sona. Respecto a la importancia de los complejos Sartre lo rechaza
en parte y niega que sean un dato último, pero sin tomar una actitud
de eliminación de su psico-análisis de tal forma, que él mismo esta
blece dos nuevos complejos (en función uno de ellos con el tema de
la mirada) y traza un esbozo, un intento de plantear una Teoría del
Conocimiento. A estos complejos los ha llamado de Acteón y de
Jonás. En base a estas actitudes decimos que en su método no se
aleja mucho del freudiano. Emplea también el criterio que los actos
humanos son simbólicos (pero no universalmente considerados) y que
responden a un deseo más profundo, el que debe ser interpretado.
Este deseo es la elección fundamental, mientras que los complejos de
Freud son efectos secundarios, "residuos psico-biológicos". Freud esta
blece la agregación de los complejos para determinar la conducta
personal; Sartre toma como determinante unitario el deseo original,
tomando a la persona como una totalidad, no como una suma de de
terminaciones, a las que cree secundarias (los complejos de Freud).
Por lo tanto, aunque Sartre en su iniciación y en su metodología,
tiene un acercamiento a Freud, la actitud existencialista y su fin psi
coanalista es muy diferente al freudiano. El psicoanálisis empírico y
científico es netamente esencialista, pues su objeto es la personalidad
humana, la esencia del hombre que está unida a su existencia, pero
que no se debe solamente a cada una de las personas, sino que hay
un super yo, un "super-ego", que son las determinaciones culturales,
sociales, etc., que van conformando a la personalidad, además de la
determinación del inconsciente, donde se sufre la influencia de he
rencia, de la conformación fisiológica y la de los instintos. Este fin
de investigación freudiano está muy distante del propósito de la bús
queda de la "elección original" de Sartre en el deseo de devenir a
una concreción fracasada de en-sí-para-sí. Sartre reemplaza la noción
— 184 —

�— S81 —
B^ oxuoa 'Baijijuaxa BpuBjxodxux Bun BxaxnbpB anb bjbcI apuBxS Xntu
ojuatuxpadtuí un B39 ojea anb sotuaaxg •uoiaBijsaAux ap ^sosbo^^ sojuij
-sxp b sa^qBjdBpB 'ajuaxupsxaAiun bxuoj o[ ou aaxHVg BjsipuBoaxsd ota
-sipqtaxs p anb b asBq na Bqaaq Bjsa upiaBiauaxajxp Bjsg -oaijijuaxa
-oaxxidtua ouBipnaxj p X oxxBxaji|-oixBuixjaop-oaijoso[ij Bxoqs xod sa
oubixjxbs sisipuB-oaxsá p anb oqotp soxuajq -Btuajsis ns ap Buxajux Bta
-uanaasuoa B[ X pBpinuxjuoa B[ Bx^d ojpasa ubx^ un opBAps Bq aaxavs
ap pBppBBS Bq •Biauajsxxa b^ b ajuapAinba X opBa^duia ajuatuBjup
-siput 'oaijuapt ouituiaj un sa Biauatauoa tb\ anb ojsand 'aiuatasuoaut p
opuBZB[dsap a^uatasuoa pBpiAtjaB b^ aua^uBtu oAixa^pj-aad o^i^oo p
ojio p bjbü 'Biaua^sixa b^ ap pBptpuoiaBJji B| biujijb OAtxa^pj-aad
ojiSoo p oun uoa BJBd íaaaaj[ b a^uaaj Á saxavasaQ b a^ua^j Bjsipp
-uajstxa asBq b^ xauajuBtu 'Btauasa b^ ajqos Biauajstxa b^ ap BjaBtuixd
b^ jaua^uBtu ap bjbjj aaxavg opotu ajsa aQ '(6/8S9 *8^Bd 'iuBa^[ aj ia
aj^g4&gt;q) (o^jsanu sa opBXBxqns j^) ttaauBsstBuuoa b\ xnod ja xod anb
jajsixa ^uaiBjnBS au sjt4nb ^a jqqBja sa¡ ap auiBiunq apmij^B aj^nB aun
b iuaiiJBddB ^t4nb aaxBd jojn^d sibui 'saqaBa ^uatos tn^ ^a jJBd anbpnb
juajsixa 'sjatpj sao 'sxnapA sao 'saiquio sao anb juiod uou 'xnapuBjá
ap jxoddBx suBS 'ptpx subs 'axquio subs 'sioj B[ b jnoj 'jnoj jisibs
3Il3 "uoijvsijonjda^uoo ^\ ja ^sÁjmin^ juauiajiButpjo juajjatuxad anb
suaXotu sap aaAtxd jsa aauBssxnof ajjaa anb aa ap jojn^d juatA aaaitan^
aup^d ua axajs^tu aa sibj\[ "jnoj jisibs 'jnoj ap jtnof uoixa^jax B| 'xnau
-iuin^ 'b[ jsa jnoj :suaipnaxj sa| juatoxa a^ atuuioa 'aautAaput atuáiua
aun4p jutod jiSb4s au ^j '^uinjoa dua^uinj a^jao anb aa uatuiadxa atoa
-nod suvs auattunj apunaS aunjp aaa%auad %sa d]]^^ •axaitun^ aup^d ua
pas jnoj aajjatu a\ xnod ja sjdaauoa sap jBd xaxij a\ xnod 'asipqtuXs
xioqa aj[ xapsi jnod sajtBssaaau sanbtuqaaj sap ja sjuatunjjsut sap
asodstp aqanb ssd jtnsua4s au \i sibj\[,, "ajuaiasuoa-qns p Á Btauata
-uoa ap opBjsa p aajua oipatuiajut opBjsa un sa oAixa^pj-ajd oji^oa
^g ¿ajuatasuoa-qns otuoa 'ojubj o^ xod 'opBxapisuoa Á ouajd ojuatuita
-ouoa ap opBjsa un sa ou oAtxajpj-aad ojt^oa jg? ¿ana^g op ajuap
-suoaut p ajuaxj ojuaituiaouoa ap opBjsa ajsa auaij uptaBpx ^n^? "oai^x
-a^pj-ajd oji^oa pniB^ p anb ojuaiuiBajuB^d un ua opssBq Bjsa Btuaj
-sis ns opoj anb ouijijb aaxnvg Bjqo Bjsa ap uoiaanpoajut b[ ug
•aj Buanq ap 'aj Bpm ua jBnjaB ap buijoj b^ 'Btxoaj ns uoa JBp
ap saauojua bijbjbjj anaag "Biauapuca ttu uos ou 'oX uos ou sojdaa
-uoa sojsa sopoj sand 'sosoaijuaiu uis BJijuatu Bun ouioa 'Bxnsuaa tb\ ap
'uoisa^dax b^ ap 'ajuatasuoaut pp BUBtpnaaj stsaj ^\ axuoj aaxavg anb
aasq ojuaixuBajuB[d ajsg "opuaXnq Xojsa anb jbjouSi opand ou o^ad
'pBjaaqq xtu ap BijsnSuB b^ ap aXnjj 'ajuaxasuoa bxujoj ua X oxusxxu
xs b ouBáua un sa anb ouxs 'soxjo b ouBÍáua sa ou íxBijnaad pxoxu
Bun ap BaxjsixajaBJBa b^ BqBaxpux sou aj Bpxu b^ anb soxuBtuJtjB Bxuaj
asa jbjbxj ^Y 'BAixa^px-ajd BaxSopaxd pxauaAtA Bun xod 'Baijxjuaxa
uoxaxsod b^ Bixas oxuoa 'oatji¡BUB-oaxSo| ojuaxxuBajuB^d opoj BZBqaax
anb Bjstpiauajstxa Bxnjanxjsa Bidoxd B| ap Biauanaasuoa Bun sg "(saj
-bjoxu) soaxjoso^ij xod soaxjxjuaxa sapnjdaauoa sojuatuap BtqtuBa anb
Bxapxsuoa as xs Bpunjoxd sbxu sa upxanjxjsns Bjsa ap BiauBjxodxux Bq
•opBipnjsa soxuaq anb aj Bpxu b| ap Bixoaj ns xod ajuaxasuoaqns pp

�— S81 —
b\ ouiod 'Boijjiugp BiDUBjaoduii Bun BaainbpB gnb bjbcI 9pusj Xnuí
oiuaunp^duii un B9S ojsa 9nb soui99jq -uopBiis9Aui 9p 44sosb9^^ soiuii
-8tp B S9[qBjdBpB 49JU9UIJBSJ[9ATUn BIUO1 O\ OU 3HXHVg BJSI[BUBO9lsd Oía
-sipquns p 9nb b 98Bq U9 Bqo9q Bisg uppBpu^jgjtp Bisq -ooijjiu^p
-O9lJldui9 OUBipll9JJ p X OlJBJ91IpOlJBUIJ19Op-O9IJ9SOJIj: BJOqB jod 89
OUBIJ1JBS SIST|BUB-O9isd p 9nb OqOip SOUI9JJ -BUI9^S18 n8 9p BUJ91UI Bp
-U9n998UO9 B[ X pBpmUIJUOO B[ BJBd O]qO9S9 UBjá un OpBAJBS Bq 3HXHVg
9p pBppBBS B^ 'BpU91STX9 BJ B 9JU9[BAinb9 X OpB9[dlU9 9^U9UIB}UI1
-SipUl 'ODl^U9pi OUIUIJ9J Un 89 BpU9pUO9 B^ 9nb OJ89nd '91U9pSUO9UI |9
OpUBZB]^dS9p 9^U9pSUO9 pEpiAT^OB B^ 9U91^UBUI OATX9|^J9JOJJO p BJBÜ 'BpU9J8lX9 B[ 9p pBpipUOpBJJl B^ BXU^TJB
onSoo p oun uoa BJBd íanaH^ e 9^u9Jj X saxavDsaQ b 9}u9jj
-U9^SIX9 9SBq B[ J9U91UBIU 4BpU989 B|^ 9jqOS BpU918TX9 B[ 9p BJOBUlTjd
B[ J9U9JUBUI 9p BJBJJ aHXHVg OpOUl 9JS9 9Q ' (6/8S9 *8Bd 4JUB9^[ ^\ 19
9Jig4q) (oJie9nu 39 opBXBjqns j^) 4499ubssibuuo9 ^f[ jnod ^a xod 9nb
J9181X9 luaiBjnBS 9U sp4nb 19 jqqBi9 S9^ 9p 9uiBumq 9pnii}iB 9Jin^ 9un
b iu9iixBddB \ijxb 99JBd ioin[d sibui '89qoB9 iu9io8 in^ 19 iJBd 9nbpnb
1U9181X9 '8J9ipj 899 'SjnapA 899 489JqiUO 899 9nb lUIod UOU 4jn9pUBj^
9p IJoddBJ 8UBS 4pipj SUB8 49JqiUO 8UB8 4SIOJ B^ B inoi 'inoi 1ISIBS
9[{3 'UOUVSip)md^0UOO TS\ 19 asAptim^ lU9lU9JIBUipJO lU9H9UIJ9d 9nb
SU9ÁOUI 89p 99Aljd 189 99UBS8inof 9H99 9nb 99 9p i^in^d !U9p 9J9IUin^
9Up[d U9 9J918Xni 99 3IBJ\[ 'inOl 11STB8 'inOl 9p linof UOIX9JJ9J B^ 4xn9U
-TUinj 4B^ 189 inoi :8U9ipn9JJ 89^ 1U91OJ9 9^ ^UIUIOO 499UlA9pUI 9Ul^lU9
9untp iuiod iiSb4s 9u \\ •auivjoa ajdiiunj ajja^ anb ao jaiuiudxa uioa
-nod stws auaiiunj apuvj.^ atinja aautauad jsa djj^^ 'OJOiunq 9upjd U9
9JH9UI 9[ Jnod 19 8}d99UO9 89p JBd J9XIJ 9[ Jliod 49SipqiuX8
J9p8l jnod 89JIB8S999U S9nbiuq99i 89p }9 81U9UinJlSUI S9p
^sodsip 9[[9.nb SBd ixnsu94s 9U \x sibj\[,, #9iU9psuo9-qns p X Bpugp
-UO9 9p OpBlS9 p 9J1U9 Oip9UIJ91Ul OpBlS9 Uü 89 OAIX9{pj-9Jd OlI^OO
Y¡^ ¿91U9pSUO9-qil8 OUIO9 4O1UB1 O[ jod 4O[JBJ9piSUO9 X OU9|d OlU9lUip
-OUO9 9p OpB189 Un 89 OU OAIX9^J9J-9jd Otl^oO ^^? ¿0^3^^ Op 91U9p
-8UO9UI p 9JU9JJ OlUOlUipoUOO 9p OpBlS9 9189 9U9I1 UOlOBpj 911^)? "OATX
-9JJ9J-9jd OJtSoO pniB^ p 9nb OlU9lUIB91UB{d un U9 OpBSBq B1S9 BUI91
-sis ns opoi 9nb cuujijb aaxavg Bjqo bis9 9p uoponpoJiui tb\ u^
"9J BU9nq 9p 49J BpiU U9 JBniOB 9p BlUJOJ B| 4BTJO9i n8 UO9 JBp
9p 899UO1U9 BJJB1BJ1 (U13H^ 'BpU9pUO9 IUI UOS OU 4oX UO8 OU 8Old99
-UO9 SO1S9 SOpOi 89nd 48OSOJ11U91U UTS BJT1U9UI Bun OUIO9 4Bjn8U99 B[ 9p
4UOIS9jd9J B^ 9p 491U9pSUO9Ul pp BUBipn9JJ S189} B^ 9UIO1 aHXHVg
99Bq oiu9iuiB9iuB^d ois^ 'opu^Xnq Xoiso 9nb jbjouSi op^nd ou
4pBiJ9qq ira 9p BiisnSuB ts\ 9p ^Xnjj '^iu^psuoo buuoj U9 X oiusiiu
18 B OUBSU9 Un S9 9nb OUIS 48OJ1O B OUB^U9 89 OU ÍJBl^llO^d pJOUl
Bun 9p B91181J919BJB9 B^ BqBOipUl 8OU 9J B[BUI B|^ 9nb 8OUIBIUJIJB BUI91
989 JB1BJ1 \Y 'BAlX9^9J-9jd B9I^O|-9jd |BpU9AIA BUn Jod 4B9l^JlU9p
UOpiSod BJ BJJ98 OUIO9 4O9IlJ[BUB-O9lO^ OlU9IUIB91UB^d OpOl BZBq99J
9nb BlSippU91SlX9 BJni9nJ189 Bldojd B^ 9p BpU9n998UO9 Bun 8^ '(89{
-BJOUl) SO9TJO8Oj[lJ Jod SO9IJJlU9p 89pnid99UO9 SO}U9UI9p BiqiUBO 9nb
BJ9piSUO9 98 18 BpunjOJd SBIU 89 UOpnillSns B1S9 9p BpUBlJOdlUl Bq
*opBipni39 3oui9q 9nb aj b[btu tb\ ap btjo91 ns jod 9iuapsuo9qns pp

�que merece el psicoanálisis de Freud. Si es menos rico en considera
ciones científicas, el existencialista es mucho más rico en considera
ciones ontológicas.
Continuaremos ahora, luego de estahlecer las diferenciaciones bá
sicas entre ambos psicoanálisis, con las consideraciones puramente on
tológicas. Sartre pretende emplear un empirismo integral antes de
cualquier clasificación de los distintos proyectos posibles, "ne s'arréter
que devant l'irréductibilité evidente, c'est-á-dire ne jamáis croire qu'on
a atteint le projet initial tant que la fin projetée n'apparait pas comme
Vétre méme du sujet consideré. C'est pourquoi nous ne saurions nous
arréter a des classifications en projet authentique et projet inauthentique de soi-méme comme celle que veut établir Heidegger"
(L'Étre et le Néant, pág. 651). Esta diferenciación con la actitud de
Heidegger se debe a la distinta fundamentación del ser del existente,
el ser-libre-para-la-muerte en uno y la actividad de la elección libre
en el otro. "Outre qu'une pareille classification est entachée d'un souci
éthique, en dépit de son auteur et par sa terminologie méme, elle est
basée, en somme, sur l'attitude du sujet envers sa propre mort. Mais si
la mort est angoissante et si, par suite, nous pouvons fuir l'angoisse ou
nous y jeter résolument, c'est un truisme de diré que c'est parce que
nous tenons a la vie. Par suite, l'angoisse devant la mort, la decisión
résolue ou la fuite dans l'inauthenticité ne sauraient étre considérées
comme des projets fondamentaux de notre étre. lis ne sauraient
étre compris au contraire que sur le fondement d'un projet
premier de vivre, c'est á-dire sur un choix originel de notre
étre". (L'Étre et le Néant, Pág. 651). Tomando una actividad extremis
ta, quiere descubrir el proyecto fundamental del para-sí en cuanto tal.
"II convient done en chaqué cas de dépasser les resultáis de l'herméneutique heideggerienne vers un projet plus fondamental encoré. Ce
projet fondamental ne doit renvoyer, en effet, á aucun autre et doit
étre congu par soi". (L'Étre et le Néant, pág. 651). Este proyecto
fundamental, por lo tanto, no se distingue del ser de la conciencia y
Sartre lo encuentra en el deseo-un-proyecto-del para-sí de ser en cuanto
para-sí un ser que sea lo que él es. "L'homme est fondamentalement
désir d^étre et l'existence de ce désir ne doit pas étre établie par une
induction empirique; elle ressort d'une description a priori de l'étre
du pour-soi, puisque le désir est manque et que le pour-soi est l'étre
qui est á soi-méme son propre manque d'étre. Le projet originel qui
s'exprime dans chacune de nous tendances empiriquement observables
est done le projet ^^étre; ou, si l'on préfére, chaqué tendance empiri
que est avec le projet originel d'étre dans un rapport d'expression et
d'assouvissement symbolique, comme les tendances conscientes, chez
Freud, par rapport aux complexes et á la libido originelle". (L'Étre
el le Néant, pág. 652). "Quant á l'étre qui est l'objet de ce désir, nous
savons a priori ce qu'il est. Le pour-soi est l'étre qui est a soi-méme
son propre manque d'étre. Et l'étre dont manque le pour-soi, c'est l'ensoi" (L'Étre et le Néant, pág. 652). La conciencia en esa necesidad de
fracaso de totalizarse desea tener la densidad de ser del ser-en-sí, total— 186 —

�— ¿81 —
los-inod np ja ios-uaj ap ajijiqnjossipuij sioj bj b anbijdxa inb aaqaa
janjadiad aj jsat^) 'ajqissodrai sinofnoj ja aanbipui sinofnoj jsa ajja4nb
aaied aiiBijuoa nB juaraasiaaid sibui 'naij na sibuibC jib uoijBiíáajuij
anb uo^¿ -ajBapi asaqju^s aun b jioddBi iBd uopvjSajmsap ap jBja
na juaiBjuasaid as jos-inod aj ja xos-uaj is auiuioa auop ass^d as jnojL
•anbuBui naiQ un4nb lasijBaí b juaiBAiiiB4u apuora-aj-suBp-araraoq4j ja
araraoqj 'apuora a[ is auiuioa assBd as jnoj^ qos-ap-asnBa ap ajutóip bj b
aipuiajjB mod ajiOAB Jiojja un jsa jaai a^ anb jajBjsuoa suoAap snou
'aoyo suopddB snou anb ^aaJt 9^J^J aaSnf anod ^Bapt 9Jja jaa ap anA
ap juxod np suoaB|d snou snou anb aaj^d juauíasiaaad 'sibj^[ "ins vsnno
sua^ ajip-B-jsa4a 'apuoj aj mb ios-jnod nB anbtjuapi ja xos-anod a\ JBd
apuoj los-uaj jiBjas ^api ajja jaa 'aauaxasuoa B^ ap ja ios-ua4^ ap ajiBj
-lun asaqju^s jiBjas aauajsxxaj juop in^a 'xos-anod np asijuBau-juBSij
-UBau ^-ij^j SBd jiBjnpxa4u 'juBjjnod 'inb ja snjBiq un j^d apuias SBd
jiBjas au jdaauoa a\ juop mpa '^joj a^ja4r[ *apjoj aji^aj b^ ap aanjBu
b^ jisibs b snou-suo5uauiuioa isniy ¿ios ap asn^a ^Jj^4p jafoad juara
-a^auíSuo ssd p-jsa4u ios-jnod a^ ja xos-anod np juauíassiSans np jibj
jnas np njBddB 'jaj^ ua 's^d ^-jsa4^[ *aoyq aa ap aauBaja ap sajjja^ sa^
lamiuBxa jnod aajjaui snou jn^j ^i4nb anA ap juxod aa b jsa4a 'tns nsnva
swaj ap anA ap juiod np juBOB^d snou ua oyó np ajja4^ ap uoijsanb b^
suosod snou anbsind 'anb suiom s^d ajnaraap ua4u \\ •uoijarpBJjuoa aun
addopAua 'nA suoab^ snou 'jdaauoa uos ja ajqissodiui jsa ms nsnvo sua
jaa 'ajnop suBg "ins vsnva suaj ap anbio^ojuo-ajd uoisuaqa^duioa aun
JBd íuoiud b suossxuijap snou snou anb jsa4a 'tos-ua4[ b a^naijjB xos-jnod
np ajjaj 9p uoijsanb bj aasod suoAnod snou xs j^^^ 'BUBUinq Biauaj
-stxa b^ ap oiJBsaaau ajuauíBai^opjuo 'oiJBsaaau osbobjj ojjo sa '
-ipajJt a ajqísodtuí sa anb 'oqaxp souiaq o\ b^ Btauaxauoa b^ ap
ajsa oja^ '(f/9 *s^^d 'l^Ba^j a[ ja ^^^^j) \^^\Q ajl&lt;?4P JTS?
-BjuauíBpuoj jsa auuuoqj 'aaapjd uoj is 'no ínaiQ ajja b aapuaj jsa4a
'arauíoq ajja *jsa lí4nb aa jaauouus jibj as auuuoq4j ajjanb bj ap JtjjBd b
ajuauBiujad ajituij bj ajuasajdaj 'aauBpuaasuBjj bj ap atuaadns jnq ja
jnajBA 'natQ sibui :aajajuoa juo inj bj inb ajaioos bj ap aausssind bj iu
'ajnjBu bj ap sajaBjaads spuBj^ saj iu juos au aa 'naiQ ap ajjaj ap anbi^
-ojojuoaad uoisuaqajdiuoa aun apassod auuuoq4j is jgj 'jBjuauíBpuoj ja
auiijjn jafojd uos suBp jiuijap aj ja aauouuB4j mb aa auiuioa aiutuoq4j
ap maw nB ajqisuas paoqB4p jsa tiaiQ 'aajapisuoa uoiStjaj bj ap sajij
saj ja saqj^ui saj ajinsua ai ja juassmd anb sjan^) 'naiQ ajja4p ajjafojd
mb 3JJ94J jsa aunnoqj anb jsa4a 'auiBiunq ajijBaj bj ap jBjuauíBpuoj jaf
-oíd aj ajqBAaauoa xnaiiu aj puai inb aa anb aiip uo-jnad isuiy^^ "soiq
jas sa jBapi ajsa b JBajq[ "oiusiui is ap aiainbpB anb Biauaiauoa Bind
bj jod is-ua-ias oidoíd ns ap ojuaurepunj Bianj anb Biauaiauoa Bun ap
jBapi ja 'js-BJBd is-ua-ias un ua asiBzijBjoj BiBd 'is-Bi^d jas ja aaaiBa
anb oj ap ajqísodxui a jBapi Bjsinbuoa bj b opBjuaiio Bjsa ojaa^oíd
ajsg -js-BJBd-is-ua un 'ajua^uijuoa Á opinsqB is-ua un outs 'sBSoa sbj
ap is-ua ja ouioa jas Bipod ou is BJBd ja 'Biauaiauoa bj Basap anb is-ua
ajsa oja^ *pBptaijaBj bj ap A ajua^uijuoa oj ap ^pinq Bnuijuoa bj ua
is-ua jap 44uoiaBzijuBau,, sa ojusna ua ojuauíBpunj oidoíd ns las aiainb
Biauaiauoa bj opoj un oiuoa 'opuniu-ja-ua-ias-un 'jas ap ouajj ajuara

�et leur relative indépendance. Pareillement lorsque l'unité des fonctions cerebrales est brisée, des phénoménes se produisent qui présentent á la fois une autonomie relative et qui, a la fois, ne peuvent se
manifester que sur fond de désagrégation d'une totalité. C'est cet échec
qui explique le hiatus que nous rencontrons a la fois dans le concept
de l'étre et dans l'existant. S'il est impossible de passer de la notion
d'étre-en-soi a celle d'étre-pour-soi et de les reunir en un genre commun, c'est que le passage de fait de l'un á l'autre et leur reunión ne
se peut opérer" (L'Étre et le Néant, pág. 717).
La tesis del fracaso en la unificación de un ser para-sí en un seren-sí es consecuente a su sistema: la conciencia el ser-para-sí como
proyecto flotando en la nada e imposibilitada en constituirse en un
concreto; y el ser-en-sí como puramente material, masivo, idéntico a
sí mismo. En esta demostración de la imposibilidad de constituir la
unidad del ser-en-sí-para-en-sí radica la raíz de su ateísmo. Regís Jolivet conforme a su escuela neotomista, critica este concepto religioso
negativo de Sartre diciendo en que se basa en un falso supuesto, el
que aparece en casi toda su obra, al negar que el para-sí pueda llegar
a fundarse a sí mismo en la conciencia de un en-sí-para-sí. Implícita
mente está admitiendo que el en-sí (el mundo objetivo) posee única
mente una estructura material. En este caso, tendría razón Sartre en
la imposibilidad, en el fracaso de constituir una unidad con el para-sí,
puesto que la materia lo constituiría necesariamente exterior a sí, a
distancia de sí. Pero si el en-sí fuera espíritu puro, argumenta Jolivet,
¿qué dificultad puede haber en que sea, como tal, para-sí, pensamiento
y reflexión? Separándonos de Jolivet, volvemos hacer notar aquí que
Sartre queda en las primeras etapas de la dialéctica hegeliana y nunca
podría llegar con su sistema, ni tampoco tiene la menor pretensión
para ello, de concretarse en un absoluto en base a una reflexión sobre
sí mismo y una superación constructiva de la razón. Esta es la mara
villosa posibilidad que nos da Hegel de superación de sí mismo desde
un estado de conciencia ingenua y sensible hasta llegar el Espíritu
Absoluto. Hegel nos da una filosofía de optimismo, Sartre, aunque
en la parte elemental se basa mucho en el filósofo alemán, nos da
una filosofía decepcionante, una noción de mundo fraccionada, de
opcionantemente fraccionada y discontinua.

Las perspectivas morales consecuentes con el fundamento
ontológico en la doctrina de sartre
El desarrollo de esta obra filosófica sartriana comienza con una
afirmación de la contingente sobre lo necesario. Al fundamentar ontológicamente la contingencia como lo absoluto del Ser, nos da el sentido
de su náusea metafísica, de su náusea existencial, como la característica
del estado es que vive el hombre en su autenticidad existencial. Todo
otro estado, todo otro intento de huir de la angustiosa libertad, de la
náusea, es la "Mala fe" del que viven en lo que ha llamado "espíritu
— 188 —

�— 681 —
pp 9JUBUOpdaaap 6BIU UIJ \9 TU 'UIJ UtlSuiU UIS 'Biaua^uiJUOO Bltl[
-osqe sbiu bj ua 'ajuauíBpjnsqB asjBjaaXojd onuijuoa un ua uoiaaaja bj
BJed ajqij 89 ajquioq j^ uojnB ns ap sejqepd sBidojd sbj uoa opBJjsora
-ap oj oiuoa jbj 'ojnjosqB sbiu orasiuiuuajap ja sa oubijjjbs ojdaauoa
p ua ojafqo ^jqij asa anb BJoqB somajip sbj^[ 'Biauajsixa ns ap ojaaX
-ojd ^jqij p asopuBjjnao 'jas p sB^aia b Basnq 44pBpaijas ap njijjdsa,,
ua ajquioq p anb apuajajd aaxavg "ajua^uijuoa X BpjnsqB ajuara
-Bjajdraoa ajqraoq pp Biauajsixa B[ ap 44Bijsn^uB B^ ap asjBjqq BJBd
soAijafqo so[ sopoj optaajnoso Bq,, anb 444btusiui ts ap BzuanáaaA aua^
anb,, paoui b^ ap soaisBp sojdaauoa so[ b anbBjB un uoa anSig ' {\ZL
•Bd 'iuBa^[ a^ ja a-iJa4T) t49Il3íJ^lBUI uoijnjijsuoa a^drais jna^ b sasoqa
sap anbx^opjuo aanjanjjs u\ ap 'a^qBJisap aaajaBJBO a[ aaaajsuBaj ap ja
'aupxunq ajiAijaafqns B| ap sajuBpuadaput 'sajuBpuaasuBjj saauuop sap
auiuioa sanapA sa^ aajaptsuoo ap 'jajja ua 'anbijsuajaBJBa ap^nop anod
b xnaxaas ap jiadsa4r[ 'xnaiuas ap jijtfsaj b jaauouaj ajpj snou ap ajja
jiop a^[aijuaj8ixa asXpuBqaXsd b^ ap pdputjd jBjpsaj a^,, ts-ua un
ua as^Baipsoa BJBd Biauapuoa b^ ap asaBjoaXoad onuijuoa pp asjB
-nj un 'ajuajsixa pp pBjaaqq b^ ap pBpisaaau B^ ap uopBjiuiq Bun sa
'aaxHVS BJBd pnjijaB Bjs^ -sapnpTAiput-Bjdns 'sajuapuaasBJj sbuijou
ua asjBjajauoa aaainb anb pBpisoasiA ap op^jsa ua Bpuapuoa BjpnbB
ouioa 'p^papas ap njtaidsa p opBiuB^ Bq p anb cq ap 'ppuajsixa
pBppijuajnB ap opquB ns ua aaquioq p jBfap ap bjbjj 'oatjout pj jod
'X pjoj ouiSTjuauBuiuT un ua BSBq as pjoui ng ' (QZL '^^^ 4JUB^M aI l^
ajja4^) í(sassaudiu^s9p sjip sjuauíajjodiuoa sa[ issnB B[ap JBd 'auisxnajpj
ja amsioSaj Bpp jBd juos suotjBOijmáis sa^) •auiuioq4j ap sapnjxjjs
sa| sajnoj ap apiapi uotjboijtuSis b{ juBpAaj snou ua 'aupuinq ajtnpuoa
b^ ap ajpjqijn uoijBjajdjajm ajnoj b auiraoa 'jajajui4^ ap aiioopxpXsd
B^ b jaauouaj ap ajxssaaau B^ anbipur snou a^p ísupuinq sjafojd sjuaj
-ajjip sap anbxqja suas a| ajAq snou a^p jbo 'ap^^oiu uoridiuasap ^un^
oiuoa jaa^q ajainb anxavs 'piauajsixa jiuaAap onuijuoa ns ua Biauajsixa
B[ ap upraBaja Bun b oapa jopA pp opijuas opoj a^jjojjaj anb b asBq
na pjom Bun Jinjjsuoa b jB^a^ apand ou aaxavs anb soxuaaj^)
• ^aiusjumunfj un isa awsijviauaisix^^^^ BatjBtuajsis uoiaBaipjsnf
ap ojqq ns ua X SBiJBjajx^ SBjqo sns ua X ^aipnop^ s7,, ^juampd
-tauíJd) ojjBaj ap SBjqo sns ap uaiquiBj ouioa 'sajoixajuB SBmBd sb¡
ua op^p Bq sou anb sauotaBnjxs SBjuijsip sb^ ap oppuaxanpap 'opu^d
-xaijuB jt souiapod o^ anb ojad 'ppadsa buijoj ua SBuiStrd SBinTjp sb[ .
ua opBp Bq sou anb sauoia^njis SBjuijsip sb^ ap opuatanpap opuBdia
-ijub jt souiapod o\ anb ojad 'piaadsa buijoj ua SBuiá^d SBiuijjn sbj ua
Bzoqsa oj Biuajsis ns ap pBpqiqisod BAanu Bjs^ -pjoj\[ bj ua uaiquiBj
BiuajsTS ns ap uoiaaaXojd bj b (oAijaajoa X pnpiAipui) ajquioq jap jbjoj
pBpipaj bj ap upioBjajdjajuí bj jBjajdmoa BJBd jb^^jj anb auaij ajuara
-BiJBsaaau 'uopaap ajqij bj ap pBpisaaau bj ua ajuajsixa jap jas pp
uoiaBjuauíBpunj bj uoa ajuanaasuoa buijoj ua 'pBpaiaog bj ap uotsia
ns soujBp JBjuajuí jy 'BiSopais^ ap aasod anb ojuairaiaouoa opunjojd
p uoisuajajd Bjsa ua opuBajdraa 'ajjBjap ja ua BjSBq pBpijBaj Bqaip
jBipnjsa ap ojuajuí ns ua 'ajqraoq jap jas jap pBpijBaj bj ap uoiaBjajd
•jajuí ns 'oaijosojij Binajsis ns opoj bzbjj as^q Bjsa alqog •44pBpaijas ap

�ser-libre-para-la-muerte, en un anhelo fracasado necesariamente de
concretarse en algo, en una huida continua del ser, de cualquier
trascendentalización. Las existencias de los hombres siguen unas a las
otras, en la más absurda serie de aparición sin ningún deseo de tras
cender, de ser algo, de anhelar algo, sólo ser libre, determinadamente
libre. Con estos elementos, Sartre pretende construir una moral en
que todo es permitido, con tal de obrar libremente en la mayor auten
ticidad de la existencia. La libertad sartriana llevada al grado extre
mo, se constituye en un determinismo absoluto, en una contradicción
de su mismo propósito de afirmar la libertad. Creemos nosotros" que
su pretensión de hacer una moral sin trascendentalización valórica
sin ninguna normalización, sin ningún valor supra-individual se cons
tituiría a su vez en una negación de la moral (aunque su autor tenga
todo dispuesto para tal empresa, según las palabras finales de su obra
doctrinaria diciendo que "consagraremos a ello una próxima obra").
Podemos adelantar cuáles serán los lincamientos generales de esta
nueva obra, basándonos en su obra teatral "Les Mouches", en donde
Sartre nos da plásticamente cuál es el sentido de la moral conse
cuente con la libertad absoluta que estructura el continuo proyec
tarse de la conciencia. Nos anticipa simbólicamente su concepto de
la moral en la figura de Orestes, el que trata de dar el sentido de la
verdadera existencia, en su total absurdidad, venciendo a Júpiter, sím
bolo éste del anhelo de huir de la angustia existencial, del anhelo de
apoyarse en algo exterior a la propia existencia. En un plano metafísico o religioso Orestes, tomado en este sentido simbólico del hombre
auténticamente existencial de la concepción sartriana, desafía a Júpi
ter, dialogan de igual a igual con la divinidad, para quedar vencida
por el hombre que ha recobrado su libertad. El siguiente pasaje del
tercer acto de su drama "Les Mouches" nos lo demuestra con toda
claridad y en su logrado simbolismo. "ORESTE. — Les hommes d'Argos sont mes hommes. II faut que je leur ouvre les yeux. JÚPITER.
Pauvres gens! Tu vas leur faire cadeau de la solitude et de la honte,
tu vas arracher les étoffes dont je les avais couverts, et tu leur montreras soudain leur existence, leur obscéne et fade existence, qui leur
est donnée pour rien. ORESTE. Pourquoi leur refuserais-je le désespoir qui est en moi, puisque c'est leur lot? JÚPITER. Qu'en feront-ils?
ORESTE. Ce qu'ils voudront: ils sont libres, et la vie humaine commenee de l'autre cote du désespoir. Un silence. JÚPITER. Eh bien,
Oreste, tout ceci était prévu. Un homme devait venir annoncer mon
crépuscule. C'est done toi? Qui l'aurait cru, hier, en voyant ton visage
de filie? ORESTE. L'aurais-je cru moi-méme? Les mots que je dis
sont trop gros pour ma bouche, ils la déchirent; le destín que je
porte est trop lourd pour ma jeunesse, il l'a brisée. JÚPITER. Je ne
t'aime guére et pourtant je te • plains. ORESTE. Je te plains aussi.
JÚPITER. Adieu, Oreste (il fait quelques pas). Quant á toi, Electre,
songe á ceci: mon régne n'a pas encoré pris fin, tant s'en faut — et
je ne veux pas abandonner la lutte. Vois si tu es avec moi ou contre
— 190 —

�— T6T —
inb un^bjanb isa 'b5 arauíoa sed ipj au apuom aj inoi :iuBJBjaap ua
asnaxa4s inb ia luatu mb pja^) -ioj asiBAnBiu ap aixos aun JBd anb
-ainbui aasuad anaa b addBqaapr uo ia ¿lUBinB ipspj ua apuoiu aj
is ji-ipxaAiJJB^nb raapuBuiap as sxnofnoi pop uo 'apaaA ua spj\[,, anb
opuapip oaip ouisijBnpiAipui ouiaxixa asa JBn^uauíB saauoiua apuaiaa^
•jbjoui B[ ap oidaouoo ouisiiu jb aaipBJiuoa anb oj 'saiuaisixa ouioa
sajBxoin SBiuBi Bjjqejj 'SBpuanaasuoa sns ua auuoua pBpisojIfrjad Bun
ap sa oiuaJixa jbjoiu ouisiAiiafqns ais^ "soiaa^ojd soj sopoi ap jbjoiu
BiauajBAtnba ap 'uopaaja axqij ap ojad 'pBpijaauxs ap OAiiafqns 'ouaaiui
opaiíaa un ua {bj\[ p Á uaig p ajiua uopBiaua^ajip Bpoi Baopa aaxnvs
•Buapuoa ap 'uopBaijiisnf ap oiuaiuipuasB ap 'aqaoxdaj ap pniíiaB b[
a^qrsod sa ou ísaxqmoq so[ ap pBpipqBpos b^ ap opi^as p opjnsqB sbiu
xaasq b a^nqiJiuoa oaip oidaauoa ais^ "bubijijes [bjoui b^ ap uop^aijii
-snf b^ BjBd BiSBq tbá 'a^q^ uopaap Bun sa ig -Bpuaisixa Bidoad B[ b
sou^aixa sa^opA ap 'baiibuijou BaajjBq Bun^uiu uis uopoB Bun 'pía
-uaisixa pBpiAiioB Bjisanu ua uppaap B[ ua BinpsqB p^iaaq^ Bun Bp
so^[ 'saxqiuoq so[ ap JBniDB pp epuaáuxiuoa BinpsqB b^ ua otusipiBj
un b Á ouisipuopBXJi un b aiuapuaasBJi buijou Bpoi b upps^au Bisa
uoa souopuBAag a^q^ aiuauíBinpsqB Á BiJBsaaau Bisa ap oai^opiuo
oiuauíBpunj un Bp sou 'Bpuaisixa b^ ap opBtuixd p JBiujip ap opiiuas
p ua Bisiuiaaixa Bijoso^j v^ ua aaxavs "odijoso^ij aiuauíBxnd oiuaiiu
-BaiuB[d un ua Bas b^ o souxaia saaopA so^ ap oaiSopiuo oiuauíBpunj
Á. uaisos 'soiq ap Bpuaisixa b^ ap aiuaiuaAo^d ouioa buioi 9s iojba
p pna p xod 'osoiS^ax niíaídsa un uoa Bas b^ 'oaxia jopA pp uots
-uaqaxdB b[ apsap souiiijed sojiosou 'oiubí oj xo^ 'oaipsojij Biuaisis ns
uoa aiuanaasuoa 'aaxavs ap oaip oiuaiuiBaiuBjd aisa b aiuaxj uotaisod
BJisanu xbiuoi BJBd BpiiJBd ap oiund ouioa 'Bsoiáijax uoiaafqo Bisa uoa
opBzuauíoa somajj 'Baijosojij aiuauíBjnd o BsoxSijax Baxijxa uoxaisod bj
aiuauíBiuiisipui jbiuoi apand as ofBqBxi aisa ap uij ja BXBd sand 'jbjoiu
xojba jap uoisuaqaxdB bj ua BaanjoAui oj anb oaijosojij oidaauoa ja Á.
oaiia oidaauoa aisa uoa ouisijajBJBd un souiaaBq anb ouis 'jbjoui bj ap
osoiSijax oidaauoa un b asBq ua Baiiua ap uoiaxsod Bun souibuioi ou
'aaxavs ua jbxoiu bj ajqos oipnisa aisa u^ "(8^61 8JJBd 'P^BM 'P3 'TE
•SBd 'auisiuBtnnjj un isa auisijBiiuaisix^^ aaxavs anv^-Nvaf) 4tsaainB
sap saias saj ia aiíA ap siuiod saj xauuiBpuoa ap anA ap iuiod uos ap
ajqBdBaui iUBp ia 'inaA Jt4nb aa axiBj lUBAnod unaBqa 'aiiniB^S aiaiJis
bj anb snjd aisax au ji 'aiiujapj suBp saijxasui sxnajBA saj ia naiQ
ap siuatuapuBiuuioa saj suouiijddns snou is anbsind 'sauíBiunq sasixd
-axiua sap xnaijas aj ia aiijBax bj xaiu ap aqaoxdax snou uo 'uajiaxqa
aioa np i^M 'pBpijapij Á pniíjduiB uoa SBpBaiuBjd usisa bijosojij ns
b SBaiijxa SBisa anb soiuaaouoaag 'sauoiaBaijdxa sns x^p jBiuaiui BJBd
sauoiaisod SBiuiisip ap Biuaisis ns b uaaBq aj as anb sauoiaafqo sbj a^
-oaax aaxHVS '^xijo Buanbad Bisa u^ -jbjoiu ns ap aa^q aaxavs ouisiui ja
anb uopBaijiisnf Á Bsuajap bj á uopafqo Bisa xaA soiuapod 6(aius-iuviu
-ni/ un isa atusipuuais^a^'j,, oaxuiajod oxqij ns u^ 'bubijijbs jbjoiu
bj ap oidaauoa aisa BJjuoa ubiuba^j as soaijoiBa souBiisixa soq
'(Lf6l 'sFBd '3J
'aaxavs ^nvd-MVaf) 44i^os japdnf -naipy axS3aO naipy ioui

�est mal á l'aise avec sa conscience, car le fait de mentir implique une
valeur universelle attribuée au mensonge" (Jean-Paul Sartre, obra
citada, pág. 28/9).
Alfred Stern afirma (lo que no^ parece muy forzado) que esa
pregunta sartriana "tiene cierta similitud con el imperativo categó
rico de Kant. Lo que Kant nos impele a hacer, con este último a los
efectos de determinar la rectitud y la injusticia, tienen una validez
independiente y absoluta, porque están respaldados por un deber uni
versal, exigido imperativamente por una razón práctica universal"
(A. Stern, obra citada, pág. 77). Al tener una validez independiente
y absoluta el valor kantiano le quita toda similitud por principio, con
el planteamiento sartriano, puesto en claro con su pregunta que hemos
transcripto. En Sartre, no solamente no hay ninguna norma ética
supra-individual, sino que cada existente, que es "la base sin una base"
de sus valores morales, puede derogar en cualquier momento, la escala
de valores elegidos y sustituirla inmediatamente por otra. Este criterio
está tan distante de la moral kantiana, de su imperativo moral, que no
se puede trazar ninguna similitud. Lo más que se podría decir que en
una pequeñísima parte hay una fortuita coincidencia, pues sus prin
cipios y sus consecuencias son diametralmente opuestas.
A nuestra afirmación anterior que había tantas morales como
existentes, podemos agregar que Sartre da la posibilidad de decir tan
tas morales como existentes haya en cada momento del devenir de sus
existencias. Este es uno de los sentidos del humanismo sartriano, por
que el hombre es el único legislador del reino de los valores en forma
individual. Es totalmente opuesto a Kant, porque el hombres es el ser a
través del cual los valores llegan a ser, estableciendo una soledad mo
ral, que explica mi vivencia existencial de la angustia ética. Esta
soledad es el otro sentido humanístico de Sartre, por cuando revela
que el hombre está sólo en el mundo y solamente puede fiarse de sí
mismo. Esta soledad es la buena fe, la autenticidad de la vida del
hombre. La posición metafísica de negar la trascendencia en la apre
hensión del valor ético nos da un absurdo y contradictorio sentido
moral y una imposibilidad de convivencia social. Solamente queda en
pie la lucha existencial por la conquista de la libertad del otro exis
tente, en una contingencia total ontológica y moral. Sartre trata de
demostrar que su filosofía moral tiene un sentido completamente
opuesto al que le hemos dado nosotros con nuestra interpretación: es
acción, optimismo, una moral auténtica que fundamenta un sentido
de socialidad. Veremos las propias palahras de Sartre en el rechazo
de esta objeción. "L'existentialiste est tres opposé a un certain type
de morale laíque qui voudrait supprimer Dieu avec le moins de frais
possibles. Lorsque, vers 1880, des professeurs fran^áis essayérent de
constituer une morale laique, ils dirent á peu prés cesi: Dieu est une
hypothése inutile et coüteuse, noiís la supprimons, mais il est nécessaire
cependant, pour qu'il y ait une morale, une société, un monde pólice,
que certaines valeurs soient prises au sérieux et considérées comme
existant a priori; il faut qu'il soit obligatoire a priori d'étre honnéte,
— 192 —

�— 61 —
[bxoui araa[qoxd ag 'uotiBnits aun suep xtoqa un sxnofnoi ajsajt xioqa
a[ ^a atJBA inb uotiBnits aun4p aoej ua amara a[ sxnofnoi isa araraoqj
i uotiBxoqauíB aun isa saxi^oxd a[ ísax^oxd nB s^d suo^oxa au snou
anb suas aa suBp ibxa isa4a íaxinB un xaxajaxd ua tn[ ap a[qtssodmi
isa [i 'iafoxd aa sxnaqtB XBd líos anb [anb 'aitptan[ ainoi ua ia aitxaauts
ainoi ua lafoxd uos ia luaraa^B^ua uos itstoqa araraoqj anb sioj anbsqa
'anb suas aa ua ibxa isa iqag #axinB aun suBp xnBj ia 'axnsara aun su^p
ibxa isa4g "sajins sa[ xa^nf ssd zaAnod au snoA 'itp snou uo 'nat[ puoa
-as ug,, xtaap je uotatsod Bxisanu BtuxtjBax so^ 'uotaafqo B[ ua oqaaq
Bq a[ as anb oiuatuiBaiuB[d 'orastra aiuaisxxa [ap BJniaiuisa B[ b uoxa
-aa[a ap BOBsooau pnqiDB Bun 'uoiaaa[a Bun ^^q oiBiparaut sbui oiuaira
-BaiuB[d [a ug '^ji^a^ ap jBÍap sa a[qisod sa ou anb o[,, sand '[Biauasa
ns ua ouisiuiuuaiap un so BuqosqB pBiaaqq B[ ap 'aiuauBiuui
B[ ap [bjoui ns anb JBaisoraap b á JBaiuB[d b 3A[anA aaxavg
• (/zL "s^Bd 'BpBixa Bjqo 'aaxavg '¿ 'f) •4taoijdBa a[ ia axsiBiuBj B[
-i[ xnod 'aauBiaodrai apuBxS saji aun b '[araxoj luatuaiaixis
anbionb 'xaag 'ajoaua sisioqa af 's^d sxsioqa au af xs anb jioabs siop of
sibiu 'xisioqa sjnofnoi xnad af "aisioqa SBd au ap isa4a 'a[qissod s^d isatu
mb aa sibui 'suas un suBp a[qtssod isa xioqa aq *aiaBxa SBd isa4u 'tonb
aijodrat4u Jisioqa zaAnod snoA :uoiiaafqo axaiuiaad b[ pxoqe4(j "sasnatjas
saxi SBd uos au suoiiafqo stoxi sag #axinB4[ ap xioAaaax anb zau^xaj snoA
anb aa uibui aun4p zauuop snoA 'zassisioqa snoA anb aa suBp ixniBjá isa
inoi :axtp snou inad uo uxjua íaxinB un b lafoad un xajajaxd xnod
uosibj ap SBd b X4u [i JBa 'sajinB sa[ jaáiq SBd zaAnod ^u snoA :ajB[aap
uo aixnsua íaiqaxBUB4p axBi snou uo pxoqB4Q 'sa-raraEra sasxaAip ap
auiixdxa uo4nb aa ^ionb auodrai4u axiej zaAnod siioa sxo[b 'iip snou uo
:aiuBAins B[ isa aaairaaxd Bg -sauuoj sjnaisn[d axoaua puaxd uopaaf
-qo anaa 'lajja ug *arasTAiiaafqns ap uoiiaafqoj íuauíaxatiua SBd pnosaa
au B[ag,, ^nb soraaa[ aiuB[apB sbiu oxag '[Bxora uapxo [a ua Biuaisis ns.
uraaafqo B[ opBmoi Bq aaxavg [Bna b[ ap Bsoi^qax uoiatsod b[ apuaiasBxi
anb BaisjjBiara uoiaafqo b[ b aiuaxj aiuauíBaiun Bpiun uotaisod BJisan^[
•oaxia jo[ba [ap uoisuaqaxdB B[ BXBd osotót[ax opBisa [ap souiiputasaxd
uaiq is 'uoiaisod Bxisanu ap BiJBds sou ou uoiaafqo b[ ap ozBqaax
aisg ' (g/f #s^Bd 'BpBiia Bjqo 'aaxavg 'j *f) '44sararaoq sap iuaraa[nas
b A [i no UB[d un xns saturaos snou luaraastaaxd anbsind 'xiiuaiu SBd
inBj au [itnb 'aiauuoq axia inBj [t4nb 'aisixa uatq a[ anb UBd a[[nu
lixaa isa4u [i 'xasuad a[ xnod aiiBjxBd ia aiuijuí aauatasuoa ap SBd b
^4u [i4nbstnd 'ijoiud uaiq ap xioab á sn[d inad au [i ía[qtSi[[aiut [ata un
suBp sxna[BA sap xaAnoxi ap ait[tqtssod ainoi ijBXBdstp tn[ aaAB xbo 'SBd ai
-stxa4u natQ anb lUBua^ saxi isa [[.nb asuad 'axtBxiuoa nB 'aist[Biiuaisixa4q
•araatu-a[[a4p ia luaraaqinbuBxi Bxxnora tnb aaratxad asaqiod^q aun nat(j
ap iibj suoxnB snou ia 'arastuBiunq4p 'sax^oxd ap 'aiaiauuoq4p saraxou
samara sa[ suoxaAnoxiax snou ísBd aistxa4u natQ ts a^uBqa Bxas au uatx
'arasi[BaipBX a[ aouBxg ua aqaddB uo4nb aa inoi ap aouBpuai B[ stoxa af
'isa4a ia 'itp luautaxiny *SBd aistxa4u natQ 'sxna[[tB xBd 'anb uatq 'a[qiS
-t[[aiut [ata un suBp saiixosut 'araara ap inoi luaistxa sxna[BA sao anb
xaxiuotu ap Bxuaraxad tnb [[babxi itiad un axtBj auop suo[[B snou • • • *aia
'•aia 'siuBjua sap axtBj ap 'araraaj bs axiiBq SBd au ap 'xiiuara s^d au ap

�n'a pas changé depuis le moment oü l'on pouvait choisir entre les
esclavagistes et les non-esclavagistes, par exemple au moment de la
guerre de Sécession, et le moment présent oü l'on peut opter pour le
M.R.P. ou pour les communistes" (J. P. Sartre, obra citada, págs.

79/80).
Nuestra posición crítica a esta tendencia negativa de la filosofía
existencialista apoyada en el absoluto inmanentismo, la hemos de
fendido con las propias palabras de Sartre, el que ha llevado esta
corriente a su mayor extremismo de filosofía absurda, decepcionante y
negativa. Creemos que no logrará construir una moral, en un deseo
de ser consecuente con su sistema, como tampoco lo hizo en su inter
pretación de la vida social, en la que cae en el más absoluto de los
absurdos y de las contradicciones: Hombres que viven en sociedad en
el mayor hermetismo de sus existencias, sin poder establecer una
comunicabilidad elemental, en una continua lucha de conquista y de
fensa de la libertad de cada existente, sin ninguna norma exterior
común y supra-individual que guíe, coordine y relacione las distintas
actuaciones entre los hombres. En la sociedad sartriana se viven en
una simple yuxtaposición, en vez de una relación cada vez más estrecha
e íntima, en la que objetivamente, sin embarcarnos en ninguno de los
"ismos", se manifiesta la realidad de la vida del hombre en la familia
y en la Sociedad. En su afán de interpretación de la realidad del
hombre, según su sistema, en un intento a priori de los hechos obje
tivos, Sartre cae en contradicción total, la que queda demostrada con
un simple análisis objetivo, con un simple empirismo de la realidad
humana dada en la convivencia social.
Sin duda alguna, el intento sartriano de construir una moral de
acuerdo a su sistema lo lleva a distanciarse en mucho a Heidegger.
Hemos dicho varias veces que los puntos de partida de los dos sistemas
son en la mayoría de las veces muy similares, pero Sartre se aleja de
él al llegar a sus consecuencias finales y principalmente por estos dos
motivos: 1.) Por lo extremista en sus posiciones expuestas a través de
análisis penetrantes y con razonamientos de una lógica notable, como
toque paradojal en esta corriente filosófica irracionalista por princi
pio; y 2.) Por la utilización de planteamientos psicológicos normales
y patológicos muy hábilmente expuestos y manejados para justificar
las afirmaciones hechas en forma primaria como elementos básicos
de su posición doctrinaria.
Heidegger, en su concepción de dos seres-con-los-otros, (Miteinandernsein), llega a una conclusión de cooperación de equipo, demuestra
un sentido de empresa. En vez de estar las miradas unas contra las
otras, como en Sartre, los existencialistas de Heidegger tienen todos
los ojos puestos en un mismo fin común. Esta podría constituir sim
bólicamente la diferenciación de las concepciones del mundo social
entre Heidegger y Sartre.
Esta distinta orientación de la mirada hace llegar a consecuencias
y a concepciones universales totalmente diferentes. El ser de existente
sartriano viven en una subjetividad egoísta, absurda, en un sentido de
— 194 —

�— S6I —
Un 'SOIQ 9p B9pi J99Sod BIJBS999UUI SBUI BJ9S BIABpOJ OJ9d 'BSOl^
pnjlJDB BpOJ 9p OpU3ipui9S3jd 'O9IBJ O)U9IUIB9)UB^d Un 9p OJ)Uap
8B9pi SBJS^ 'SajEJOUI S9^OJBA SO[ 9p pBpqiqBJJOUIUI 9 pBpiUJ9)9 B[ 9p
UOISU9q9jdB BJ U9 SBppajqBJSaajd S9JBJOUI SBUIJOU SBJ UBp SOU Z9A ns B
9nb X BpiA BJJS911U 9p ^BI9U9S9 UO19OU BUn 9p a}U9IU9AOJd, pBpqBUlJ
BpOJ OIJB8999UUI S9 9nb BOlO^ BI0U9n99SUO9 89 'Sajua^SlXa S9J9S SOJ 9p
UOZBJU18 BJ B JBajJ BJSBq 'BI9U9JSIX9 BJ 9p OpJnsqB O[ jod BpBOOAOjd
B98nBU n8 9p 'BUI9JSIS ns 9p UOt9BI9IUI OUI09 '9JU9^uiJUO9 OpBJS9 O^n^
-osqB sbui pp ^jquioq pp p^pip^^ b^ 9p uopBj9jdj9}ui bj U9 opu9ij
-JB^J •SOATj^fqO SOtp9q SO[ Á B^S9 9JJU9 S39UOJU9 9^J3UI
B^ 'SBpU9n99SUO9 SnS J999¡qB^S9 [B pBpi[B9J B[ 9p 91U9UI9UIJOU9
o\ BUJ9jui Boiáoj B^89 u9tquiBj 9nb o^^d 'bui9jsis ns gp
B[ 9p OJJU9p BIDU9J9qO0 BUn Á^\\ 9nb JBUIJIJB BJBd 9SBq Bp SOU 8BUI
9nb oj 89 'aaxavg U9 pBpippos 9p X [bjoui 9p 89uopou sop
OMViaxavs vi^axsis
aa Ma saMoiDDiavaxMoa x VMaaxm vaioog — "IIIA

3p 'aaooaai3jj ap
X BUIJB[ UOISJ9A BUn S9 aaX^Vg 9p Bl^opiUO ^\ 9nb '91U9UIB9UOJX9
SOUI39J9 'BUIJIJB 9S 9nb BJ9piSUO9 98 TS 9UIIXBUI 4BUJ9pOUI BIJOSOJIJ
B[ 9p aopB9J9 p 9ju9jj aaxavg b jBoiqn BjBd BUBipj sou 9nb oí jes
-999U O}U9UI9[dlIIO0 p BIJ98 'S3XaVDS3Q B O199dS9J UO9 BJBp UOpiSod
BUn 9U9IJ 98 U9pB9J9 3p pBJX9qi[ nS 9p X BUBIJ1JBS SOIQ 9p B9pi B[ UO9
9nb O)89nd 'oxis^nu oiisodoxd 9}S9 'opsoipui B98 onbunB 'jBf^p soin^j
-^nb ojg^ *opunui pp uopdoouo^ ns ^p X BiSopjuo ns 9p opiju^s p
JB^9^dlUO9 BJBd X BUI9^SIS nS 9p SBOISBq SB9pi SB^ UOO UOlOBpj 9U3I)
9nb OJ U9 SOIQ 9p BIU9J p S^pBpiunjXOdo SBIXBA U9 JBOOJ B OpB9[[
SOUI9l{ O[Og •BIJBJSnfB 98 OU SISlfBUB 9}U9S9jd p U9 Bpin^9S Blgopp
-O^9UI B\ pn9 p BJBd Oipn^S9 OJIO BIJBjnSlJUOO 3nb OJ 'XBpopJBd B^SIA
9p o^und 9S9 9psgp oiJBj^jipooijpsop^-oiJBuixjoop Bxqo ns 9p sisipuB
p XBUIO1 OIJBS999U 89 O^{9 BJBJ 'SaXaV^SaQ 9p BIJOSO^IJ B^ UOD S9UOp
-Bpx sns X aaxavg ua 'uop^axa ap pB^xaqij ns ap X soiq ap Bapi-ou B[
uoo 'oqaip jofaiu o 'soiq ap Bapi tb\ opuBuopBpj Btuaj ajsa ap oipnjsa
un 'oxnjnj un ua 'xao^q sa ojisodoxd oxjsan^[ •SBaiuiapd sapnipoB
X soiJB)uaiuoa 'sauopisodxa ua soiJBSjaApB X saxosuapp sns ap soxqq
'sopDijxB xiqíxosa Bx^d soauoui X ojuaiunSxB ap opiAxas Bq
X oai^cq sa oiuod 'Biua^ ajs^ "is-BaBd-is-ua-jas ns 'pBpiuaa^a ns
'Bpuasaxdiuiuo ns X pnjiuijui ns 'Bpuajsixa ns a^uaiuBiaaxip a^^au anb
oiusiin o^ sa anb o^ 'sajuajsixa sb^ ap oun BpBO sa aaxavg BJBd 'soiq
•saxqiuoq so[ ap SBpuaisixa sb^ ap BpBJBdas Bpua^sixa ns ap uop^^au
bj JBxjsouiap BXBd axdiuais X sauopanpap sb| ap bia xod p b pSa^
axdiuaig 'JB|n9i^JBd buijoj ua 'sBiqo sns ap Bunáuiu ua Bounu ojsandxa
Bq o\ ou aaxavg 'soiq ap Btuaj ^g '8B9iS9[O9i s^uopanp^p J909jqBjs9
b anSa^ as Buixjaop ns ap anb opixanb Bq p m BSoi^ipx Bpuanoasuoo
Bun^um soraBxjuooua ou aaooaaiajj ug -Bi^opdoj^uB Bun xBpunj
aaxavg anb jbiujijb Bjjpod as anb buijoj jbj ua '

�cipio esencial, de virtualidad absoluta, del cual deriven todas las
realidades de nuestras existencias en un orden fáctico. Pero dentro
de esta consecuencia aparente consigo mismo de su sistema, hay una
contradicción primaria que cubre toda su obra doctrinaria. Al tomar
una posición tan absoluta y extremista de establecer lo contingente,
lo fáctico, ante todo conceptualización de virtualidad, de potencialidad
(vimos como negó los clásicos dualismos: potencia-acto, causa-efecto,
esencia-existencia) y partiendo de este concepto primario, llega a
negar toda primacía y hasta la realidad de las esencias de los seresen-sí (las cosas) y por consiguiente de los para-sí (de la existencia)
afirmando que el hombre no tiene ninguna esencia, no hay esencia
en su realidad. Pero siguiendo nuestra reflexión sobre esta contradic
ción primaria, anotamos que el subtítulo de su obra filosófico-sistemática es "Essai d'ontologie phénoménologique", por lo que se tiene
que llegar, conforme a tal método, empleado en su sistema, a estable
cer lo que es la realidad a afirmar lo que es ello, lo mismo que decir,
"es esencialmente de este modo" o "tiene tal esencia". Al afirmar
absolutamente, casi en forma dogmática que el fundamento último del
hombre es la necesidad de una elección libre, que "el hombre no
puede dejar de ser libre", está afirmando un principio esencial, una
virtualidad de las existencias conforme a la cual se manifiestan ellas
en el orden fáctico. Toda afirmación absoluta de cómo es una realidad,
es una afirmación esencial y así lo hace al decir cómo es el fenómeno,
ser-en-sí, el para-sí, la mala-fe, la libertad, el fundamento de una moral
que proyecta estudiar en una próxima obra, etc., etc. Ya anotamos
nuestra posición crítica frente al estudio de la ley de apariciones en
su dualismo fenómeno trasfenómeno, diciendo en aquella oportunidad:
"Aquí establecemos dos posibles incoherencias. Primero: o el dualismo
fenómeno-trasfenómeno se establece en forma dogmática, pues la con
ciencia no puede percibir el segundo elemento. Segundo: o se llega a
la concepción de trasfenómeno saliendo del estudio pre-reflexivo para
hacer una inducción lógica por extensión y aplicación de la ley de
apariciones que se establece en cada objeto como unidad de fenóme
nos. Aunque no lo intente ni lo crea Sartre, nos acercamos cada vez
más al concepto clásico de la esencia. "Un razonamiento similar pode
mos hacer en cada una de las afirmaciones más absolutas que Sartre
hace en las distintas etapas, del desarrollo dialéctico de su sistema, por
lo que hemos dicho que esta contradicción primaria cubre todo su
sistema y desvaloriza en mucho, principalmente en su extremismo, los
fundamentos y las consecuencias de su concepción filosófica y su inter
pretación de la realidad. En ellos mismos están la mayor contradicción,
el mayor debilitamiento e incoherencia. Su contingentismo absoluto
total, al querer negar las leyes generales, establece una ley más general
todavía; al querer determinar la naturaleza indeterminada de un ser,
nos está describiendo una esencia; al pretender el mayor de los inde
terminismos hasta llegar a la náusea, a la decepción, a lo absurdo de
un sentido social y moral; nos da el mayor determinismo "el hombre
está condenado a ser libre".
— 196 —

�~ ¿61 —
4ouisippu9jsix9 p 9ju9ui9ju9piA9 opi^gp uBq 'ihv^ Nvaf ouisiui p X
aaaavj\[ aaiaavf) 'saadsvf 'aaooaaiau 'aaxavs 'uopaap bjs9 b 9ju9jq
ap gjpjsijq ^jp^j 'ihv^ *f) 44¿Bpu9jsix9 X ouisippugjsp^
9JJU9 JlJ^^p 9nb 'Z9A pj 4SOUI9jpu9J O^[ • " * BIJBJlpS UOI9BJip9UI Bf B
BpBAJ9S9J JBp9nb 9q9p 9llb o3p S9 OU BpU9JSlX9 B[ 18 J9qBS BSI99jd 9g^,
:9qiJ989 OpUBn9 'BUOqJOg B[ U9 BJSippU9JSIX9 BIJOSO^IJ B[ 9p 9JUBJU9S
-9jd9J p 'iHV^ MVaf UO9 Opj9n9B 9p JBJS9 SOUI9pod U^iqUIBJ^ '^BpBZ
-lAp^fqo J9S gpgnd ou 9nbjod 999JBdBsgp bidu9^six9 b[ 'BiJ&gt;op^uo Bun
U9,, 9nb Jtp^p p uozbj 9U9i) Aaiviaaag ^nb o^ub^ U9 jgs pp Biao^j Bun
t4Bpoopiuo,, aun j999jjo uoa9ismb aao^aaiajj ouioo aaxavg ojub^ 9nb
89 scqnjij so^pnbB uoj9iSxp 98 pno b{ jod upzBJ B^ *opuniu pp baii
-BJ99CÍX9 B^ 9^UB OUJ9pOlU OUISippU91SIX9 pp S9J9pt[ SOp SOJ 9p
jod sopBidoadB sbui opis uBJ9iqnq (apBj^[ b[ á Bpu9}
a\ 29 aou92^ix^^írj Á (odra^ij^ Á Bpu9jsixg) &lt;4jp^ pun uiasvq^ ouiod
S9pj SOpip 9llb OlAqO 999JB^ •(BpBJy^ B^ Á. J9g ^^ ) í(2UV9(^¡ 9J J9 9^23^,,
9iub[¡ gs aaxavg ^p ooisBq O9ipjo9j oaqq p 9iib Á '(odui^ij^ Á Jtag)
2t92 pun upg opjp jod 9A9[^ aaaoaaiail ap aiuBiiodun sbui Baqo b[ 9nb
OUBJJX9 iCniU 9JU9UIB1J9I3 SgM *PUÍJ ns B ^ajo9J[ p 4BISBUI9p U9 O9IUOJI
souiBJ9pisuo9 o^ 9nb oj9d 'boijijo uopisod Bjjsgnu uod 'oidiauíid U9
iBaiuo9U9 o| 9nb Naaxg aaaaay ap ojBJJBd ajs9 soui^^
*ppU91SIX9 HpiA BJ 9p BpU8S9 BUn OIUOD 'pJ9U9 ^9[ BUn OUIO^
soiu9pod B^unu 9nb opansqB un 'pBpippos 9p oppu9s pp uop
Bun S9 sgjquioq so[ J9U9iubui 9nb U9U9p 9nb BpBS^qo
ppU9}SIX9 BqDi^ B^ 9nb 999JBd SOU SBUI '^SOJ^ Sin^^^ B SOUIBJIUipB Á
soiupiuipy 'oiispdoad ns A BiU9jsis ns 9.iju9 Biou9jaqo9 X
Biinb 9[ 9nb uopoipB^juoo eun 9sopu9pnpojd 4pj9U9
un p B 9JU9UI91U9J9qUI BA9{[ 4OUISlUIUI.l9}9pUI p 4B9IJOSO^IJ UOl9BZI[Bni
-d99uoo bj ua BpBAij^fqo p 9iibjod BjnpsqB pBja^q^ b^ ap Buu^Dop ns
souigq sbiu '^sai^ano^^ sa^^ BiuBjp ns b souiBaiuipB X souiiiim
9Uip9J 3aX8Vg S9 OjISOdoad 9^S9 U9 X 'BI9U91SIX9 B[ 9p
9^U9UIBjnd 4B9IJ9JBd 4pUOI9OUI9 BUIJOJ B|^ O 9Jjed ^I Bp SOU
9nb BJSIJJB OUIO9 4OjnjBUIBjp 4O^Ba9^l[ OUIO9 JO^nB ns B SOUIBJIIUpB
X SOUIipugpp 'OUBIJJJBS BUI9^SIS p U9 [BJ9U9S O BpBZipJ9U9S UOlDDip
-BJJUO9 B^S9 B 9^U9JJ BJ^S9nU UOlOISod BJS9 JO^ *BpU9JSlX9 BUISIIU BJ B
aBzipjnjBus9p 9p o^s9ta p j9jjod 9p JBf^p uis bui9jsis un JBani9najS9
Basd bij9jbiu J9S ap^nd BDunu Bpu9jsixa B[ 9p aju9^uiiuoo o^ 'puopBaai
o^ 'ootpjBd o-q "BIJBS999U 4t9iuBAij9fqo^^ pn^poB Bun X^q oiubj o[
aod 4uoi9Bzipnid99uo9 Band S9 bijoso^ij B^ •oij^jx.io oaBp X uozbj Bp
-Bjqos aavvoa"aaai^{ oAnj bijosojij bjso 9p Bz^panjBu Bidoad B^ aod onb
soxuuíUIpB 4B^sippu9jsix9 ooijoso^j BUI9JSIS un J99Bq ou 9p pni^oB
B^S9 u^ "BUBIJJJBS UOpd99UO9 V\ U9 BpU91SIX9 V^ JBZIJ919BJB9 ap9nd 98
OUIO9 4piOJ pBpiAI19fqnS BS9 B OpUBAl}9fqO B^S9 UOI9bSuS9AUI BSU9JX9 X
Bp^jnd9p Bun 9p o^gfqo Bp99Bq p sgnd 'uppoipBJiuoo 9p oidpuiad un
9XnjIJSUO9 4SO1U91UIBUOZBJ S99BáBS 9p 4O9IJOSO^j-oaiJJlU9I9 UOIDB8J9A UBJS
9p (í2Un9\[ 9J 19 9A23JJ,, OtUOO B^p 9jqOS BIJBUIJIOOp BjqO BUn OJIJ9S9
j9qBq 9p oqa9q ops p 4a^q^ X BjnpsqB pBpxoijoBj 9p 4ouisiju9uijuo9
4pBpiAIJ9fqnS 9p OUI9JJX9 UBJ Ojd99UO9 Un UO9 BI9U9JSIX9

�pues de otra manera serían tan desconocidos como los millones que se
hallan condenados a la solitaria meditación de la existencia. Si, de esa
forma, tales filósofos existencialistas han sido en cierto modo infieles
al verdadero significado del existencialismo, su sacrificio no resultó
vano, porque les trajo la fama y, en el caso de Sartre, incluso la riqueza.
Y esto torna la existencia mucho más soportable, hasta para los exis
tencialistas". (Alfred Stern, obra citada, pág. 28/9). En su maravillosa
novela "La Nausee", su protagonista Roquentin siente lo absurdo de
la irracionalidad de la existencia; en el "L'Étre et le Néant", Sartre
racionaliza lo absurdo de la irracionalidad existencial, trata de de
mostrar la necesidad de lo contingente; demuestra, con un enorme
método y sentido lógico, lo ilógico de la subjetividad. Fieles a
la naturaleza de los temas, preferimos a Sartre por intermedio de
Roquentin porque allí nos hace vivir, sentir ese absurdo y nos contagia
la náusea metafísica. Pero en su sistema nos hace agudizar nuestro
pensamiento para seguir sus deducciones lógicas en el propósito de
llegar a conclusiones prefijadas, sacándonos totalmente del estado
emocional, el único apto para la comprensión de la filosofía de la
existencia. La filosofía existencialista hay que vivirla, (La vivencia es
uno de los temas comunes a todas estas corrientes filosóficas) y la
vivimos en la explicitación de su doctrina en su obra literaria, en
"UÉtre et le Néant" por lo contrario la ha conceptualizado, le ha qui
tado el espíritu existencialista de su estado emocional.

BIBLIOGRAFÍA
Abbacnano, Nicola. — "Existencialismo Positivo", Paidos, Bs. As., 1951.
Biemel, Walter. — "Le Concept de Monde Chez Heidegger", J. Vrin, París 1950.
Bobbio, Norberto. — "El Existencialismo", Breviarios Fondo Cultura Económica,
México, 1950.
Bochenski, I. M. — "La Filosofía Actual", Breviarios Fondo Cultura Económica,
México, 1949.
Buber, Martín. — "¿Qué es el Hombre?", Breviarios Fondo Cultura Económica,
México, 1950.
Campbell, Robert. — "Jean-Paul Sartre o una Literatura Filosófica", Argos, Bs.
As. 1949.
Chacel, Rosa. — "Kierkegaard y el Pecado", Revista Sur N? 162, Bs. As. Abril 1948.
Chestov, León. — "La Filosofía de la Tragedia", Emecé, Bs. As. 1949.
D'Athayde, Tristán. — "El Existencialismo, Filosofía de nuestro Tiempo", Emecé,
Bs. As. 1950.
Del Campo, Aníbal. — "Sobre la Filosofía de Heidegger", Rev. Número, Año 3
Nos. 15-16-17, Montevideo, 1951.
De Reyna, Alberto W. •— "La Ontología Fundamental de Heidegger", Losada, Bs.
As. 1945.
De Torre, Guillermo. — "Problemática de la Literatura", Losada, Bs. As. 1948.
Fatone, Vicente. — "El Existencialismo y la Libertad Creadora", Argos, Bs.
As. 1948.
— 198 —

�— 661 —
'0S6I '
-ouoog BJn^n^ opuoj souBiAaag \(ífosoltd d?
tioiaanpoutujtt — -M
"f^'ól 'iaiBil3n3M"9J^!uuo:)B9 BI 9P "P3 'a9Í
'3019 'J38U3J ^a saj^ '^aouojniaasuvjj^ ja auwiunjj aauajsix^,, — "Nvaf '
"IS6I 8FBd
'suBjsao^ ¡^ asiuanoj^ 'sjib^isjsaiuj^ uoiiBjuaum^oQ ap 3.111133 \pauatsix^^
ap atqdosojfqd nj ap sapo^ajn^ sap noajqoi un unod assmbs^[it — *Mvaf '
TS6I "8V 'sa 'UBUII
'Pa 'oistjopuajsixa sisijnuDoaisj ja A aujung ap otfosojtj xyj^ — "aanjiy '
•O3piA3JUOJ\[ 9p 8BI3U3I3 L SSpBpiUBUI
-njj sp -3Bg (ssjundy) TS6T B3ÍJ99X BHosoIí3 9P
•sg '3d^B^-B8Bdsg \ptsaod Á, vifosojij 'otusijDiouajsix^,, — 'sia^ waf '
'Lf6l 'Buo^aaBg '3pBJij\[ -q \t¿oj] ap ntfosojij 07,, — 'o^iaada^ aaaHoij\[ 'v
"¿^ól sIJBd 'PJBUIÍIIBO
"8^6I síJBd '13^BN "P3 'tl^tusiuütunjj un jsa atusijmju^tstx^^j,, — "invj-Nvaf 'a
"8^6I 8íJBd 'U9PÍP3 '^f9 PJBUIÍIIBO
"8t6I síaBd 'U9PIP3 'BA8I 'FM
'Lf6l #SV "sa 'TFW *P3 'XX 1^^
*6t6I -S
•sg sdjB^-BSBdsg \ppmsqy jap ouisijüpuajsix^^ ja 'auuD)f — •aavwsi 's
'6^6T 'o^piA^^uopí '0t óM iix oV AI3X
oraoj, ^buoi^b^ *A3g 'tíJas jap jvjoiu oiuaiuupunjn — -ona^ax 'naaMV^ oaA3Mig
•0S6T '^
'9P\[ 'o^íxsj^ p 0183^03 53 \puisijDpuatstx^^ A, ouispuoisi¡¡^ — "oaavnag 'ao3i\[
'T56T 'PFPBW '9U3P
-I33Q ap SB^siA^g '(souisijDpuajsiX7¡ soj v upponpojjuj,, — •lanMVWHig 'aaiMaoj/V[
TS6T 'ospiAs^uo^ '¿1-95-si -8OM
ouy ojsuin^ -Aag '(íaijio^ ap vifosoji^ vj ua uouiy j^,, — sm^ onnf 'oNaao]y
•8^6I "SV #sa '^91
^5^ jns *A3g '{&lt;aijjs jnoj-uvaf ua pvjuaqj'J ^ pvpppuajny,, — •saaaaay-rniavj\[
"8t6I 'PFP
-bj\[ '835BnuBj^[ '3iU3pi33Q ^p *A3g \ptfosojij vj ap oijojsi^/,, — 'NViiaf 'sviavpvi
*6t6t 'sl^d 'UFA
*f 'ttua^aPPH Ia ^^^snjj oaav aauatsix^j funuanoaap u^,, — "laaMvwiMg 's
'9^6T 'sFBd 'jaíí
ap tpds^j ap atSojouatuouaqj vj ap ainjanu^ ja asaua^,, — -Nivaf 'a
"8861 sFBd 'PJBtaíllBO í(¿^nbisAqdDia^^[ nj
"TS61 'oapiAs^uoj^
•Aag (ífvoisifDja¡\[ oj ap otuauinpunj ja vpvq osa¿%a^j j^,, — -Niiaví^ 'aaooaaia^
"TS6I 'ooix3j\[ 'BDiuipuoag Banj5n3 opuog \pduia\^ ja A uag ^3,, — \v;iavj\[ 'a
"8^61 'PFPBPV[ 4&lt;^lBía 't&lt;pj^a3/jaj^ ap uqoio[ 07,, — oaoaoax
ttól "SV
•sg *BpBSoq \vumuajo Di/oso/13 vj ap sajonjav snpuapua^ svq,, — "
"IS6I
opuog 'ujaS8apiajj mij^d^ ap odiuai^ ja A uag 73 d upponpouiuj,, — •asof 'sov^
"0S61 'O3IX3J^ 'BDIUIpU
-o^g 8111^5113 opuog soiJBiAaag '^oiustjnpuaisix^^ A sisijvuvoaisj^^ — *g '^ 'a^Nvag
"6t6I "sy "sg
'S¿T"¿I "SON JtlS "A3H 'ttvpuaisixn ap uppo^^ vj auqogf^ — 'asof 'vaoj^[ aaivaaaj
"IS6I *8V "83 '^uooi-io^iopns "P3 'Dl/oso/?3 aP opouopaiQ,, — "asof 'vaoj\[ aaivaaag

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2407">
                <text>La ontología de Jean-Paul Sartre (Continuación)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2408">
                <text>CANOSA CAPDEVILLE, Yamandú </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2409">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 151-199</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2410">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2411">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2412">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2413">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2414">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="296">
        <name>EXISTENCIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="294">
        <name>FACTICIDAD DEL CUERPO</name>
      </tag>
      <tag tagId="132">
        <name>LIBERTAD</name>
      </tag>
      <tag tagId="297">
        <name>PSICOANÁLISIS EXISTENCIAL</name>
      </tag>
      <tag tagId="293">
        <name>SISTEMA SARTRIANO</name>
      </tag>
      <tag tagId="295">
        <name>SOCIEDAD</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="216" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="405">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/674fba163fa480d60a479e2a3b76dd28.PDF</src>
        <authentication>979d0233d4ad9cc0f0b358c1495e74a7</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2405">
                    <text>anb Bpuaaao b[ b asad 'ouaaijuj pp Bpuajsixa bj ap
uBijuoasap 'soDi^ojBa 'souBijsiao sa^uaXaaa soipnuí bjsbjj -aiuauíBpipaa^u!:
ouis '9iu9uiB9i^d99S9 bX ou 'aoBq o[ 'Baquiou o^ is 'Baquiou o^ opu^n9
X ÍOU^9IJUJ p jod ^8JBJUn9jd BaaiSUlb OU 9tlb 4U9tq SBIU 'BTJ999JBd
'oauBaoduia^uoa oa^sanu 'pni9B aaquioq jg ¿ouaaijuj p aod gaquioq \^
B^uná^ad as opuBti^ apsap jjí ¿Z9A B[ B sbsoo e^quiB ouioo q? ¿9^j9nui
B[ 9p B9B 9p OpB[ pp 'BATA 9)U9UIBJ9pBpj[9A Á ^B9J BI9U9IJ9dx9 BUIl
ouioo o 'opunrasBJj ap 'BquinjBJ^|n ap uoisrqi Bun ouioa ajuB^ojjaiui
BUBUinq pBpaisuB Bsa b ^puodsa^aoa? 'ouagijuj pp ajqraou ^g
•pBpjaA ap pepi[B9J ouioa oujat^uj
pp p Á 'B9IJ8JUI upisrqi BAiiBjn^xj 'bai^buiSbuit ouioo oujaijuj pp p
:baia Bi9U9iJ9dx9 ap sootjaod soiiquiB sosa ua uBniis sou 'ouBuinq j^s
9p pBpaisuB Bap^tusicp 'Bpunjojd bj ua 099 uau9ij une
soXno axMVQ ^ vDa\ias •uBipBJiuoa as 'sBjs^ndo
'sbjbo sop SBjsa ap BunSuiu anb uis :oniu ap ucnsnji ouioa X pnpuaa ap
pvpijvau ouioa ouaaijuj pp Biauajsixa b^ souopuBuuijB 4B9OAjnba uopB^
-saiuoa Bun a^aonuí B^ aaaj^o sou B9tpod B^S9nds9j ns ap sbjb9 sop sb^
joj ¿a^januí tb^ ap b^b sbui o b^b sbui? ¿oujaijuj p B^sa apuop? :sbi
-un^ajd SBjsa b JB^sa^uoa apand anb bj sa 'a^aanuí b^ ap Bziaa^uojj: aod
'Bisaod Bg *ouiisap oidoad ns jod 'ouisiui is aod a^aanuí b^ b B^unáaad
X íajaanuí B| aod ouisiui is b Biun^aad as B^aod ^g 'uopsaijiuSis Ba^
-pquiis Bsa 'BanBg ouioa 'uauínsB 'Bi[aany o aaxajBag "aaquioq p ua oaia
aas pp Baopmipp Baajuoaj Bsa aBSBdssa^ ap pB^unpA B[ aod baijbui^buit
uopaij o uopsan^ij ns aBtuatjB b apuan Bisaod Bg -ajaanuí b^ ap B^p sbui
un X B9B sbui un buuijb anb voanu vpm Bun ap pnjiaídsa oidpuiad asa
ua Baopiuxpp Bauj[ ns BZBa^ Bisaod ^\ 'avAaa^[ Bjs^q axNVQ apsaQ *Bisaod
B| ap Baopmipp B3UJI B^ sa Bsa 'aaqiuoq pp Baanj o oajuaQ 'ajaanuí bj
aod B^un^aad as Bisaod bj 'oajuap BqBasnq anb opnuas X ai^uas ouisiui
pnb^ is ap Baanj B^pq X aaaanjua as opusna oiuoa 'ojuaiuiBuisiuiisua
asa ap saaopiuipp 'soaiaiuaouoa sopaaia ua saaapua B[ anb 'Baisnuí o
paoui 'boi^sjui 'BoisijBiaui o bi^biu Bidoad ns aod 'SBaajuoaj sns opuBZBaj
'asopuB^iuiipp asopuaiuijap 'siaap 'Ba^uaauoa as 'vwsjwistia as opu^na
'oppuas X anuas oidoad ns buisiui is aaqos 3A[anA sisaod tb\ opuBng
'a^aanuí b^ ap ^\ sa anb ppiui Baj9^ :uBzuaiuioa sapuiuiou sauopiuipp
sns SBpoj anb sbj aod ppiui Ba^a^ b[os Bun 'sBaajuoaj sns ua 'oX
-Búas 'Bisaod B[ ap Bziaa^uoaj uop^anSij X Bzapan^Bu B[

vdamas
1

�se lo asegura o se lo exige. En una palabra, que en el mundo actual
que vivimos, el hombre, más que preguntarse por el Infierno, parece
que prefiere, sencillamente, acomodarse en él; hacérselo más o menos
confortable desde ahora, negando, más o menos explícitamente, la
posibilidad de su prolongación del otro lado de la muerte. Como el
famoso diablo de Maquiavelo, encuentra mucho más infernal la expe
riencia humana de la vida que cualquiera de sus prolongaciones
infernales de ultratumba. Entonces, tendríamos que invertir los térmi
nos de la pregunta misma que acabamos de enunciar y decir: ¿desde
cuándo no se pregunta el hombre por el infierno? Lo que, a su vez,
nos sugiere otras preguntas más, como estas: ¿Cuándo, cómo y por
qué, se pregunta el hombre por el Infierno?
Y estas preguntas, reducidas a una, ¿dónde está el Infierno?, se
la hace el hombre ante la muerte, y se la hace el hombre a la muerte.
Y la muerte responde, como en el sueño quevedesco, con la misma
pregunta que se le hace, como un eco: ¿dónde? Y este eco ^prolonga
la voz de la muerte en el propio corazón del poeta que responde:
¿dónde no está?
Volvamos, entonces, la pregunta a la vida, a nuestra propia vida.
¿Es posible encontrar una respuesta? ¿Es posible una experiencia
viva, humana, del Infierno? ¿Y por qué decimos que es esta expe
riencia poética? ¿Es el hombre acaso el creador del Infierno? ¿Será
entonces plural o única, o plural y única, la experiencia humana del
Infierno? ¿Cuándo, cómo y por qué se hace el hombre a sí mismo
esta pregunta: ante la muerte, por la muerte o para la muerte?
Luego la pregunta toma de nuevo este otro sesgo enigmático, mis
terioso, inquietante: ¿hasta cuándo se preguntará el hombre por el
Infierno? Al borde de este afán interrogante nos sale al paso el verso
de Séneca que nos dice: peor que la muerte misma es su guarida. Y
es nuestro propio corazón, quien, sin necesidad de palabras, nos res
ponde con su latido, precipitándolo: ¿es el hombre esa guarida infernal
de la muerte?

Realidad de verdad, realidad de ilusión. El Infierno como volun
tad y como representación moral y poética del hombre.
¿Es el hombre la guarida infernal de la muerte? Esta es una
pregunta que responde (las preguntas también responden, y, es, a
veces, la de una pregunta, la respuesta mejor) ; una pregunta que
responde a un sentido y sentimiento de la vida, de nuestra propia
vida, al que llamó nuestro Unamuno, sentido o sentimiento trágico. Es
ésta, pues, una pregunta trágica; una manera trágica de interrogar, y,
por consiguiente, de responder: una respuesta trágica, la pregunta
misma; una manera trágica de responder, la pregunta misma; que,
por serlo, trágica, puede hacerse también poética; y hasta retórica. Los
poetas trágicos griegos y nuestro filósofo Séneca cuando se hizo trá
gico, digo poeta trágico, enmascararon su poesía trágica en retórica
teatral. Se ha acusado a Séneca, al trágico, como al filósofo, de retóri_ 44 —

�BasBiu Bun ajdiuaxs sa Baisnxu Bg "Baxsnp^ soxubxub[[ anb [BJjBaj
Baijojaj biusixu Bsa b uaaapaqo SB[p s^poj ^ 'SBsnxu sb[
pBin B[ sa Bijoxuain Bg 'SBsnj^ sb[ ap ouiAip japod p appap as
B[ jog 'Bijoiuaiu b[ jod 'ajuaiuajuaj^d^ 'odxnaxj p JBzxpjBd
ap B[ topjanaaj [a ua 'biiuouosij ns 'ozbjj ns JBfxj ap b[ ouis 'ojjsoj un
jBdBj ap B[ 'uopoiua o ojuaxuixjuas un jxjqnaua ap B[ sa ou 'BJBasBiu
B[ ^p B[ oxuoa 'ojij^ [ap pBpipuij B[ j^ 'pspjaA ap ojtj^ ua zoa b
:pBpjaA ap ojxjá ajdiuaxs ojag *soqiuB ap BaxfppBJBd upxsnjuoa
^&gt;eaaaA b ísuáap ap 'o[iqnf ap o rojuBdsa ap o jopp ap
^ &gt;xaVauodns anb BAisajdxa pBpxsuajux ap oj[B sbiu ouoj asa b
p jauajuBiu ap oaijaod oj^o[ X ojuajuí p sa anb opuapip
asHluxpp Bjjpod 'VD3M3S 9P BI nioa soSaij^ so[ ap b[ '(¿spuajod o
'Bpuasa jod '[BJjBaj so ou box jo ja j anb X?) pjjBaj Baxjojaj
ajdxuaxs sa 'pnSx^^ uoq ojjsanu BqBiujxjB 'ojjBaj [g
[ap
xjojaj B| :puoisBd Baxaojaj Bun anb soxuBiaip nne A ^
Bun aaduiais anj 'oai^Bjj B^aod p BJBd 'uozbj ^\ o jad ^b[jbzi[buopbj
'uBqBjuajui anb BiaajBd o 'uBqBiuaiux 'o^x^sa ns o Boxuoai ns soujBai^dxa
ap JB^Bja [B 'sauamb 'saaopin^as sns A 'saiaxoxsiay a^uaxuppadsa anj
:sojos9[ij so[ uoxanj 'BipaBJj ^\ uojBzxiBiua^qojd anb soj soaxjoiaj so^
xu SB^aod so^ uoaanj o^^ 'pBppoa^B Bun ouxs Btua^qojd un oaodxuBj sa ou
'BSaij^ Bipa^BJi bj 'VD3M3S ^JBd oraoa 'aHaszxai^ BJBd opoiu orasxiu
[3Q '^pBppoJiB Bun sa 'Biuajqoxd un sa ou 'zoxaj ojoj un a^uB oubxu
b[ ua ofoj odsji un uoa ajqxuoq un() anb souxpap Jod BqBzadxua anb
'oajoj; jap vifosoji^^ Bun ap oasapnq oixaj pnbs soraapjoaa^j 'ojajo^
jopxuxjap 'oai^Bjj A oaxjpsojxj 'oau^od A odijoj^j 'oAxsajdxa X ospaxa
sbiu ns 'ojaaja ua 'vaaisias oj^sanu ua auaxi 'sotusnj uoo viuajqoud
oxub^j 3HDSZxai\[ ^nb pujajuí uaxjo 'oox^bj^ o\ ap paipBj ua^xjo
pp Biua^qojd ajsa 'xsy 'ajuspp usiuaj anb pspjaA ap ojoj p bj^joj
ajjanxu opu^p 'Bjapxu ap X Bd^a ap saauB^ ua 'uaxqiUBj ajuaxuBaxjojaj X
BOijpso^xj 'bdiSbjj Xnxu 'uojafnpBJj o^ sajBpaas so^ndiasip sns X :jb3joj
ap Bpnasa ozxq 'Bqopjo^ ua 'Bjanppuy ua 'BUBds^ ua 'anb 'ojaaja
ua 'ojajoj ajuaxuBAijuBjsns X ppuBjsns ubj ojajqBpd oxusinbauas
ajsa sg "p^pjaA v\ ap X :pnjjiA b^ ap ojajoj o jop^ajoj p 'uopvauot
appuBiuB[j 'sapuBdsa sajopapuajua souanq BJBd opoj ajqos 'Bjsnf sbiu
oqanxu uaJoBiut Bun uoa 'aH3Sxai\[ ozxq oxuoa 'BAiSBnsjad uopaxp ajuana
-op ns JBjajdjajuí soxuxjapjd sojjosou 'pBpjaA B[ ap o 'pnjJiA ^\ ap
oaxjojaj un sa 'oaav^ kvs ap oauBJodtuajuoa 'oaxojsa jop^aipajd ofaiA
ajsa anb 'Bjnjaa^ ns ua 'Xoq soujaaajBd Bpand anbunB j^ -oiusinbauas
[ap Bja[dtuoa upisajdxa sp sou o^os xs jod so[p ap oun^uxu íjopadns
p^pxun Bun ua soppuBaxjijuapi 'sop sojjo so[ Bzxjajuxs souxxujaj sojsa
ap ounSuxu :bjsixjbiu o BUBi^aSaq Baijaa[Bip BpsiJj B[ ua omoa ou X
'opBpjoaaj soxnaq saaaA sbjubj anb 'rssiMO"HMip\[ ^p JB[nuBiJj uopis
-odo BpxqBSuoa B[ jod uBjsaxjTUBUi as sopoui sajj sojsa 'vaaMas ojjsanu
ug ¿oujaxjuj p Jod jBjixn^ajd ap 'Baijojaj bjjo X Baxjoso[ij bjjo
'b3iSbjj BjauBiu buii 'sand 'BjqBjj? -JosaaajuB ns anb une jofaxn oaxjojaj
ap ajqmou ajsa opuapajaxu 'Baijojaj X Baxjoso[tj 'b3x^bjj :zbj a[dxjj
Bjsa sp as saqopjoa ojoso[ij X Bjaod ojjsanu ua anb pspjaA sa X ^oa

�silencio. El pensamiento más profundo, el que se hace, como decía
Carlyle, canto, es e.l que Nietzsche, en su autocrítica, lamentaba no
haber encontrado, en vez de razones eruditas, al pensar, juvenilmente
todavía, sobre el origen musical de la tragedia. Eurípides hace gritar
en su teatro a las acciones más que a las palabras. Por eso no le gus
taba a Nietzsche, que escribía, con afirmación trágica penetrante:
"dónde acaba la acción, empieza el drama". Séneca en sus tragedias
hace gritar a las palabras más alto aún que a la acción trágica. Por
primera vez un mundo atrozmente infernal se ofrece a los ojos del
hombre, tras esos gritos, con mortal silencio. Porque detrás del grito
trágico de los griegos no hay silencio infernal, hay sólo música; aun
que esta música sea la que llamó nuestro Calderón de la sangre; la
que coincide, misteriosa, con la de los astros. (El celoso calderoniano
no oculta la sangre que vierte, como el shakesperiano, a la mirada de
las estrellas).
Shakespeare empieza en Séneca trágicamente. Su música, su
poesía, su retórica, como la senequista, es máscara sin rostro. "Todo
lo demás es silencio". "Porque donde hay música no puede haber cosa
mala", dirá Cervantes: porque donde hay música no puede haber
soledad.
SÉNECA, el filósofo, escribe tragedias: es verdad. Pero es también
verdad que Séneca, el trágico, escribe su filosofía enmascarando de
palabras su más trágico pensamiento: enmascarándose a sí mismo,
retóricamente, de verdad. Tal vez por eso nos parece su filosofía pre
cristiana; pese a su retórico estoicismo predicador, o precisamente por
él: porque es una filosofía que no huye, ni rehuye, sus propios infier
nos fantasmales. Séneca, en la decadencia imperial de Roma, era, como
si dijéramos, un nuevo pobre, por ser un viejo y no nuevo rico; un
pobre de espíritu, como se ha dicho; tal como lo empezaba a predicar,
por entonces, el Evangelio. Ser pobre tan estoicamente como Séneca
no sólo cuesta mucho trabajo, cuesta mucho dinero. También hay una
retórica expresiva de la conducta, como de la acción trágica, en la que
hace falta tener tantos bienes de fortuna como tenía SÉNECA para poder
abandonarlos. Es otra manera trágica de gritar. Sin la resonancia que
le dieron sus propias riquezas no podía el filósofo afirmar su heroico
desprecio por ellas con las palabras. En la teatralidad retórica de su
propia vida, Séneca sabe, como Nietzsche, que al acabar la acción,
empieza el drama. Y la filosofía.
Hay una manera dramática de filosofar o de encararse con la filo
sofía, o de enmascararse con ella, que no pasa de ser una retórica
escapada de una teatralidad poética originada en la tragedia. Habrá
pues, repitámoslo aún, una manera trágica, otra filosófica y otra
retórica de preguntar humanamente por el Infierno. De esas tres ma
neras, respondiendo a la triple fisonomía que le conocemos preguntaba
y respondía Séneca, el trágico, filósofo, retórico, o torero de verdad,
inventando un cierto virtuosismo de la verdad o verificación de la vir
tud, que fue lo que tanto le alabaron y hasta imitaron los cristianos,
los primeros Padres de la Iglesia. Para éstos, en efecto, como para
— 46 —

�— Lf
OpBXnjXOJ 'OOIOXaq 'BjaOSB 3JSg "SBpuaiXBdB SB31X SBIU SB^ ap OipaiU U9
'xaaax^d p 'opBnuajxa ajuauíBaipasB 'sosanq so[ BjsBq opsuianb 'saqop
-joo vaaNag O^lsami aP ^ata ua^Biui bj 'Bisa BixaaaxBg •BqranjBxjp ap
oxafBiA 'Bjsixnj opixxnqB un 'ajsapa o puxajuí 'bjsixuj prasBjuBj un ap
otuoa isb o3p ap i sa[buisbjubj sospxBd X souxaijuí ap xopsuos oixBjips
'opunqBxxa un ap 'jBs^d UBqBXira o^ sauainb b 'upisaxdrai bj[ uBxaip
'sapuxajuí SBiu^g sbijj sb^ b opBjsoj o opBiuanb '—ouajoui Jtqoa ^
'Bdsaja BqjBq B[— '4tounaq JO[oa [i 'Bdsaja Bqj^q bj^ 'ouiinajto|j opBJj
-ajsap ^a ts ouioa 'osoijaisiuj afBiA jap BjajuaaB^d uoioBjajdaaiui ap ap
-adsa Bun soiuBjjaA 'a^o^rf a/ opuvno 'auamb opuvno ajsa ug "^aoBid x^
opuBnb bujoj b oujajuj ut ba aqa in^oa 3J3p^A •oiDDVD^og opBjuoa
Bq sou oiuoa 'jBSBd ubjitu a^ anb Buo^aA 9P SBanjafniu 8Bun[B ap
uoiuido ^i unáas 'ajamb opu^na ouaaijuj ^p auatA Á ba axMVQ 'batibio
-ajdsap aiuauíBjadsB sbtu oqanuí aaaj^d sou anb 'B^synbauas zoa bj^o
Bjsa ^p 'oáxBqiua uis 'aaai^ip BasajuBp zoa b[ ap pspisouapsap B-q
¿oíaajdsap ap 'uapsap ap oaiáBxj o^uauuijuas oso^nSjo 'a^q
-ijjaj 'opunjoad un 'vaaMaS ^p ^ujajuí afBsuaiu |a ua Áv\\ o^? ¿pnpis
-ouapsap nj 'axMVQ '[Buxajuí ajuauíBpiaouoa sbtu ^a '[Buxajuí ojafBsuaui
oj^o bjbuib[[ 'apjBj sbtu so^^is 'anb o[ oiuoa o^[B 'sbiu o^^ 'osopBid
Á a^qBjuBdsa 'oai^Bjj ^ujajuí afBSuaui ajsa 'osbob 'ap^uB o^? ¿sbui
o^pe apBUB o^[? ¿BjxodB sou 'so^aix^ so[ ap ^ oiuoa 'oiuBdsa Á pBpaid
ap afBsuaiu anb? vaaxias ^ souiBjunSajj 'Bipa^Bj^ b[ opBzqBiauajsixa
Bq vaaMas 'soSaijá soaiáBjj so[ ap jBtauasa opoiu ^b ajuaaajip 'vDaNas
ua ouxaijuj ^ap Bai^aod Biauauadxa B[ ap '^Biauajsixa souiBjxip anb
'opoiu oxjo ap íoax^BJi o\ ap pxniBu buistui a[opui B[ ap ^Bza[BxnjBu
ap ouis 'soáai^á sax) so[ axjua oinoa 'opBxá ap Biauaxajip Bun bá sa ou
anbxo^ "sbui souxBfij Bsaxaiui sou anb o^ ua sa Biouaxajip ssa ua a^uara
-Bsxaax^ "Bpun^oxd A ^BaipBj sbui oqanuí 'oáxBqraa uis 'sa so^aixá so^
A saqopxoa \a axjua Biauaxajip bj 'opiaaxBd oá^ opBjou Bq as VDaMas
ua is j^ 'ou^atfuj \ap •ucnavjaaau ns :BaijixaA A Buoiaipuoa B^ anb zojjb
ojuairaijuas A opijuas [a anáijira uoiaBziuBranq Bjsa anb uis raaip as
oraoa 'sbiu Bziusranq a ;sapuaajui SBiauBuosax 'sBraisiisixi is 'sBpuoq
sbui sns Bjsaxd a^ uaiq sbtu íbuisiiu BipaáBJj B[ ap oijbuiíjijo xoSia p
BpuBjqB ou 'ojuBdsa pp p uoa o[opuBziuorajB 'pBpaid b^ ap ojiquiB p
ajuaiuBpBxaqipp xBqdraB p 'saaidiang ^p oaipraBap ajjB ubx8 [g
•saaaoaos
oixqos p ua o oainósg ofatA p ua anb 'sBaixojax X sBaijoso[ij 'sbs
-opBid X sa^qijjoq 'sBpuaiJBdB SB^aq ua BpBJBasBiuua sbui 'Bpnusap
souara Bozaxp b^ as anbun^ ípuxajui Baijsjra ua^^rai ns BuopiBJj as
iu íBáaiu as ou 'oaiáBjj ojuairapuas pp pBppoxjB B[ BzipuopBx as ou
'BzijBiua^qoxd as ou saaidiaiig ua anb sa ojxap o\ :p axqo3 opinf ns
ajuauíBAisaaxa JBaij^drais p aHDSZxai\[ ojsnfui anj zaA pj^ *ajsa oziq
oraoa 'sojusdsa X sapBpaid ap ajuauíBaipod eapox a^ as o :saaidiHíig
oauBxodraajuoa ns b aH3Szxai\[ Bjjapid osa xod anb p 'saaaoaos ua
oraoa 'soapox uis biuxijb v\ as 'ajuarazoxjB 'sa oraoa BpBjdaaB xas p 'ou
-xaijuj p sa anb pBppoxjB Bjsg -ajxanra B[ orao^ "sorasira soxjosou ap
Bxanj X oxjuap 'soiq ap oupg p oraoa 'xBjsa Bipod ^ 'pBppoxjB Bun
Bxa 'Biua[qoxd un Bxa ou ouxaijuj p 'so^aix^ sooiSbxj soj X

�de pensamiento, que pliega la túnica, elegantemente, con garabatesca
expresión retórica de harapo: este lujoso ostentador de la virtud en
medio de todos los vicios, lo que nos ofrece, como respuesta tácita,
entre esa ostentosa afirmación enorgullecida de su más miserable lujo,
es la afirmación, despreciativa para el hombre, del hombre que vuelve
del Infierno: del rico en penas y pesares que recorre todos los bienes
de la tierra para encontrar en ellos, paladeándolos gustosamente de tal
modo, esa especie de gusto y regusto infernal de todo; es el hombre
a quien todos los paraísos aparentes de esta tierra, de este mundo en
que vive, le saben a infierno; para el que todos los gustos radican, en
definitiva, en ese amargo gusto infernal, que es la raicilla invisible y
sabrosa de las más espléndidas flores, el huesecillo amargo y duro de
todos los frutos: la semilla misma de una vida enteramente producida
y reproducida para la muerte. Esta precisión mortal de todo, exige
precisiones mortales a sus palabras; y el gusto de inventarlas siempre
de nuevo se trasciende por el de sentirlas siempre nuevamente perece
deras como el hombre mismo. Esta precisión mortal y divina, precisión
fatal de los infiernos inmortales, inseparable compañía humana de
nuestra propia sombra, es la que nos muestra en la palabra senequista
esa virtud torera de su estilo que tan sagazmente denunció Nietzsche.
Es este de Séneca el filósofo, el trágico y el retórico, un paso más
dado por la palabra fugitiva del hombre para no dejar escapar del
todo el grito dé su angustia.
Los griegos —afirmaba Bergson— descubrieron, inventaron la
precisión para el pensamiento. Los andaluces meridionales— escribí
hace tiempo comentándolo, dieron un paso más, inventando el ceñirse,
que es, como si dijéramos, la voluptuosidad de la precisión. La volup
tuosidad torera de la precisión, por la palabra, verdaderamente la
inventó Séneca; el español meridional, andaluz, torero, de Córdoba.
Por eso su palabra verdadera nos parece, trágica y filosófica, endure
cida o flexibilizada por una retórica, que es, a veces, como una bellí
sima jaula para detener y guardar el ave extraña de su grito: y otras,
como la maravillosa red, flexible y sutilísima, que lo aprisiona, ciñéndose a su propia forma. Podríamos leer páginas y páginas De la Pro
videncia, Del Ocio, De la Ira, o de la Vida bienaventurada, para
confirmarlo: como de las Cartas a Lucilio; pero, sobre todo, algunas
escenas trágicas como aquellas de Medea, de que me contaba Don
Miguel de Unamuno que sudaba sangre para poderlas verter a un
castellano, que era mucho menos español que el latín senequista. "Len
guaje de hueso trágico". Pensemos con qué precisión, trágica, filosófica
y retórica, encierra su grito más desolador (el interpretado literaria
mente como la profecía de América) aquél última Tule, que nos abre
de par en par las puertas del Infierno; como se las abría a España
entera, si esto fue profecía, la aventura de sus trágicos navegantes.
El Infierno es a dónde vartios, parecen decirnos con sus gritos,
cuando estos enmudecen, en el silencio atroz con que los clavan en
nuestro corazón, hiriéndolo con la huella de un eco imborrable, Medea,
Hécuba, Hércules. . .
— 48 —

�o
UOlOB3IJl}Snf OIHO3 OUl)Sap ns ^p BiaBS939U pBpinUIJUOO BS9 B 'B9IJOJ^
-sbjbo afsuij ns ap Bzajqou ap aiaadsa Bsa b íojaia jb BinBja anb aa^uBs
bj ap oaa^oaaap asa b 'BiaojaaXBa^ Bsa b oduiaij ^a ua asaBjnauíA anb
9U9IJ BAIA UOI99B BJ B9lBJ^ 9SJ99Bl[ BJBd 9nb OJSand ÍBUIAip O JBI3U9S9
aaBq as Bipa^Bj) bj anb 'sa ojsg •oiusiiu ojiui ja ua ussaadxa bj anb
sauoisnji sb[ 9p BiauaiaBdB bj aod A BiauaiaBdB bj ua BaijiaaA as pBpijBaa
Bsoijsn^uB Bjsa oaad íbijsUoub B[os Bun ap BaapBpjaA pBpipa^ b[ uod
'so^aia^ so\ BJBd 'ojiai p jod ajuauiBiaosn^i B9i[dppim as ouaaijuj pp
BOipod Biouaiaadxa B'-j 'BDtun Bpsn^uB b^ :a[dij[niu sa uoisn^ B'^
¿aijanuí b[ ap
BijsnáuB b^ Bz^iduia 'spiA bj ap uoisn|t B^ BqsaB apuop ua j^?
ja^anb ou Á jajanb :Bip.iBqoa sa bsoo bjjo á bu^,^ :BJipBUB Á —
Bjuana ouioa— s^uaA sb^ ap apsjBdBasa Buanb ou anb 'p ua Bjaanuí
ub^ b^ 'aa^uBS bata Bsa 'aa^uBs Bidojd ns uoa Á 'V33Xia Bxiqijosa isy
•njiJjdsa ojos ou A axquioq :oujaijuj jap a^qiuoq as^aq^s aod 'saaquioq
s^uíap soj b A ouisiui is b Biaaadsap as osbob anb 'epiA bj Btaaadsap anb
aaquioq ouisini un uos Bpioins ja A aoaaq j^ 'ajaanuí bj uoa A ajaanuí
bj aod ouisiui ts b Baijt^snf as anb ja sa ojsnf ja ^ íoisnf ja sa aoaaq
j^ #8Bsoa sbj SBpoj ap uoisiaaad Baap^paaA bj ajqi^ijajuí aoBq anb znj
bj b sofo soj iTSJX^o sa pBpaaA Bsa b Ba^a b Ba^a aBaiui ou ísouaatjuj
soj u^ Bq^oB A Bzaiduia 'aaquioq ja sa^d 'ouiAip opaanaB a^sa A ísaj
-aaoapaqo ap zaA ua sasoxp soj uoa opaanaB ap auod as opusno aaqij sa
aaquioq ja anbaod tsajBuaajuí soiu^isap sns ap pBpijBaa bj b aAjaiiAaa
A aAjanA aj ísouans sns ap 'ouans ns ap BuapBauasap aj 'ouisiui is
ap Baaqij aj anbaod 'aaqtuoq jap BaapBpaaA.pB^aaqij Baiun bj 'BUBiunq
pBjaaqij sa aiaoin :a^aaniu bj BaBd aaqiuoq jap pBjaaqxj ajqBjnuiui
Bsa ap ajaaiAjjB sou anb jBuaajuí uoiaBuia^aaad Bun sa BpiA Bajsanu
ap oduiaij ja opoi A 'ouaaijuj jb souiba A ouaaijuj jap souiiua^
¿sopijuas sns ap
Biaosnji Baisniu bj aBjjsaB Ba^oj opuBna js ap oajuap Bajuanaua aaquioq
Bpsa anb jBuaajm oiauajis asa 'pBpajos Bsa VD3N3g anb aiuatuBpuoq
sbui osuad uainSjy? "oiuaiiÚBsuad ajsa 'Buitunji anb 'apuaiaua anb
buibjj bj ap oanaso uozBaoa ja oubiu bj uoa opuBaoj souiBisa By 'oiusiui
aaquioq jap jbioj oíaaadsap aas b aB^ajj apand anb BUBUinq BpiA bj ap
otaaadsaQ "oatoaaq aaBij oj opu^na : ajuaiujBaoiu Baijijsnf oj uoiaBAijoui
ns opuBna 'oipiains jap uaiqiuBj A ¿ouisioxaq jap 'ajuauíaB^jnA 'aaip
as BpiA bj ap oíaaadsaQ 'BpiA Bidoad Ba^sanu ap pBpaaA ap pspijBaa
ouioa ouaaijuj j^ 'oajsoa ns Bjjnao ou anb 'BdBj ou anb —jBjsiaa ap
BasasBui— Baiao^aa BtauaaBdsBaj biusiiu Bsa SBaj 'Bisaod Bisa b 'o^uaiiu
-Bsuad a^sa b soiuBaira opusna opuaiA ojaBjsa aaaa^d sou anb 'a^uaa
-BdsBaj A BaBja ub^ íouaaijuj jap 'ajuaa^dsBai 'BaBja 'ua^Biux Bun 'Bapi
Bun rojia^ ns uoa Bp sou 'saqopaoa ja 'ja anb oj sa o^sa y 'ouaaijuj jají
BaBja ua^Biui Bun 'Bapt Bun ja ua Bpa^n^ ou anb ja rouaaxjuj jap Bsnj
-uoa Bapi Bun uozBaoa ns ua Bjjnao ojos anb janbB 'B^sinbauas uoiaaij
bj ap SBaiá^a^ SBan^tj sbj uaaip sou 'BiABpo^ opBijaipsap sbj^[ ¡sasoip
soj ap BaBja Bapi Bun uozBaoa ns ua BpaBn^ ou anb 'oáaia^ ja Bq^s
-uad 'aaqiuoq ja opsqaipsaQ! #souiiuaA apuop ap sa ouaaijuj ja y

�Kierkegaard ha precisado exactamente la diferencia entre los
términos de dolor y pena, según lleven consigo una conciencia indivi
dualizada de la culpabilidad o la inocencia. Lo que está más cerca de
la inocencia es la ignorancia de la culpa, nos dice SÉNECA. Pero no
serán ni Antígona ni Ifigenia quienes puedan decirnos como Hécuba,
como Medea, el espanto desilusionado, el vacío absoluto del Infierno.
Su congoja no llega a esas últimas palabras infernales del héroe senequista: a la maldición de que los cielos estén vacíos de los dioses.
Como si los cielos espejaran de tal modo el vacío propio del Infierno.
Un Infierno vacío, como lo quería nuestro Unamuno, sería el peor
de los Infiernos posibles. Peor que si no lo hubiese. "Lo peor sería
que no hubiese Infierno", viene a decirnos la tremenda mensajera del
Purgatorio Santa Catalina de Genova. Porque el que hay, nos afirma,
es el mejor de los Infiernos posibles; ya que está dentro del orden
divino. La ausencia del Infierno pudiera sernos, más allá como más
acá de la muerte, algo espiritualmente irresistible, irrespirable; una
especie de limbo de la estupidez totalizadora: "el ala de la imbecili
dad" que sintió Baudelaire rozarle el rostro. El abismo famoso de
Pascal: o su espanto ante el silencio de los espacios infinitos. El ani
quilamiento que horrorizaba a d'Annunzzio, vacilante entre sus infier
nos y paraísos interiores. La nada del pensamiento metafísico heideggeriano.
De esta experiencia infernal absoluta nos dejó Séneca testimonio
en sus tragedias, abriéndolas sobre un abismo de horror que paraliza
la piedad con rostro de espanto: porque del fondo sin fondo de esa
sima espiritual no nos llega ya ni siquiera el eco del grito que la crea.
Cada uno tiene en esta vida, nos diría Séneca, el Infierno que se me
rece. Pero ninguno, añadiríamos, sabe que lo tiene. Tal vez la muerte,
en definitiva, no haga otra cosa más que descubrírselo: entrar en su
propia morada, la guarida o manida humana en que se cobija. La
resurrección, nos dirá Nietzsche, es inseparable de la tumba. Por
eso Dios ha muerto: y si "su piedad por los hombres le ha matado",
como nos afirma el poeta, por voz de Zaratustra, también nos parece
verdad que la impiedad de los hombres le ha resucitado (como se nos
figura en las melodramáticas ficciones cristianas por la voz subterrá
nea —infernal— de Dostoyevski) .
Desde Séneca hasta Nietzsche —o lo que no es lo mismo, tal
vez, pero más exacto para nosotros: desde Nietzsche hasta Séneca—
veinte siglos de cristianismo han existencializado la tragedia, desilu
sionándola de mito; como hizo antecristianamente SÉNECA y quiso
hacer anticristianamente Nietzsche, perdiendo la razón en ese empe
ño; como la pierde Hércules el héroe trágico de Eurípides y Séneca,
al volver vencedor de sus Infiernos ilusorios, divinos: vencido por la
realidad de verdad de su Infierno humano.
"El reino infernal que fue vencido por el canto, ¿pudo ser ven
cido por la fuerza?" Esto nos dice —nos canta— el Coro en el Hércules furioso de Séneca.. Al mismo tiempo acababa de decirnos la voz
cristiana: que "el cielo padece fuerza". Pero en la tragedia del latino
— 50 —

�— is —
-nggj jb ooip sou '44ouj9ijuj jo 9UT9AjgnA9Q,^ ¿sgsoip soj 9p o 'soiq 9p
oijgnuí bj b oinSis 9nb oqoou bj ^nj? VD3N3S ^p ooi^Bjj o^xgj [9 U9
-OSOU BIOBq BZ9qB0 BIJqUIOS 118 BUIOSB 9llb BpiDOUO9S9p 9qOOU
tt¿Bpi9Ouo9S9p gqoou bjso Bz^qBo Bjjquios ns bobs gpuop
•BjJBjntuisip gp odiSej^ jopnd gjqBjiuipB jo biuoSb ns gp
-gq 9nb 'oiusiuBusijg pp sgjBUjgjBJj sg^ugipuggsgp sounxojd sns
ojjsoj ougjgs ns BjuBppB 'oijujbui ns 'so9ioiS9 soj gp oiuounisg^ j^
'ajqnxnpxad vpta / U9 sgjugXgao sooifppBJBd so| BJBd Biogpjd 999jsd
gnb js Bis^ ¡souapiuaa soj v miopuaj! '^opBjinb Bq b^ sou bX BpiA
B[ otp sou 9nb gjuB^sut ouistui p :BSijd 8ouiba9^[ gnb so[ soijosou
souios 'sb9S n% 9nb gjugppui xo^ *p Ba^d souiBjsg sopBJBdgj^ 'sojgp
-IU9A SOJ B BUOpJ9d IBJOJnB BJ 9A 9nb BJ X OSB9O p 9A 9nb BJ IBSO9
Bpoj 'pjjgnuí qo! '999^9 tj bjb^,, 'oipioins o^iojgq ns :9iagnui buitsij
-iqBUOZBJ X B9IJBJ0OS ns :BUISIUI 9JJ9nUI ns 9JU9UI9jqiD9pUT U9SBpjBdS9J
ts ouioo 999JB^ ¿oijs9Bui ns 'o^oijS ooiSbjj pp SBjqBpd sb^so s^Xns
U999JBd o^^? *t49U9^sos oj oiuiub iui 'Bjquxoij odjgn^ tui ts ojod :ou
-jnjaou ou^ns un gp 'Bsoaqgugj uoisia Bun gp BiouguBdB bj 'sBjqBjBd
gp opinj un gnb sbtu Xos o^[w "oaav^ mvs gp oguBjodtugjuog ooio^
-sg pp sopBSUBO sofo soj ojuBjsui un BjqiunjB gnb bsijuos gp Bjqiuos
BAisnjg Bun btuojt bj ou ts 'bjj9 ug Xbjj •otusTUBTjsijg jg Bjjgtuojd
gnb bj uoTsnjouog boto}S9 B^sg bj9 o^[ -gaqTUoq jgs gp opBfgp jgq^q
gnb 'ojjgs lexud 'gugjj 'opBZTUTAjp o opBsojpug tsb 'gojgq j^ ¡sjsogj
-odB zo^jb X gjqpjgj^ 4t¡SBiuBjj sbj b osugpm pBQ^, -gjqiuoq gp ofod
-sgp oidoad ns 9^ub9tubjj BJid bj ug opBSB^qB opugjqBq 'g^sgjgg uois
-uggsB Jbutj ns uoo 'Big ug sajnaxdf] : ojugTuiBSugd gsg gp BaopBOTjTJOjS
Bipg^BJJ BJ U9 BTJOJDIA BS9 BTABpOJ Sofgj SBTU BJBA9JJ VD3M3S "OTUSTUI
js b 9sopu9Tou9A 44osoiujgq ojpjgins jgp giuguTBSOTJOjDTA gXnq^^ sgj
:gjjggu9A BJBd 'ggsod bj gnb ouistui jg btobij 9sj9ajoa gqgp sgj^
sonjjsuoui soj sopoj b X oujgjjuj jb jggu9A opnd gnb Bzjgnj bj
:oiusiojgq OJgp^pjgA jg g^jns 'oui;bj jg ug ouroo o^giaá jg ug 'sgguojug
'X íojuBdsg ns gp jojnj jgp 'ougns jg Jod 'BpBjno gjuguiepidBJ íejgf
-BSBd 9JJ9S B BA 'OUJ9TJUJ J9p JOpg9U9A 69OJ9q J9p BJnOOJ WJ -BUISITU
pBpijBuoigBjji ns jod ooi^BJj jojquigi X joiugj jg BJB)jgdsgp —pj
bj 9p gjp^d jg TUBqBjqy gp) uiBqBjqy gp ototjtjdbs jgp bubjpjbbS
-g^jgj^ BSOi^sn^uB upigBigjdjgiui bj ug soiugsugd— g^sgjgg uoisjggp
zojjb B}S9 ^ '©uagijuj jgp aopggugA ouBiunq oiusiojgq jb uozbj bj Bpoj
'—opugjA souiB^sg oj gnb sgjopB^ogdsg 'sojjosou gp— ubjttu oj sguginb
gp sopB^uBdsg sofo soj ojub j^^gu sg 'sofiq sns gp X Bsodsg ns gp bj
:biub sbiu gnb bj b 49j^ubs Bidojd ns bjiuod ugiuiao jgp gjopuBqguBiu
gjjBjjiiunq BJBd gojgq jb uozbj bj ojJBjín^) "sgjngjgjj b jgggnbojuo b
ba gnb Bssi'q b 'saaidiang gp ooiáBjj oixg^ jg ug stjj ggjp 'ttsn92 gp
Bsodsg bj tj gp gjgjnb X Bjgdsg gnb pnjjjA bj (upzBJ bj gp oijqijinbg
jg — guisojjos) BjjnpiqBS bj sg o^^,, 'sojgio soj gp BiojisnCui bj b zojib
UOTDBSnOB BJ 'jg U9 'lU 'OUTAip o^ojBip J9 SOTU9JTO OU : 9JJ9D9nbojU9
b gsopugj^sisgj 'soujotjuj soj gp JopgougA jgp BJBpBidB gs ou Bsojq
-9U9) gqgou bj gp Bfiq B-q 'oujgijuj jgp gAjgiiA gnb gojgq jb jgggnbojug
gp sopB^JBaug sg^sgjgg sgsoip soj 'oágoS jgp bj ug oiuoo ^ugggjBds ou

�perar la razón el héroe senequista. "Todo se anega en un tedio ho
rrendo; y peor que la muerte misma, es la manida de la muerte". A
ese cobijo de la muerte ha descendido el Cristo: buscándolo dentro del
hombre. Y su ascensión celeste no se prende, como la del héroe, divi
nizado por el fuego, en el de los astros. Una nueva imagen divina, la
más atrozmente piadosa y espantosa a la vez, la del Crucificado, ha
puesto sobre el llagado corazón el hombre su trágica esperanza. "Per
dona a los venideros", suplica proféticamente con su grito la voz trá
gica senequista. El tiempo se adelanta a la muerte misma. El mismo
instante que nos dio la vida acaba de quitárnosla. ¿Dónde está el
Infierno y dónde no está? Pasarán siglos de una viva fe, que vencerá
al Infierno ilusorio con el poder mágico de su canto: la Comedia mis
teriosa del alma, en esa peregrinación humana, nos la cantará y con
tará divinamente el Dante. Hasta que otra voz secular, como la del
héroe divinizado por los cielos, tan inhumanamente, vuelva a repetir
sus palabras de desesperación y desprecio del hombre: "devuélveme
el Infierno". Esta trágica voz humana, acogedora del terrible grito,
cuando vuelve la vista atrás, mirando a su seguidora esperanza, vuelve
a encontrarla, como en el mito órfico, desvanecida en una sombra.
Desde Séneca hasta Nietzsche, la poesía como experiencia moral, o
la moral como experiencia poética, no ha podido descristianarse; pero
ha conservado siempre en su voz, fronteriza de la muerte (pienso en
el seudo-anónimo poeta de nuestra Celestina, en Shakespeare, en Cer
vantes y en Quevedo) el acento puro, desnudo descarnado, del más
infernal senequismo. "Todo se anega en un tedio horrendo: y peor
que la muerte, es la morada de la muerte". Y la morada infernal de
la muerte está en el hombre mismo.

Pero este Infierno de que tanto estamos hablando ahora, ¿no
será en definitiva, para nosotros, más que una metáfora, y no otra
cosa que esta: una simple ima^en palabrera? El hombre —pensaba y
decía Novalis— es metáfora. Recapitulemos un poco, volviendo a las
preguntas que nos venimos haciendo en este discurso, o mejor digo en
este proceso que le estamos haciendo a una metáfora, y con ella,
metafóricamente, al hombre mismo.
¿Es posible una experiencia poética del Infierno? Decimos expre
samente poética, o sea, en un sentido estrictamente etimológico, crea
dora. Sabemos que el lenguaje no se ciñe en sus términos figurativos
a sus propias etimologías originarias. Que estos hijos de las palabras
tienden voluntariamente con el tiempo a querer parecer expósitos.
Pero, para nuestra denominación de la poesía, sin embargo, su defi
nición etimológica sigue teniendo aún vigencia propia: y por consi
guiente, apropiada. Cuando preguntamos por la posibilidad de una
experiencia poética del Infierno estamos refiriéndonos expresamente,
y expresivamente, a esa naturaleza y figuración creadora de la poesía;
e^o
KJ^d

�— es —
vjDHVf) aiAvg (x)
b auaiA anb oj ^buisiui uoisajdxa ap pBjunjoA ns ap 'Bas o :osoiqaj
o jbjoiu opBaijiuSis ns ap —(ajqiuou ap uoixsana) Bjjaq o Bsouuaq
ou o BjasauíBjj— bohsjjjb uoi3bjojba B[ JBJBdas b BnjxqBq sou opuBna
'sajBuoisajojd sooBpad soj anb BiABpoj joad 'oájB aa^q —uoiaBii
-tíoBuii uis axuauíjBjauaá— sajuB^ajip ap oinsiaixajsa opipuajua jbui ufj
•soj^osou uoa J3A anb uasatAnj BpBu is oraoa —pnjjiA Bsa uauaij sb^
-iinapBOB X sajBjoasa sszuBuasua sbj— so^aa[ axuanaajj s^ 'VD3M3S b á
saaidinag y *BlIPBI ^ BSaiaS :BnijuB BipaBjj b[ ap puja^ut boijiui
uoiddij B[ b OApn^ *opuain^is opiuaA aq anb BAi^Banáij uoiaisodxa
bj b a^uauíBAanu ajaApA oj^p sbui jas ap jbjbji BJBd j^ "ojaaiaB ap
ouioa jojja ap 'sbsoo SBqniB ap uaájBni a[qBqojd un 'oáisuoa 'axuaui
-Bjiajjdxa une Á 'Bjiaqduii jba3^ ap sa^q^daasns uos sop sb^ anb ouis
íBJijuam bjjo b^ A p^pjaA Bas Bun anb íbsjbj bjjo bj X Bjap^pjaA Bas
SBsoa sop SBxsa ap eun anb 'Buní^jB bj3ubui ua 'opuaiuodns souiBisa ou
'o^íu/ ap •upisnjf ouioo A pvpuaa ^p pnpip^aj ouioa :opoui ajsa ap a^uara
-BAijdijasap BjopuBiaunua jofaui Bjjip 'sopBtaunua sop ua 'sBApdiJa
-sap sauoiaiuijap sop ua BjopuBJBdas 'oujaijuj jap BjojBjaiu bj ajqos
Bjuiojoaip Bjsa souiaasq opu^n^ "BsojSijad bsoo sa —ojjaia Jod aiuaraej
-aBxa Xnuí X— (^) ouBijaááapiaq ojuaiuiBsuad ja jianpBJj BJBd jouBdsa
ojosojij un^jB oqaaq Bq ouioa 'BjouBdsa JBjndod upiaaip bj aa^q ouioa
'pBpjaA ap pBpijBaj Bun ap JBjqBq 'pBpjaA BjqBjBd bj ouioa
-sap ubj isbd BpuB ouisijBaj BjqBjsd bj anb n^ soduiap soisa
ap
Bun 'opox ajqos X 'uaiquiBj ouis 'ojiw ap iioisnp eun soj^osou
ajuauíBjos boijiu^is ou aaqiuou ajsa anb ¡opBpina! oja^ 'oujaijuj soui
-buibjj anb 'BaiJOjBjaiu uoiaBjn^tj ns 'Bisa ap baia Biauarjadxa eun uaa
-ajjo sou 'axuauiBATiaaja 'anb X 'sBjaod soj b souiaqap anb 'ouaaijuj jap
sauoiaBjn^tj sBaijaod SBjjanbB ap —ajqísod af^n^uaj opoj ua ouioo—
'jBnxdaauoa ajj^d ua X BAjiBuiáBuii a^jBd ua 'uoiDBjajdjajuí eun 'Bjja
ap adiai^jBd ajjaoeq BJBd X 'ajJBd iui jod 'oX jBxajdjajuí opuBxuaxui
Xo^sa anb bj ua íaxJBd Buanbad Xniu ua ojos X 'ajasd ua 'ouis 'sbiui
axuauíBja^ua uos oj ou anb 'BjjBjjadsap opBJoj aq anb sa is 'p^pis
-oiJna nj b ojjaiApB tnbB ojad :sbjui sauoiaBjnSij uos anb 'aojaaj 'jiaap
sapand ara anb sa ojbjo —opuaxaip o^uaA oX anb oj o— opuaiaip soui
-luaA anb oj opoi anbao^ 'BaiisEjuBj 'bai^buiSbuij 'BAixBjn^ij utuaBjajd
-jajuí ap osaaxa jod 'oijbjjuoo ouiaj^xa ja jod o 'BpBuiuuajap ajuauíBD
-ijijuara 'jbuoiobj botoj uotaBiajdjajuí ap osaaxa Jod o :jbui apuai^ua
as anb oj opoj ouioa jbui asjapuajua ap oSsau ja ajaoa 'soujaijuj soj
ap o oujarjuj jap 'Baijaod sand 'BuiAip Bis^q X BUBUinq Jiaap souiapod
anb 'Biauapadxa Bjsa —njopvaua ticnanjooa ap Jopiuijap ajuauíBaifpp
-BJBd ouáis ja ofBq ojopuBaojoa opunjojd sbiu o^uaiuiBSuad ns opBZBjj
Bq sou wosoHag ^nb ja uoa oaifppBJBd opijuas oiusiui ja uoa— axuaur
-BaifopBJBd Baijaod souibuibjj anb Biauaijadxa Bs^ 'uapuodsajjoa aj
oidojd oqaajap Jod 'BatjBuiBJ^) bj ap SBpBd^asa souaui o sbui 'sbC
-ajqBjBd SB^sa SBpoj anb 'sisaijjuB X oaoAjnba 'pBpan^iquiB 'BjSojoqijuB
ap SBiauBuosaj uoa 'BÍopBJBd eun opuBjnuuoj 'ojubj jod 'souiBjsa

�ser, en definitiva, de su estilo. El Arte existe —con mayúscula, esto,
es, como algo sustantivo— cuando la obra que contemplamos y recrea
mos contemplándola, se desintegra, por decirlo así, de la finalidad
moral o religiosa, etc., es decir, extra-artística, por la que fue creada
o inventada. El ejemplo corriente, que tanto repite mi querido amigo
Malraux, me parece el más claro: el del crucifijo que puede perder
para nosotros su significación religiosa, cristiana, sin perder su valor
artístico: al contrario, afirmándolo entonces con independencia total,
como realidad de verdad, diríamos, sin ilusión de mito. Esta explicación
me parece justa siempre que estemos —como, por supuesto, lo está
Malraux— dentro de la psicología del Arte. Pero cuando nos pre
guntamos por la realidad de verdad del Infierno, sería algo peor que
paradójico, equívoco y ambiguo, respondernos a nosotros mismos con
la realidad de verdad poética, artística, que posee indudablemente
para nosotros la figuración del Infierno, plasmada en lienzos o pala
bras, por los trágicos griegos o por Séneca o por Dante; como por el
Bosco o por Goya o por Picasso. Todo esto se cae de su propio peso
perogrullesco de verdad. Pero ya no es tan claro el afirmar que estos
testimonios artísticos, que nosotros, sus actuales contempladores, sepa
ramos tan fácilmente de esa otra especie de originalidad que tuvieron
en vida, y que, para el esteta o psicólogo, se parece mucho a una
sanguinolenta expresión de vida placentaria, que esa originaria origi
nalidad que nosotros separamos de tal manera para recreárnosla, divi
namente en cierto modo, a imagen y semejanza nuestra, tiene efectiva
mente, como propiedad suya, como realidad de verdad que la informa
y condiciona, esa última valoración estética o artística que nosotros
tan gratuitamente le otorgamos. A estos viajeros infernales que hemos
elegido para preguntarles por su experiencia viva del Infierno, o de
los Infiernos, a sabiendas de que su respuesta es poética, como la
experiencia misma de que nos responden (porque no hay humana
mente para nuestro lenguaje otra posibilidad de respuesta, como de
pregunta, que no lo sea) ; a estos mensajeros infernales, digo, no
podemos interrogarles como al amigo aquél del cuento: ¿es usted fu
lano de tal, por casualidad? A lo que contesta, lógicamente, el inter
pelado: no lo soy, pero, si lo fuera, no lo sería por casualidad. A estos
viajeros infernales, repito, no les preguntamos, ni tácita ni expresa
mente, si vuelven del Infierno o van a él, —quieren ir a él (al Infierno
no va más que el que quiere, decía Santa Catalina justamente) : si
van o vienen al Infierno por casualidad. No se va ni se vuelve del In
fierno por casualidad. Entonces, ¿será que una voluntad humana o di
vina, o diabólica, nos hace ir y nos hace volver, por lo menos, mientras
vivimos, por algo más que por el gusto artístico de paladear, a nuestro
paso, su dolor, su amargura, su atrocidad, trágicamente intolerable,
como un veneno delicioso?. . Será por algo más, y por muy otra cosa,
que preguntamos por la posibilidad de una experiencia, doblemente
trágica, del Infierno, para el hombre, como realidad de verdad y como
ilusión de mito. Las más terribles, misteriosas respuestas poéticas, que
nos llegan dolorosamente basta el corazón, como si quisieran desgarrár— 54 —

�— ss —
oajo asa b ísouBtunq [bui pp X uaiq pp tqp sbui une X 'ajaamu B[ ap X
oduiaij pp B[p sbui Bisa anb [B 4ouaaijuj oajo [B OAanu ap xaA[OA apid
ÍSOpp SO[ B ZBd 'S99UOJU9 43pid X :p B Opt9U9A Bl[ 3[ 'ajaantU B[ 9p B9B
SBUI '[3 U9 3JUBnj3B X [BnjOB OUX3IJUJ 3JS3 í OUIJSap ns B 9JUBS IlS UO9
bi[ anb 'zoxjb ouaaijuj oajo ajsa oaag 'ajaaniu B[ ap iqp sbui anbaod
tpaaai o 4oiaosn[i ajuauípaa 'souiBjaip 4oiaosn[i oujaijuj p opiauaA Bq o
íouaai^uj p opiauaA Bq ou BioqB b^sbjj -osiBJBd ns '^ouib ns 'ouisiui
p 'opinaisap Bq ÍBSodsa X sofiq sns b CBiaanb sbui anb (q b oubui
BidoJtd ns uoo ajaanuí opBp Bq 'opaqBS uis 4BJnao^ ns ua 4anb aaA p
'ouBiunq aoiaq pp oíai^dns zoíjb p souiBpjoaa^j *oaia soiq p
ns ua Ji;uas BJBd oSanj p ua oubiu b^ aajaiu anb X^q anb X í
oiuSisap oso^uBdsa a^sa ua oiusiiu is ap ofadsa puaajuí sa opp p anb
aqBS VD3M3S oaiojsa p anb.iod zaA pj^ 'saisa^aa sojafBsuaiu souiAip sns
B{p ap sappsuodsaa u^^sq as anb uis aojaq pp Bjnao^ b^ Baznpoad
as anb aaBq 'SBzmb o^n^sB sbiu 'v^aNag 'opoujjaap ap u^SaBaua as
sauainb 'souiAip soiafBsuaui 4Bssiq[ X sijj 'soiusiiu so^p uos 'saaidian^
ug #aApnA apuop ap pnbB anb ouaai^uj oj^o ua JBJ^ua a[jaaBq b
UBA *BduiBJ[j Bun uapuai] a^ 'souiAip ajuauíBjapBpaaA Xniu 4sa O^sa 4soj
-snfui a sosoqatadBa ajuaiuB[^puas o 'japod ns ap sosoipiAua 'sasotp soq
•BSBd ^\ anb o^ somaqBS bj^ 'sapBppiu X so^uBdsa ap jopsjauaá 4a^
^uijaqB^ opiaind ns ap aopaauaA a^uauíaiuaJBdB 'ouaaijuj pp
Bzjanj X aapod ns ap puij Bqanad omo^ 'BuiAipiuias X Baioaaq sa
B^anpuoa ng #scqp ap aBpdod aopB}jaqq oaijauaq 'sonjjsuoui ap aop
-bjbui o B^sia^oxa ojauBzsq sa 4o^im oatóiuj [ap sapajajj o sa[3Baajj [a
Bja anb uppaB ap aaqiuoq [g *oaod sa ou anb O[ :soaiiaBad sopBqnsaj
saaoCaui uoa 'saaaA b 4soai[9qBip sonaisuoui jBziaaoxa soiuapod Xoq anb X
'ouisiajoxa pp SBaiuaa^ sb[ opBiquiBa UBq anb soiuaqBg 'souBiunq saaop
-BJOAap sonaisuoiu sojsa ap soqanuí b ji^^quioa souiaqBg 'BJopBJOAap X
a[qisiAui Biauasajd a[qBpBjáBsap ns ap souaBaqi[ X aaaaaad uapand 4soai[
-pqsip sonajsuoiu sosoaqaua^ X sosanaso sojsa Bip pp zn[ B[ b 'souiioap
4opuB3BS anb ^—saxavDS3Q ajuauízBpnB ubj aauodns b ptAa^iB as anb
o[ ap sbiu oqantu aauodns sa anb o[ 4bjb[o ubj ^as uozb^ BJjsanu anb
opuaiuodns—) uoz^a Bajsanu ap ojb[o Bip [B jbobs anb souiaqBS— aoj
-uaAui [Biua ns aod ajuauíBidoaduii sisi[BuBooisd BpBiUB[[ 'ajuaanp
-oadBajuoa sbjjo oiuoa 'zsaija saaaA b 'BaijnadBjaj Baipaui eun Biuaip
O[ isb— souiaqBS soajoso^[ 'buisiui zn[ B[ aod 4opotu asa ap aaaaaad
a[opuataBi[ 'osoaqauaj 'oanaso onajsuoui 3[qiaaaj sbiu ns 4aB[os pBpiaB[D
B[ b 4Bip pp zn[ B[ b aBDBS opBaSo[ bjj 'souiBaafip is oiuoa 'Baanj aod
opiauaA Bq og 'BSBd a[ anb o[ somaqBs ^j^ 'opiauaA o^aaqBq opuaXaaa o
4p ap aopaauaA 3A[anA anb j^ 'onaaijuj [ap 3A[anA anb aoaaq [b 4so[[a
uoa ^ 'VDaMas ^ saawiang B Baoqy -buijb[ X BaiaS 'BnáijuB BipaBaj
B[ ap [Buaajuí Baijiiu uotaaij b[ b 4O[duiafa ouioa Biaap "OApn^y
•souisiiu soajosou ap
:aaquioq [ap X ísasoip so[ ap o soiq ap :aB[qBi[ aio uBjaoduii sou sbui
anb o[ ap (¡ojia^ anb uoa 4afBnSua[ anb uoa '¡ojuí soiq! 'SBaq^pd anb
uoa X!) opuB[qsq usjsa sou anb ap s^puaiqBs b 4sa[aaa[ b 'sand 'soiub^
"3XMVQ 'VD3M3S 'SO3ia SOaiBaj SO[ UBp B[ SOU 'SBUBajua SB[ ap O[SOU

�Infierno perdido, que su recuerdo, en el presente, le finge como casi
un Paraíso.
En Séneca, mejor que en el griego, se hace grito este puro deseo
de salvación, toma expresión trágica de grito: cuando Hércules dice,
al padre y al amigo que le suplican que no muera: devuélveme el
Infierno. ¿Qué nos dice este grito, este terrible grito del héroe ven
cido: devuélveme el Infierno? ¿Pues cabe algo peor para el hombre
que el Infierno mismo? Cabe algo peor: la esperanza en él. El grito
del héroe vencido es grito de esperanza. La única esperanza que le
queda entonces al hombre heroico es la esperanza del Infierno, que
con ese grito atroz, verdaderamente atroz, nos expresa: ¡Devuélveme
el Infierno! Pues, ¿qué Infierno es este? ¿El del recuerdo, que, por
serlo, se hace para el hombre esperanza? No hay esperanzas más que
de los recuerdos —nos dijo Unamuno. Como a Orfeo, que venció al
Infierno por la música, por el canto, a este otro héroe humano, que
creyó vencerlo por la fuerza, la esperanza se le queda atrás: es un
recuerdo que se desvanece, si se mira, volviendo la cabeza, como
se desvanece una sombra. Así para Orfeo. Pero este fuerte brazo que
no canta, esta mano, teñida de su propia sangre, como un mudo grito
de horror que paraliza la piedad misma, no encuentra otra voz en su
cuerpo, en su sangre homicida, que esta terrible voz que grita, como
expresión viva del deseo mortal de la sangre, de toda humana sangre:
¡devuélveme el Infierno!
La recuperación de ese Infierno perdido ¿nos la contará y can
tará, Dante?
¿Del Infierno más allá de la muerte, del Infierno como ilusión
de mito?
Al Infierno como realidad de verdad, más acá de la muerte, lo
vence el héroe trágico, únicamente como la heroína calderoniana
vence al Demonio, no dejándose vencer por él, no dándose por vencido.
Y este testimonio infernal nos lo dieron, con Séneca, aquellos otros
mártires estoicos, precursores de los cristianos. A éstos, a los cristianos,
se les hace pregunta infernal, trágicamente, el cielo mismo: con todos
sus diabólicos habitantes divinos, enemigos o amigos del hombre. En
la maravillosa Visión de Dante, al finalizar la Edad Media, la fabulación o figuración trágica del Infierno se supera o desvía, también, por
la memoria, musicalmente. Entre la esperanza y el recuerdo, la poesía,
frontera de la muerte, enmudece nuevamente sus gritos. La experiencia
viva del Infierno afirma su virtud purificadora trascendiendo su
heroico empeño. Ya aquí, para vencer al Infierno, no hasta solamente
el héroe, sino el santo. El hombre de acción trágica se hará hombre
de pasión divina. Y el Infierno se pierde, tal vez, a sí mismo, en la voz
dantesca, porque lo absorbe el abismo luminoso de Dios. El hombre,
para negarle a la muerte su morada, su guarida o manida, su cobijo,
tendrá que negarse a sí mismo, paradójicamente, afirmándose con el
signo trágico del hombre y el Dios, supliciado; afirmándose con aquello
mismo que le niega: con la cruz.
— 56 —

�— ¿s —
-sou HJed pnqioBxa uoa ^Bsiaajd ap sajiajjip sbui zaA epeo 'sBxopiuijap
sBjaiuojj s^Xna 'Baixojsiq saoda Bun ap ja :jbjoi ojuBdsa ap aiaadsa
bjjo sa '^Biparuo^ butaiq b[ ua ouioa,, 'B^uBdsa X apuadsns sou anb
oj 'oi^vq ubj ja unas 'BipasB X opd p Bztxa sou anb oj ^ "Bipap^
pBp^ bj :Bn^is as a^uatuBaiJojsiq anb bj ua Baoda bj ap pBpipioj bj b X
—mpaiuo^y nmaiQ vj— oasaju^p Buiaod pp p^pipioj bj b uoiobuijijb ns
uBi^duiB 'oihvq ap sosaaA sojsa o jad ¿oihvq Maaa^ apnp 'souiB^p anb
sosjaA sojio so{ ua anb p o^uBdsa p aa^u 'inbB ap jxj-ied y? 'osopuojjf
aÍBasoq un ap Bsopajsiui pBpijnaso b^ u^ -anbsoq un ua souiBsuaj
*44BAps Bjnaso Bun ua opipjad oajuoaua as 'BpiA B[
ap outuibo pp oipatu ua,, anb :apuodsaj sou B^aod \^ ¿sa anb? 'Baznp
-ojd as BpiA ua ajjanuí X aiaanuí ua BpiA ap Booadjaaj upisaaAuoa \e\
anb BJBd 'ouiuiBa ajsa ap pBiiui b^ b japaans b Bzaiduia anb oj 'BSBd
anb oj oja^ *ajjanui bj ap ouiuibo jap oipaui ua 'BpiA bj ap ouiuibo
jap oipaui ua :ojos oun ua uapiautoa 'uBjunf as anb 'souiaajxa souiuuaj
sop soj ap uoisjaAUoa Bjsa ap Bajjaod Biauataadxa bj '(^p bj as anb ja
oduiaij ja sa X soj^is jod B^uana as Bisaod Bun ap pnjuaAnf bj) sojáis
ajáis ap sbui ap uaAof bX 'Bisaod Bjsa uoa o^juanaua jauíiad jb 'bzub^jb
jojaaj jainbjBn^ 'upiaBaijiaaA Baijaod ap Basajjiu^ojad pBpijiaBj uoa
OJapBpjaA opuais anJfrs o^sa opoj^ 'BptA bj ap ouiui^a ja ua ajaaiAuoa as
BasajuBp uoisia bj ap soabji b anb ja ajjaniu bj ap ouuuea ja sa 'inbe ap
jpjBd b ^ 'aiaanuí bj ap ojaputj ja ua 'Bjaod ja Bjsd buiSijo as ajuam
-B^aBxa anb 'BAanu BpiA BjjanbB ap opuBauBJJB aanpoad as 'uoisia bsojj
-iabjbui 'ajqBJiuipB bj iduoista ajiqnuttu bj :Btuaod ns ap uoiaBiaiui bj
'asjBjqopsap ja 'uaXnjijsuoa souiuuai soquiy 'ouiiuaaojj ja pfap sou
buijb jap oija^siui ouioa anb jBn^jjjdsa oiaBaauíji ja aXnjpsuoa 'a^janm
bj X BpiA bj 'ojjo ua ouiuiaaj un ap Baojdiaaj uoisaaAuoa B-q
•oasajuBp
ouistui ojxai ja ua Bjiatjdxa ba anb 'pBpjaA BasajjnaSojad is 'p^pjaA
UBiá íajjanm bj ap ouiuibo ja sa BpiA bj ap ouiuiea ja anb 'Bjamiad bj
'Bun axNVQ b opuatpnjB —bububui ap X aaXB ap o— Xoq ap Bjaod ja
aasq sou souotobuijijb soq "o^iui ap uoisnji oiuoa ouxaijuj ns X axMVQ
axqos somajBq anb uoixajjax bj ap sajBiaiui SBjqsjsd souias uBiapod

í('tnp^j\I
vipasD A, o jad ja vzjua sou
mpawo^ vuiatQ oj ua ouioan
:uaaip sou anb sojio sojjanbB uoa 'oiavQ ubx jap sosxaA sojs^

'tíajuanui vj ap ouiiuvo jap oipaui ua
:ajuaiauoa as osiaa ns A ía%uv(j otip
vpia, vj ap omiuno jap oipaui u^r

axwva
ii

�otros, y cuyo contenido mismo, cada vez más complejo y difícil para
nosotros de aclarar de la misma manera, el poeta moderno califica de
espantoso, o de promover en nosotros semejante impresión. La conso
nancia inevitable y provocada, casi como un ripio (y nosotros creemos
en el poder mágico del ripio, de Divina Comedia con Edad Media,
resuelve de un trazo, en una idéntica afirmación comparativa, que
ambas cosas son espantables. Pues, ¿en qué consiste este espanto?
Apresurémonos a decir que lo que el poeta moderno manifiesta con
su ripiosa, poéticamente ripiosa, afirmación, es esto: que la Edad
Media "nos eriza el pelo y asedia" espantosamente, como si en la
Divina Comedia, el espanto de aquella edad, de aquel tiempo o aque
llos tiempos, que evocamos históricamente con esa denominación de
Edad Media, se reflejase como un poético testimonio de tal espanto,
de tan espantable impresión. Y esto es lo que habría que empezar a
poner en duda, preguntándonos: ¿de verdad "nos eriza el pelo y
asedia" en la lectura del poema dantesco "el espanto de la Edad
Media"? ¿Y qué espanto es ése?
La selva pavorosa, el camino perdido, las tres fieras amenazadoras
que le salen al paso, todo eso, más la viva inquietud del poeta conforme
la ficción, la maravillosa visión avanza, no nos trasmiten, sin embargo,
una impresión de real y verdadero espanto. Más bien al contrario,
tropiezan nuestros ojos con aquella montaña deleitosa a la que el
poeta se ve imposibilitado de llegar todavía hasta que la sombra de
Virgilio no venga a socorrerle. Esta sombra, amistosamente evocada,
nos es propicia. Nos parece que estamos pasando las luminosas páginas
de un texto miniado: la evocación de esa realidad de visión nos
comunica como una especie de fervoroso encanto. Es una encantadora
irrealidad la que nos envuelve como un sueño o ensueño misterioso.
Estamos realmente encantados, presos en la luz y en el sonido, como
por una maravillosa red de palabras luminosas y cadenciosas; la mú
sica de los sentidos nos encadena suavemente por la poesía, y para
decirlo con palabras del mismo Darío: melifican toda acritud con su
arte. Ningún libro se ha escrito en el mundo que contenga ese poder
mágico de ensoñación espiritual, tan intenso, tan vivo. . . Cuando
cerramos los ojos después de leerlo —nos dice un filósofo—(1) sentimos
en la mano el dulce peso de un montón de preciosa pedrería. Y no
es eso sólo. Porque nos pone sobre el corazón y en la mente una
acariciadora amabilidad de sosiego, de paz, de venturosa espera. ¿Qué
prodigio es éste? No sería el espanto, sino más bien el canto y el en
canto de la Edad Media, lo que nos trasmite esa voz viva. La gran
claridad de la Edad Media, que dijo el historiador medievalista
Cohén, en lugar de su oscura, pavorosa sombra. Pero no porque sea
luz solamente la que nos envuelve. "Tinieblas es la luz donde hay
luz sola" —nos dejó dicho, en estupendo verso casi dantesco, nuestro
Unamuno—. Luz y oscuridad tenebrosa, riman en este misterioso viaje

(1) José Ortega y Gasset.
— 58

�— 6S —
BIIUOUOSXJ 9jdl.ll BS9 BXlSantU SOU O189 XO^ 'OlStx^ 9p BDIJOIB^ BXS9j3j BJ
9p 'Btsaod bj xod 'X 'Bjsaod bj 9p soiubs boj 9p oiubs j^ 'soxuasaftp
ts oiuoa 'sg •oxustuBiisixg jap X pBpuBjisxxg bj ap :BUBjisxxa aj bj ap
oaxun X jEuoiadaaxa sbxu ja 'Biaod xoXbxu ja sa osa xog 'aiuaxuBpBXBdas
'soxiosou ap oun BpBa ap X sopoi ap jeuosaad aiuaiuBAjsnjaxa sa anb
ojjanb^ ap 'Bas o :buijb jap ouBtnnij oxxaisxtu jap BXadoda Bun opuaxa
-Bij 'oaixxj aiuaxuaiuButiuopaxd oiuaoB buioi BajiBiuBxp uoxaBxuxtjB ns
osa xoj 'osxaAxujq ja jBuosxad uojisana aaBij as anb 'sa oisg qBuosxad
upjisana 'soxuBxafxp is oiuoo 'opoi aaBij as sxmvq ug • • "ioxsiojl o
O^QH O S3XMVAH33 O 3HV3dS3:3VHg B JU ÍOMVDÍ1Q O OISIOHIA OH31MOU
b tu :opunui jap SBsojnqBj sauotaatj ap jop^aja ojio uníámu b BSBd aj
ou anb Bso^ -oasaiuBQ aaBtj as ^xmvq 'ouans ns uoo ojos oun aoBtj as
3XMVQ #Botiaod ucusnjt ns ap 'pBpijBajxt ns ap SBpuatqBS y -Bsot^tpojd
BxniuaAB ns uoa Baijxiuapt ^j as aiuatuxBjnoas anb ja xod ajqtaajsuBJi
-ut a jBuosxad xaiaBJBa asa uoa afBiA ns ua ouisiui ts b buijijb as anb
BquiniBJijn ap soxafBiA sosa sopoi ap oaxun ja ^xmvq sa 'oSjBqtua utg
'aiuaiuaiuanaaxj ajxdax as jBAaxpaxu-BDiJOisxq upiOBUiiuxaiaput bj ua anb
OAtiButíoBxut oatdoi un uos opunxusBJi jb safBiA sog 'oniOHi^V VD3M3
'ojdxuafa oxuoa 'ajBpjoaax 'osb^ oxisanu b BjoqB uaxaxjax as anb soj atxb
sbxu XBixa ou xo^ *SBiaod sojio ua auaxi sajBuxajux safBiA ap uoxaBxnSxj
bSojbub Bisa anb bj á 'oAtiBxn^ij aístA osotjaisxtu ns ap Bisxuo^Bioxd ja
sxmvq asxaoBtj ap BxauBxu Bisa axiua aisxxa anb jBDipBj Biauaiajxp bj
opBjBuas aq saaaA sbxiq 'aiaanxn bj ap bjjb sbxu á b^b sbxu 'xas oxdo.xd
ns ua 'BjopuBaxjxuosxad 'BjopuBzxjBuosxad 'opotu asa ap 'uaA bj anb
'ubxxxu bj anb sofo soj xod aisxxa anb ajqvjtiupn ucnsm sa Btuaod ng *bxs
-aod ns ua xu 'epxA ns ua xu íbaia Buosxad oxuoa 'oxusxxu ja b opxxajax
aiuaxuBiaaxxp bXba ou anb sxmvq ua Bp^u Xbxj o\^ 'oaxxp^ajB opxiuas
un :ajqBXBdasux opxiuas ajqop un auaxi uoxaBaijxugis ajqop Bisa 'bu
-Btnnq pBptjBuosxad baja ns b axaxjax as anb oj opoi oxuoa 'oxa^ *oaji
-BaxjxuSts aiuatuajqop aa^q sou as oxxajisap ns ap jBnijxxdsa opxiuas jgj
'BpiA Bisa ap :BpjA bj ap opBXxaisaQ 'Biauaxojg ap ojps ou ^C 'opunxu
jap opBxxaisap un otuoa Biuasáxd sou as Biaod ja 'aijxuxj asa ap xjix^d
y #aixanxu bj ap oxaputj ja ua Bzuaxxuoa 'ja BXBd 'BpiA Bxap^pxaA bj
'BAanu BpjA bj anbxo^ ¿p^patxas Bisa axib xo¿j? 'siXDMVg 3Q Bjqtxasa—
aiuaxuBixas ^pjA bj Bxaptsuoa anb axqtuoq un a}UB saiuaxs aj^^
•oxujijn oisa aiuaxuBAisaxdxa Á. Bsaxdxa Xnxu topsxxaisap
un 'xopBuos un 'oixbijjos uq ¿oaxa aiuaxuajq^xnpxad ubi 'soixanxu
soj axiua oaia ubi 'Biaod aisa 'axqxuoq aisa sa uainb san¿j? '(Bxnzjnp
ns uozBxoa ja ua Bjxisap BiABpoi Á aiuatujBioi xsBa upisiA bj bX op^saa
Bjj ) "t4 * *' Bssa Bp anb^u anb aajop jx axoa jau — Bjjjisxp axu xooub ap
auoxstA bxxu — Bsaa Buni xssnb,, :sofo soxisanu aiuB oxioBjixn aiuax^ds
un oxuoa Baxa bj anb Biaod ja íojos axqxuoq un sa anb :oaxa axqxuoq
ojos un xod '—aisajaa Á oausxxaiqns 'oAjiBxnáxj opuntusBxi o opunuí
ns ua Biuaisns aj anb zxbx bj— oiuaxuBpunj o as^q ns Bxanj xs jBna
'auajisos as 'bdjisbiubj 'BsojnqBj 'Bajiaod upxaaxj ap otaxjxpa osoi^ipoxd
'ooiSbxu aisa opoj^ ¿aiuatujBuxajux 'BpBiuaxuxxadxa pBpxaA ap 'p^pxjBax
Bun BaxBxi uptaaxj Bisa sa o^¿? "Biaod jap zoa bj ap ossd ja 'opxSuxj

�de su personalidad humana, inseparable de su personalidad poética,
que le señalamos: la de solitario, soñador y desterrado eterno. Toma
esa nueva tierra —y cielo— de eternidad, su viva palabra creadora,
sin perder, al fijarse a sí misma esa permanencia, el profundo y sutil
estremecimiento de lo pasajero y perecedero en que se engendra. No
conozco ningún otro poeta en lengua alguna que conserve para noso
tros, ese misterioso latido de la sangre, esa vivísima pulsación humana,
en su verso, en su imagen, en su concepto, a la par que la aparente
inmovilidad sideral que lo verifica. Su poesía: "tutta é dipinta nel
cospetto etterno". — "Como en el rostro en que se espeja la nave que
los ojos miran descender — río abajo — por la corriente: — "come
dal viso in che si specchia nave che per corrente giú discende". Poe
sía, poema, Comedia, verdaderamente divina, en realidad de verdad,
divina. La oposición triangular de sus términos, en el Poema Sacro
"il poema sacro — al quale ha posto mano e cielo e térra — stanco"
—nos dice Dante. La unidad Infierno, Purgatorio, Paraíso, es, efec
tivamente, una santísima trinidad misteriosa, que tiembla de serlo, y
por serlo, al contarnos, al cantarnos, de ese modo, que lo puede ser,
que lo es, por su mismo estremecimiento, vivo, pensado y soñado de
esa manera.
Pero no puede decirse que la raíz, el fundamento de la Visión
dantesca, sea naturalmente o sobrenaturalmente tan sólo infernal. Ni
más acá, ni más allá de la muerte, el poeta se afirma solamente, como
la leyenda, basada en una mayor popularidad de la parte infernal de
su poema le manifiesta, como el viajero del Infierno. Su mensaje, su
grito, no puede dividirse, aislarse, de aquella triple voz que junta,
inseparablemente unidas, las tres partes de su poema; este grito es
acaso el más hondo y puro mensaje de amor que ha pronunciado una
voz humana. Pero el Infierno no se apaga —no se apaga con esa voz—
en esa voz: al contrario, se enciende, se ilumina de nuevo fuego. La
raíz humana de ese puro grito de amor, de soledad y de destierro, se
nos ofrece aparejada en visión de sueño y realidad de canto. La fuerza
y el canto, que no pudieron vencer los infiernos fantasmales con sólo
su virtud heroica, diríamos, que, al santificarse por la fe cristiana, se
hace fuerza de canto que violenta los más altos cielos. El poeta no
tiene empacho alguno para llamarla con su nombre: "ebbrezza", em
briaguez. El canto, para embriagarle de ese modo, se hace música de
los sentidos: su visión, por el sueño, ilusión de mito. La alegría del
Universo, su entusiasmo o deificación, divinización jubilosa, se le mete
por los ojos y los oídos, le embriaga con su dulce canto infernal y
celeste:
"sí che m'inebriava il dolce canto.
Ció ch'io vedeva me sembiava un riso
dell'universo: per che mia ebbrezza
intrava per l'udire e per lo viso.
Oh, gioia! Oh ineffabile allegreza!"...
— 60 —

�— 19 —
oubiu uoa ep sou as anb u^d jap o^aBuiB o^sn^ ^a buioj y 'BpBSajj ns
b oqaad ja ojaaiqB bij aj 'aopBuos ja 'oijbjtjos jg "oaaaijsap jap oojb
jap aiasd anb bj sa jE^aoui b^bs Baaiuiad Bg • (44B}uaj md uaiA bsta
-aad BjjaBS aqa,,) 'aajp sou '44oiaBdsap sbiu auaiA BpiuaAaad B^aBg,, *bu
-Buimj uoisiAaad :Biaajoad A Bjsaod ap Bsoaapod ucusia 'opora asa ap
'aoBij aj as ouans jg -oiuaiuiBsuad A pBjunjoA ns 'oasap ns ouans ja ua
ojsand Bq anbaog "ouans ja uoa a^janiu bj BSBdsBa^ • (apBa oiaom odaoa
aiuoa ippea g^^ — 44BijStd ouuos j4aqa uion4j auioo ippea g??) 'a^anuí bj
ua ouioa ouans ja ua a^a Bjaod ja 'ojos saaaA sop 'opBjjaisap Á ojog
•ouansua ja o 'ouans ja ua BjsBq rojJB^iAa BJBd BiauBji^tA BJ^sanu ap
p^pisaaau bj á oásaia ns ap Biauasaad ajuBjsuoa bj BjBuas sou 'oijbjj
-uoo ja aod CBjinbiuB o aÁiuisap oj ou 'oujaijuj jb aauaA is 'Bjaod jg
•BpBjmbiuB 'une souaui 'iu íBpinjaxa ou oaad 'BpB^ipadng 'Buaa^a bzub^
-njuaABuaiq o Bja^ajB ap oiuaj^xa oajo ns b BpB^ipadns aaajBdB sou
'ouaatjuj ns uoa 'aiMVQ BatjiaaA anb Baiiaod Biauaijadxa bj anb JBa
-ipui a^sBg 'ojxBpaoaaj ajs^g 'oasajuBp oi-iejaupr ja opoj BjoqB jin^as
b souiba o^¿ -BzuBjadsa ap 'jouib ap 'aj ap 'sBSOuiumj 'sbjio SBjjanbB
opi)uas uBupuai ou zaA jb^ 'sBjja uts 'oaag 'uoxaBjadsasap ap SBjqsjBd
:ounjso jojo^ ap SBjqBjBg "Buaaja uoiasuapuoa Bun íou^a^a aojop un
íp^paid uis o^uBdsa oaapBp^aA un a^quioq ja axqos uapuadsns 44oanaso
jojoa ap,, SBaqBjBd SB^sa ]^ 'BzuBaadsa Bpoj souiauopuBqs anb souop
-uaipsuB 'ouaaijuj jap SBiaaiqB aaduiais SB)Jtand sbj uaaip sou ojsg
tiOÁnp Duuana oí a 'aujaa uou as
asoa uonf uou aui o izuvuiq^)
•BUJa^a ajuauíBATA 'pBpaaA ap Buaaia aaBq bj anb^od 'botS
-bjj BZBuauíB ns ajqBjuBdsa Á ajqijjoq sbui oqanm aaBq ouaaijuj jap
Baxjaod Biauaiaadxa bj 'opoui jbj ap asjBZBjdsap jy *jbjjouiui 'a^uaiuBaif
-opBJBd 'o 'Buaa^a ajaanuí ap sa oj uaiqiuBj anbaod 'Buaa^a ^ptA ap aj
BAanu bj ua ajuaÁaaa ja bjb¿ oaapBpxaA A j^a^ sbui oqanuí sa anb Bjaip
as :ojjaauaA ap pBpxjiqjsod bj aod opjnuiiusip Bq ou jBuaajur aoaaoq
13 ^JtJJ1113^ -^ ^jqiaaaj A zo^jb sbui BiABpoi 'ouaaijuj ojjo ua
jb asopuBnjuaaB 'isb Baadns as 'souaaijuj soj ap boiSbji
bj ap pBpiaoajB bj :Bpuoq sbiu uoiobuijijb ns ouxs 'BpiA bj ap oatoBjj
opjiuas A ojuaiuiiiuas jap uoiaBiAsap bj ou 'osbo a^sa ua 'oSisuoa BAajj
'ouaaijuj jap BaopaauaA 'ojubo jap Bzaanj Bg "znaa bj ap ajqBJBdasui
sa baia aj B^sa oaag 'o^siag ja ua aj bj aod 'BiABpoj a^uauíBaapBpaaA
sbui BziuBuinq as 'oiaBa^uoa jb íodijtiu aoaaq ja ouioa 'BziuBUinqsap as
ou '—asaBSojpua— asaBziuiAip o asaBuisBisnjua aod 'B^aod jg -buisiiu
BjaáajB Bsa 'Band sbiu 'Bsua^uí sbui BjopuapBq 'ajuauíssoaojop ^X^aqns
'oaa osoaqauaj 'oanoso 'siausuosaa Bjaquios Ba^o anb 'uaiquiB^ 'aaip sou
'Bidoad BpiA ns ua ouioa 'a^aanuí bj ap ouiuibo 'Biuaod ja ua Bn^adaad
as anb A 'uajaaiApB aj Buoaa^ ap sajua^ sbj anb 'BOijoauBjaui 'Bpss
-ubo Bjanjis Bsa '—oinsiui js b 'ja uoa aiuauíBApaaja 'auiiadxa as anb
-aod— ojaiuiiadxa o 'oja^saadxa jb baja uoisaadxa ns b A (a^sad sa aBS
-uad) oiuaxuiBSuad oidoad ns ap a^sad jb íBisaod ns 'Biuaod ns B^sana
aj anb aBsad jb aqap as 'sjanjis Bsoaojop ns 'uptaBnuaixa ns 'BanJoij
BpBaaBuiap ns anb saaaA SBqanm oqaip Bq sou Bjaod ja anbuny

�ajena; y siente el desvelo por la dureza del lecho prestado, que sintió
como SÉNECA; y del tener que subir y bajar por las escaleras de los
otros: "Tu lascerai ogni cosa diletta — piú caramente — e questo é
quello strale — che l'arco dello esilio pria saetta. — Tu proverai si
come sá de sale — lo pane altrui. e comme é duro calle — lo scendere
eT salir per Taltri scale." — Y éste es el destierro espiritual, de que
nos hablaba Unamuno; el destierro espiritual que sirve a Dante de
asidero doloroso —como un clavo ardiendo— para no perderse a sí
mismo en los laberintos infernales; para encontrarse vivo, más allá
de la muerte; para poder decírnoslo más acá, con veracidad de cora
zón y pensamiento: con grito de poesía y de verdad. De ese modo,
ese grito suyo, infernal y celeste, hará como el viento, que azota las
más altas cimas: "questo tuo grido fará come vento — che le piú
alte cime piú percuote; — e ció non fa d'onor poco argomento". — Y
honrará al poeta eternamente no haber sido tímido amigo de la ver
dad, sino valeroso en decirla. "Ho io appreso quel che s'io ridico —
a molte fía sapor de forte agrume". — Así le dice el poeta al tatara
buelo insigne, que le contesta, luminosamente, encendiéndose más aún
en la luminosidad de sí mismo, "como el rayo de sol, espejo de oro";
las malas conciencias, o la propia o las de otros que tengan de qué
avergonzarse, sentirán amargas y duras tus palabras verdaderas; pero
debes decirlas de todos modos; y el que tenga roña que se la rasque:
"e lascia pur gratar dov'é la rogna".
¿Cómo se nos manifiesta, se nos pone de manifiesto, la visión
dantesca? Desde luego por la poesía, por su propia poesía. Y esta
poesía verifica la Comedia divinamente —misterio del alma— ponién
donos al poeta en evidencia poética de verdad: por serlo. De aquí su
identificación total con la ilusión que crea, y su consiguiente defini
ción de mito. Mirando a su Infierno, entrándonos por él, adentrándo
nos en su fantasmal y sombrío laberinto entrañable, poblado de mons
truos y quimeras, siempre hacemos pie en algún episodio o anécdota
de sentido y sentimiento trágico, que nos sitúa, en ese sentido, y con
ese sentir, para su mejor entendimiento. En el Infierno están, gené
ricamente, y por definición, los que han perdido el bien del enten
dimiento, nos dice el poeta (il ben dell'inteletto). Y singularmente,
del entendimiento del amor; para Dante no hay otro (inteletto d'amore I. Este amor, este entendimiento, es divino. Todo en el Infierno de
Dante, tan poblado de numerosísimos habitantes, se nos manifiesta
con plenitud de mal o de males, pero no vacío. Ateniéndonos a su
interpretación más superficial, diríamos que con su riqueza de po
blación penal, su inacabable y tan poblada inmensidad de espantos y
dolores, de angustiosas desesperaciones y daños, es todo lo contrario
de un Infierno vacío; y que el minucioso pincel de un primitivo nos
desentraña sus figuras, proyectadas sobre paisajes miniados minucio
samente, con precisión de trazo y expresión tan viva, que, no ya a un
poema en cada verso puede dar cabida en su horizonte, como pensó
BÉcquer, sino que hasta por sus mismas perspectivas de figuración
imaginativa se proyecta, en sus espacios imaginarios, todo un mundo
— 62 —

�— S9 —
ap is 'souisiin sojjosou ap sopBsaaa^uisap soaafeíA ap 'soasniu ap
-isla ap Bai^STjn^ p^pisoiana jiaand Esa ap soujefodsap souiaqaQ
•44BssBd a epjen biu 'joj ip uibuoiS
-bj uou — BuSaps ij Bizijsmá Bipaoaiaasiui?? :xBSBd jb oíaaadsap asa
uoa Buirujnj sa[ Bjaod ja íoiaaadsap ojnyosqB sbui ja sa upiaBuapuoa
ng 'ajuaiujEnái uBuapsap soj Biapsnf bj X Bipaoaiaasiui B-q 'oSiisbo tu
oiuiaad uaaaaaiu o^j • (44ajaos bjjjb iuo4p uos isoipiAui aqa — 'BSSBq
ojubi a bjia Baaia joj b^ a^) bjjo aamb[Bna uBipiAua anb 'BzafBq pj
ap 'Bap ub^ sa ^piA ns Á i (443}joui ip BzuBjads ouub uou iisanb9,)
a^januí ap BzuBjadsa tu '(¡uapsap opuadn^sa anb uoa X!) B^aod p saip
sou 'jauaj uBzuBap BJainbis tu anb so^ "BapuainB pBpptu o p^puoq
ap 'OTpo ap X jouib ap 'Baap^pjaA uozbj X uoiSBd ap saaBdBauT aod
uBqBTaajdsap BjnS ns X axMVQ anb 'sotc[tj so^anbB anb unB sajoa^ qa
ua uBjsa anb ap asjBaa^ua uts ouj^tjuj p ua opuaTATA uBjsa '^dpa ns
ap saiuaaouT bX ou anb 'sajuBJouáT scq "opoj ap puiajm ajuauíBasa^
-uBp sbui o^ 'ojuaiuiipuajua pp uaiq p opipaad jaq^q ap b^ :Bjja^uo;
ns aod sosoaáipd ^oazouoo anb souBiunq saaas so^ sopo^ ap sosoaáipd
sbui so[ uaaaaEd aiu anb —oduiaij p ua sapmiaídsa sBjsiam— SBjsp
-^aisa o sapan^pa SBisian^ Xbjj -ajoíin^ pp aja^d Baatuiad B[ ap Ban^
-oa^ b^ aaaipad anb jap otuo^) qa ua aiuauíBsaadxa asopuBpanb 'ja ap
opuBsed ou saaaA b íouaaijuj jap Banjaaj bj 'aaaijaad X 'Bjsn^ aj anb
'oaaBg Biiiao^ jap jBnjiqBq aoiaaj jap oijuoasaQ 'BpiA Bidoad Bajsanu
ap jBnqaídsa uoiaBaijiaaA oiuoa BisaijiuBiu sou Bjaod ja anb jBuaajuí
uotsta BsojjiABJBUi bj ua '—oasa^uBp B}janA X Bpi ap a^ajjiq uoa Bas anb
•une— SBjaA ap asaeaajua BJBd 'Bas o 's^aaA ap j^ajua sa^d oiuiub ap
upiaisodsip aoad bj aaaaBd aiu 'sa^uBaadoui a^uauíBaisij 'soatjbut^buii
'aiuauíjBanjBU 'sojoj^uaXaaa 'sajBuaajuí safBjBd soisa aod jiaand p^pis
-oíana buit j^ 'pEpijiaand —Biaaiaui o— B^aaia Bun bjjbj aa^q souaaijuj
soj ap ja ua jBj^ua BJBd uaiquiBj 'oija^uBAg ja aqiaasaad unSas 'souiu
soj ouioa asaaaBij bjjbj aaBq sojai^ soj ap oupjj ja ua aBjjua Ba^d
ouioa tsb anb 'opnadaa aq sbiu saaaA SBqanuí X 'zaA Bun iqiaas^
•osiBaB^ ja X oíaoiBííjn^ ja :Buiaod jap sajBnj soa^o soj opotu
ouistui jap asjBjisiA uasaipnd is anb ja ua joXbtu ouiisjqanuí Biaas sos
-oíana SB^sian^ ap oaauínu ja j^ 'ojaEjisiA BJBd sajBnqqBq sapEpijiaBj sbj
SBpo^ ap souiBTJBzoá a^uauíBanáas 'btjbjj ua oaiisijaB ouisiani ap sax
-b^itj soiuisi^uBj soj ap ojio aainbjBna ouioa o 'ubjij^ ap ouion^q ja o
Burpug BjjidB^) bj oiuoa asjBjisiA Baaipnd aiMVQ ^p ouaaijuj ja jBiaa^
-btu BJauBiu Bun ap ig •o^uauuiaapBd ns uaaip sou anb 'sbubtuiiij saaoA
X 'souBiunq soj^soj —sbtu ajuaiuB^iuijuí sotuijuasaad—- sounSjB souip
-uas 'biuiouosij Baanq ns sbji 'anb bX íbjbdsbui ns uoa Bi^sn^uB sou ou
sand :Biauasaad ns uoa 'oAi^aaja 'jboj ouBp un aa^q sou ou zaA jbj osa
iod I9n3"íl\[ UOQ oajsanu Bjjip oiuoa 'otoba ns ap souopuBuajj 'Bp^u ap
aiuauíBSoijsnSuB Buajj sou o 'BpBu ap btoba sou anb oaad ísaaojaoq
X so^uBdsa ap o 'aoaaoq ap X ojuBdsa ap 'ajuauíBAiiaaja 'Buajj sou anb
aiaap soiuapod sauoiaBanáij sajqísiAui o sajqísiA ap o^unfuoa osuaiuui
a^sa j^ 'aja 'ojob^ 'BjBuiaBq 'ouijoájq :B^aod ja sopBjsiB opBfap Bq sou
'oAijiuijap oaijBiuBjp oixaiaB uoa 'bjjb X inbB 'anb sojjanbB oiuoa 'soai^
-BJ^ soiposida sajqBjuoaui ap ajqBqBaBui uoiaBxaua^ o uoiaBiuauuaj ua

�veras queremos entender la lección infernal dantesca. Sentir y pensar
con el poeta, personalmente, el misterio del alma que en nosotros
tiembla, temerosa ante la vida como ante la muerte. Comprender de
este modo por qué la más leve referencia humana a un hecho vivo
adquiere en esta misteriosa, mística experiencia poética del mundo y
trasmundo del hombre, esa "agonsciosa carizia" que nos dice Dante:
angustiosa carencia espiritual de todo —de todo saber— y entender.
(Este vocablo carizia que es carencia, nos da, en nuestro español cari
cia otro sentido, paradójicamente exacto, aplicado a la Divina Come
dia: angustiosa caricia). Pensemos en aquellas tres fieras que le salen
al paso al poeta; pensemos ante su bellísima, si temible presencia
natural y sobrenatural, y por referencia alegórica, si no es, en efecto,
posible, la paradoja de estos dos términos juntos, caricia y angustia,
para el lujurioso poeta que sabe, y nos dice en su Poema Sacro, cómo
el amor, "que a ningún amado amar perdona", puede por sí mismo
sernos salvación o condenación eterna; pensemos, recordemos, la an
gustiosa caricia de la llama viva, en la que perpetúan, eternizan su
amor, infernalmente, Francesca y Paolo. Todo el poema dantesco que
nos acaricia con su canto y su encanto, vivo, musical, poético, inefa
ble: ¿no nos angustiará también por la plenitud de su sentido, infer
nal y celeste, que exige de nosotros un esfuerzo capaz de remontarnos
basta ese pensamiento, basta ese sueño?
Al salir del cuarto girón del Purgatorio, cansado del vagar de sus
más diversos pensamientos, al poeta se le cierran los ojos, y convierte,
trasmuta, su pensamiento en sueño:
^Novo pensiero dentro a me si mise,
del qual piú altri nacquero e diversi;
e tanto d'uno in altro vaneggiai,
che li occhi per vaghezza ricopersi
e'l pensamento in sogno trasmutai!"
Otras veces he subrayado esta definición poética que me parece
la más justa y exacta para la Visión admirable: trasmutación del pen
samiento en sueño.
Sueño y ensueño que tomará cuerpo, figuración mítica ilusoria,
gracias a la expresión y forma simbólica, alegórica del Poema Sacro.
Con razón Dante se sentía enflaquecido, extenuado por su viaje ma
ravilloso; porque la alquimia imaginativa que nos ofrece la sustenta
de su propia sangre: "non vi si pensa quanto sangue costa". Pues
"sólo la sangre es espíritu", nos dice la Escritura. Y esa sangre espi
ritual del hombre, es la de su fe: la del hombre cristiano. Y la fe
tiene que hacerse nuestra sangre, nos dice San Pablo. La superación
de la tragedia no se pudo hacer sin sangre humana al mismo tiempo
que divina; y es verdad que ese sublime sacrificio levanta en nuestro
corazón la más extraordinaria esperanza, por el más inconcebible y
supremo amor; pero también ese mismo amor ahonda, con la misma
medida de angustioso sufrimiento y pesadumbre, la responsabilidad
de la culpa, la desesperación de la condena. El Infierno, o experiencia
— 64 —

�— S9 —
sbui u^inb 'opBiusiuiisua ajuaiuBsoixnj sbiu Bjaod ja 'saxNVAHa3 "bis
-aod bj opBuisiinisua Bq 'ajuauíEUBumq 'ajuacuBaiBxj sbui anb Bjaod ja
aaajBd sou 'oidoxd is ap Bjs^q opBxxajsap 'ouisitu is ap opiaaxnjua sbiu
Bjaod ja 'axMVQ 'opunra ja ua BUBijsixa aj bj xod opsuiuijajap oaixojsiq
jBnjixidsa ojiquiB jb oxaijax ara i otusiuBijsix;^ jap A pBpuBijsix;^ bj ap
'oíainf ira b 'sBjaod soaijeoijiu^is sbui á saxoXBtu sop soj 'saxMVAaa^) A
aXMVQ ap ja 'soaixpjsiq souijsap sop sojsa ap uojaisodo bj ojBuag
#a\ioivxMOj\[ b A oiaAvmóvj^ b xBpiAjo uis :saxMVAaa3 xod A aavaasa^
-VHg xod 'pEptuBuinq ap orasiuBumq opuBJBdas 'BjopBJJBsap uaiquiBi
sisixa ouioa 'BpiSooax Bxas 'Bjauíixjsod Bqoasoa ns opuBna íuBxquiais
anb ouisiuBinnq ouisiiu jap stsiaa bj 'ojja uoa 'zaA ns b 'opuBziiajojd
^ajuauíBiaijaij ojopuBziuBBd 'isb ojaiaap xod 'uBJBziJBjnaas '44OAanu
ojijsa aajnp?, ns 'ajirasBaj saj axMVQ anb oaijaod afBn^uaj ja opuainS
-is 'vDavaxa^ A oíaavaog anb 'BjsiiuaaBuaj ouisiuBiunq jap jBa^oqjB
ooiup^B ja ua :baia sbiu xBjndod pBpixBptjos ns xadiuoi b ba oubijsijd
ajquioq ja anb ua oiuauíoui ja íouisiubijsix^ ja A pBpuBijsxj^ bj ajjua
sisixa ap oaixpisiq ojuauíoui ja opuBuxuqna '^JX l^íS I9P IBPTuí IÍJ
jb 'Bn^is oj sou 'xnvaivj\[ ^jxjp oiuoa 'odtuaij ns ap ooi^bjj oui^sap
ja jBjqBq oziq aj anb afBnSuaj ja ^ "p^pjaA ap oiijS un sa anbxod
'oaia ojixá un sa 'ouBuinq ubj 'ouBuinq ojix^ asa 'BiuBg bubjuo^\[ bj ua
aiuaiUBSoxojop ojopuBxnd 'ouaaijuj ns ap SBpB^uaj^uBSua A SBpiJjnd
sbj ap opBauBXJB ojopuaiqBq 'ojata ja ua o^sand 'axMVQ ap
ja 'SBiSojoapi ap ou A SBiauaaxa ap souiiaia sauainb bjb^ 'oubij
-sixa BjqBjBd bj ap axqinoq BjqsjBd bj 'oMíii^VMfj ojjsanu Biaap ouioo
'XBJBdas Baunu opipod soiuaq ou anb soj bxbj 'oisij^ ja ua
sa^uaXaxa 'ja ouioa A ja uoa 'somos anb soj Bx^d ro^six^ ja ua
sa^uaXaxa soj BJBd 'souaur jb 'Bjsa o-q 'biobjui Bjsa anb oSip —ojuá ns
ap afBsuaui ja 'sa ojsa— jBuxajuí Biaajoxd 'axwvQ 9p Biaajoad B'j
•BiaBjuí soxjosou BjsBq opusSajj Baixojsiq uoiaBaxjtjaA ap sojSis ua ajd
-tuna as axxiVQ ap Ba^aod Btaajoxd B"q "Bxajua Bj^aij bj opuBpunuí 'sbjj
-Bjnuí sns opuaidiuoj '^pxoqsap as anb Bjxaaaj^d 'axMVQ ap sandsap
'anb 'oiu^a ap A BiauajoiA ap 'zoa ap A oiauajis ap Bidoxd Bzxanj bjubj
uoa 'Bixosnji ajuauízojjB 'Baijiui pBpiuiJoua Bsonxjsuotu ns 's^ubjb
A SBxnjxoj sns opBáuojoad Bq 'oiuBjqanb ns opiaanbixua Bq oujaxjuj
jap uotaBziuBuinq wj 'oiuaiuiBsuad ja ax^uBS ap ouans na BjntusBjj anb
bj '4tajáuBS bj ap Baisnuí,, 'Baisniu Bjsa opuats an^ig 'sojubjj A sopitua^
sajqijxoq ap 'sajBiu ap a^uaxuBSofoSuoa 'Bjqand as 'oaiojsa o^uaiuiBsuad
jap oiaBA ajuauíBsoiisnSuB 'oxaBA oujaxjuj j^ 'p^paiduit bjiuijui ap
'ojuBdsa ap uoiaBUiJijB ajqBxnpxad ap 'ouBp ajqBqBaBui ap '—Buaaja
A bata— uoiaxpxad ap ubjb a^uBjadsasap A opBxadsasap sbui jb 'sojaia
soj ap oaa ouioa 'pBpajos ns A oiauajis ns aiuauíBJouos a^qB anb boii
-aod uoisnji ap bjbosbui Bun uoa 'opunuí ja ua BUBijsixa Biauaixadxa ap
sojSis aaajj ap sandsap 'axMVQ B^sajuoa '(a^xanuí bj ap BpBxoui baja
bj :bs3 anb Bsoa bxio sa ou ouxaijuj ja A) ajaanuí bj ap BpBJoui bj sa
anb 'axquioq jap oajuap 'ouisiui ajquioq ja ua :vD3K[ag BqBjsajuoa anb
¿ouxaijuj ja Bjsa apuop? ap Bjun^^aad bj y qBuosxad pBpijtqBSuodsaa
A uoxaBaxa Bidoxd ns ouioa ojxBjdaaB b opB^ijqo 3A as anb axqiuoq
ja ua zoxjb ajuauíBsoxojop sbui oqaniu aa^q as 'ouxaijuj jap Baijaod

�trágica y divinamente la ha enfurecido; y los dos, decía, al filo de dos
siglos, cuando el cristianismo hace crisis trágica de cristiandad, y el
humanismo renacentista, crisis cómica o tragicómica, de humanidad.
La Divina Comedia, nos parece, por eso, algo así como la epopeya del
hombre ensimismado: el Quijote, la epopeya del hombre enfurecido.
Y entre ambos, esos otros dos, enormes poetas tragicómicos, en quie
nes la espiritualidad cristiana se bifurca, como en Miguel Ángel, con
ansiedad de desesperación interrogante, el joven judío español, el
endiablado poeta semianónimo de nuestra Celestina, y el no menos
endemoniado y seudoanónimo Shakespeare. "También los demonios
creen y tiemblan", escribió el apóstol de la esperanza.
Este ensimismamiento, que decimos, de la poesía de Dante, nos
descubre, en cada una de sus propias fronteras interiores idéntica pu
reza de poesía; de poesía cuya naturaleza y figuración tan viva con
siste en hacerse de ese modo, en todo momento, fronteriza; siempre
es una motivación expresiva, ajena al fenómeno poético mismo (a esa
especie de absoluto poético sustantivizado, "ídolo bello" de los esteticistas) lo que determina esas fronteras; una especie de contrabando
espiritual por el que únicamente se verifica la poesía.
Una magia verbal que se hace música al adentrarse metafísicamente en el tiempo, en su tiempo, afirmándose, creándose su moral,
místicamente, por el sueño —misteriosamente pensado y sentido— y
aún sensado de tal manera — de esta poesía puede decirse, como
dijo el griego del mar, que es lo más puro y lo más impuro. Es la
poesía más pura y más impura que se ha escrito, tal vez por la com
plejidad, diríamos integral, o integrante, de su verificación o realiza
ción aparente. Una poesía en la que, como decíamos antes, el poeta
se hace cuestión personal de todo, como de sí mismo. Notad de qué
modo —y es sólo un ejemplo entre cien— Dante espera a encontrarse
en la cúspide de los cielos, para justificarse desde allí, más humana
mente que nunca; y no ya de su conducta viva de pecador, tan copio
samente sensibilizado por toda suerte de lujurias, o de su pasión polí
tica, sino para verter, desde tan alto, su cuestión personal —su cues
tión política personal— con el Papa Bonifacio VIII; para que la
fuerza de su acusación, tan personal y humana y pecadora, haga tem
blar hasta los más altísimos cielos, que, efectivamente, se oscurecen
y tiemblan, ni más ni menos, nos dice humildemente el poeta, que la
noche trágica en que agonizó y murió en la cruz el Cristo. En esta
sublime exageración aparente encontramos la viva imagen iracunda
del poeta, dominada con expresión serena de justicia; como la que
debió tener el rostro airado del Cristo juzgador que pintó Miguel
Ángel, y hoy enturbia su limpia faz, macerada por tantos humos,
casi se diría que simbólicamente, en la famosa capilla de San Pedro,
que sigue dándonos testimonio, por la piedra viva, del imperecedero
escándalo de la sangre; para seguir siéndonos, justamente, a los cre
yentes cristianos y católicos, la piedra de escándalo que hizo rodar
el Dante, con tan estrepitosa delación y acusación mortal, desde la
cúspide divina de los cielos. La pasión dantesca nos parece, embria— 66 —

�— ¿9 —
jsb j^ -pepiuiAip bj ap oaia opijBj ja sopap soj uoa opuBsjnd 'opuBaoj
'ojJBsjnd 'ojjbooj 'asiBtuanb uis 'opoui asa ap 'usipod 'pBpaaA bj jod
[a ua oueta bj opuatjaui íbuibjj bj ap ojnaso uoz^joa ja aa osajd
anb —vaaxias uajquiBj— soaiojsa soj usiaja 'ojuaiA asa 'nju
-idsa asa oja^ "44ojjb oj ap jaasu ouBsaaau sa osa ^od^ qojsodB ja aaip
'44njjjjdsa sa 'njuídsa jap opiaBU oj X aujBa sa 'atusa bj ap opta^u oq,^
'(8 'III 'Mvnf *s) 4tniujdsa jap optasu Bq anb janbB opoj noa aaa^uoaB
tsy -ba apuop b ra auaiA apuop ap saqss on oaad 'opiuos ns saXo nj
rajatnb apuop Bjdos (niutdsa o ^uinaud) o^uatA j^^^ raaatnb apuop
Bjdos anb 'n^utdsa ouisiui ja 'o^uatA oinstm ja aaduiats sa 'b^bui bj
0baiab bj anb ojuatA ja j^ 'anSutjxa as ou ts 'oAanu ap BJBjuBAaj as
aadiuats 'BjopuBjjitnnq 'ajBqaaaB bj anb bj Bas ojuatA jap BtauajoiA bj
anbuny *oasap ns ojjb oj b aaduiats aAjanA 'BtauajotA bj aod 'Bpta
-joja^ o 'Bpiaaoj BuiBjq • (4toaoj ni aaBj bj^ibu atuoa bj bcu^) ttoSanj
ja ua aasq BzajBjn^Bu bj otuoa zBq^^ :ax\[VQ j^ #ajuBS bj ap satS
-BJJ BianpiqBS BnStiuB Bsa opuBz^ajuts 'oatojsa ja voaMas ojuasa ejqeq
'woqaaaap ojata jb ba as 'aaatnb anb oj jaasq ^fap aj as o^anj jb tg^
•ojat^ jap BaijBtusiqB p^ptp
-unjoad bjjb sbui bj BjsBq oijbuiSijo ouaaijuj otdoad ns ap
pBptpunjOJd bj apsap ojjB^uBAaj BJBd 'BjqBjBd ns b njadtuí ja '
bj 'ajuBauíBjj —Bjaod ja eutp anb— ojuS b ojuS BJBp — (44¡baia jouib
ap buibjj qo!^ — bata jouib ap btubjj o) 'jouib ap baia buibjj—
oSanj jap buibjj Bn8i^uB bj ua asjBuiSiJO jb 'bsojoiub Baijaod
-uo Bsa ojaj -oasajuBp afBii^uaj jap 'jsujajui ajuatujBuiSiJO Biauauad
-xa 'Baijaod upiaBaijiuáis bj spo^ 'usipuaaui 'uapuaiaua 'oaiBjj oáanj
jap 'joiub ap buibjj BnSi^uB bj ap soiSiisaA soj 'sajBuas sbj 'souSis soq
• (44aBiuuiBjj BiSpsaA suajaA oasou^py,, — 44buuubij BaijuBjjap
oasouoa :tiuajj uou aqa osbuiij a4iu anSuBS ip — BiuuiBjp aqa
•ajquiaij ou anb aj^uBs ap bjo oiusim js ua ajuais ou opuBna 'oisa Á
1buibjj BnS^uB bj ap —sajBuas o jBuas bj 'souSis soj— ou^is ja oazouoa
:osjaA oidojd ns uoa 'omoaiA B 90ÍP aI 'ouojB^jn^ jap uij jb 'aj^
-sajja) osibjb,j ja ua aaijjsag ns ap BuiAip upiaiJBdB BjjanbB ua '
ns ap aísn^uaj ajsa Jod j^ #Xoq ap 44SBjsijijsa?9 soj uaaip otuoa
-iuSis ajdtuais jas ap sbiu b 'oaije^ijiuSis aiuauíBAisajdxa '
aiuauíBsajdxa afBn^uaj un ouioo 'jofaui ajip 'Bsaijuoa bj 'Bjnuuoj bj
íBaijjjod X Bsoi^ijaj 'jBuoisBd Buip as anb 'Bajía Bun jod Bp^pjBdsaj
ajduiais 'Bai^aod uoiaBJidsui ns sosjaA sosoiubj sojsa ua Boijdxa '44oaou
jijs aajop^, jap Bjaod jq 'Bisaod bj b biusiui js b Buap^aua X 'otusitu is
ap Bjaod jb Bjqij 'jouib ap BjnpBjaip 'bsojoiub biubjij aajnp Bjsq
oa 'ouiuap ojjap ayo
opoiu janb v a ío%ou 'jids auoiuy
opuvnb ayo un uos itu o¡n
:biubjij ns b apBnsjad sou 'Bjaod jap baia zoa bj uoa
'odtuaij ouisiui jb 'ojad :ojusdsa ap aaapnuiua X aaapjosua X s^aia sou
'soiq ap ja ouioa 'ajqtuou ojos oXna 'BpiA bjjo ap 'sptA bj ap psp
-jaA bj 'ajjaniu bj ap BpiuBin o Bpjjsn^ 'oustunq jas oidojd ojjsanu
ap jBujajui a opuoq sbui oj ua bjubo sou anb 'ajsajaa saisnuí ap

�ponían, metían la mano en el fuego trágico del Infierno, por la verdad
viva de la sangre, que otras veces dejaron correr, libertándola de sus
venas, libertándose por la muerte. Dante, no: porque ha nacido del
espíritu, porque ha nacido o renacido de lo alto. Su voz humana se
hace voz, de nuevo embriagada por la sangre divina, al entregar, tem
blorosamente, hasta la última gota de la suya, para cantarla, y decír
nosla verdaderamente en su maravillosa Visión sagrada. "Con altra
voce omai, con altro vello — ritorneró poeta..." —nos dice: con
otra voz, con otra voluntad, con otro querer, que presta a su grito, a
su mensaje infernal y divino, ese aire desdeñoso, y tan grave, a la
par que tan puro y poderosamente iluminado de amor. No es orgullo
de poeta el suyo: ni de hombre solo; de solitario, desterrado, soñador,
creador de mundos y trasmundos espirituales: es el orgullo de la
poesía el que nos hahla por la humilde voz conmovida de su som
bría desdeñosidad. Su mensaje es de amor, no de desprecio para el
hombre: de piedad, de esperanza, de fe (1).

(1) Los versos citados, o aludidos, de la Divina Comedia, corresponden a los Cantos
I, III y V, del Infierno; XIV, XVIII y XXX del Purgatorio;^ IV, V, XVH^ XXV, XXVII,
XXIX y XXXIII del Paraíso.
— 68 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2397">
                <text>Fronteras infernales de la poesía</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2398">
                <text>BERGAMIN, José</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2399">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 43-68</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2400">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2401">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2402">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2403">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2404">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="292">
        <name>DANTE</name>
      </tag>
      <tag tagId="291">
        <name>SÉNECA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="211" public="1" featured="1">
    <fileContainer>
      <file fileId="342" order="1">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c741eef8571ce2feff1b4d14f1579471.pdf</src>
        <authentication>bcc84686973496294effa46d0346ada1</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2273">
                    <text>U~V
3~~,~s ..

F,'·LCl~ r.r

FACULTAD
DE

Hl:JMANID1\.DES
RFVISTA

Pags.
Antecedentes de la Facultad de Humanidades y Ciencias
Acto Inaugural de la Facultad de Humanidades y Ciencias
Leccion Inaugur:1l de la Catedra de Biologia Experimental

5
11
19

C. VAZ FERREIRA..•...
RODOU'OMONDOLFO....

39

Los Problemas de la Libertad
~
San Agustin y el Problema del Mal en el
Neoplatonismo
Cristiano
1. E. CIL SALGUERO•.• Simples Notas sobre Acto FilosOfico y Des.
criptibilidad
de la Experiencia Metafisica
E. CARciA DE ZUNIGA •• Leibniz, matematico
R. MENDEZAUOLA ...•
Larraiiaga, precursor de los Estudios Supe.
riores y Desinteresados en el Uruguay ...
J. LLAMBiASDE AZEVEDOLos Origenes de la Filosofia del Derecho
y del Estado
C. E. PRELAT .....•...
La Afinidad Quimica
E. RIESZ
Actividad BiolOgica y Estructura Electronica
L. AYESTARAN
Fuentes para el Estudio de la Musica
Colonial Uruguaya

UNIVERSIDAD
MONTEVIDEO

DE

127
137

207
211

229
275
305

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="351" order="2">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/8897de8e68346cd670e0787e3bc09488.pdf</src>
        <authentication>4bec3af701172091faf1bd660b2b17ba</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2289">
                    <text>�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="344" order="3">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/4c544cbd9bcbe1fc65c9b6c29b7b6543.pdf</src>
        <authentication>5f51883f45c2294af96d2b404516f084</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2275">
                    <text>�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="345" order="4">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/cb53df04756a2bdcbd36c6a900fbea4f.pdf</src>
        <authentication>b532d4b045f1969345adce0551b8cdf9</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2276">
                    <text>Referencia
MCIF.-.ÜIRE 191^^ÑO III • N. t

FACULTAD

HUMANIDADES
CIENCIAS
Y

REVISTA
SUMARIOPágs
CRÓNICA

5

Caki.os Vaz Ferreira . Condi^iones sobre los problemas de la
Libertad y del Determinismo
23
Zmsus Mii.nf.r
Gónzora y Mallarmé. I Traducción y am
pliación de ñolas y ejemplos, de Emilio
Oribe)37
J. Llambías de Azevedo Los Orí^enes de la Filosofía del Derecho
y del E^tado (Continuación)
51
Lris Juan 1'iccardo .. Dos Momentos en la Historia de la Gra
mática Española
87
Desiderio Papp
¿Es la teoría atómica de Dalton una
concepción apriorística?
113
Ci.e.me^te Estable .... Binmicroscopía del corazón. Exploración
paralela de nervios y centros cardíacos y
obtención simultánea de microrineniatngrafía, electro y fotocardio^ramas. — Es
tudio complementario hi^toíóí:ieo experi
mental de las relaciones neuro-cardíacas ..127
Fernando de Buen ... La Oceano^rafía y la Limnología en cam
pañas y laboratorios
221
Lauro AvestarÁn
La Música Indígena en el Uruguay
... "2'!9*

UNIVERSIDAD DE LA REPÚBLICA
^vi O N T E \ I 1) EOURUGUAY^ •; •
••;/

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="346" order="5">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a493a3fce0416babc182317d5ce5f14d.pdf</src>
        <authentication>0c9b99aab14857be70d49f5bbc10a9f6</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2277">
                    <text>�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="347" order="6">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/1e78b8055b1d9b8556bc1d56928e79cb.pdf</src>
        <authentication>bd85726e720920a3bf37ab4ead9c47fd</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2278">
                    <text>*., ••

v t.
7 ;•^••^• *••

'?&lt;;

v n o n a íi

vi aa
093

naxng

oXEngrun jns pjoj
-ij pp BEOijioBuoiu-oaijiuaiuii SEjgau simajy

60^

8P
X saox ^p sejsj sb[ ajqos sanopBAjasqQ

i3

H5O 3 ^Vílf

Xapnjj : EiSopig Eq"" *' aonyx 'A oaaoaog

661
81
11
S¿

^upioBJO bj ap sajjBj^ ap ojdaano^ jg• • oaavoaig Nvnf smq
Ejqsjj X Etnjof^ 'Einajsig

19
¿3

niH3SO3 oijtiaang

(¿iwvoaag asof

ouaaijuj pp ojafEsuaj^¡ 'SBfog

uyavisaAy OHnvq

(3081 'oapiAajuoj^) Bpaq^ pnuEj\[
XBjg ap ^sojuiijiq ap bjq EJBd bsij^ Bq

• • • • Bianaisixa bj ap
eijoso^ij bj ajuB saaopA soj ap pBptAiiatqo Bq oaaxazy aa svi

•[

V3IMPHD
•s8bj

oiavisüs

VISIA3^

SVD^3D
aa

f,6 óN — IA OííV

3S6i
\ l?

.Sor ^

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="348" order="7">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/35a7711122086a7333d2ac7a502e1538.pdf</src>
        <authentication>d01fcec8419666eb466762f0fbc5b287</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2279">
                    <text>50^
pot

. ano3ciiA3ivon

an^aa vi aa avaisaaAiMfi

ojauoiuoui anunu jg
paj Bun ap soiund a.;qna anb ihuiujui bj
jiuomnj
a.) ej ap uoion|OA3 ej ap sodiuap s^

NyavisaAy oanvg
aa^avuDg
•[ A. vaassv^ -j f
zinHDSJig -y

oiduuiJd ap A oniatiiBpun] ap uoioou b[ aiqo^ vpav^) VAiig "V oiavj\[
(o.iqa)oiPUB oidaanoa tin ap
tiaSuo ja a.iqo^ OABstigi so3o[ A tqiqaajaiug
jBA3ipatuofBi| &gt;qs;.tj tq A sanS^nq nit.itdsa (g
^caiiaisa SBapi stg a.tqo^ so;puig

mnij ZNvag
oaaiAo^ sing asof
aaiaQ onnvig

VDINOH3
:oi^vwns

VISIA3^

SVDM3D
ry

aa

9 o'N

IS6I

r'i^

•VfiE

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="349" order="8">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/fb88dc5d002e0e7676a2a02c181b099f.pdf</src>
        <authentication>17c37f08bea98a2c9ec8b196922b9c15</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2280">
                    <text>3 7 ^ Of

c

Uro. n8

JULIO 1952

FACULTAD

HUMANIDADES
CIENCIAS
REV1ST A
SUMARIO
TRABAJO UNICO

PAG.
J. Torres Garcia La recuperacion del Objeto. (Lecciones sobre plastica)

5

UNIVERSIDAD DE LA REPUBLI^A

^

MONTEVIDEOU R U G U AV^^)ij ^'

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
      <file fileId="350" order="9">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/327e076eaef128599d32039dc0aaae82.PDF</src>
        <authentication>495d94dbecfda7eb1cb2e0226161c5b3</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2281">
                    <text>61
81

¿21
S6
¿8
69

vi aa avaisaaAiMfi

(oSang pp Eiíaig) s9ireSB^
soj gp Bn3u9[ ej 9jqos sopEJEdmoj s^jundy
aawaojj 'j\[ saif^j
(puoisiAOjd Buianbsg)
SBOIUpj SEpU9p SB[ 9p UppB9IJIUn BJ EXE^ !zanbsyyy moiomihsv^
a niaasog oiMaang
gjjJEg jnEj-UBgf 9p eiSoiojuo ug
aniAaaavg
vsonvg naNvmv^
oaavag soaavg
• • zanbsyA noionihsv^
o.iio.i9q ouisiuiis^d pp SBinaod sog
XBnSn^g pp puBdsg p ug /s/ Biuguoj ^g

zsbig gp uopisodoxd Bun 9p sopBz^
-B.I9U9S SOMlldUIOJ SOJUnfuOD SOJ B S9U0ISU9)xg

Tí^

• ZBI(J Op9A99y OpjEnpg 9p EpAOU Bg
ZIBUI pp Cqp.UBS9p p X UOp
-ruiuiJoS E[ gjqos so.iuq¡quui; soj 9p uoi.),&gt;y

S

zaNyaj oíaaaog
vaasopí
aa axnaavg VNVsng
• • izzoinvani -y soaavg

V3INPHD

S
•sSbj

oiavwas

VISIA^^

SVDM3D

saavaí^vMQH
aa

S6l OISOO1

01

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2282">
                <text>Sumarios  de la Revista de la Facultad de la Humanidades y Ciencias.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2283">
                <text>Con un solo clik,  puede acceder artículo de su interés.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2284">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2285">
                <text>1947-1989</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2286">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2287">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2288">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="210" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="340">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/28d83e180a49dfe56f9ea90a131e01f3.PDF</src>
        <authentication>83bc79a4d30bb8111fe6b2aae6198cec</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2262">
                    <text>'BaiptuajuBmas A pq¿3A BatiBOia^oui 'ptnuion
earapj pBpmn eon puedes ua sa /b/ ;naninsa.i ng
*utu(fU-o¡0 i'Hiutiit^ o o•}ti^ m^^uirm^s ^tii^uor tiix
labe B9 // íSBaTiBnra^oEoiaa flauoiaisodo soiaausi 'uis/víj ^¿aqvs/jaqv^
'asoa/jtK&gt; 'vxoj/vwtu 'ojaa/oj^d 'Jvsvd/joSvd n^ 'oiqniBa n^
•pnj a%¿ -SíoiB Buoajad -Bpg / -pu| -ai^ -Suis Bnoejad -BJg ¡^as o
v^tq Ámu snSaní / u^q Anw. v^wnl
¡joqiaa mu&amp;uofofjovi o \^qiOA ^Bnorxa^ni emanoj un inftti ea /s/
t^Bc^jaA BaijFmajjoui apiaieodo san somanai svSanf/vS^ní n[j
•[Bjnjd/jF[n^ujB :bsb q

¿sojqi; an6? / ¿ojqn anb?
:jouttuou mumiofofuow o praimon ^Buopca|jui Braauoj nn rahs B3 /s/
; ^enimon BoijBTnajjoni noroisodo san somanoj voiqt^/oj.qii u^
'soSan[/^Ssn[ 'sojqij/ojqi] :'ía io^ '¡Bqj^A Á ^Bnimon Braajjoni sa sand
'[BnoTxajjm ofijns omoa jaiaBjBO ^{qop nn oaeod /s/ 'eeaiapy
'U) ^S Ia Btln^&lt;' oAiso[dnii /•/ '^06*01
asa aa -^ Q60I tm ednoo '^nn3naj^ [a na '/s/ nianoj p 'oinstiaaj
¡m nnSag -aiQBisa^ ^¿ o¿-^s [a sajirenosuoD sb^ ^ 'sBinanoj ap [Bioj
PP ¿ O^^t nn pff^daa na UBinaaajdaJ eaisaoA bb^ 'g^[ ^ 'ggt bht8
-^d 'ojoitDdsg mSojouojj 'H^VHOT^ so^aviy omwg nn^ag -aiuanoajf
soui ]&amp; sa aiea 'sapnBdea eoaij treno buoo ^uman o j SO[ a^jna 3q
JOTjaiUB 'OpjOB 'OAÜB3IIJ
odri '/b/ Btnauoj pp oinaimuuodmoa [a uoa BopBuoi.isp^ eoqaaq
ap BjBJi og •upoudBa Eatjs;n^ni[ bj u^^d uianu^odun p^nauíBpnnj
ap uoa sm^uB of^ojd A uopBAiosqo Bsopupma B^na ^oainoj soqoaq
íoun^pt OBAiasqo as jÍBnSnj^j p na opBiq^q jotiedea p ug — ^

iaa TOí^Vdsa aa Na /y vwaNoa aa

�Hay que notar también que la materialización fónica fie /s/ es,
probablemente, la particularidad má^ característica y quizás el bccbo
fónico más delicado c interesante de lodo el sistema fónico uruguayo.
^ufocare el e^tudio de este comportamiento fónico teniendo en
cuenta la metodología uníficadoru llevada a cabo en los cursos de
Ciencias Fónicas que se realizan en el Departamento de Lingüística
del Instituto de. Filología de nuestra Facultad (2).
¿, — La grafía Iratiictonal representa el fonenta /s/ con los gra—
femas s, c, z. x, se, ec y re. Por ej.: rosa, roce, rozn, extranjero, fas
cinante, occidente, exceder, o sea: /rosa^ /rose/, /rosa/, /estran-

El carácter poligrafemático de /s/ es otra característica bien no
table de la modalidad uruguaya. Quizás sea éste el único fonema que
posee siete grafemas, pues generalmente los fonemas españoles son
monografemáticos y raras veces bigrafemáticos. Tal carácter se debe,
en parte, como resulta e.vidcnle de nuestras transcripciones, al becbo
de que el Uruguay constituye una comunidad lingüística bis pánica
fuera del área /(?/ (3).
sibíes al oído neutro !4l de. ,/s/, se obtienen los siguientes alofónes
(cada uno de los cuales puede, a su vez, según el entorno fónico,
presentar nna serie de variantes o matices más o menos sensibles) :

[x], Jy], [b], M, {^. ["], M- Por ejemplo:
[x] mosca, bosque, mezcla, vasco, Osear, Vneseo, leiosko, minúscula,
asco, asqueante, tosco, toscano, es que, ¡os que. Dios quiera,
los Jeitos, tres kilos, más cuatro, menos cuatro, los cuatro, las
cuatro, etc.
[yl

musgo, rasgo, los galos, las guerras, más grande, dos gotas, etc.

jhj este, pasto, mismo, cosjno, extremos, exterior, respetar, eshozar,
eslabón, esnobismo, eras, es muy bueno, antes bien, más nueve,
los niños, las madres, el estadio, etc^
[z]

desde, es de, esbozar, dos de, etc.

�Hay que notar también que la materialización fónica de '/i/ es,
probablemente, la particularidad más curad crimina y quizá^ el hecho
iónico más delicado e interesante de lodo el sistema fónico uruguayo.
Enfocare el estudio &lt;Je este comportamiento fónico t emendo en
cuenta la metodología unificadoru llevada a cabo en los eursoa de
Ciencias Fónicas que se realizan en el Departamento de Lingüística
del Instituto de Filología de nuestra Facultad (2).
2.—La grafía tradicional representa el fonema /s/ con los graetnante, occidente, exceder, o sea• /rosa •, • rose/, / r osa.. /est ran—
ticas).
El carácter p o ligraf emético de /a/ es otra característica bien no
table de la modalidad uruguaya. Quizás sea ¿^e el único fonema que
posee siete grafemas, pues generalmente los fonemas españoles son
monografemáticos y raras veces bigrafemáticos. Tal carácter se debe,
en parte, como resulta evidente de nuestras transcriliciones, al hecho
de que el Uruguay constituye una comunidad lingüística hispánica
fuera del área /&amp;/ (3).
aibles al oído'neutro'14) d^ //, se obtienen los siguientes alofones
i cada uno de los cuales puede, a su vez, según el entorno fónico^
presentar una serie de variantes o matices más o menos sensibles) :

M, [yl, [lt], M, [/]. [']? W- Por ejemplo:
[%] masen, bosque, mezcla, vasco, Osear, Unesco, kiosko, minúscula,
asco, asqueante, tosco, tosca-no, es que, los que, Itios quiera,
los kilos, fres kilos, más cuatro, menos cuatro, los cuatro, las
Cuatro, etc.
[yj

musgo, rasgo, los gatos, las guerras, más grande, dos gotas, ote.

[ll] este, pasto, mismo, casino, extremos, exterior, respetar, esbozar,
p-slabón, esnobismo, eras, es muy bueno, antes bien, mas nueve,
¡os niños, las madres, el estadio, etc.
[a¡]

desde, es de, esbozar, dos de, etc.

�'ojuaj o tu^u
uoa oixj^uo^ un U9 a4uam[Bpadsa 'áojafiis ap sod^ soqtuB
na ^qqFAjasqo sg •[_,-] ap ajqrai; pp ¡iqap Ja^BB^a p .TE.uput
u-i^d ^aiuauodxo ua f f'l un nos rali^ Eiuasosdaj ag "oja^s '^^ous
-B7T[B9^ B[ ouio:&gt; a-unao ajiiiuaie isf;) -[s] b|h.jiijií as ^iih uoa
Uoi,)B7:IFiqBI BPBnma..B v{ ap opBunsaa p Jas ^.iajB.I /a/ ap
jb[hs!}.lhiI ajqtuii a^a^ 'OAiiaB ufííjo oraoa cnjaF Bnííuaf v\ ap
osjiípsjd p anli B[ ua .nqoaAie-iBüd uopFinai^JE enn 33 so^s
'ii&gt;i^ 'o(ini^:&gt; 'uia/^ 'doi^s oraos títuqEpd u^ 'oat^ o aaanEJ^
••sanSniaod 'uBtua^ 'Ha[íiii ua BAjasqo as onli [ f"] ap Buajd u^p
-BZipiFjBd BUiajuí b] Á ajqum Otuattu p aua^ ou uojojit 3493 [ -J .
•jopaiun saouoa + ¡%f
O^uara^as [a ua ajjiiap 'oatisjua o 0411a] ouiip uoa 04x^4^0^
un ua 'g odij soiafna ua BA^asqo as auii uoiaBzrpsaj fiun s^ [z]
BAiiB]ai ]buij o -(jFpA ajuu uppiaod u] opnFU4daaxa}
B1U34UI FaiiuBUoauoa-ajd up;a¡sod ua o ^BiiqosqB ¡but] nop
-:sod ua aunao (%/ opu^na saiueppq soiafus ap sodti soqtaB
uo a]qBAjasqo -íntu so uojop aisa ap opBJidss is^-^^^ jg [3]
asJEz¡[Baj b apuap 'g odij soiatus so] no 'oaiiBjua oraip uoo
O4xa4uoa un no í \ [q] as^EJidse e apuap /s/ Fiuauoj ¡a 'opid^^
omju uoa 04x34110a un ap bjbji as ¡s "oaiupj oujogua ouisiui
asa ug * (o 1 oiuai 01U41J uoa oixaiuoo un \i^ ajuauiíBiaadsa
'bjouos jb[oa -f // oiuaui^^as p ua aj^nao onb uppp un sg [/.]
•Bp.ios jBpA q- /s/ O4uaui^as p ua a^^uaQ
• () g odp ¡ap so4afiis so[ ua oraoa y odi; smafns so¡ na oiubi ba
-jasqo as aul Bpraijap uaiq I ^p^zipaana^ nopBzt|Ba.i nun sg [x]

^nra^aoj pp oiuaira4Jodraoo p ea^aa ap sbui jbaj3S
-qo Fjud raoiaduasap Bja3ij buii sFzinb BUBiisoaau 'BpB^apisuoa mire
34iiB[JBd pBpiunnioa B[ Bjaaiaua anb bíuh pp oa;uap /s/ biusuoj pp
seajupj sauoiJRzt]Bpa4Biu uos anb 'sauojop soisa ap oun fipe^
'aia 'japaa^a 'ozn^d 'oso *oj"j 'ojos[s]
'

'34a 'souoi/J 'sayoíí

sop 'íuusuu soíi 'sop so| 'so^^ sos *sajuw 'sowiua 'suraaii 'sa^oa sv¡[ ]
-aja 'ojtiuvp/ ^oj^^í^ns 'ojans 'oSap 'ajays *u.ia 'aaows'sa osa 'sond[ /•]

�L J Este alofon, que representamos con [sj cu exponento, conjun
tamente con [li] y [x], completa la trilo^ía a lo fónica que más
nos interesa y que de hecho más cuidado necesita.
[*] es una realización cero o casi cero. La vocal pre-[*^
sufre un pequeño camhio tanto de timbre como de cantidad:
adqniere, de esta manera, un ti ni tire más abierto y la cantidad
es serró-larga (por oposición a la cantidad normal, breve).
Es la realización de /%/ final absoluto o relativo. Es observa
ble en sujetos tipo A.
[s]

Es una realización sibilante alveolar sorda. Ocurre en posición
contraria a la norma del sistema fónico uruguayo: [a] implo
sivo en el Uruguay es an orina tico v adquiere de esta manera
im carácter estilemático, como estílema expresivo o apelativo.
Como estilema expresivo, nos revela el carácter extranjero
(en el sentido de "no-uruguayo") del sujeto hablante, o su
prejuicio lingüístico. En este último caso, el catilema tiene
también valor apelativo, es decir que indica una intención del
hablante de actuar sobre el oyente,

3. — En el segmento vocal + (*] como segmento final de una
palabra cualquiera, ocurre una modificación del timbre y de la canti
dad de la vocal. No se trata aquí de un alocrón como variante de un
crono, sino de una crori&amp;Tnatiznción, Antes de analizar este compor
tamiento tónico, consideremos un dato que nos proporcionan la alofonética y la estadística fónica: se observa, en efecto, que varias con
sonantes finales, particularmente en los sujetos tipo A (que son los
más numerosos), están sufriendo un proceso de realización cero, lo
por lo menos alocrónico, cuando no se trate del fonema /s/).
El caso del fonema /s/ presenta particular evidencia en este sen
tido. Su desfonemización en dicho entorno particular está creando
una cronematización vocálica del tipo eronema largo. Por ejemplo:
la casa / las casas
/la kas./ : /la: k...:/
la vaca / las vacas

/la balea/ : /la: baka:/
todo fu! día) I todos (lo, dios)
/todo/ : /todo:/
la dije I les dije
/le dixe/ : /le: dixe/ -

�•atioj as anb ooie (// ap osbo [o uo oiaoa 3^uotnuad a^TianiEaigo^ouoj
3A[^Ha as on 'osea ajsa uo 'pcpi^aeo bj sand) Eijuzíisinaaoja as on e^
/o/ 'aopBzi|B^n¡d fiuiauojojjoni omoo /s/ 4. /o/ oiuam^as ^a ng
' (stuniani/iijatiim 'sopand/vpand) oAi;nnf
•qns ap oioajjadtni a ajnasajd [a uo uaiqraei oraoa ^(svjpiiaj/njpuaj
'svtu^j/vmai -svqvjtjS/vqnjySJ oAjjuaipnT ap ojnjnj p na X ojaaj
•jadtni oiija;a.id p ua 'y od¡í so^aftis bo[ ua 'oiqraca na 'aejeJieyáoj
apand Binauop^otu oqa!Q (6) ¡%¡ ap ^uoiíaneji ba^ii^,, B[ ap uaaa
ojund [a aauraje npiauztjEaj Bjsa anb bjoo as ou cu^po^ 'aopom sopo;
ap 'o [q] omoa osüa a;sa ua nzipaj as /s/ 'sÜo?ií/^9n[ npiaisodo
b¡ UBsn anb Hojafns so^ ua 'oiquisa ug -(notoisodo j ap 6a;uauii,iad
so^sbj soy uos ouoljxo Binaposoid ^a X jontpcj noioE^nojdoiioin b^ ap
-nop na 'soijnf/víiitnf upiaisodo bj ubbh sojaftis sotnsiui so;sg) -fg) asa
orno a Bosea na /:/ [BqjaA Biuanojojjoui un jcAJasqo souiapod on
'swSitiif/n^^otif odp npiaisodo b^ ubsii ou y odii sojafns boj omo^

:(¿)/B/ E Hpiaisodo na /:b/ Boas 'süj/hj ouioa sosbo na '^opcz
•suBJi o¡ 4/e/ ap iiojaEzmiauojsap it[ ap eyananaasnoa onioa '/e/ ap
npTaczTjBuiaiioja Err 'Bjnjjaqs ap sopej^ saj; uoa ^JBpignBiJi sa ^onsdsa
oai[BaoA Bmaisis p anb eoniapioaa^ -puedea ooqeaoA Fiua;9ie p opo;
jBjaq^ apand nppBzyniauojsap ne 'opaja ng -/e/ nraanoj pp uoiasniis
bj ^as apand o sa aiuEjjodtuí uaná eaipni son BiauEisunaJta pj^
'SBpBxa opis uBq sauoispajd sEJisanu is JEqoaduioa 'eipod as o

ajnssnBg anb oneyd p na Eaopa son oiJojEjea^ osaaoíd a;sg

�matizaría cerno vocal tipo abierta; en lugar de /o;/ ("o" larga)
tendríamos, desde el punto de vista fonológico, /o/ ("o" abierta).
Por ejemplo:

libro /libro/ : libros /libro/
naevo /nwebo/ : n^evos /nwebo/
En el segmento /e/ más /s/ como morfofonerna pluraliza dor,
tendríamos exactamente el mismo proceso. Por ejemplo:
diente /dyente/ : dientes /^yente/
grave /grabe/ : graves /^rabe/
Por lo expuesto, vemos cómo el sistema vocálico del español
uruguayo está en vía de un cambio profundo en su estructura, debido
al comportamiento fónico y funcional de /%/.
De esta manera, tendríamos el siguiente esquema vocálico, en
una constante oscilación, por el carácter transitorio en que el fonema

/./ h colorado los cocales /a/, /o/, /o/ (10):

Cabe ob servar qu e ckI e mis uio fenoineno se rcgiBt ra, y i
fase ya mniel10 más ad elant ada, e n el sur de Espa ña, partícula
en el and alwMil).
4.•—• El fonema /s/ ba llegado a influir enormemente sobre la
semántica y la sintaxis del español baldado en el Uruguay. Mientras,
para otras comunidades lingüísticas españolas bay una diferencia
para la modalidad uruguaya (que en esto está de acuerdo con todo
el español de América I tal diferencia no existe. La Humada jerarquía
sintáctica o el contexto aclaran normalmente cualquier ambigüedad
que esas palabras aisladas pudieran producir

Ket'iwi ^e Filología

�•ooat/ci/ oaijsqifsn b\ ap odore^ [B ouJaiouoa oni o[ jo el aeaaoBq nopand
[b] op oiuotnrei-ioduioa p ojqos s^ot sanopRAjosqo gnnnS^y — -g

•samq ja vsvo ag :as
BjnajjJBd bj uoa ojdmais isita ^sn os josoo sab 'o^jBquio oís 'asaipj^
•raiia/juso. op obro [o uo lo[duiofo jod 'iBy 'EoiiuBnioe pepoiiS
-oigo Buisiui sun g saiuopana^jad SBjqBpsd ap asopireiBJi uny

•/^/ bojb ^ sainoioonojjod bo^ina seq
UOOip OUIOO *ÍJ^ÜO OÜ í}il1^71}í^ OU A 'jB^^O 1^ OJpíWC OlUOtlHIfimOO OOip
a o y od|i oÁutiííii.111 o;ub1([rii [o '¿aSviwop ¡a $vmii¡ oti^^'^ odij
^p E;unSoad ^an b jiusoiuoo op onm ob opueno ' (jj) hjbj
-jvztij vistiS a^j jod O3MO ^( ujsn?
í&gt;^^ odtl [0 BzBjdmaoj e^arignaii buijou b[ 'sopoia sopoi o^
ojos [B opuojoj Bq ob onL pB^iioyip nía nopuo^no sojojtioo[johii
Bot o jojnoo^JOíQi [o 'üziij o; vvnH am iw y ooip oiubI(|bi[ un L
JBpniía o^jodop ojjo joinli^tui o Eoaod üj noa sopBuoionpj oiuoni
-ciBipomuí ub^bo oixojuoo [0 o upioBnjiB [ la L'\a jod 'isy 'bibia
Bjomud e ooojedn onb BAUBjojdaoiLn prpoii^iqnm B[ ojiijui[i^bj jo^.
-.[Oboj ua[ans oíxo^uoo [o o noroBniíB n '([) ap ejbjj ae opnBuD
•uzua ap aipjvg / vsna ap ajppg (n)
•bz3 vi vjsnS a^^f / mva vj vjsnS a^ f[)

•BAiiEjoJdjaitn pop
-an^iqcnE jamlqeno o^iomE^ipotaai aA[onsoJ oouoFims o]xa;uoo
[o 'jvzoj oqjOA [op OA^noipui ap oiuíiag.id ]ap Bnoejad -BJ^ 'nzoj
j 'oAiiuBiBns 'usoj oraoa soiuoiajip 9biio3o;bo ap BBjqB^d n^

•Bo^un^Tun ^aimt[qBi[ aoialns ap eodij sop boj ap
ohubuiu jod a^uai jjoo jbicieu i o uj opBsn so on joooo oiijoa ra
'sopoui BOpoi oq jüwpoo ujqBjBd B[ noo jeoipui b ouia os joooo ap
O)an [a '(u&lt;^^ ^nuí soiuaaoa 'jojoo o ^oa :omoa sojduialo na) pep
anb uo sosh^ ua 'eopuRmoa noisnjnoa ^un jejiao sjnd SEzrn^j

•^ao uoo,, íuxtia uoa,, '^asa
uoo,, seuiSbiuib soj noa "eijbjSí tib b asoptíauíjoa sonSis aoqniB ap
nppBnqs B[ jEJEjae apanií a^uBp^q jo ^apn^iE Bjqe[Bd E[ b juoj
-oj ajainb os ig uvzva/uosva Uaooo/iasoa 'uzoj/osoj 'vsoa/vsoa

�Observamos, en primer lugar, que en las regiones limítrofes con
el Brasil, como los Departamentos de Artigas, Rivera y Cerro Largo,
el fonema ^s] se realiza siempre como un alofón sibilante puro y

bien definido (12).
Para los demás hablantes de la República, tal realización denun
cia el origen fronterizo del sujeto hablante: el alofón [a] es, pues,
Cuando ocurre en posición pre-vocálica, como en señores, si,
sepamos, salid, decidme, decime, consecuencia, etc., en la oratoria o
en un contexto con ritmo enfático, /%/ se realiza como un alofón del
tipo alveolar largo. En tal caso, ese alofón es un estílenla (tipo cronoestilema) actuativo (apelativo) y va generalmente acompañado de
tonoeetilemas del tipo descendente, ascendente, desvenden te-ascendente
O ascendente-deseendentr.
La realización cero de /s/ final, sin alargamiento y sin cambio
alguno de timbre de la vocal precedente, caracteriza al hombre de
nuestro campo, es decir, al sujeto hablante que usa el llamado "len
guaje gauchesco". Esta realización cero de /s/ es un estilema sinto
mático, pues denuncia dicho tipo generalizado de hablantes. Por ej.:
lo bueye, do, tre, memo mal, pué, la potrero, etc. (los bueyes, dos,
tres, menos mal, pues, los potreros),

6. —- De todo lo dicho se deduce la siguiente ley fónica sincró

nica (13):
"En el español hablado en el Uruguay, el fonema /s/ implosivo
no tiene ninguna realización tipo sibilante alveolar como marca de
Esta ley fónica señala el punto más débil del sistema y carac
teriza al mismo tiempo la verdadera función "nonnática" del fonema
/b/ uruguayo.

(12)
(13)

Todo el n
gnayo y el s
ritorjo bra lileño
uniformidad ci
ma /./. ^La n:al¡
•esp
sibi Unte, sordo. alveolar.
representa
Conníderoinos romo iey )Óni
un hecho fi*. oico qoe i
.1™ normotímente , según
.. s^gú n el c oncepto
, y entorno. Asi. en n'OBBIID
C6p
tiempo, la ley es ilncró
i ley del .ospaño
cde ser, sin dada —y sog ün p revio detenminaeión—r ¡a
e tipo de hecho lin
pansa. El
palabra m

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2263">
                <text>El fonema -s- en el español del Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2264">
                <text>Comunicación leída en el Centro Lingüistico de Montevideo, en la sesión del 15 de noviembre de 1952</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2265">
                <text>VASQUEZ, Wáshington </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2266">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1953, Nº 10 : p. 87-94</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2267">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2268">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2269">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2270">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2271">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="209" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="339">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/521d86e1f598f76a1799d96f84608334.PDF</src>
        <authentication>307820c2b8d570cab3fb05517a7d85ca</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2253">
                    <text>— S6 —
•BUBlunij UOÍ^ipíIBB ^^ Bp Biaort 'TpJBtlUif'J

ií oraainiBSUod ap foiio iis 'Bapaod fiuiib ns 'otosíanse ¡A 'ipjBdoag
ap uraaod oratjjn ja sa BmBpjj sg 'amauíjBapi a Bai^ojouoj;)
•ajjE ns ap Bjmpoq ajuatpaqo sa otuaá ¡ap
ptA i -FainB^^ jÍ ojqixauui -Í3[ ns bi.il'iiijojsohjí ap oqnq aob ua
a^lanta ap ^nwa orasira [a na 'e^a ap ojtpluioa Á onpiaA 'asaaaodtni
a;aaantAisaj:djo8 Á j^gjatna ejnd sotJEsaoau so^uaiiaipaaajd so[ ap o ti
-anp A ^ojdinais optiB^t^ap 'saiqisua;so soqoaij soi ap b{[b sera 'eptA b^
JBmp jaacif aqes aiJB p oja^ '3i^b jo a^np anb oj Fjnp epiA E^j
• • aiofin^) uop A sa]iiAja^ ¡ijjanBpJBOS [EJiaadsa on^^no ja
ouie 'entrioiQ ap joiitej jo Fjsa ou f^Í f^sj op fjjb sbiii :ajeaod ns uoa
apunij as ^jfi omoa fPía ns i 'miPIaoH ap hoze^ fj ¡FjjBOJFqF
BJBd soob nata soj e ^e^o^ Fqeiisooan a ni) Biauauadxa ajdpjnra ap
afanos Jad jap nppieodun bj orno a anj anb as j erajijo aqap aqiao^)
ap Bpp^ b^jbj bj aa osjpBJB^ jap sos^a sotHtijn boj uoa anáuijxa as
3¡nB(j ^p BpiA b-j -oiniBap ns ap aued etnioj pepijBnosiad ns íapjA
na ap bj sa Bjqo ns ap noisnpnoa bj íaAiAaiqos as gn oraaíi jg
•sajqnioq
eoj sopoi tnBjaipua}ua oj naiq is 'rnte A ^oinstni oj iiaap uapand
soruaá soj sopoj^ •aqasziai^j Bqasnad 'ltBptA iin ou 'esaaajni ora añb oj
BJqo ¡tu sg,, •pnjJtA BaoAjnba A Bjsannj na o 'uopijsaadns ua opBiiuoj
-SQBJ] oeq Bsojpaui ^apa bj ^í sajara; ja anb bj b '•ofBqHij jap pBpq
-EjBj ^sa 'upEU jaaFt; on aajnp un ap A otao jap ajqraoa ua aieqraoo
opuFua Bisaq 'ajqBoiiBjm JopBfBqBj; ^a ajdtuais sa ajqraoq jg
•jaSuy jaiü^tK ap
Bianj FaBiuoraap BpsjaAsap bj ouioa 'uBtujiq^ íl^j^^ ap EjjaaBZB^joq
EaijrañBui fj jas apand anb A 'BJaqtj A auiipaj anb ofBqBai ns —^"}p
I B!H!a BI anbunn upptpjura BjapepjaA— unmoa ofBqBJt jf .taiiodo
japod ap asa so osjaaxa sera ja 'bjija Bpuqojd ne ap oipora na oma^
ja aasod oí^ajpud nnSjB ts j^ 'Bjqo ns ají A umsitn ns ap ^epua3pta
sej uoo A ofeqejj ns noa BpBaijiraap; Fisa oraa^ nn ap spp eg

jawap j3p uojf aj o

ouisiiuis^d pp setu^od
OddVDS S07^V0

�lie poesía. Todas sus otras obras conducen a ésta y al desolado pen
samiento que la informa. Y dicho su canto, Leopardi muere.
En la lamentable vía crucis del poeta por las ciudades de Italia
—imagen del mundo reacio— IVápoles es la estación final y un refugio
en cierto modo placentero.
El poderoso panorama de sol y de fuego cuadraba bien a su
agonía titánica, y su muerte, a los pies casi del volcán, adquiere la
significación de un símbolo prodigioso. El Prometeo jorobado de Reeanalí ha hallado, al fin, su Cáucaso; y allí, sobre el plano mayeslático
de aquella realidad colosal, perdido para los hombres, como un Epimentdes. un Edipo, o itn Moisés... el daimon es devuelto al fuego
y a los demás elementos, vencido y humillado, al parecer, por la
"arcana malvagitá".
Si la vida de Leopardi, en el aspecto sustancial del padecer decondición. —-y tan oportuna, también— trae el recuerdo del Prometeo
esquileo. Y no es metáfora, en el caso presente, el que el hombre de
carne y hueso rivalice con el símbolo poético^ o lo es, pero con el
mismo irónico y parado jal sentido de un heroico ^iordano Rruno
contrastando un grande Farinata. Dignidad y sentido prometemos hay
en la vida y la obra de Leopardi, como en Lucrecio. Heroicidad y
filantropía; rebeldía y pasión redentora, y, en la raíz, la pregunta por
el hombre y por el "mundo, por el destino y por la marcha de las
cosasr Zeus o teiforme Mona para el litan esquileo; ^arcana malvagi
tá", naturaleza, "brutlo poter". para el Prometeo jorobado de Reeanati,
ühv un proií-LcniH de Ja redención, esto es, la situación cu que
el hombre existe es, por naturaleza, y contra naturaleza, injusta c
ilegal. Eslá el hombre, criatura descentrada y fuera de ambiente, como
un contrabando en la creación. Pero es problema también que el
Su existir es un vaivén infruetuoso en el seno de una dualidad,
lo cosmológico; en lo ético, un modo de ser suporlicial v un modo
profundo de ser; hay un hombre vano y menospreciable, se aduce,
frente ai real, exacto y eredíblc. Es un mundo inrsluble. en alternativa,

geni lo, aunque tamil leu poderosamente atraído por su centro.
Una irrefutable^ draeilificarión, que engendra y justifica la burla
del escéptieo, planea entonces, a la mirada sin amor v sin eompren-

que una humanidad estéril infecta y afea el espacio.
Pero una pertinaz sabiduría no deja de recordárnoslo: sólo el
dolor ordena ese caos de liviandades. Sólo por el dolor despierta el
hombre al problema de su redención, o, lo que es lo mismo, a su re
beldía lúcida. Para ser serio, necesita un abismo.
— 96 —

�•BAistoap X pmj nopBinoxynoo Bsa ap otnomrjsa} ¡a ea ítEorEíajj Bg?i
bhh ap ye;iLiq aauuap ya X Eioiaiuisap Ejqo hb ap pmra^Btn b[ Eiaoade
'SBppj an^ na seppjBdsa 'sBBOJoyop X saiisnyi 'buo^giij efatA ap semiu
BEI U3 i -BpEiBodB ji[b Bianaiod prajaym By 'ojninra e oinuira 'oaiu
-oÜb X osojautaj 'ibb B^uainTjadxa X soasEd sajozue ua sajopapajp Bns
ltB4i^BApin BiieajE,, B[ ap oaaiad ouoji oaapapjaA 'BUBinom bj oo iijej]
nB a;uaoiBLJBip Bpnus B^aod [g aBtnB([ X eauati^^ aoniiuadaj X BopiÜ
-nui sopaos noa apnodaaa -—tied[oa ^a— BZO[BjniEn ej ísejqE^Bd sns X
soiij^ sus aaot^ojd aiqnioq p :a[qujai bbto afBnSca| tib b B^a^ ipjBcl
•*^n. aP lpoi
Oiíopip p 'sapdB^j ap bbjp soraiqn sosa ug
"BaisijEjaní BuodB pinaroBpnnj B[ a ranea j as anfa na
*aaB X so3o[ 'a^api ap jud pp b^ 'oSaiq X íopfi[ un aod 'ojqmoq pp
BjopBzip;o; nopBjapieuoa bj :Bap4¡dBa BauoiaaaJip na 'epnnaaj eraio^
ua 'BpBinaiio o parid X noiauaiu BJisanu opuBTmqoaj anüit 'uitqBJid
-sni B[ saauo4ua aiü) soai|Bjra X BOBOiSipj soigaiulne uo[ ap no^JBui p
'anL op^nas jopEjqnmpap X O4piao un ap bbui Bjjopna '34JB jap oi9
-r^saad^ap a4uain^tBuoa ra nu^ X ^Bisauuui bj ap Batfa404ST^B-oarao4BTd
pEptuuaSu;,, c[ 'BunSp Bpnp uig -aquatUBaiira oipaurjoiui ns jod
o '34JB p u^ X opqniís p uj .ivjqninpu apand ojos oprauopaj4na o
opirajop aj(pnoi^ p anb BAi4BOTjiu!n TS uorana^ur a pBprraiyqns ^EzapuBX^
bj spo4 UBjqoaaj Bpp e[ X p^pipaA ey 'oiaatdíiap aaqumq ya bjbj
[Bniac X 04nyosqB oraE[aa.i X Bianajanoa
Eqaag pspipu ey aiUB aaauanbadraa aa oyoqrats p taauoiu

oyog

•noa BB9Oi_iB3Ína eey ra 'BnaqejBd saaBaiyaní sny on X ^Brauona4 BnpiBB X
pepjaA aag uaaapb uatq ya X BiaT4Bnr ^y uainb na ajqraoq yap noiSBd
ey X 'ajjns anb aaqraoq pp puaATim pmyiaB bj ea anb 'Bayaqamojd
pn4i43E B[ aSana ib ^ o|jianpa^ ajainJ) ouiisap ya anb b BpBU Esa ap 1141114
ub b naiqiUB4 ajquioq outoa Buaídsap 'ao|op \n Bjjatdsap anb yg
-BBBoa bb| ajina
oiBuiinouB nB ap opyiuaB ya aa y^na X 'aajBaydraa anb ana 14 anb na
ap a4naraBnoa sa naiaa^ ^jBdrax pirnTU^uTiii X o^nBj ap bjii4Bitia 'ajnraou
P *BPI* EI aP PPaH3 n P A lBIU I3P 9Pp^W 'joyop ya nog
•pBpiuuojuoa Ey ap
X pepiAiBBd By ap annpaj bou BB^auBUi sepoi ap ¡Jas jaqap o.iisanu
anodo.rd X BiaaXojd o ja^ oji^ann ajqna^ap í jayBA BoraBTjaqap anb
oy o aoinayBA anb oy Biaunnap ¡Bisid bhii X napjo nnn aa joyop yg
as pBpiyniiourai ny anb uoa 'a4janra ap odi4 ouap ap o 'pupipiiouiui
ap uop^ana aun sa ^ouoq ya ^ -jouoq ap noi4Bana Enn sa Epp Bg
•pepiyElJoraiu ey ap íoab^ b bob bX 'ip^^doag ocubiiu
ya na oraoa ^ono^. OA40 uoa ^X ^oíaa^ang na oraoa a^^anra bj ap BaABA4 B
B3B bX 'noyanapaj By ^od B4nn3aad ey sa opnnuí ya Jod BinnSajd By X
'opmun ya ^od B]nn3ajd By sainByd as ^tayns je aaqraoq ya a^draaig

�En el comienzo del poema, nna imagen clara y sencilla, la más
íntimamente vivida por el poeta, adquiere, en forma espontánea y
cida y olorosa, que eleva su aroma hasta los cielos, y alegra la "árida
espalda del formidable monte", es, aunque el poeta no lo haya, quizá,
pensado expresamente asi, el nombre con su alma inútil, dando su
amor y su belleza, en el seno de la naturaleza, no enterada ni exo
rable, sobre la muerte.
Leopardi ha sabido bailar en forma genial esos símbolos sencillos
y directos, en las situaciones más corrientes: no usa el símbolo a la
manera de Vigny, más preponderante, abstracto e idealizador; su arle,
bien, en asir una representación concreta de la que ohjetrv uniente se
desprende un sentido simbólico, con tanta más amplitud y potencia
cuanto más indiferente parece ser el poeta a ello.
El paisaje de Ñapóles le evoca el recuerdo de la desolada campiña
romana, en que también florece la retama, "amante/ de tristes sitios
que ba olvidado el mundo/ y de afligentes suertes compañera".
Se adivina en esta evocación la angustia mortal que lo dominó
cuando, luego de ea primera evasión de Recanati, pudo al fin visitar
la Roma de sus sueños y de sus lecturas: la realidad presente lo de
rribó, y buho de volver, más enfermo que nunca, de esa primera,
venial,"dádiva de su libertad, a su cubil provinciano.
Es evidente que la congoja del precito no hubiera sido menor, ni
distinta, aunque hubiera tenido ante sus ojos, rediviva, su Roma de
Catón, su Roma de Rruto: la prisión no es Recanati, es el mundo;
la prisión está en la vida misma, en la disparidad Hombre-Mundo.
Entonces lo descubre.
—Aqu i en la á ridu e spalda
Vestí!.'ío"e\term ninté
que n ingunu olLru fio•r ni árbol alegran,
trio eii tonno esparces
r^nlen
la en Ioe? desu o Y te ha .„.,
ii e
que eiivuehe lit ciudad
señora en otro tiemp o de los hombres.
y del perdido .
con su inf u 1Lo y grave aspecto
fe v r
ifrecer' al &lt;
Ahora
de tn tes sitios qne Vi ol&lt;ndudo el mundo.
de iifhgcnte suert.:B co mpane ra (li
do dt las ru mas, que tan!.^ ha Btr^ ido de
la meditar
ll MIC lo pu. ti eos, i
u ba tenido efiicacia t an honda,
y duradei
iahda d, comí
^arac
ante
e tsts qmb vemo desple¡

(1) 'fcn Retama1. Traducción de Cuu-os Sesera. Edfel

�— 66 —
X oni.iii..s sa oisg -sbsoo sbj sepo^ ap p^piaiipsa B[ ap |a lojuaimBs
-uad onistuí un amaino] qm-iBAui ii.ioAO.id sbuiiu sb| ap oíandiu; [g
-SEiauajaup jí sbziii? famas ap oiui^iaaiioa tioauia A ofnriaj
un na 'aj.pnojí |a no ropo] ap pup^n^^ ej ñaiqui*, oaip! as 'pnpis
-joatp Esa ap a pBpip-jupI usa ap boab-h 11 anlt oiJfn[iLU •oS.iBqma uis
&gt;sg -saiBiJOicm etqnapjBd siq ap b| anl, .gqtumipB sbiii pnipiijiíi fiíin
ajuaiufr-iapRpjaA anL SRzj.tn] ssaiun -sonpiAipm Jp oipaiiuaiiii jod un
-Oiaaajjad as A it^oj.n^ap os 'aaaja [inpiui;[iini| bj 'bijO)sh[ b¡ ap o^jü[
o¡ y '^"i ^[ ap ^I ™l&gt; ^HWiüíi^ fiPm saaaA ¡iui sa ^iuuídsa o[ ap
puprpqLMíauadiui b^^ -oraBA jucpjnlt vdn^o anh jFiínT [a onb Á -opoiu
•Aann sa -opimos ouap un ua -ajipuo.| cpDJ -ajr[iuoM ja op.s • -n[B
^d X '[Buau^d opom ojj^oiul Bou^pl osa o|^ aJi|os anL ojirp sa
•pjd |O 'somaiinpamo.il! so^ 'sa[imi;uB soj 'siMpai.l sv.\ -sa.piu sbj "sojj
^or 'saioi-iJc soi nos lopiaouoa A oI.ija .i|iiaiiiBuja|a'Oí sa orín iijina b
ejsojd son opmini (a auh o¡ A Bqinsaad a¡ opunui [a anL O[ oporu ns
i; janodinoaoj oiih btjbi| 011 |.&gt; aní -isoa upo] b [iFpijBin^^i.io ruanb
-ad [ ap oipnjd pp opnjaq^ 'oibur^ ap .ioiob p, isb ji.wp opu(I
[a anL aqitB jopua^a ojapnpjaA (a -SBajBi upiiBJ^i sb[ r^ed pvp!|tqiB
•uasni ap X cpiínjoiuír ap utiiiis bj piipiiBuiíípo ap iiopiia4.utl n^
-as omomiíAom ja ajdiuais üJi|jrd zaisni.iA jiaj.iui cXn.i opsap 'ojjaid
-sap a.U[Luoi| jaiuud |ap upiurui b¡ jod -opjBAa^iTu; a eaiuti zbj ns uj
opB[inasap aju3iin;a.uaj X 'sbjjbÜ Aod opuduj omoa 'opiizijiAoimn anj
opuura ja 'BomaiuBpnnj X sozjanjsa sojjoio ap pU|ii.jBiiai b¡ bab(|
•Fisaod usi-á B| anli
opjíadaí X ofap sbiu 'oiquica 110 'sa upw -s.ipBpqtmiííuo sBsouisüd na
-adaí [qniaiMA m^ jod sopilfaj. unas anL pi 'soajiajo^d X sopBJidsui
•SBiaod sapuBJÜ sbui soT ap OAijBAiad sa anL o|pg -Bisaod b, ap sbki
mura JEJÍn[ uia -aiprní ap sa o[ ou aiduod [oiau|sa AaqBq ns ap sa
ou aiih ^iuaj un AC([Ojjnsap pjaqap iaod [a usb.i aisa ua iianjiURj^
•E3OJ buii n BpEiB Bfin^B un ap BpB.iadsasap BZJanj iq noa !Ub aap[B
'sojnaujA sopuoq sbui boj .md sEjp b BpRuapnaiia -i;ui;uinq ^piA B[ anfa
X ^biuoSb ainojmoa^ X EpEui^qo ap 'ojsiiBq^a aubraiB 'opus^d un ap
(iioniaj B[ 11a.) EzuBjadsa 34ua.aBuaj aadinais B| ap iupn| ^aiaaimí ap X
upiA ap SBiusim suiia o a ajsp j4uoa oai^BEUB.ip 'ojup^ ^oii a -sniíiaud soi
ua aiufilTdpd X baia üuoisiq puais uuSis sbuliu süsa anl) ouiisaaau
B3 !BB3MOinq snumj siq ap Biauasa^d baoui B| monq ou anb sa ^
'' ' !PÍA !' o;í"V,. ^aoii B[
ap opis jambimia ua 'r fu dina o Bad[o,i sb| oíd [a anb odiuan [ü 'oais
-asqo odiiomad X uoíhiBABd omoa 'aadmais b.oosb sBI omauuBsuad la
•Biuaiap aaisn^ sbui b| úsb tqjiaap Jod 'sa Btuo^ onb'.iod íbibb([ osa
X 'ttBu^Biu pBpnra r¡,, 'Binoy b opB^qiuou eq Bjjod ^g sofo so^sanu

�elemental, aunque hay que saberlo; y no sólo saberlo: hay que te
nerlo presente siempre. La diferencia entre el hombre dormido y el
hombre despierto -—única clasificación que admitiríamos-— no está
tanto en las cosas que uno sabe y que el otro ignora, sino en la acti
tud frente a lo que ambos pueden saber muy bien: mientras uno lo
olvida constantemente, el otro lo repite, lo remueve y lo registra cons
tantemente.
Del pensamiento de la caducidad de las cosas, como del de la
desproporción entre el hombre y el cosmos, lo habitual en la poesía
es el tránsito al pensamiento de los valores eternos, y, por ende, a la
actitud mística, de conformidad superable en la esperanza.
Leopardi no incurre en ello. Ya hemos visto cómo Lcopardi, por
tí deb^lad extrema v minuciosa a la condición li liman a •—oue es el mas
alto valor que su pensamiento registra en la existencia, y en el que
gran transferencia Hombre-Dios; permanece, "hombre entre los hom
bres", en la etapa de alerta y de registro, o, como hoy se diría, en la
etapa fenomenológíca, indagadora, de la investigación y de la expeEl dolor le otorga el privilegio de una renovación constante del
problema, y, por su insistencia sobrehumana, el problema mismo,
dominador y flagrante, será la solución que se patentice en su poesía;
la solución está en la férrea atracción e inexhausta virtualidad y sufi
ciencia de lo problemático mismo, secreto éste del conocimiento poé
tico, o fórmula huraña y difícil del saber que, ya cu insuperable ins
tancia, cede a lo poético por donde lo humano se acucia sin condiLa solución del hombre es ser problema, o es en estar constitu
yéndose siempre, por vigilancia de su voluntad, como problema; por
que, en el fondo, el hombre, puesto en la existencia, es para sí cosa
resuelta o llega a serlo por sí, pero lo demás, que lo problemaliza y
ble, es lo que debe solucionarse y ordenarse ahora.
Halla, en cambio, Leopardi, manera de agregar a la actitud de
todos una nota personal al descubrir tras aquellos esparcidos vesti
gios de vencidos esplendores, el esguince de la "arcana malvagita".
¿Quién duda de nuestra con ilición ? ¿Quien quisiera pensar que
el hombre lia nacido sobre un lecho de rosas? Venga aquí. Ni extensa
ar^umentación, ni iógico pormenor, son necesarios; el simple gesto,
ahí, eso, basta.&gt;
Esas ruinas son lección evidente, y un trágico espejo en el que,
al par que el hombre —criatura llena de sentido, y creador de cosas
llenas de sentido, que apelan al sentido— se mira integralmente en au
orfandad y en su condición miserable, ve también a la potencia que
lo manipula, superándolo ostentosamente en bus "progresivas suertes",
no se sabe tras qué sentido, o con que total sin sentido.
El pathos de la naturaleza llega en La Retama a su clima más
intenso. Allí era la indiferencia; aquí es, además, la crueldad.
^ 100 —

�— roí —
-Buuad ouajua oaiim p ua A 'J¡ "fap as on ib ba on anb 'aporaui a
puiSjBin pBpi[B,^ ua 'o inorares no d us ap A pujim[oA ne ap uopiuado
aod 'opi^JSAuoa 'e3nj ssa f ainajj Risa aaqiuoq [a 'B[ja na op^ajEquia
im attb sauoiacja^joa Á sanoiaunj ap ofnjj un ap Fipaq
oiatsuRj} tíun sa RptA RJisanu í ruipisuBJi ap nos soiuauíom
sol BOP1 '^^P^FP11! "P!11 "I n3 'POIU oiUBiin [ag -^aiqejnp opeisa
un F^nai ^Btia p ua o¡;s un Baunu Rj^Sa^ iu 'auai^p as Eaunn fubui
•nq pupaiaoa F[ anbiod 'ipjRdoaq oaip 'npiaisiiB-n ap uos snüoda sbi
sBpo t "Ibi o moa oiuu oiuauíBATiBif jua o^ací ^anjOTa ua omiTii un ap
o 'oijosiq; opKsnd un ap uaÜBini o|os 'aiuasa^d opoj ap pepiae^ín^ A
'jBiaajdB apaud ouuumq oiafns p 'oiuaiuiEsuad p ^od op^fiji
•BpiA Risa ua
oSaisos A pBppnaj ap sapnpuiprn sosh^ bo[ op aesad b ajdmais sa o^ A
-uoa bi opas apand omoa cpm ubi sa atili 'jiaap so 'joad ei ajdraaw
a-iqruoi[ p anb^od 'joad b^ aidmaia sa data as anb ua nooda n^

}P

�nente y sustancial para los juicios y las valoraciones. Todas las cosas
pasan si el hombro permanece, porque el hombre sabe soltar y retener.
Y la situación del hombre para lo hondo y definitivo de sus esines se escuchan en el siglo XI\ progresista \ técnico, que se eseuMir¡
ligio
que el c mino trdz do
abandonaste y h n atrás volviendo,
lu deserción api lides
y la llamas progre o
Tas pequencics los ingenios todos,
van adul ndo en lanto
harén de ti No vo
con tal vergüenza bajaré a la tierra,
&lt;
y bien f cil me futra,
desatinando adrede cual los otros
eanlandote al oído ha.erme acepto .)
Pero en ramblo el dtprecio que yo guardo
para ti dentro el pecho

oprime a aquel que al siglo propio increpa.
De este mal que contigo

Libertad vas sonando

siervo a un tiempo

solo por quien surgimos
de la barbarie en porte y por quien sólo
civilid d tenemos que a lo prospero
guia las co as publiras
La verdad te displace
de nue Iro sino v el mezquino puesto
que natura nos dio \ I e pal das
ruinmente las volví te asi a la lumbre
que la evidencia v fugitivo llamas
a quien la busra vil
y magn mmo a aquel
que mofándose astuto o oloiado
a los astros levanta el mortal grado
Es el glo en efecto el que lia de mirarse en aquel espejo trá
gico y recibir la lección perentoria de las ruinas; es decir, todo lo
fluctuante, onatnbulo e inauttntico que huye por vacío interior, con
las cosas humana hacia la superficie y la malvende por pompas y
Pero el prohlema es comple o, porque en la época que quiere
comenzar en tiempo de Teopardi el faratter ilusorio o ficticio no es
precisamente lo qm predomina o miJuye, sino, por el contrario, un
sentido de la realizaciones po ítivas y practicas, en cuyo nombre se
atacan la falsedad y limitaciones de la épocas anteriores.
— 102 —

�ajqmoq jop bj onb 'spuBlsna ua 'odij oras ira pp '^ooda b[ X ojqinoq p
auna upiaioso bj ojqEjiAoin ao 'Bionoiiraa bj opora asa ap BpBojuiijg
•(b^uoj
bt on onb opon n^ tío uo uotOBaijinsis bohío bj joa O ^souoiobotjtuÍ) i a op
opunul oti oo ojqiuoq pp baiieoijiu^is uotoiujijiuoo bj oiuoniBjsnr job
apood Ojqiooq pp uoioboijioÜis-ui ej ¡te opaop ojquioq jo opuB.iijmJíis
jjnSoa op opoiu un ao onli) ajqnioq pp aopnoijiuüis-in o 'uoioeoijiu
-Ste ej o^uoaojtpoi so 'uoínjiisuoo souoiobotjiuííis sBjjonbfl oob ojujha
oqio p bjbiI *is o 'ojqmoij pp ooideoijiu^tb b[ bjbi! jEjinj mi ^ínq
ujodo cnn op üanapEoijiiiiiis op otjos ti\ uo is joa op 'eond 'bjbji og
•oppaod oopcoijioSie apoi op opipowA Á Bpipom
'Bjouojopj uo ouoFauoo ^&gt;a jÍ lo[qisod oppBorjro^iB Bpoi op oinsira
oi;noo p uo Btpeso ns iod Boiqn os Euod A oiuots onb ojqtuóq ^^
•jo^roo^tud oooj opBpAOjji o opBJOoÜi na n ^iuoii^^^ opBp
-noBOBiutnb A onofoj bbui na opsop une LotuonnBsuod opo| op opi^JjsB^
A opmoiuoo opHA p ajdmoia A 'ojuoipoqo oujoioj p 'pBpiaooan bsoj
na A jijóos na jo.d opioijop ajqtooq p no 'sopijijana 'l aouopoEjj
-aqB op oponin ou oo 'jooaJEdttaop Bia^q 'osjitunsqna j oaj'OA[oaip op
-ond BQBiutiq uoprpooo b^ 'csooíd ojuoiobjooi onb o-tqtuoq p oo ig
•osjOAiun p ao onb oioonuEBoad un op —ojqBdpia
BjaBif A—' ojqBsnodsoJ ojjuoo ouioa oj^na oa A o ala ob onb ojuoiobuoo
-ojnB BjniBt.io B^ ¡BOBinnq oopipuoo bj :oao[I bou onb b ojond p Boa
Ejombpno ^BimouoinB op A pBpm^ip ap so onbaod 'ojdoioia oopüApa
op A uoiooopoj op so anb lajuopteip X oipoin otnniBo on 'sajno-on
A sojoa ap BoojJBq uoisnjojd B[ na BpBzqt.iaiBO 'upiSipj bj A 'notaito
na A uoStjo na bibta ap jopood bisbij asjBijojjjadiq o asjoooqjaqosoo
opond onb 'biouoio b^ 'Bjudaip uo sojiioijjoo sBquiB ojiuo Xbjj
•aaiqijoojjod X BO|qEJüdne aoo
-oiBnjr sBjuBj bejjo ouioo jOpooojjaj uBjaqop —Etn^op ap X tioixJTpj op
odi) opoi— Bui^op p X npi^íipj bj oaiqoíBi 'bjjo ojub :Bp¡[ps bboi X
apjTiunq beoi zoa bj b ea ip^^doaq ap pnpjaA bj ¡oaa ea on ojoj
•^ooijnnjjB,, soojojoj sojqTaodmt
o 'ajdinaia BjBd SBpBiooniBiiJj 'fapBpmno^ot sBoip^oje opuBnoa coiq o
'oiuouiop jap BZBuauíB X npioEooAa bj ooj bX 'oaoj^nod jap X biouoio
^i ap ojiqínB p uo onao ouquioa uoo uoduinjJi ^Einiíop jap X aonoi^
-|joj a[ op opuamiA 'onb aojpnbR aopoj uoo 'oiuouo,m X ajqij ubj
ojduiois 'ipjBdoo'j jippoioo Bijoooied 'jsioijjodna uoiubxo un o^
•BoGtpuoui uopnpa
aootBOA oj anboOB 'ofojdmoo X [toijjp Xnm íjpijip so Btnojqojd jg
¿biou bj op X oojop jap Eiood |a o 'saonj sej op oj^is jo 'osjejun^ojd
oqBO ^upzGj auajj uom^? ipjBdoog op oraaimjaod jo 'ajqisuojduioaoi
o "oouBoiBjp ubi eos aub jqs OQ •sooBiutiq asmojip aoj ap 'BíBtjduita
jod ftopFmoaoaop X osjbj ojnonOBO]UBjd jo 'ooisutitjdo ooiSoj ib ojunf
'BooAOjd osa X 'BzajBJiuEU bj op X ojqiuoq jap pBpqBjBj en^ijoB bj b
joouoa aaojed osaj^oJd jg •pop^^a / op ujqiuou uo 'oooj X oiqjaqos ap
BsnoB 'aouopiaod bbj ajoaoiBnpJB opuEoojisBjj '¡p^^doog 'pBpaoA bj ap
OJqmoo no upianji bj BtoirejOBf bj bjsbij Bitjitqiuoo anb oj^t8 un y

�y el mundo: en una se rebela lo individual contra lo colectivo; en la
olra lo personal contra lo cósmico universal, y es también escisión y
rebeldía del hombre consi^o mismo.
El hombre, que ha adherido por fatalidad de su ser nacido y
dad, el mundo y el destino, de pronLo encuentra, por debajo de todas
esas seductoras y expeditivas construcciones, su vida en irredimible
soledad c insatisfacción y se descubre como víctima de una felonía,
explotado y aprovechado, en no consentidos planes y proyectos, con
su autenticidad aplazada, en rebeldía categórica, y sin significado.
Y por primera vez, en forma radical, en busca de un significado cabal
que no se base en sustituciones ui fáciles transferencias.
en la justificación o congruencia de la crítica, casi siempre acertada,
por lo demás, en la voluntad con que ese hombre intenta reasumir
su destino, desvirtuado por las soluciones y sentencias de la colecti
vidad.
El apostrofe al siglo contiene la expresión de un desencuenlro
entre el hombre y el tiempo, entre progreso individual y progreso
colectivo. El hombre no puede renunciar a la consagración de la
individualidad, al-"aé lo qué eres" o como quiera llamársele, a su
peculiar destino y a las exigencias de su realización personal, en ar.as
de las conquistas progresivas de las generaciones, porque ello equi
valdría a BusLituir la realidad concreta del hombre por la de una
abstracción parásita —incapaz de resistir el cotejo con lo individual
y que sólo existe y opera eu tanto duerme inconscio el hombre- un fantasma sin tiempo posible.
Tras esc ideal, aparentemente noble y generoso, no es raro encon
trar una gran cobardía y un miedo fundamental: es el de rehuir la
responsabilidad de aquella consagración individual por el temor pre
^oncebido a su fracaso, o a su imposibilidad, o a loa esfuerzos y sa
crificios inauditos que su realización exige.
Pero ningún ideal colectivo, ni siquiera el gran ideal de una hu
manidad mejor futura, puede edificarse con nulidades individuales,
O con individuos previamente anulados y destituidos de bus exigenLa solución inesperada y paradójica de una imposible transfetencia de lo individual en lo colectivo, con que responde Lcopardi
al prodigioso albor de su época, sólo se comprende desde la excepcio
nal suerte del hombre, ligada siempre a la configuración de un des
tino individual por inembargables exigencias, y que, en lo que a él
respecta, poco o nada espera de la civilización en sentido cuantitativo,
antes bien, ésta se le aparece aquejada de una provisoriedad tanto
El Hombre es, cu su fatalidad más profunda, una criatura a la
que el pensar apenas nutre y convierte; de ahí la novadora rudeza del
lenguaje individual. Sólo es claro el lenguaje de las actitudes abs-

— 104 —

�^ sot —
'opranj opoj ajue asjaaajUBiii opipod bíbij 'Eja oj anb na jbjoj op^aS ^^
na ^ '0a^ onioa ouijarna TpjBcioarí anb oiTBjjxa or ajnamBjsnr s^
'pippnninti
ap uozbj na auri-ij&gt;sa or namb E.ijuoa ajdmais a Ara tía a^ 'Brauau
-Edfi na oai^oj ojaBxa ubi 'omaran^ae ajsg -pBpanuajua B[ ap uoznj
Bf b opuBjade oqaaq pip^'BJopeiBidBap A j^bj 'nppnaqdxa J OAanu ap
-noa aod 'ojja ap a ^a ap uaqpaj A 'eotiBinnq soaanj sus ap pmmajd
BJ uo BlJaje A Bpranj 'BptA Bun ap opijuaes [a uoa UBnoijB as to^an[
sosbíI sa^B^^BABaixa n o^oa 'prps aiaiuaaxa bT A 'pepi^aanaá A
onpiAipui OJiua BAiiuiiÁsip esuat c¡ onbaod 'opeanea^ SBin oipasF
A 'BsopppTita npiaünna^nB cnn aSixa bou ajuasaad osea ja oaaj
•BpHjrxa A BijHMontHaap vaBd B[ia aa|o^ aa^a aaainb pBpiuBinni^ bj ap
oiaipaaaA ¡^ üzapniüS ni uoiapaijiisiif nía oiuaiuiiiuasaj na A 'rtpuj
-¡I pepajo^ naniuomap ua 'HBonj;siioni A a[qi^i[aiutui as^enJOi aaa^tid
Bnnminj ^njeijo B[ anb na OATBiaap A oaijjja ojuml un a^sa s^
•Bso.m^u
BopaB^d [B^uanrnjiBu; BiaBütja 'oinpsip o ojjb bbiu oiaiaae oj]o anb
Bijodnri 011 ap naiíJciLi tb ^jaiia] B(iap o ^B^nai on anb ^pnpjaA ap o oí^
ajqrüíA ^^m sajaiu; iib b oitiajj ajq¡[ Bpanb ajqmoi¡ ja A 'sBninb^ara
aíuanqBn^fi o sapnnjü aiuauíjnn^í scpeuiclip jas napand sop sbj '[boj A
Biajiuo;&gt; joTjaHti noiaBaijiii&gt;ftB Epoi Bpiaa.iüdBsap íoin^i oayiajodrn na
BpEJiidnjB o 'rsiiaiajd prpjaA o|ps jas ejajpnd uaiq bjjo b^ uj 'Bia^a
•Tja noa o ja (I osoubSu^ BjHipisaj ean na anb oj anbiod 'bjjo bj anb
na¡({ BFni BJnjsod fijsa jbzijo[ba Ejoipnd anb onn^[B oidpuijd 'BJanj
isb w 'Bwi^q ov ¿osa ind anb mai BpB^? ¿Bi.iasira ñs ua opinrsap
opiBfap A opiüfodsop BJBd oajis ojos anb 'znj B[ ap EpiAajjB biujoj
bjjo Bjsa .ibzt|Baij bso 'ajqmoq jb BzrnbjBjaf A BaijiituBni anb '^saanj,,
ap o[^¡b un no-^? ¿sBjqaitnj an^? ¿Bjea sa ziq an^)? ¿onio^?
•itznj bj b SBjqannj sbj nojaucjajd
sajqinoq eoj xn ^^oiaBijaqxa o aipojdaj un 'npnainudaí Bnn oinoa
jjjb sBjsand 'Braaod pip ajulBaB oiuoa ubjiiStj anb sujqBpd bbj Bsopiaj
•snu a Baijajojd BUBjjxa uoiaBaintiiíis uun ubjiiod 'BjnjjB Bjsa ~v~
•pBjuaA bj sp Binapjojd ja A •
'^ajuajod 'otnisiapip^ 'ojuaiinirsuad jap osn nanq [ap ¡o^aJ oiuajniBS
-uad jap einajqoid ja 'opnoj [a u^ 'e^ SBnapnoa A sajouoq 'cduiod
BpBianBisunajia noa 'oÜotj opua.ínqijjsip 'ptipjaA B[ b npjEdsa sbj j3a
-joa ap 'utj ua ' ^ajqnioq jap opBjS [Bjjoru ]3 'osojapod A opnnaaj
oniínb ns ap opjpuRans 'amapnidnif a BpBJinaasap boijoj ua 'jaaajjBna
ap 'BaijuaiitBui pBijaqij ap souilubj soauojja jod ot.ibziibi te 'oíjbz
-[ABjasa ap íajqiunpBsod BntíiqniE ns ua BAinbsa bj os o 'nnjjtAsap o
fiuotaiBJi 'BuopunqB as Hijojaa.i ajqBuBjjua B.ína '..ojuannnsuad^ jap
sBsuadxa b opB.ii^oi 'zeibj osaj^ojd ap 'ounifps sisBiua uOa 'BsnaB oq
"M¿oaoj A oiqjaqos,. ojis ns b ipjBdoaq 'Bnnis ua 'Bsnae anb ^q?
•ajadns
A auapsap oj ^JEjnaijJEd^^ ajqmoq ja anb onBjjxa ea ou 'ojuej jod ÍA
'jBjnaijJBd na auBin ajqnioij nrtóu¡u b asa ojad 'eajBjaua3 A sbjobjj

�rebelde y solo; que haya podido, no por, sino a pesar de su enferme
dad incurrir en rebeldía y disentimiento, y mantenerse incambiado,
porque, lo psicológicamente patente es que lo ordinario en el entermo
—cuando como en este caso se llega además a la desventura física
y al dolor puro y simple— es que caiga en la comunidad de las ilu
siones^ la mera razón de la enfermedad conduce más a esto que a lo
otro, a no ser que interfiera un destello de verdad y de sumo bien
que puede darse en lo uno y en lo otro nó.
Hay un doble o triple heroísmo que nos obliga a pensar en la
cantidad de salud que es necesaria para producir, mantener y cultivar
tales enfermedades; y a tener que admitir que una poesía y una fi
losofía como la de Leopardi, esto es, una actitud vital como la suya,
sólo por el concepto de una vida heroica se explican pleñaría y ex
haustivamente. Sólo una fuerza de superior linaje se obstina en fide
lidades tales en el seno de tales condiciones.
En su vivir, Leopardi se plantea constantemente, se plantea y re
plantea con tenacidad diamantina, su congrua irremisible polaridad
entre esas tinieblas y esa luz; entre un tipo y otro de vida: categorías
eternas del pensar y del anhelar humanos están aquí, asimismo, no
menos eficaces y militantes, aunque insospechadas.
El heroísmo de la verdad ea la dimensión fundamental del alma
noble, y la definición específica de lo humano, porque el vivir hu
mano solo puede ordenarse v planearse auténticamente como tal en
función de una identificación final y categórica, y es esa exigencia
de identificación final y categórica la que no solamente da lo humano
del ente que llamamos hombre, sino ese otro ente que llamamos
La obra de Leopardi, más que pensada, destilada —su "enferme
dad" lo convirtió en alambique, y sus poemas e ideas fueron "cris
tales" tan pacientes e implacables como los de la naturaleza...—
responde a eso; y La Retama nos da, en la forma escueta y descar
nada de este peculiarísimo estilo vital y poético, una solución, si in
esperada y abstraen, inteligible.
En efecto: la luz y la verdad a que nos convoca Leopardi no
conducen sin más a la percepción lisa y llana de nuestra miseria y
al desprestigio del hombre, sino a la edificación y a la percepción de
una dignidad en el hombre; de una dignidad renovada y restaurada,
pura y exenta de compromisos, y más fiel al hombre a pesar de su
negativídad aparente. Esta "vita nuova" sólo puede brotar a la vera
de la muerle, que es foco y haz de todos los compromisos y gráva
la muerte desprestigia al hombre, y su dignidad —mondada o adel
gazada, pero propia e inalienable—, sólo puede ser una dignidad fren
te a la muerte. Nadie sin dignidad quiere salvar la vida, ni nadie
quiere conservarla o eternizarla sin dignidad; oscura o breve, nuestra
vida tiene ese lampo triunfal de que podemos gozar con toda nuestra
audacia y nuestro atrevimiento, retando de igual a igual al sino; ella
es el signo de lo identificable en nosotros, y el resorte, camino y nor— 106 —

�— ¿ot —
•aiarpj as nanpuoa B[ ap pepiiuiiú^^i b^ f anb q na 'pepra
-Fmmj X 'nopesígiAp X pBpaiaos —FiAcpoi nos o[ on— sainapAinba
sopFpjiuea uob ou sand 'orasitn o^ jod ouFtuni[ ajnamajqmpadsoeni
anb une -[BiiiiqEq fuuou tq EjKd (opezT[tAtani a piaosut eiAepoi opnars
an^^is ajqinoq [a 'oAiqna zoaaj ñu jod X 'sapna sO[ jod sapjoiii-oaiíitq
•oi.n o tíB3[{pianpajii¡1 soiaaia X^q anb 'aiuBisqo ou 'jaqes anb Xe|j
BUBtAT[ X Bpmja BzaqEa e[ uoa jesed
jpod ajqmoq p sapna n\ ofcq Eooniam bj ap laiuaujipni sauoi^epi
Eliqjp b[ ap 'Jiaap e BÍfa^ as 'is o^ad 'opirena Buodiai ou 'jaaajBdE
-eap ap ¡jqBq auanm E[ ap Eiua[qojil p osiqau; íajqmoq jap pepim
-iim z^nai e^ ap asjttaBS uapand soiopuBzmiiniLu X eoppuen^iASap
ojos onb.iod 'opBAwd bbiu ^aqcq ns u-ied 'uoiaiiuj a^qijja; noa 'BuiBp
-3J ajqnioq p anb sBina[qo^d t^q ap oinainiBrotjB un b^bji 'BpBAap
X a^qou bbui Biauaia B^ op eiujoj B[ na uriB '^arnaai b^ X osaj^ojd p
anb JBSuad opipod Eq as oaijnuaia oiuanuEuoznj |a no^ saonj scuap
-ajBHBJi saiqísoduii ap BpBjaqrj pBpHrnt'íA!t&gt;uí •&gt;UIoa 'o^qnioq [g
•ppjed X oia]dtuoani 'ten oppap aod 'opoi
Un b o 'Biaiduioaui Bianaisrxa Bnn b ^ouiAtp 01 ap oQiiajjajm oaiiiu
-ijap un na unB 'jauodiur ap X ^n^a^^B ap saaBd^a somos anb o^anljB
opoi ap appiaunua^jí uopicpra B[ na X ouiiijJJa^ o^tiü^o p na o.iubtjb
as oiuaiminnaina o^jsann anb BJBd ^BaTsri oms fb jo ni oíos ott ^bj^
-ajuí BaiiJBiBa npniBnptAipu; nun ap ornaad opBisa p oraoa 'upra^zipu
BJisanu ap oinairaB^qtunpap pp 'ai-md bjio aod 'somEiisaaa^
•auanui b¡ aA(|os sauop
-luijap SEipBi SBjjaia na oíaoJiuoa 0| omoa 'pepiuaJia bj ajqos sisai
-pd'iq SBuap na aaqnq apand Bpjpjad X nopüziiibABjafeap üjur; sand
'aiionra ap ojiibo opEujinjaiap mi o 'pepin-iap ap oipaa oprntiauai
-ap nn ouisiuiisb Baiiiu^is oisa opoi Bpuauadxa ns ap uoiaBzpou
-ouiaod bt na bX ajqnioq p BJBd X lBimouoinB X pBptiBs^aAEun
'BpuauBUi-iad ns ap e| Bire-uua peptuíiip B[ ^p npu^AiA ^\ ^ uopipuoa
O oip^isa opoi na ainauíBiiqosqe pai Jas ap oms 'ouaídsap jBisa
ap o[os ou opoiu un sa anb 'pupmáip B| ap onaiqn X pej-a Aiun oxau
toiuBq?IqBH jojba Ta noa opBp Bq 'pvpiiritip B¡ noa opep sq anb Tg
•opB^ipp Bisa anb b s^puaSixa sB[ ap X peptu^ip lis ap Fpuapnoa bi
noa Bapdsa o( —ajqmoq pp opepaa^d on jas p ^iqiuoq pp apaoae
X Ejaina p^pipnoejad B[ íuozbj b^ 'Jpap nn sa •••—uozej ns oaad
'ainaiUBAiiiuipp aHJtnnp X jaaaaad Basnq ajqmoq p X — ^.jnpups,,
ns na ^osiqaní *jABp sa X BzapjniBU ns na ?ísa ona— ub^iiej as X ubs
.ubo as Boiuairaimau sog -uozbj b^ jod 'somaimiiuas so[ ap pBpqiqej
•au; bi apua[[B 'opiÜixa X 'opEiuaiuepunj X opiqaauoa oiuompuoiaBj
jouoq ap uoiisana eun ea aijanin b¡ b RJpuodo as anb pFpipiJonrai
B[ nny -ounsnoa ap 'soiaajB eo[ X BpnaSipiui b[ X 'p^iunjoA b[ jod
(ipepidena X Bpipnajduia 'sojiosou na Ejopuagijuapi uotaBiado B[ ap ai.

�La ciencia es hija del hombre, pero sus caminos se separan con
sumada la génesis, como el arco y la flecha. Y el hombre no puede
tener conciencia de sí mismo sino mediante un desasimiento y una
renuncia de esos orbes de ideas o de acciones que le deben la vida
estudiada repulsa, que luego él mismo volverá a franquear, pero con
distinta razón y conciencia. Esta diáslole y sístole, desde el hombre
a los productos y desde los productos al hombre, ignorada por el
hombre que se piensa meramente en filósofo, o en investigador, y
hasta en poeta.,., las salte muy bien el hombre que, consciente del
juego, se piensa a sí mismo, inicial y radicalmente, como condición
humana, y edifica sobre ella otra forma de orgullo y de arrogancia.
Y otra forma de ser educado, sociable y civilizado.
"Sólo sé que, enfermo o sano, pisoteo la cobardía de los hombres,
rechazo todo consuelo, todo engaño pueril, y ten"o el valor de sos
tener el estar privado de toda esperanza, mirar intrépidamente el de
sierto de la vida, no disimular nada de la infelicidad humana y aceptar
todas las consecuencias de una filosofía ^olorosa, pero verdadera. La
complacencia de ver arrancado el manto a la encubierta y misteriosa
crueldad del destino".
No es posible exigirle más al hombre; pero no se le puede exigir
menos tttmpoco. Asi se agolan también las posibilidades de lo humano
y se cumplen, de sorpresivo modo, la culminación de la individualidad,
y la exigencia pindárico-socrética, por un Fausto distinto, pero no
menos ambicioso y voluntarioso. Tal es, asimismo, la etopeya del
hombro noble por excelencia, be.tle Dnnlo preocupación tuerte de la
poesía italiana v que alcanza en LcOpardi, con nuevo vigor, una fundamentación iin pies ion ante.
Y en el desvivirse incompartible de esa criatura se opera la mos
tración impositiva de lo humano, que ya no aparece disperso y tras
cendido en categorías de lo real, y fnncionalmente conexo e imbricado
en lo demás, sino todo junto, solo y legislando su ser enLero y su futuro.
El hombre, pobre J de onformizos n embros,
aunque m su alma es alto v genero^
neo de oro o galla rdo.
m de esplendida vi da o de valiente
gur
haré risible alarde
mas de fortuna &gt; de podi r mendigo
sin vergüenza e muestra v se derlur
hablando abiertamr nte y a sus roaai
valora en forma iginal
no creo, sino ebtult o
a aquel que hedió
y de fétido orgullo
los libros llena, ex^elsos hechos, nueva
felicidad —que el cielo mismo ignora.

�ríos y soluciones, o enigmas.
De un trato familiar y vulgar consigo mismo, ptiede pasar a la
orpre.a radical Je un aer-ú-miamo, con novedad ab.olola y peli6roSa,
y ala eoiiscuien te perdida cíe todo contorno habit Lia I en Que se afir^
me y reconozca. Ocurre con el hombre que aunque indudablemente

diversa y abigarradamente en sucesión de tiempos y lugares, y esto
lo confunde eon una multiplicidad de formas aproximativas, rivales
o pasivamente vecinas, en que se quiebra —hasta desaparecer y dipu
társele, por el propio sujeto humana, hipótesis o piadosa maravilla—•
el ser-sí-mismo básico y productor.
Por lo mismo, en cada momento es mucho mas —por ser también

ción, es capaz de revelarle. Tiene un ser, tiene indudablemente un
ser real en la realidad, pero no dispone de él abierta y francamente,

necesidad y obligación ineludibles, o nostalgia perenne en él. Pero
qué sea como hombre mientras aspira a hombre, y qué sea aquello
que el llamaba vida y mundo cuando, convertidas las condiciones, des
de el puro ser hombro las considera, eso no logra dilucidarlo desde
tan instable y escurridiza dualidad por la que, o se piensa el hombre
en formas abstractas y mediatas, pero no su grave y rudo peso, o se
lo experimenta en directa y sorda convivencia, pero no se lo piensa,
porque el hombre, sorprendido en su reducto es en cierto sentido, una
y sólo accede a un pensamiento cuando admite mundo y constelaciones,
JJe tai modo solicitado, ninguna criatura es mas íaciimente aunl—
terabíe; se diría que el fraude le es constitutivo^ la misma consigna

es exceso y milagro de la voluntad el que pueda, a pesar de tales te
naces remoras, permanecer firme en su puesto y en su senda, sordo
a las expeditivas soluciones del mundo, y resistente e indoblegable
también a infundadas ambiciones que por su ser trepan y en su inte
rior se desmandan. T" que todo ello no sea nada más que por un tipo
de conducta a Ja que nada de lo que el mundo y, a su turno, el pen
samiento, ofrecen, puede adscribírsele como galardón o estímulo. Es

fórmulas negativas v por gestos de ascético deslinde.
Leopardi ve cómo el apremiado optimismo de su si&lt;do está trai
cionando radicalmente al hombre, por un lado, al ofrecerle lo que es
de suyo imposible —"la felicidad de la vida es uno de los grandes
— 110 —

�— III —
•3901] ns ^ oinoui.qqBOBpIuii asnpaaiiid.il 'Bimtmq uopip
O M0^ B3 '^J(Jll.lB(IltlO.t Til OpppAO.l UU UO131131UI US ."&gt;() BipiBIllílMp*
3p .iopB.ro a ap opppBsui un moa rqsou.ij.iqn.isap A opBJjBom ooo.iBd
ruoisiij ns aub oiusiiu o| .tod o|qrj.i.q sbui zoa iqnto Bitt.qqoJrJ A 'Eina^q
-OJlI 93 Ojquioq |g "OJOpiS OJ 31llj 31(1 U3 CTH3jqOJ(l BA'l!l[ UU 31lL ipop
v.ÍP.\\ oh jnb o.i3,[ -ofO|iuitz!fB.iiiiiíiisap o '[til orno,! opptiüimtirp 'Biiiajq
-OJlI |3 (1^I9TIO3 opBJ^EJJH I1BIJ 'LMIO II ÜH11 3p [1?.1.&gt;1&gt;T| THI1 orUIIIIO[M^rI
|o o 'oipnd3j ns jb^uaojü [B -Miwjnxj si jd o ^|L|Bi^fi|o Á app.r^dns
BzjiejuiBU btustm ns aod 'upi^^^^j iq A bijhoto v[ ohio.i s^noprijog

3 'utJi.ifiuijTiuapT iq ^p 'ucq^uapaj iq ap üiu.qqo.id p buioi;u 'sa 01S3
•SBSO3 si^io Bt.&gt;Bt[ ouniuiu] Á aiuiujotliiit iq ;&gt;[) oidaatioa pi BZtqdsjp os
juüiq pTiitiioipBjg ^ ajqiuoq omoo op^^^odc aniíis ¡oiaaniu bj op 11 tu
-O|qu..d p ruiDia^ -pHpiiuíip baihhtisiioü u( 'oimioioii ofoiA [o 'oiuoiut

•adiia oSubj us op niíjjdsa |o opinqi]S3a -otnsTuí oJ(pnoq [op p 'otustui
o 1 so orín o 1 t&gt; o 1.1011 tu iq ,q&gt; [o . o.iqtuoii p oppoiuuoo ubij o^uuiois
anb sBtii.qqo.id sopuiu^ bo^ •snoiiuaiiiBüT osiqjui o sopuioiru! 'soptoal
•jAu.i OS.11-JHU k uBzatdiiia •odiuoii ns op ouisrmiido |op ziq b¡ y
•bptJanni B{ BJBd o.irqjitiu opuisBUiap ^01^3 • • -s^soo stq sb[&gt;oi o.iqos
'p 1100 opifid iu 'tm^sap [3 oiub iizaqno tq ofuq in qiBpi.iq.qni uu b
sootpouiad 90[ eopoi i 'oaj.. ara ^i A 'oiuisioipjut .ios 'o^ts pp A oÁm
'osajsiiutl pqi JOpRioojdsouout oiuoo A t?iuo[iout Bijosíqtj bi op jopap
.uajiío pin oinoa opiqoajdsap eiijag^^ -^soorpoiiod so[ op Bijosop],, rr
Bzpsua 011b eptA B[ ap nipoiuoo iq b ai.ianuí tq jp.ija.ttl op tqiüJ^iojj^j
A BJBqinq ptiup tq p ajuü oaia p y qiBptt^^ip ns op bibjsoiIb un X
ou^sop ns op BÜnjstiEjj un ipjudoaq v^d so o^iís pqi o.iqiuoq 13
•uopuopoi bj ap sod na opBjuoiunpunj
ozionjso un ibuiojui jopod eied o^ipupsa-TcInii oaippjora osed p so 01
-uoiuitoouo.í oXuo ^ooobjb p opoi añil tío sopoi souotoipuoo sur B]Sia ap
™,&gt;.i.).I a|raaiu| i iilojil .ibc[ ni ap &lt;ii|aa aia noa u|jjRdo ja 'oirol
mío jod 1 "ouBintur ot op uai^oboj í a itjins p? ^oijbJiuoo us tía &amp;ttta
.nüiuüuoa B.iyJitq a piqqiHinq ns apiBistp 011 ^opiuOAtioo poní. 'ojJBoip
-Búa pi oinaniaplmis -ouptiBa ouioiur ap pupisoaati uis -onb oiqtsod o[
opotu p^ ap JBzinbJBiaf p *sa oisa '—^ououotupap o[3tt&gt; pp soiu^aui

�En el problema del hombre, como en laa demáa cosas, la primera
exi^encia metódica radica en el planteamiento rigurosamente fiel. Y
es justamente esta exigencia fundamental la tpie soslaya el optimismo.
El optimismo, contra toda apariencia, suele tener muy corta la
esperanza y muy mezquino el concepto del hombre. Aquello provoca
una rápida satisfacción en los más próximos aledaños; esto trae una
sistemática fuga ante la verdad para la que no se supone con suficiente
aguante y resistencia al hombre. De modo que el optimismo, en sn
única vaga forma posible, por lo demás, puede quitarle al hombre
por el lado sustancial de las honduras y sorpresas de la esperanza
mucho más de lo que le dé por el lado ocasional y fugitivo de la
"oferta" optimista.
Cuando se piensa en estricta función de lo humano, y hasta cuan
do se despiensa, y no de las instancias generales, abstractas y de trans
ferencia, se percibe cómo hay más grado de afirmación y de dignidad
en el pesimista, con su actitud de repulsa categórica y con su no
a la vida, pues brotando está todo eso de la disconformidad, y de la
insaciabiliilad de los deseos, y entrambas cosas de la conciencia de
un derecho mayor irrenunciable con la que los logros reales se
contrastan.
La vida es una cuestión de honor. Por eso el hombre se ve obli
gado a asumir su condición miserable, y a levantarla como bandera
y convertirla en cláusula imperativa de su justificación en la existen
cia. Su honor le exige ser grande expresamente por donde más se lo
humilla, y a causa de ello.
No hay en realidad otro optimismo que la fe. Pero la fe, no la fe
fórmula por pretensas razones, sino esa rara, intempestiva seguridad
quo llena al hombre tras la laboriosa v férrea asunción de sí mismo,
y que, como la galladura en la yema, logra ver luego pegado a todo
cuanto existe, la fe sólo se conquista allende todas las pruebas y mor
tales sinsabores del pesiuiismo más obstinado y consecuente, que el
hombre alerta y lúcido profesa a manera de propedéutica y vía as
cética. Y es, tras la plena desjerarquizacion, el hombre convertido en
¿Qué es, en suma, lo noble y lo grande de un pensador, de una
grande alma? Es, desde luego, 'la fidelidad estricta a lo humano;
empieza por ser el no ceder en el terreno de las exigencias fundamen
tales, aunque el mundo descargue sus invectivas, y los demás hombrea,
capturados por distintos órdenes valorativos, olviden y escarnezcan;
y la gloria se esfume.
Al siglo que corre seguro opone la imagen varada del hombre
y de su soledad le da esa intrepidez que llega al desafío, y esa segu
ridad que llega a la misericordia, o a un amor que hasta en burla
se ampara.
Reaparece el tipo del varón antiguo, reacio y omiso tanto frente
a la marcha de las cosas, como a la sabiduría pragmática del mundo.

�— 11 —
-ap X ojjbjtjS Ejnd BzajBjjoj ajuaiaijns X '^eaunu., a^^ Juqnasap BJBd
ajqmoq ja ua pvppffSsB ajuoroijns XbH 'oinjosqn ^paunu,, un X 'oqaatj
jop uppBOTjdxa X nopmi[[tqtsod bsjbj Eun auodns 'ajsa bjjuoo sojnjnj
boj b o smnap soj ojqos ojliis jb 'sond 'jbzjbsu;¡j 'Bounu o 'ajdniais
japaons optqap btj o 'Barasnq ojasira oiubi no ojquroq p anb 'pBpiaA
Qp uoiauapaj bj anbjod 'ajciuiou ja aiuipaj as anb fcja no o rn 'ojjíts
p na Va o^r -BzoiBanjBn bj ap -uatqmej 'boi^bp uopipuoa bj noo X
íodinaij opoj ap X ojííis jap BBajjFTn^Bjd bbj ap ojjuap X 'osaaBoad pp
anead u apjnuipaaai o ojuapaají —onanjaov omn;^ [ap aois^d ^o— sapj
-nauíBpunr oaBtlniBsot) X pBpojos na ^oaqmou jap EatJÍBai notaipuoa bj
ap npnapuoa ej noa BaadQ ojp Baad sopir|¡oaodn oh saaqmoq boj ap
canjaoj bj X ojBpnttosa ja BSiisa X 'aiua.redsuB.u X finua^ui Bniaoj ua
pBpaaA bj noa saado ipnpjOA bj ap Bppnis X aina^istmajuí jouib na aod
BzraajaeaBO as ¡paadoa'i ap ltajqou aaqraoq,, ja \pnqe ajqoa,, b-^
•aoonoosap onpjAipni ojdoad ja soaoA smjaniu anli npi.iBtpBaat Bsa
uoo X '[Biippipui upiadaaxa bj ua asasp apand ojos bjujuioij esa noa
anbaod ^sajBaauo^ sanOTanjos sbj ap oatliuais aiuasnu Bjsa 'js osa 'anb
ubjb omnua^ mi Xbij BjsBjaonooi aoanj ns snaj j^ -buisiui uotaipuoa
ns na aaquioq p sa anb baja uozgj zojaj Bsa ap 'zojoj BjsijBnopBa
omoa X Bjsipmopejjj awoa BnoTsaadmi amauiBApBUjaijB 'tjuBdoa'j
•orij sbhi apsap njvaua sbj
oiad 'sBapi sbj nuapsap on :oajioojb oj na opBJjuaa Bjsa ajqmoq Ia
•EXodu os orasijBuoiJBj asa anb p aaqos opijuas-ms ja j^a jaanq sa
bjsi|buoiobjji oji^s* jap oppuas ja ÍBtnajsis onioa bajes oj as aiiiarujBia
ouisrjBiioraBj jo n; HsojjBd sns ap B^uz bj b ba ^ojuíj sa anb ^ajqnioii ja
'so o lúe ua ! orna j] xa jaub^ no onroo ajso ua Xblj uozbj^uts b jubj aub JOd
a uozgj ajjuo jrLíoia aob Janoj ua ojstsuoo ou Euiajnojd J'J "ajqiuoq
jap o^npjaA bjseij X olub uozbj bj 'ajjnao otuoo ou X 'uoznj ns ap
oiub jas ap bij ajqmoq ja anb ua Bjsa —uozbj kjjo ap ajquiou ua aoBq
oj as anb jo d 'ajdmojs ojjoBTAOjd— ovusjjbuoi.ibjji jap oppuas j^j
•soiiojB^ijqo X aopunoaj ojuoui
-pnT 'Bjjanbtt Jod sopBpmosap 'sajcjisod sonrraco sopo u^a 'Bzanbij
joXbui noo 'X 'sojuajoqui sapBjjnoTjTp sbj b X sBuiojqojd soj b soqoaq
ubjso sauainb e ojduiais uBJBu^^ndaj anb 'Booda bj ap e^jan opnisBm
•ap X sB-iBio opBiSBUiop sauoianios sbj b BJBjnaJiua as aub oobiobsut a
oipajspBsui jBUoioBjjj opuoj un b Bjade as ib oprpuajduioa jas ajiand
ojos uozbj bj bjjuoo uozbj bj ap osn ajsa 'soqiuB ua 'opoj uo^)
*jb]oi X ojnjosqB oppuas un ua ^uojattduaoajd^ bj sa ipjndooq ujj
•(sauoTOBiuixojdB
sajoXitnr b soujionpuoa aqap —ooiuojBjd opimas ua jbioob oj— ajjnu
oj anb oopa opuoj ja jod 'nEassnofj na oapjjod oj uajq ib) oduiajj
ns ap Bijosojij bj BjnSas anb ja X aiquioq ap jBapi ns ojjua apmj
•sap p Biado aub bj 'ouBpBpnp otuoo opiqaouoo ajqmoq pp bj 'boijij
-od npjoBdnaoajd bj sa nBassnojj u^ -ojupsip sa soqniB ua oppuas ja
o^ad íBsuajdaJ ipjBdoa-]; anb 'nBassnoa p ojdniafa ja Bjsa omppj¿

�nunciarlo. Por el orgullo, la (soberbia y la dureza en el sufrimiento
merecido e insoslayable, y por la adhesión consciente a la causa de
La verdad comporta la comprensión y el amor, y por éstos, la
fraternidad sustancial, activa y eficaz del género bumano unido en
primordial inteligencia con un vínculo indestructible, la condición
humana, vivida y experimentada en cada criatura. Sólo el sufrimiento
o la conciencia del sufrimiento y del peligro presente o inminente
centra al liomore en si nusiuo y en el prójimo, y borra de su mente
la categoría "enemigo", que el goce deja subsistir en loa planos super
ficiales; la conciencia del problema, en suma. Y esta conciencia del
problema, del problema uno en lodo tiempo, había sido, no diremos
suprimida, pero sí atenuada, o desviada, por diversidad de móviles,
serios y hasta heroicos, unos; despreciables y mezquinos, otros —como
se fustiga también en el clamor profético de Tolstoi— por el optivista y naturalístico, en términos simplistas, uno de cuyos tu a mía un en*

es muy sencillo de decir para quien, no llevado por el dolor al fondo
mismo de la condición humana, habla del hombre sin serlo, sin expc-

nidad —y el belicismo es uno de sus aspectos— como ocurre cuando
en los problemas humanos -—moral, política, ciencia - lo general y
abstracto se sobrepone a lo concreto, reacio a las bipostasis, que tanto
atraen y deslumhran, no obstante.
^-,, ii,.11j i oe
j tíos
i
__
ci
nomiire coma contacto con la numaniuaii
maneras.
superficialmcnte, en la relación "social"; radicalmente, en la relación
directa c inmediata consigo mismo. Leopardi, el solitario y el recluso,
ha llegado a Ja unión entrañable con la humanidad por el camino
de su hondura, y por ello conoce el peligro real que la humanidad
vía ti 1 e. .La primera forma, en cambio, los desconoce en sn urgente
actualidad y presencia.
El poeta, asumiendo así su ingénita cualidad de profeta —-todo
hombre es profeta cuando habla de su condición^ puede fallar, desde
su sensible atalaya, con un argumento insuperable en el que es pro
blema clave de la convivencia, la paz y la guerra entre los hombres,
que por lo mismo que es un problema del que los políticos y los con
gresos han hecho ya fundamental pretexto de su existencia como tales,
parece ser, con ser decisivo, poco serio y poco importante. Los políticos
uo pueden resolverlo porque en realidad no lo conocen, aunque o pemito, vive demasiado orgiásticamente los vapores y atracciones de su
substautia prima , con olvido y menosprecio de la segunda. ..
Guando se comprenda que el único enemigo es la naturaleza, el
"brutto poter", la "arcana malvagitá" —y para ello hay que ser con
^ 114 —

�jQB so¡ uapuapsap
] p n jod anb ^
a qd si apq^ p
jod anb

^uqmoq p ou anb a n^qaiu pi
BBjotuaj siiui uiAEpoi sci|anbo
opuana ¡Jala opoi pp ea 9a[
^ii ea ajqiua^ p anb ua oqupt

a jad aapuo una anb ornjj o ji d p
ajnp anb Bapap ap

OnpiAipui HE
Bpipuojap 93 pBprnBumii bt A pBpmuuinq ua euijüibup-ii as onp
-¡[duma p sapipadmi ap sq on o\[
|draa}uo t.o[ nb Bun^uii
ou Ba^aj ^n^ aiiu3 3nb m ^^aiquioq sor anb sbux Bpand Bzan
E! ap ojumjj un sa Bipn^ B[ b Baiqraoq so[ b aanpuoa anb si;

Biüd A onn EpBa ap bui|b p ua zfid B[ ap opiim oidaauoa \a buib
-—opas Bjed A 'aiqraoq ¡b uarq Jaoonoo Eisd ^o^iuiaua^ p j;
^od jBzadiua anb A^u ^ainauiBBjaAui a (BTauapnadapui a btuic

aiap
epoj

�y en civiles costumbres
pare re a todas superar ¿qué impulsos,
infeliz prole mortal, qué pensamiento
Baria tí el corazón, al fin, atiza?
No sé si triunfa en mi piedad o risa.
Como, de árbol cayendo, ínfima poma
que en el tardío otoño
de los puebfos de hormigas los albergues
d1 gl b
m h f
1 b

P ts d i

1 g

p d

1

pU

pl1 nr
desb d
— 116 —

�IP BBJqnq iq ou
'|B]JOUI Opjüj p

'oSanj oauBssaiqns Tap BBJiquin,
naiou pius B| b oisajd 111 uaiqn
•^OpBTOdRap BOdlUBS EOlSa 8EU4t
vanbsoq sogo^op ap a

BtJJOd B I
[0

^psa

sapa pa aI

sopoiqa obíml
nb
asqrooq pp b, ;n3¡ ] ey

"'i

'aofai ap "se,jqBHOS
•ba1B[ uasaunj B[ ap so3pj p 34.ios
aaBpqu
OJ1B31U16 Uinqsnq ua o
OSttpiJJ
jpuos^ a anb
BHJ SSlÚsopip S:o|dtua
ioü
} ao[ 4 od
&gt;n npjsas iq*Bp .
aqa&lt;
loj^oq p ua A

Bzaqes
[naq B][ .(
OUIDl OpIUKdlq p BJi
Í3I
mfBp p ^8B}UUUllipa sitauiui ap
oj pp
OMaranssap p pn paid c1 EI4I4T

A

:qqe juism a •B3a,| op ubi ida.13 anb
am
apiqa iDs^n ^aj B3[ ajq.uBq p'P anb
pra
P A D^n
s"9oVen*
iq -aspan'
d jaa&lt;
DpiJaíl
BP
B3 'BÍ Á 1 &gt;p3[dilap
SOJI f¡q nB B 44B[piqjliq apitaij^iq
!tl3li P, Bqsasos ozod
qisauii&gt;P PP
pu&lt;'J I:
'1 ! s A
um:,a43K '
Ia BBa',4d SN ap
•D ap
BO1
,nb p 'o^ OUB4B
snti
iop p iqos

�ni en el de lorio donde

pie el leído o por li lieslua alemas
le 'ai, ma'mihijli ,le la na,,,, ll.n , li ,.p,,..M d^.'rd ili,", ', ,1,']

El poeta infliae al hombre la mueide. como anles la mili leiiti i
ele eti ptqninie i -to o d, en h^n e\nlo y \inlukto I'iirinio lo
ítilun lene lirmuio- n ,1,

lúe,!,, lo rlllrriila a su real (leslino. Omile

.unza I i mmni Tilid id .pie pe i U ne, , ...eilnii, i .líos i ilasuli
el, liill.l, mi. in 1 .lilis . . .11.1, litis con ,|ll. lo. linuilii . ilinin.all
la paitt _ra&gt;p v n .pon, .lili .1, ,1 1111.111... ni. pin i.iniorl ilul i I .me.
por 11, p ule, l e.pilllle, i, luí, „ i ..... nt

i.liiim.sl, id i , i. I lionili.t

elli .l.spiii. ilt tan tup.o, i in.pl „ ahí.. nialisi. , iiiulii. , n li

...i kailthillo, lle enniptllsitloii n.it.iiia
Su olistina. ion ., ,11 .ni tniluiont. solo int, la itiiuile pn, di
dtptn.r ti ludo liiiin oio . .1, . ele linil t si.pi ,no ,, -to s,,.^, u
paradd.pras ¡Inminorione. El hombre está orilleado iliifinili. oneiilt
, tu finiii i txlnii-tiii eot loii.lininti

I'tu. la.nl,un i.,, .tutu

mainel.],,. Miserable t ilele/tlalile trente a la suerte y el liado -t
ari^a,,li en la real aulonooiía de su aiilneoiicieneio. El enipeipi, n,
tiiiu.nio líenle al mundo es una exillarión de si líente i si
1 tstt .,, ..li.i.imo de ,„ se, piopio no itod pira .„,,(„ ,,,a
tlon t .onei^niloil di su 1, ,¿ u,j ,y,slen.ial i li d,-p,t-tl^i id i ni
luort dldad .pie el "sipln" da —el "sialo" de lodos lo. sialo smo
a la muerte, a su muerte, que di mismo elabora, di mismo eolnpone

tsp.in dispnisl, j ap.isl.il, ton I, i.lidij'. y la niiin,e un

Ira Idionoso li,l,Vo, pit.tsion, , „„, lu,, utt, y [ rt.n'i iln ol ,s, ,
ts. n nlti illa niisini tir^ida .1, siano posilno y ahiuinadi por los
yalo.i, y,tal,, qu, el homhu 1, tutu^a
Toda la alano-i ne atiyolid inteuoi ,L tontiiit, ,n la posit,.i.la.l
de esta muerte amada hasta la einliriaiuiez y el , \i -i, y tsto, s.^nos
positi.os ,._,,s.n y solo,yii.lin po, la yuli paia iluimniili de nu.yo

-

118 —

�— 611 —
'odt% ns ap aiqmoq un anb b^e&lt;I 'E[ja ua iaA Bjpod as anb íBjja na
BiqBij anb ^? ¿pFpyiBiJoraur bj ap Bjnmioj niara bj biobij osotdufuf^
X opEisnsB aXnq anb ajqiuoq jb jiajos X Jiqap ap bsiiob X iojj B[
•Bzuoiadsa
-sap B| ap nfopBiBd fj jbj :bioimj X Btisuj FzuBiadsa b-j •sajqBiodns X
saaeíinj 'sajBp.iBd 'sbiio sbj b iBpunuaj opiqap fij ojp BiBd ^ ojqtno
-unuai.il a Biíata BZUBiadsa B[ ap rpanbimq ej :sBaiíÍBii BBra^B eapuBiá
BB] ap BzuiriadsaBap bj ap opcjuas p Sa [bj A •BZUBiodsa bT ap ^panb
-snq B^ aiuanqnqBa sa tpi^doaq ap BpBz.iBiadsa^ap fPTa b[ :B||anbB
-uiB] anb 'opBzuEíadsa^ap [B 'sauozHi X sssnBa ^aioXBra noa ^uaiquiB]
asi^aiplB aq.,p -oaudaa^a ^p ajqBpnpm a zb3bs uoiaBai|d^a Bisa'iofara
X loiíadns pepia^ biio ap Bqaad^o^ e^ auap as opiiBna o 'pspiaA b^ b
oinajE Bjsa as opu^na 'uiisn^y iing osuad 'pupiaA buii u^aiu ag
X opsp o^ b uopEoijiuáta X pFpiíua onts 'oiinnj \e pBpiiua X upia^a
-Eilinuaü sbiu o'ms 'cipnp o] ap oiiFuaasa ^ iiBinnq as ou sBai)r..ad9a
Fjanpuoa ns X nopan ns o4UKiia lod aiqq sa iiuaAiod ns ap appap p
o^os 01 he ti a ua ait[tj sa oaad 'aiainb anb o[ aiuanijBniaB Bpand ou anb
apapaans apand oiu^na uo aiqq sa o^ BiuBiáoíd un sa pni.iaqq ng
•asiniíaqTi opatid anb is oiad íaiqi] Fas aiqtuoq p anb Bzmb B^ip as opj
•FpiBnSB BpBU bX anb jap opunra p Biiodos aiqinoq ¡a appsod o¡ b
oiadsai jod _ -sriiajo ans X opunra pp p noa apioaB 'it apand ou
p anbiod ^iBiadsa b auod as Biup p opuBna bi^ba as opunm t^
•pcpqiqis
-od jbiia hb ap oiiBipodap OAanu p oraoa 'osiAip b^ aidraais anb na
pBorjciod X ouisiuo^^bieih [B pa3.iaiu tFjaAai at as anb ^a]ianra bt b ainara
-BAiiBiadrai BopsopuBBopr Bmra.tai '[Epuaisisa BiaiiBa ns ap Binjp
Bjiaia EiBBq piA B[ e sojdpaspB BiaiA anb so[ :sonS;s ap X s^.tojfa ap
-lii p X aiqraoq pp |b,ia oraip p eopnp i^Biojuapoi,, 'pBpiAtqsod ap
FpBiÍJEa aiíamn buii ua iniijuoa p ^oiub^ jod 'uaiquici so ap¡BiiAaui
"opi^ixa oí X opirp ot nafaisap X uEioioAip as anb ua osaaaid p sa iiau
ns X ÍEpsp BpiA bj Bajodsa X BÜpqea —jas Fi^d uoiseoo ojos b3 BpiA
bj— piíA-Biijn o 'jbiia jFapi orasira ja ;ji!;ia jeapi un ap jopB}iod
aiuaraBAiiaaja sa aiqraoq ja anbiod 'ajqBiiAaui sa opianaBsap ja
•jbjia irop
-nps ouioa a9ms 'sojanuas X sot^tisaid sns ouaiiuBra BpjA bj sBiiuaira
as 'a,uaiqraB X nu 'jBjniBiraoa EpiA bj 'Fiíod aiqraoq [a anb pjp
papi p X Bisandrai a BiioiBÍiijqo BpiA hj aiiua opjanaBsap ja ua
•js ap ojoqrats X EpuBisns oiuoa tionpa aiuaraspianj
aiuatjnra oidoíd ja anb Biojuapoi X BiojiBiaqij ai jan tu fj Ouis kBiaA
ns e Bjiauod ap oqaaij ja jod ^auodmi ^jaiod onniq^ jo anb aiíamu
bj ou 'sa FpBznreuinq iojj fj Fjqop as anb fj ^iue oijanm e^

�dominado en tanto poeta por la afectividad pura, tipo de angélico
amoroso y heroico, que está en la vida todo entero aunque no lo
parezca, se vuelva hacia ella con tan lúcida y positiva convicción, y
dé las espaldas a Ja inmortalidad pregonada en el mundo como ante
nn fraude mezquino?
Cuando decididamente se necesita la inmortalidad, esto es, cuan
do decididamente se siente y se experimenta el hombre como sede
y lugar absoluto de una inmortalidad real, es forzoso el que se ponga
en guardia y vigilancia, aún en irónica manera, contra sus vanos sus
titutos a los (pie púdica y airadamente saque el cuerpo refugiándose
lijamente discernido como la inmortalidad misma.
Leopardi no es un suicida; por ese lado, ni aún loa que a toda
costa desean vivir deben temerle. El suicida típico —irrealizable, si
se quiere, en el hombre— ama su destrucción. Leopardi nó; necesita
de su muerte.
Un hecho que Axel Munthe comenta, aunque en forma pueril,
es ilustrativo de esa misteriosa posición que la muerte busca en Leo
pardi, y de la fina estrategia que éste usa con ella.
Cuando el cólera azotaba a Ñapóles, dice el autor de San Michele, Leopardi "que había suspirado por la muerte en exquisitos
versos, desde su infancia, fue el primero en huir.. .".
La opinión, no obstante ser la de un hombre iteligente
es. cetn
se ve, bario superficial. Es, con todo, la opiniói
r^ue suele adoipt.
la generalidad de doctos e indoctos cuando abusa
del a. he nran
tas "claras y distintas'' con que operan en el m
ido.
Un
j
oveíi si
enjbargo, puede contundir a un anciano, y nn * razóti liln
e pined
ios razo
e 1í
misma. "Me encontraba terriblemente
teni
er
ni
mes
I11
has tiad&lt; déla vid
-es&lt;•^ribe Leopardi en 1819— y en grandísimo dentí no sé qué indicio de enfermedad que
seo de matarnle, cuaiodo
el preciso momento en que deseaba morir,
me liizci temer la mué:rte
icdiíilamenite t
síón y ansiedad ante aquel temor. No he
ap
sentido jamás con mayor fuerza la absoluta falta de armonía entre
los elementos que iornian la condición humana. El hombre se ve
obligado a temer por su vida y a procurar conservarla a todo trance,
precisamente cuando más le agobia y cuando fácilmente se decidiría
a privarse de ella por su voluntad, pero no por otras causas".
Sutil psicólogo era el recanatiense; y lo que agrega "el amor a
la vida a el amor al propio bien" equivale asimismo sin violencia a
"el amor a la muerte...". Pero ese "propio bien" es cosa de la volun
tad, que sólo puede ser una voluntad, no digamos ni buena ni mala,
sino una voluntad de hombre, cuando se expande en todo el ser y
rige su conducta sin compromisos. Cuando ella vacila, pululan en
tomo al hombre dioses y demonios. Y si la voluntad es un explorador
del destino, la inteligencia ha de ser su dragomán sumiso. La inteli
gencia, operando sola, puede confundir a la voluntad en sus secas y
paradójicas paralizaciones de cobardía; pero la inteligencia que no
— 120 —

�cmd noio^^au ns X sajojBA so^^ ajjua orne 'jas oh X xas ajjua o^os Bjq
-Bjua as on Buiajyp ja ¡saiojBA op^ioans ^q 'johif jod 'ajqraoq jg
Jijaría oa jajanb ajqtsod ^a on oja^ -jp-Bisa ap opn^fap otns jtjsixa
ap Ezaiot.li bj ajqmoq ja aBiBa^s apand oy joXboi \bju un sa 'opiAi*
jaqoq ap sandeap Bianajsixo-ou bj oja^ 'jEtn un sa BianajHTxa b-j
•Ojapisa uaiq optj
-naa un anajj ojad íeajqmoq boj ap pBpqsjoj bj xod Buoinaui ap Bpjj
-adax las apand asBjj Eisa X ¡ojjaia sg "ibui nn sa Biauajsixa vj
^aijantn BpEUTtmoiap sa oinBi na ^aijanm ej ts apsap a^nant
-Bsoixadnq Bqauoa 'BBido.id sauoiaisoduti b X b^jojea e oiafns osaaoxd
omoa —^^\\*^ n^ Bisa anb aijanm bj ap ^omsiin oj jod *X ^ptA bj ap
xjaop apand a^qutoq jo ojob X—- aiqiuoq ja xod Bqaip 'spiA vj
•ojos ubi pBp
•maaA BaTiaSo^a^atr na ^tBjaiBtoa osaans sa aut^od oiaaXojd tu Etatiou
lonai apatul on BptA BjjBanu anh bj ap 'ajdtnais odmaijsap jnpuBj
-sns na X Bisnfui auanm bj 'B||anbE o 'luninj omoa ouotun fij atnnsE
opiiEtnnqno EpiA EJisann atibjod ^BpiA Bjjsanu ap noiaEuiuqna b;i anb
bj ts :apnop aod X 'sjadsa bou auonm anb '^and 'j^a ap fij ag
•sa^as omoa upiafipGj^ap
X uoian;i]Hap BJisann ojja noa X 'oaisjj oqaaq 'nptaanjisap Bjjsan.ii
so janliB na ojteni oj ÍBpiA bj ua ajuaui;niii; pBpqtqtsod fj Bpoi ap
afBztpuajdF ja sa ajaontn bj ap Btauauadxa bj :ouisiui jbita osooojd
ja B^sa sa ¡ajjaniu bj ap Btanauadxa aun X^q X aiíanra bj b opaira nn
Xbjj -upiaEjSBBUoa tis X jbjua oqaaq jap uoiat¡mneuoa ej oms 'jeiiaijub
ouampuaj un ajjanm bj sa on 'opujsa onBtnnq o| ap bjiiu ej opsa^
•jtAiA ojjsann b ajnajaqui o^jf sa a^anm bj anbjod 'sajojBA
nnSas natqnjEj bob on anb ajjanut jBti^Ejt opand ou ^sojoiea ui t^as
BpiA Fnn BjdaaB ojos anb ajqraoq ja anb sa j^ -jouoq ap uorisaea enn
uuio^ auodtnt sou as jjala ap tipiaE^tjqo ej 'o3jbi¡uio tns X 'saaaA sBqa
-nm ji.iora somBiJEasajj 'opnnra jap sojiEjnatjaj sopt^tj boj ua ojjanm
jsjianb íopnnm ja outa 'ojqmoq jb EtjsnSnB onb oj ajjanuí fj sa oy
'somaaajam anb oí opoj jEjsmbuoa b sopF^tjno somFjsa 'sajouiou Oj
-UBna ua 'anb X 'jofant X sbui oqaitm somaaajaui anb UBJBaiunraoa sou
on 'BBpBapjna X sBpEjjajB 'Etanaáijajut ej X uozbj bj ib auodns as anb
oj ap Jiobj saín Bijas —EpBjngtjBiiFjj X Bsinto— noiaBuqs ajqijjaj bxj
-Banu ap rpqBS BAijrpadxa ouioa aijanm bj jFjdaoB 'jtiom JBasag
•Biaiisníui Bnn b Jojjoq ja 'opnoj ja na
•sa ajjamn Bjjata b xomaj jg -p^piuSip Fijsann oanf na Bjsa anb na
ajqrpnjaní jaqap no omoa aaajBd^ BanoraBaTim^TB X BETanBjsimajia sbjjo
ap sod na jt o 'saanojna Jijotu on íBajodsa son ^ajnaisnoa on uozbj
BJjsanu X 'ajjanm bj napid bou 'soqaajjjBín X sopB^ijBj 'sojuatuiijuas
sojjsann saaaA bejdb; anb 'opsj ojjo joj 'qjotu ojisann b ^ajib ojnara
-otn jainbiEna tu 'ajjanm Bjjsanu sa ajjanm jambisua ou anb i ojn^
-os oqaaq ajsa eonaui oj Jod ajjanm BJjsanu s ojaadeax noa Xbjj
oíainb
ap Bjanj X BpijjaAjad BianaStjajuí snn ea pBjunjOA bj b opto ja anod

�y simple, ya que a la no-existencia no revierten ellos normalmente,
por proceso inmanente, sino negados y destruidos.
En el centro de esa colisión está el hombre, abrumado de valores
y Bentido, con su experiencia de la muerte.
La total, admirable coincidencia, que la ciencia calcula a veces,
de ser y no ser, como el buceo y el saliente de una impronta, es impo
sible, por inlerpósita persona, ese ambiguo inasible remanente que
se alza con el hombre.
El hombre, criatura de razón y sentido, es creador de sentido
en lodo lo que hace. Si I.eopardi huía del cólera era porque no podía
morir en ese instante, ni era aquélla —no la muerte por cólera, sino
la mtierte-cntonces - la muerte adecuada y oportuna, según razón y
sentido, según el hombre, para quien, por otra parle, ha proclamado
libre y obstinadamente su madurez, para la muerte. Porque una muerte según razón y sentido, dicha y declarada por el hombre, congruente
con su vivir característico y con los signos de su conducta específica,
sólo puede ser una muerte cu libertad, "por nuestra voluntad y no
La cercanía o lejanía de la muerte, de la que va y viene en nues
tra inda, y es como el pulso de su palpitación está dentro de nosotros,
queremos salirle al encuenLro como al meoílo activo y fecundo.
Estar maduro para la muerte es sentir por ios senos mismos de
la mucrLe la libertad total con que nuestra personalidad culmina y se
consagra en aquello que era el sentido de todos sus actos, aun en
la vida vaga e irreflexiva: la elaboración de una actividad libre y
autónoma.
Que nuestras cosas tengan un sentido, no depende de ningún po
der ajeno a nosotros; depende exclusivamente de nuestra pretensión
y de nuestro arbitrio. Y si vivir es un aprendizaje de la muerte, afirmacion es ésta que no ha de interpretarse únicamente con valor de
figural y anagÓguo, en sentido liumano y crítico— sino como la Babia
e intencionada coordinación de los actos y fuerzas de nuestra vida
en la que estas se exalten por Ja conciencia de su finalidad y de su
plenitud lograda. Aprender a morir no es recibir sentido, sino impo
ner sentido.
es fuerza que elabora y crea auténticamente; bien mirado, el mundo,
a los fines de las determinaciones superiores, es "res nullius", cosa
que el hombre encuentra a su paso, con existencia perdida y mos
trenca. Si a ios ojos de la ciencia, el mundo es riquísimo y potente,
como naturaleza y universo, a los ojos del hombre autónomo, hecho
conducta moral, es pasividad tristísima que él termina por adoptar
y prohijar en la lucidez de su fuerza y en los planes de su pensamiento.
Conciencia de hombre es también conciencia de ser la única fuerza nue autenticameutc labora y crea, y por ende, la única lucrza a
la vista que tiene y que da sentido. Esto le significa también estar
— 122 —

�p sa BpiA na ap oyas epca na pFjjaqTy jsaj^) •Bjanpuoa ne opuBzipi
•Bd X pEpij8aim na opuBpinbsap 'apupsa oy X apiAip oy anb ayqnyosny
a oubjixd odaana un omoa BpiA By na Eysnjaui ay aa ajjanm Eq
•ajaantn iq : aiqnioq-yttnt ya 'ouyisap-Bjyuoa ns 'omajd
-na a^uBautjyuoa na naiqniEy BJiuanaua 'ouijsap na Bjyuanaua anl) od
-inayj ib 'pByiaqyy na ap Bjyn;Bq X oinaiuifiaimqd fa ua 'ajquioq y^
•oaea Bpoa na Bmsyra B[ ap opBipnysa A opüiuautnpunj
oy A -Biuana ajqraoq ^p unianain; B| O[nS pBppBjjonnii a^BUJOxa
A. ajqiauaiao Bnn anb Bai8o|oino A BaiajjBiaui Btpunfua cayj smn ap
^opa BJüd Biojoaa A BppeA aiJanm Bun 'iaqei[ apand Laand 'ábji
•BindpjBui bbi
as anb uoa BtSa^ijiaa aina^paiin B| jod X 'oidoad aaa na na "jnTaa me
'jBjnp^ad ap a^qiuoq pp oippdojd oappadaa p sbijiub ap uoiaBnaape
tq jod ouia ^BBiuann p jod o^a oSp UBaijrii^p pBpipj.ioinuT B^ m
3)janni bj íu : aoinainiipaaojd anjaui ap jojea nn 'ajipnoq pp s^api
ap pinaranjpai p na uanap p^pipLiouim b¡ X a^anru b-^ -aajEzip,
-^ouiui ap opíBa un e 'aaqp aae n^Rd 'a opa 'oejEaijpiiap! a Jjjjnpjad
'jas EjEd BjnmnXoa omoa 'a[BAtnba anb asnaom ap o^psa un Xtjj
¿soqaaaap ans X oí^paajd na 'bsobd na upa uoa apnnjuoa X 'auaiuu bj
BzBjq^ Eiimra pB^jaqq b¡ opu^no aj^noo anb? 'opq ojio jod 'o.iaj .
•ajjanm
asEmEp 'nopdnjjt BpEppanTajduit ap X pBp iu b uinu-ni 3p btujoj Bpa
B opa íotqiuBa X iippBjaqnpB na na njuaianoa 'jpap s^ 'uopcjnpjad
-BAiqnitjsaoa a[qiaodrai 9^ ^\ bsoo un opg -pBpipiJouim bi ap mnoa
ajjantu ei ap ejnjunXoa b( uoa ojue; jpjnao apand R[p X ípB^aqt¡ b[
ap X Biieninq upiaBaijiioapt B| ap apua Jod X 'pBiunpA B[ ap Bo¡naiui
-Tjnasuoa 80^ ap ojaiaas p bo oidoid jas na ua nopBjnpjad p.'j
•oajRzíiBiJoumi b^b bX 'pBpamsaní
BpBpAaiji a a]qjiJBdraoani na 'ojdniais ouisrui onteuoa X Bjaunm ne b
asjtjom ojad 'ainatiiBAiiiuíjap X ppi aajppxa X as^ijoui e^s bX :efu
-ip o| aaucji pj na anb uppnaim o ou^ia p Baa ejainbpna 'RppmtTA
-aap o RppnEuajj 'ajqraoq pp uopisodstp BauB^uodsa X ajqq B[ na
Bditmjji anb oirej^xa odaana joXboi p aa Bi[a anb-iod 'pBiJ.iqq bj b
opasieqo joXboi p sa 'Bpnapnn;noa Baisjj X opaira ojubj ua 'a)janni
B[ anb 'opBj un jod 'aajnao -—opoi na so.ijoson jyieyxa nn ísoaioeou
B ainajj ejaa 'upyadnwainy enn 'app^adnsui pepraBdo Enn 'pmiABpaa
í somos anb jas pp a^jBd Einjoj 'eomaj^oí oy anb ^a aod opopiu p eae
Bjainbpna 'somos anb oy aaqBS anbaod 'ojopuaiqna somos anb oj jas
ap opom un 'ea oyaa 'uoiaBaijtyuapi Bjyeann sa 'o^sa .ipap ajaiub 'p^y
-jaqti bj— Baoa ej^o Btiniftitu BJBd on X 'a]uBfj Etuitap omoa 'omsim
la Bj^d jt^sixb un u^ o \ oyya ua Eazouoaaj as anb onis *ja b aytiaJí
Bjaa anb ojpnbB na ^iymyi oj anb EpBn 'ousjixa ap Bpnu aj^uanana
¿u oyafns ya anb na,, ;ya^aH aaip omoa 'aisisuoo pBuaqyy Ey ig
BiyBj anb o8p ap Bianapuoa By omoo 'aysrxa
anb o3[B ap Bianayanoa sy oiubj ou sa ajqmoq ya na aoyg op spnaya
-uoa By \ •tíetlínnn aaj^ P uoa ^ p^piApaB Bun uoa oyos jBiea :oyos

�destino propio del hombre como conducta moral, y su búsqueda afa
nosa, iniciada ya en el accionar enmarañado y vago de la vída coti
diana, es la operación que une a todos, al más insignificante sujeto
inmerso en la vida vulgar y a los grandes arquetipos evadidos hacia
el planteamiento final y definitivo, en quienes la condición de libres
espera su autetilicidad de la confrontación con la muerte. Porque
auténtica libertad &gt;ólo puede aer libertad frente a la muerte! ai definimos al hombre por la libertad, necesitamos de la muerte -—pacto,
sohrecnlendimiento o victoria—- para nuestra condición de librea y
de hombres.
¿Y qué puede ser libertad frente a la muerte sino un pensamiento
de eternidad, y a su turno y por lo mismo, qué puede ser la eternidad
sino un pensamiento de libertad^
La eternidad no puede tener otra definición o sentido que la
baga apetecible a la libertad humana que esa misma libertad; pero,
por otra parte, necesitamos de la eternidad, o amada muerte que
le dé paso, para que la libertad siga siendo libertad.
Hay un éxtasis de negar, no menos lógico que el éxtasis de la
afirmación y de la alabanza: de inmortalidad, o de muerte que la
equivalga, depende, al fin, la dignidad del bouibre, porque por entram
bos costados puede ser cercado y atropellado basta el desquiciamiento
de su condición v mesmedad, l-o el nombre en función de ninguna, snío
entrambas en función del hombre, en la libre, secreta y caprichosa
diversidad de su consentir o nó.
El problema para el hombre, frente a la instancia última que es
la muerte, es el mismo que frente a los obstáculos diversos surgidos
en la vida: seguir siendo libre; defender su integridad en su libertad,
ya que la muerte puede ser el mentís que no sólo la invalide en el
instante de morir, sino, retrospectivamente, en lodos los actos que
concienda. Su trabajo, diario y vitalicio, de libertad lo enfr^nta booes teniente Juego ai morir condigno de una muerte propia.
El ner, e animal n homlme, sólo tina a eguit alendo. El
instinto de conservación, propio del mero animal, por el plano de
la razón y del espíritu es la apetencia de inmortalidad, propia del
hombre.
El hombre tiene que luchar no sólo por su perduración, sino por
dad no se querría perdurar. Ser hombre oliliga a tener que dar fe de
sí; autenticidad es identificación, vale decir, el poder el hombre dar
te de si con pleno consentí m ieu to de su voluntad, porque sm pleno
consentimiento de su voluntad no hay identificación, y por tanto, no
hay hombre o ponencia del hombre en el cosmos, y esto por decisión
libérrima del hombre mismo. El hombre puede renunciar de ante
mano a muchos atributos y ambiciones, pero le es imposible renunciar
a su autenticidad, ya que en ella está la operación misma por la cnal
es, y le es necesaria incluso para decretar, por pleno consentimiento
de la voluntad, no ser. Como en todas estas cosas anda en juego no
— 124 —

�SB[ 'OnJEtpna UEg •SBpB-ERsnOa ^ BBpBtinDB Bjí BBpnilOJ SB[ B OBpj X
oun^-Eodoui aadmais aaajBil X bdia bj ap os-nia i o jaaadjojua b auaiA
anb ajjanin e{ p soqied ouoioTpBjjuoa ^ oAisaoxa asa sa uaiainb on
sajqinoq so[ onb o^y -ajuaiJinn ojqmoq pp joaBq msiiü Buoaj n^ atib
aiduus na^Bmi ET Ha riDRj BjanRin ap BtBana oh Bjatipuoa b^b^j
•osjaApü is un b ajnojj ajqraoL] ap on ns nos
*BJopBaiTnuapT pBpraTo-iaii BpEilniíu^a^imji na ai-^antn n^ uoa aj(iiooi^
aiuanreiiíainj op^isa bi| O4.hI 'opRanbsB j opBziJOJJot[ 'B[[a a(nn opipaa
-oiiai Á uaiianui b^ ^od opciídsns^^ Bi[ ajuaniBAi^BUjaip 'ip^edoa^
•aoranis.) ra soutos ou bí 'aíuauíBAitoaja 'o;sa apnatfy
-opea-ia
Eanipni.iB naimaj as anb oi^onui b^ j BptA f[ aa ^j 'pfipm
-jajo B[ 'sa ojsa 'iJArjiuipp X [uiauasa upiaBj^iqísad tjb jod Bpiutjap
pBi^qti Bt X 'pejjaq^ !![ jod ^piuijap X epeuniuaiap pjom v^npw
v\ íiBJont Bianpnoa na jod opBtnuuaiap ajqiuoq ja ¡eiaupuoa EjiuaS

opnena 'auaiA ib 'EjpnaA ojos anbjod 'oinaid^ Fiaap onioa 'bo.ijobou
bjjo Xbjj •pepqBiioBjad Bijsanu ap opijuas [a X pepip^oejad BjjBaun
'EAijBJadnii apjaipuoa ojubj na 'sa anbjod 'soraesuod anb ua oaiun
O[ 'joüi.i na 'sa atib X 'aajjosaj BajBipiaad sehi bo.iisouu uo:&gt; BpBOTUpni
cEpiB9nad somapod anb 'eptA Bj^sanu ua Bjsa anb ajjanuí niin Xbtt
•oinapiíBBuad asa ap e[[e sbih auanra
bjjo jaqBij apatid anb soniEpnipE anbniiB 'ojuainiBaijad uajaonn ap

-Bhod hoibutb OHI9 sa Oh jtata oj^Baiin anb bt ap X 'aaanajjad boh anb
'souaHí ib ajjanm B^-iaia noa 'ajjantu bt hoo a^nainEnEipijoa jbjiioo hts

o^jBHiHa hib sotnanap 'nB44aiana BBj^jBiBd 9Bsa anb tiotauajm Bptmiojd
vi opuaiíJBdnioa una o^a^ -^Boajosou bouiiaia on bX 'e[p oprojA eq
opuena X LE^[a opiuaA ei[ on ^^oiuiata SBJjnann 'sand 'aaanaj.iad sou
BpBU na 'sapin soj ap opna-uoq sbih ja 'eand 'ajtanra ^j,, :ojnaidg
ap BBjqB[Bd sbibj SB[ uBqBHEJina anb 0^ sa pBpqjqrsodnn b^s^
*pBj jaqiT na aj jaiAnoa as b ^sa o moa jas na ajjaiAixoa as
Bj^nbB ia^anni bj jBsuad sa BpBn b^ jBsuod oraoa a[qrsoduiT hbJj
•Bpaaeq BJBd ejsa ajqutoq p 'BXBq v^ on opunna X
'ajuaisnoa on ajqiuoii p 19 iBSiaAnin BiAajd pBpjaA Xeij ou anbjod
'Bpnauod o uoptsodojd Bim o 'nppejoqojjoa mm o jas ap unjqBq
pBpp^nainB ns X nopeaijijuapr ns 'jraap sa 'BpaaBq b o pBpjaA bi
juqnasap B o op^^qo Bjsa ajqntoq I3 -pi ouioa a^njoB epand BTp anb
tí^ Bnj^noa eiDusjsna b^ ajajaap eopBiajaap p X 'ajojaap so[ pBjunpA
BBS anbjod Bas naiq 'ajaotio as so[p Jod X ajtijdea so[ pcjunpA Esa
anbjod eos naiq "ajuBJado X paj sa Bpuajspa eXna 'saaopA X eem
jod autjapoinB as anb s^iap pBjuiqoA Bim orne 'pBjun]OA Bnn o|os

�cosas en la existencia adquieren sentido por parejas: el hombre y
la mujer, el placer y el dolor, la salud y la enfermedad, la vida y la
muerte; y es habilidad suma la del que, con olfato de alano, busca
efectivamente, un poder sobrenatural en nosotros. Y su revelación
entraña la ardua paradoja de que hay que estar lleno de vida, de
fuerza y de salud, para estar enamorado de la muerte y sentirse,
como Leopardi, maduro para morir'.
Si no el e^traño hecho no so produce; ocurre en cambio la eva
sión indigente y lamentable hacia cualquier tipo de sobrevivir, o
hacia el tipo general de muerte que es una especie de sensualismo
transportado por inercia a la muerte.
Hay quienes traen la ostentación de un inmenso y desafiante poder
que luego se nos revela provisorio; Leopardi, con su bárbara, belicosa
y arrogante humillación nos trae, sin galas, la inmensidad de una
dignidad capaz de fecundar, no menos poderosamente, el limo o el
espíritu de la existencia.
^Un poder sobrenatural?
El hombre, por amor, ha suscitado e impuesto valores, y el amor
los hereda, y los transporta y disemina; porque "el amor y la muerte
son hermanos", y hay "una gentileza de morir" "alta la frente" sin
mas esperanza que en la muerte misma hecha nombre, ídentilicados
vina y muerte, muerte y amor hombre y muerte, en culminante resistencia al hado, que es, con faz de otra muerte, el antagonista de
la libertad, de la libre disponibilidad de lodo futnro y de toda po
sibilidad, latente en nuestra volunLad.
Muerte en libertad o libertad ante la muerte. Sólo actuando desde
adentro, con el viviente en su recta acción; con el muriente misino eti
su ín son da b le estrategia, puede asírsela e interpretarla, en consentíesta muerte de Leopardi del "todos tenemos que morir" del mundo!
Junto al ^todos tenemos que morir del mundo esta justamente, en
ilógica contigüidad y aparente continuidad, aquella inmortalidad re
chazada por Leopardi, inmortalidad gratuita y en cierto modo regala da con violencia al hombre no asumida por este desde si v consigo.
He aquí cómo la mnerle en Leopardi llega a ser una hipótesis
nueva y revolucionaria, y la fecunda, audaz instancia de una secreta
originalidad de la vida.
En ausencia de otro poder aliado y consagrador —la historia del
cosmos es la de un incomprensible interregno— nuestra voluntad está
para quererlo todo.
I orque en el mundo moral —el hombre es una conducta moral—•
la verdad es lo que la voluntad propone.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2254">
                <text>Los poemas del pesimismo heroico</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2255">
                <text>SCAFFO, Carlos </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2256">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1953, Nº 10 : p. 95-126</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2257">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2258">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2259">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2260">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2261">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="287">
        <name>LA RETAMA O FLOR DEL DESIERTO</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="208" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="338">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/d1cb0611bbe6700a3ae8ee013585f24d.PDF</src>
        <authentication>9c1a9ade715a779654f93d6179ad47b9</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2244">
                    <text>•^JETI A JT9PH •*a Fa •iMTOm^JBtlsg ^ n3 •J^&gt;&gt;I'&gt;!H P P^fO (I)
-biiSb ap -oa oí s*^!^
•sai so[ na ieiaipuodsa^ioa nxi^as btiíb ap 'aaoi o ^npiuioain^ ap
nptatqos npna ap -aa oí ei[BaO[oa as 'ainaniBUEip 'bCeo ep^a ajqog
•Rioajipn; jejos ziq; [ ^ sEisandxa ^ sei^aiq
-nasap 'SinaupnB ojuiBjadraaj ^ b BBpTuaiunui uoaanj sefEa sb-j
•uppoSjB ap GdBD Bjifi aod
Bop^d^i 'BfBa ^od soubj^ os ireqüiieodap as ¡Búa B[ ajqos A wvx ua
nopo^^p ap BdBJ nu;j niin nitind as opuoj o.ína ua 'p^pipunjoad ap
•tua i ^od o^iaineip ap -nía q\ ap ^iaj ap sefBa nojBajdma ag
sopofatu X mtu^aj
"oSS ^ oOS 3Jlua Pt!380 sn6
*ajuan¡iUB BJUiEjadcnai h[ b sBpBzipjaj uoaanj seiauaijadxa su-j
•BníÍB na otA^osip as a^dniais [Biía b^ 'bbou3abj}tii
noiaaa^ny BJBd 'spBzi^isija BupunoaanB ap ois^piqju^) ^p ^huoj
B[ o^Bq 'oijbhijj]3A osn ap Bnn soniGz¡(iiii aiA^^ npun^as B[ n;j
•Bsonaa uoptijos na BpBzi[Bispa EupiraiMjriB ap 'íui (jg^
ap SB^sdBa SomBaplina sBpnau.a dxa ap apas Gaauíud b[ u^
•sodii
-ona^ sns na auuojtun Xnra (Bio^pojaiaq ainoiutup) '1^^1 opBniBn
opi-"l!'[ ^ ^ pBP!tr(|Bisa hbjÍ Op puBLPi^ pnpausA BpBnTtuonap mm
'SBioiipojajaq sop A (BJtid fiau¡[ Jpap saj Bioípoumij buu ¡ajuajajip
aiuaniBatdjiouaj -í BDidjionaí sapspauBA saai aitjos soaiipupiuB so[ ap
noiaas ^y pqojd ag 'stieui ap soubíS anj opBzijiin jBijaiBm [[j
opuBtiutiuoa 'Bnioiuioa^iiB b[ anj opBABsua oapotqiian aauípd ^j
•zreni pp oipjiBsap p A nppBiiiuuaS vy a^qos soai;oiqiint! so[ ap
Bpnan^ni bj -ibjisoui souiaianb sauotaBaiunmoa ap auas Bisa n^

(nZT6tn pp o]^o.uBg9p p

soapoxqpuB so^ 9p tiopoy

�Resultados
Realizamo^ primeramente experiencias de tanteo utilizando so
luciones que variaron entre 250 mg. y 0.025 m. del antíliiótico en
10 ce. de agua. En experiencias posteriores llegamos a las siguient^s
soluciones: 250 mg. - 125 mg. • 25 mg. - 0.25 mg. - 0.025 ing. - 0.0025 mg. en 10 ce. de agua, las cuales se agregaron a las cajas, cada 48 horas,
durante 8 días. Los días que no se agregaba el antibiótico y entre
el 8 y el 15 día, solamente se añadía agua.
Las experiencias dieron los siguientes resultados: la aureomicina
en concentraciones fuertes retarda visiblemente la germinación de los
granos de maíz en los primeros días, y luego enormemente el de
sarrollo posterior de la plántula, pues ésta presenta siempre una talla
más pequeña que los testigos y aún más pequeña que las plantas
tratadas con soluciones diluidas del antibiótico.
La aurcomieina en con cent ración es débiles, en cambio favorece
la germinación y el crecimiento.
En las cajas regadas con soluciones de 250 mg. - 125 mg. • 25 mg. 2,5 mg. - al cabo de varios días el tamaño de los tallos es más pe
queño que en los testigos, pero a partir de la última solución, el
tamaño de las plántulas es primeramente igual y luego mayor que
en los testigos.
Estos resultados se ven claramente en las gráficas adjuntas, que
muestran los tamaños que alcanzaron las diferentes variedades de
granos según las concentraciones de aureomieina empleadas.
El tamaño de las plántulas fue medido cada 48 horas, efectuán
dose los primeros días medidas de raíz y de tallo, pero luego sólo
de tallo pues las plantas sufren al ser extraídas sus raices de los
algodones; algunas llegan así a morir,
Es de destocar que el antibiótico parece no tener una mareada
influencia en el aumento del valor germinativo, pues el porcentaje
de semillas que no germinó fue similar en los lotes de semillas
tratadas y de semillas testigos.
En lo que se refiere a las tres variedades de maíz empleadas
pudimos observar que:
Ai La acción del antibiótico fue similar en las tres variedades.
Bl La línea pura, es decir la liomocigola, crece menos que las
otras, pero su crecimiento es más parejo en el número de semillas
germinadas y en el tamaño de las jóvenes plántulas, guardando siem
pre las mismas relaciones las tratadas y las no tratadas.
Cl De las dos heteiocigotas, la variedad Midland es generalE) En todas las plántulas tratadas con soluciones diluidas de
aureomicina pudimos observar claramente la influencia del antibió
tico no solo cu la longitud del tallo frente a los testigos, sino también
en su mayor grosor, así como en el tamaño de las bojas, siempre de
mayor longitud en las plantas tratadas,
— 54 —

�— ss —
•soufj^ sainaJajip boj ap ojuarimaaJa j^ na
sauoiaBaijrpoin B^sa ajnatuBJBja uaujuiBj BJisaniii BjunfpB oioj Bq
SBpB)BJl OU BBJ ap í BBpBJ
-BJ1 bbj ap eajo.ÍBm bbj ajdwais opuaiptuí ^sBjnjnBjd sanaAof bbj ap
f^nanbad SBpipain bbj uojBijaalap as etiíaiiaijadxa sfj bbPoi ng
•lopBojttHaa bPb3 na sbPbibjj BBjfimas 0S BBt BJEtI ^niaiuioajnB
ap --^hijoo --Smi-o -^im\ -•Siaot -'Sn^OOl '"^ra00S H&gt; "^"I^
boj noa 'ojjoiaBSap ap snip ^j boj b *Eio^TOoraoi[ 7jbui nn ap buioiih
-oaiiiB uoa O]aainiBi8^i jap sopBjjnsaj feoj BJisantn jr u-^j arjBJÜ b-j
•sopBiít^jB iio^anj ou sajqBjti^aj sonjaíxa b^joi
-obj boj sand 'aauoiaBjJBA s^sa ap s^snBO bbj opis ubij BajBiia íBBiaaad
opaaipnd oq 'Bajonaui oíjb uojatij saaojBA boj Biauauadxa B^sa ug
BmaiinoajoB ap - -¿ni JO'O • "iw. jo - ^lu t " ^^ 01 " ^^ 001
- -gm OOS ^p Vm un uoa uoiaeuiuwa^ ap BBjp SI boj b ( j^qx pepaiJBA)
Blo^iaoiataij zjbui nn ap ojnaiimoaja ap Bamj bj Bajpui ¡; o'\¿ e^
^jopBuiuua^ Bpüa
na - 'Sm I()-o - -9ui j-q - -Sut j - *3ra oj - Sni qoT '&gt;Sra OOS 3P IR11 un
noa noiaBUiuuaS ap BBip gj boj e (pnejptj^j pBpauBA) E^o^taoja^aq
ziboi mi ap oinoiimaaia p ttauíj bj BAisanni g o^¿ botjbjS b-j

0i

uinua^ ^ps
ap jbjoi
njoe uoa
aimoa
-bji opjjcjiq zjBin un ap ojuaimiaaja ap eanjj bj Bjjsanuí j o^¿; oq
•BajuarpnodsaJJoa bboijbj3 bbj aeztj
-bub Honiapod BBianaijadxa SBjea ap uojaBjjeoraap oiuo^ 'HBjnjUEjd
bbj ap ouBinBj ja ua jÍ 6BpBuiuua^ BBjjimas ap ojaumu ja na sapep
-TjBjnSajji SBm UB^nasajd BBjo^taojajaij sauoiaBiJBA sop e^q ]q

���Consideraciones generales
Ka notoriaruente conocido el g^an valor antibiótico de la aureomiciiia, frente a un gran número de agentes vivos productores de
enfermedades. Sabemos también el gran poder antibiótico de la
aureomicina sobre las bacterias.
Diversos autores han publicado también trabajos sobre la acción
favorecedora del crecimiento que tienen la aureomicina y otros anti
bióticos no solo sobre el reino animal ^no también sobre represen—
tantes del reino vegetal.
También se lia señalado la acción favorecedora de la aureomi
cina sobre el crecimiento de algunos animales tales como: pollos,
pavos, cerdos y hasta amibas.
Se ha podido establecer que esa capacidad de modificar el me
tabolismo de los seres vivos llega inclusive al hombre. En realidad se
trata sólo de la posibilidad que tiene la aureomicina de acelerar el
En lo que se refiere al crecimiento en los vegetales en general
se sabe que el mismo es modificado por diversos productos tales como
agentes químicos, orgánicos y hormonas.
Es pues natural admitir que lo antibióticos puedan igualmente
tener un papel semejante.
Sin embargo no hemos podido bailar trabajos sobre este punto
en la bibliografía a nuestro alcance.
Resumen y conclusiones
1}

Poder antibiótico.

Según nuestras experiencias, la aureomicina en soluciones con
centradas muestra un poder inhibidor de la germinación y desarrollo
en tres variedades de granos de maíz.

2) Poder hiperbiótteo. (1)
La anreomicina en soluciones débiles muestra, en cambio, un
evidente poder favorecedor en la germinación y desarrollo de las
mismas tres variedades de maíz tratadas: una línea pura bomocigota
y dos beterocigotas.

SUMMARY
I) Antibiotíc effect.
A) According to our experiences, aureomyein, in concéntrate
dissolutions, lias an inhibitory effect upon germination and development of three different varieties of cora.
(1) Término qns cu in ii&lt;la injerido por ni Dr. R. V. Tilica.
— 58 —

�BjqaiJSAUi pin imqd uj lauomioq jo uoijob oqx
d! t^tainma^nB jo jaajja Suiioraoid qmoa^
f/\¡-y[ -siaE¡qniE 30 |U3ni|Eaj| uij.linoajuy
3 -^og ^sj -^aiqa jo qiMo^g aqi' uo tit^Ítn
s — q g sojíim-jxiiv a { f ^osaio "H V TiKiaj
lil 'a^vaps -sajiuaíotnoq joaij ibí jbiuíou
a jo laajj^ — [ f nosü-io a 3 7 ü^ua^
b jo uojjaB jo lusiuBqaoui aqi u0 — • 3 &amp; eira
'ni '0S6T -'9Z k^ff '^F
— -H unaaowv a m bh^ -3 "h na^av^ "h I
ff ••? '¡oosoiojj -^og -joiu^ -jojj -BUBSjnq
O uinijauiojB,] 'B^cjoitnd ciq.iíuo^íig no niaíra
) — -m 7 Ba^aYíus a 7 7 moss-iq "V d ^T
••maH3 ¡oig jnof -^v^ qi qii eaipnjB
pus niaijqioidojis 'auipixnsBjjns jo asq — -g -3
O9JI "Q X A3^3^7 'V VQSN3A3 'H d ^H

•0S6I ffl? 'o^uaps -í-"!na
oqi iq p^imbaj eioi.ibj qiMOia paijijuapi
inimia qjoi3 jo uopiqoQ — -3 -y a^HDas
•iíe-sie: (E) (i¿ "Pa^ P" ;j&lt;&gt;?ff -rf*a '^s

8

d y — -h 'a AKiiBJS a 7 "H &lt;^"&gt;! "A 1 av

ra

iojqsiuB jo ^ajja aqj,

3 Ba^an

iaiiuoojuB jo siaajjg — -3 aavaa

'Bajo3¡o0^^197 xnap ja 010^10011107 aind oaStj atin
ÍBaaijBjj BiBm ap eoiayjRA eaiuom sap luomoddopiAap a\ ja uoiibuihi
-aaS H¡ as^oABj 'ajiFiiuoa n^ 'sajqtBj anoiinjoa ua aupimoaina^
•ii6;joiqiíM/ii/ Jiatmoj (g
•biboi ap botbj^ ap sajaiiFA biojj ap
inaiuaddojoAap aj ja iroiiBunniaíi f¡ jiib manipipn JioAnod nti ajuasa^d
aaaiinaauoo Buoi)ti^os na anioimoaiiiBj 'eaanauadxa eou saids^Q
•&amp;rtbnoiqiTuo Jioano^ (j

•ttioo jo eaiiauüA am^s aaiqi aip jo noiiBoiinia^ 071 nodn
aAjioajja nB 8B7 Buo¡jn^osH¡p 178118 ui uioÁmoaony (g

tooffw a^

�II. TERRAMICINA
Introducción
En esta segunda comunicación acerca de la acción hi per!) i ótica
de los antibióticos, estudiamos la influencia de la terramicina sobre
el desarrollo de granos de maíz.
El material utilizado es el mismo ^ue en el caso de los trata
mientos a base de aureomicina, es decir granos de maíz de tres va
riedades distintas: línea pura bomocigota, variedades Midland y un
híbrido TCC1 de cuyas particularidades ya hicimos referencia en la
comunicación anterior. En las primeras experiencias fue utilizada le*
rramieina cristalizada para suspensión oral, la cual contiene 250 mg.
de terramicina en 5 ce. de suspensión.
En el segundo grupo de experiencias fue utilizada terramicina
cristalina en tabletas {cubiertas con azúcar) de 100 mg. cada una.

Técnica y métodos
La técnica empleada fue, como en el caso anterior, simples cajas
de Pctri de 10 ce. de diámetro por 1 cm. de profundidad con algo
dón en rama blanco en el fondo de cada una de ellas, en una capa
fina, sobre la cual Be depositaban loa 50 granos de maíz para ser
tratados como correspondía.
Diariamente se adicionaba la solución de terramicina correspon
diente o agua según se planeara en los protocolos, tratando siempre
los testigos con igual volumen de agua.

Resultados
En todas las experiencias tratamos granos con soluciones de
terramicina en agua.
Esas soluciones fueron respectivamente:
50mg. í-5mg.- 0.5 mg. - 0.05 mg. - en 10 ce. de agua.
En el primer grupo de experiencias se agregó antibiótico en esas
soluciones 5 veces alternando con agua, es decir cada 48 horas se
Colocaban 10 ce. de la correspondiente solución de terramicina.

�'SBiauatjadxa ap odtu^ opunSas [3 na uor.TEiiiin.ia3 ap ajaauiBApaaáBaj
nqp 8 i 5 ¡o|
oniiim o[ m^l^aran tT X g 9'¡¿ suaijBjS sb-j
•eun bPbd Bupitne^ai ap Stit g^otVO ^ " *^ g0'0 - *^™ S^'G
. -Sm g'g - -Stn gj; - -3iu ^gg ap jbjoi mu opiqiaaj opuaiqmj upiaun
-itiizaS ap seip gx ^l R nianimjiaj uoa sepeiB.u pnejpij^ pupapEA
H P nií11138 ^FI aP oAiieuiuijaS japoil [a tuisanni ¿ u-\[ b-j
•SBiouatjadxa ap odnj^ opan^o^ [a ua uoioeuiuuaS ap ajuauíBAjtaadeaj
bbjp 8 ^ E ^1 B om^xm o\ n^jiBaniu 0[ ^ 6 0\W BB3!J^jg ^BT
'ainainBApaodBaa EmamíBJja^ ap
--$m qgo'o - -Siii gg'o • -Sm ^'^ • '8in g^ - ^iu (jc^ ap ^ejo^ un S-B[jiinae ap
odtLiS BpB3 opiqiaoj opuai^Bii W.EinuuaS ap 8Ejp Sl eol b ^BJnd
Banij) Bio3iaouioi[ zibui un ajqoe uoiaac b\ ttJisanni 9 0-\[ b-^
•aiuauiBAijoadsaj BuiaitiiBjjai ap Sin SB00
--Sin gjj-Q - -Sui g^ - É3ni g^ - -3in og^ ap pnoi un uojBznBaje anL
eauoran^í uoa opsisii ^uoiJBurimag ap ivip I ao! b opui|iq zieui
un a^qos Bnpitu^jjai b, ap uih.mb e[ oajeamn g 0-sj BaijBjS e^
uoh so[[a arib ^ 'eoaijBjS sopBipiBaj bo[ JBatjdxa r&gt; BJoqa soiiibhb^
•BmaiuioajnB vi ap uopas B| jbib^i jb opBJB[aB an^ bX oinud alSÍ[
•HBidoíd pEpijB^iA X Bza|B)joj ns na 'sapBpauBA sssa ajilmaie ubjuos
-ajd aub sej anb ^Biauaaajip sbiu Jiisisa uta 'jbjiiuis Einjüj ua BnjaB
BUiaTiiiBjjai vi 'zibui ap sapcpauBA saj^ bbj; b ajaijaj as anb o\ ^3
•SííjÍTisa^ ear ua X SupB^
-bjj saio[ soj ua jbjiuiis ^a ^BpBUiituag se^iínaB ap aJBiuaajod |a anb
bX op|]oi(|iiub pap upiaipB bj jojba .lauai bu aaajml ouviS vpvo ap
is ust uoraeutui^a^ v^ jaaaJOABj ap aapod ¡e ajaija^ as anb o\ u^
•uoiaKuituiaS ap s^ip g so^ b X SBjp so^ b sa^joi
sauoiaipam ajuaiutqoa SBpBni.aaja uoianj [Bna B| aod uozbj 'aeiuB¡d
hb[ oqanuí UBuajsax anb SBjqoíumu b uitSip^ sauopipam 9Bisa
•[B|Oj otpaiuo^d un o3an[ opiiaiuajqo
SiopBUTUiJaS bPbo op BBntnras ap pBpipm; B¡ soui^paiu SBiauaiaadxa
HBuiiiiu s^r ua i jopBiunua8 upua ap sBiup^nu sbijba sosBa soi sopoi ua
opuBzjjBaj BBip sop BpEa opípara an^ sBinupI sbi ap otiButet 13
•atUB^pB sbui soiua.ipuodxa anb s^aijBjá se^ ua X B^unf
-pa so^Gj mi na soraaA sof SBiaua^adxa SBsa ap sopcjinsaj S03
'oat|niqjadiq jo[ba un Bjuasajd ^iaap
a 'oiuaimtaajo \o aaajOABj sauoiaii|ip sBsa ap ^andsap ojad 'oaijoiq
-pus oraoa Biqo BuiairaBoaai bj buSb ap 'aa OT Ma '^m g"0 X - '9nt g
• -3ui og ap uoiJBa^uaanoa buu uoa eanoianjos ap so se a soj U3
b[ aaa^oABj 'oiquiea na 'sajrqap sauoianjos na EuiairaBjja^ B3
•BnSe uoa aiuatuejua sop^Saj o^ad 'sajeiuaiqtuB ^auoiaipuoa
sajBn^t ua so]sand soSpsai souea^ soj b auiajj zjcra jap ojjo.TJBsap
ja X uoiaButraja^ bt Ep^B^aj sBpBjjnaauoa sauoiaiuos ua BuuiuiBjja^
bx iBajuamájs boj nojanj opiuajqo soinaq anb BOpBijnsa^ S03
•JBjirais
Bujjoj na BOmipaaoid sBtauaijadxa ap odniS opun^as ja ^3 -BpBji]
-sap Bn^B ap aaoi UOi) ^í"3nreiJBip eopeiBai uoaanj soüpsai B03

�����,^~
TP

I.I..IM.H

1

-

/

1
]

---

/

1

1
•1

1

1

1

J

k IPIU

Resumen y conclusiones &lt;•
1) La ten-nniirina. potente aíitihiótiro de a ce i ÓYi eficaz sobre
rail número de mimiorííaiiiswos pioNi/^ario^ baeterta^ ele pret
senta además un poder hiperbiúlieo. sobro algunos seres vivos.

anlibiólien sobrr- la ^eiiuinaeiún j el desarrollo de Lres variedades
E;t&gt;uuli]iira V fenol ípie amen le difelvnles de maí/..
3i La terramiriiia en soluciones mu&gt; diluidas favorece el de
sarrollo y h. ürmiiiiueiún del maís; en sus Ires variedades. Esle sería
pues el valor liiperbiólieo 11 I (pie liemos encontrado en la ierra-

SUMMARY
[I Terramye'm. ^lronfí anlibioiie wbiHi bao an eílecüve aetion
also, an iniporlanl hyperbioüe inflnenee npon some alive boin^s.
(1) Término qoe no&gt; ¡^ .¡do urorid,, por el Dr. R. V. Táii.
— 66 —

�'ZS6I aP H qno 'no!B!A
aH oaiipiqíiuy •scjiínpl opiu^niniisg
f; -I¡oj^ip^ -i/inj -ipjy -s^(HnoqtIoJCOI
n luaraicaji upíincj^oj }? ajniío^ — -^ assv^ a -^ is
•8 ^O^fiT -7/1 'a^^^jg •^iioiqp"" an s 'np^nre^rax
-f ^osnia 'v I snokotos "v -a "&gt;aos -^ '9 twiis
^M^^oa "a "d vn-jsh -a -g NTa 'T "O ahhoh "D T AV

viayaoonaia

t^ suojaddB snou ^nl) ^ot}3Bt[ anipsno^ noij^^ ^ho^
'Ba^auBA Bauiani bioji bob ap aot]BUiiuj:a^ bt id inatQ
i sbijoabj saj^rej aajj uoiin[os na aniatniFAjai b^^

(,g

bioai ap inaraaddo^Aap d| ia enoiiKtmnJa^ b[ ¿na aabtioiqíniB
jioAnod un ainaeaad Bajjoj BuotiBJinaaiioa na amainiBüaj B'j (^
tOBAtA Baj^a 8ni)¡anb jns anbiioiti^adii{ JioAnod san aijno na a;nas
-ajd *'aia 'sauaiaBq 'B3jibozoioj&lt;í 'aamsinBSjoojaiui ap ajqmon ptrej9
ira ras aaBDflp notiaB4p anbiioiqpnB uoj 'oui3HUB.ua} b-j {j

•njoo jo noi;Euraua8 aqi nodn bbij tna^utBi^ai ibijj uoj}db oiioiqjadjíq
aq; ^^Hqj, 'moa jo sajiauBA oiuqi ui uoiinutniaa^ pui? }uamdojaAap
oq} sa}onioAd 'Buoi}Tqos9ip n^op jajHM áioa ui uia^iUB-uaj^ (¡jj
•nioj jo
sajiauBA inaiajip oojq} jo }uaindopAap oqi pne aopBuinuaá oq; uodn
jaajja opoiipuiE hb ^eq snoi}Bj}Uoauoa }bdj8 ni ntaÁuiBjjoj^

(jj

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2245">
                <text>Acción de los antibiótico sobre la germinación y el desarrollo del maíz</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2246">
                <text>LAFFITTE DE MOSERA, Susana </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2247">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1953, Nº 10 : p. 53-67</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2248">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2249">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2250">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2251">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2252">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="286">
        <name>ANTIBIOTICOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="285">
        <name>GERMINACION</name>
      </tag>
      <tag tagId="284">
        <name>MAIZ</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="207" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="337">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/95aede07108080112f66002552067fa7.PDF</src>
        <authentication>c45e8ff8ef5260d5461087ba747ad57d</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2235">
                    <text>Pro{. &lt;',1/U.OS .J.

I~FANTOZZI

a lo~ ('Oujuuto~ ('Oillpaetos
generalizados de u na proposiciún de Rie~~
Extensiont'~

En otro lu~ar hl'llllll" 1110~1 ra•lo que ,.¡ un c·onjnnlo X c:!l tal cpw
para tocln parle .\,. ,¡,. polf'III'Íil \ , CJUf' eumplu rr -..., .\ r · fl (n: y /~
c·ardiuak~ lrai&lt;finito;, 1, ,.,¡~¡,. al~ún punto de X c•n PI intc•rior 1lc t'a1la
11110 clt· l'uyo~ entorno,. haya una parte e), • .'\¡ c·uya pntc·twia "ea i~nul
{ 11 ' } clt• t'onjuutna .'\, , entonte- ~~· c·mnplt·: para tocla familia [1
rV, . l ' ll) a polf'neia ,..t'a &lt; l'l , ) 1'11 la IJIIC t•ada ,ub-familia ,J,. potenc·ia
&lt; fJ lc'll¡.!a un punto tlt• .\ t•mutin a In~ cornplt·tatlu- clt• t&lt;Him. In~ t'Oil·
juntos di' la :-uh-f;nnilia. ,.,¡,..tt• lamltién un puntn tlt· X t•omún a lo..
l'onjuuto, 1le 1} ,

I' IHIIJII~tatlo,., ele todth lo,..

Por aualo¡.;íu t't&gt;n la pt·upn,..ic·icíu c¡uP le el ió origt•n t ¡:;c·rwt·;tliza&lt;'ÍÚII
cll'l leo rema ele inlc•t·~c·c·C'ión de
l'nf..CJI E'l' 1' J
a lo~ r'SfHU'Ío.~ ( 1 )
C,\1\'I'Oit l. c~te enunc·iado 11111' plantea la t'IH'~Litin de• clt•c·iclir c•n
11~ u 11 ·. 1' c·umplt•
c¡ué {'HSOR el punto [1 tal 'JI"' ~ p S y

r

{p ~

e X n W u X n 11 "
;

1

1

-

1

( TI " •

n (
1

11'' 1.

..,¡~uiLic·a t•l cleri' a do el•·

1

Es "'·itlentc t(lH' •·~t u •lll'f'tle t'uanclo c·7 ,.,. moncíl o na y cumple·
Ja,. hipc)te,i- má~ arriha iwlit'acla", pue,.. !:oÍ p e' X n 11~ . entmlct·p

~·

rr;o y de

¡·on-.ignit·nt .. f1

'

rf" . Por· lo tanto , i,

e

n:.

rn

/J.

todo

re•ulta t ' llllllll'l '~ fl t:' rf'1
j, ÍntpJjp¡¡ JJ , :J
•·ualquiera f[lW ""a .i ~ i" , ) llt' &lt;'e,arianii'Ulf' ,., ...,¡ JI 1' If" 1 • .\clemá"
paru j{ i., eviclcnlCIIII'Illp lf ''1 ~ Jt' ', ~ ~p}. ~i. t'll l'lllll!Jio, Kf' C'Ulll•
par Íl. j í taJ

IJlll' j {

j. Ílllplic·a IJ&gt;; e
el, que todo pm· li,jl .~1 qnc
c·ntonePt-. c·uandn _; ~· i. , rc·"ulta ff'' 1 ~ W' , ~ Ü&gt;~- ) c·uarHio

ii

plt: t:U

t•nuw [1 /

lf'

~,, \'f'rifit·a /' /

, rJ

11 ' , ,.
J

""

rwr lo

"
Laulo

rr;.

.H

i., .

¡&gt; ,. IF' .
J

\c"otro" lwmo• prohado, atlPmás. &lt;Jlll' pura IJII•' una familia él
~ 1 1 ·'. t•uya potnlf'~ CJIIC X n l iF
IIIOJlCÍluna. d .. conjuntolt•!lf'Ía t-ea &lt;a . ¡·umpla aquella• ltiptÍle,i-.. e,.. ::-nfil'it·ntt· tpl~&gt; no ~ea
1ofinal lo, l'f'Spt"&lt;'IÍ\amc•ult•. t·o-inieial t con ,.u!J-familia~ nonualmt'utt·
ordt:nacla.... dr potcnc·ia n•¡:;ular y nl!'nor &lt;Jut' {l.

u, .

w

41 -

�;,Se pe11lrií lo¡,:ntr

111111

rorwlu,.icin an:ílng:1 c·mmdo

T uo

e·~ mo·

w'olona'~

En ulra parlo• lu•mn~ uw,trado c¡11o' ,..¡ la familia

/. ele· pult"rll'ia
c•acla ~ulo-familia de· fHtlc•twia &lt; p IÍI'IIt' uu puntu ele•
X c·cmnín a todo" sus e·cmjunto,., e·ntorll'f'" la c·mwlu~ieíu nut4'rior •igut•
~icuclo válicln.
• a, t'&gt;~ tul

'1"''

El rc,..ultaclu ololt'nido e·ra tllll)' ;!e·twral pnrcplt' "&lt;' nuuplía e·n lo~
e'•}'•II'ÍIH ( 1 ) , 1~~'~"~' H' rpfe•ría a c·onj11ntos X c·uya pote·uc·ia f'ra &lt; tt.
En f',la nota, ,. &lt;'oll~c·n :írulono~ t:'ll los r~pario~ 1 J' 1. lf'vanl:un&lt;t5
e·,.ta 1íhimn re,trie~icín.
I&gt;c---pu[., no&lt;~ !temo;; prt&gt;~tmtnclo ~¡ :-e~ poclní malllenc•r la rorwlu·
,..ÍÓII apuUiacJn e'CIII hipeÍie•::i~ IIIÚ• ¡!t'III'J'IIJc~ n•luiÍ\ll' 11 Ja familia , f.

\lú,. prc•l'i,..antc•nlc•

ltc·mo" pl:llllc·aolo la e•w•,..tieíu ele· -ahet· ¡,j c·xi"l••
n 11' u X (l 11 '' C'llll ,..{.lu i'&gt;liJIOlle'l' &lt;JIIC'
'
pnm t'acla &gt;~Hil·familia i 11' } ele polc'rii'Íu &lt;" {J. ha) ai¡.(Üll punto q

e'l

Jllllllll

i[llt'

IIO:i

.

[1 lal que· ~,,~~X

c:lllllpl;t

1,, )·

'
e
X n ,,· u X n 11 ". '
)
l,
J
IJ

e•JI lug;u· ele· la t'IHHlic·ieÍII

má,; f•xigc·nlf•
J ,, ~ e X n Ir' c¡ue Ítn¡tonÍ:IIIIet- ;tille·-.
.
1
1
1
La rc·-puPsta l'l' afinnntiva, pt•rn lwmo- le•nido t¡llt:' ahanclouar los
e-.pac·io, (1 1 y ope•wr· 1'11 e·-paón- e¡111' ~&gt;1111 m:Í!&gt; p:nticulan·-: In- 1/'1
1SnJ:PI.'\..,KI 1' [, ;\lui.\-rHilo L1 J1. E'tn- •••p:win~ [/.') ,un -in 1'111harp.11
má-. ¡!l'lll'l'lllt•s eJIIe' lo-. IJUI' ~C I'OlleH'I'll I'IIITÍI'IIIt'llle'lllt' COll d TIOJIIhn•
.Ie top,fú¡:.h·os tKlltcAI'O\\SI-.1
(

1

TtKE\ ['],

],

fl).

~llltl'l'-'"-1 [ 2 ] ,

ALE\ \:\lllllOFF·IIoJ'I'

['[. 11.\11 .'1

l'o:-.iiii,J.\1:1'1 ['[, \\ 1-'11 , [ 1]. Bol' IW\KI

LFFS(III•.I'Z

f'l, •·le'. 1.

['J )' [ 2 ],

lbt~IIIIRIF[ ' I,

Acle·má• lll'rlln• clt·lticlo imponl'rlc a la ¡tt'llllltdai'ÍCÍn una c•cmclil'ieín
Íll(IIÍIÍ\ a. e¡ lit' e•ll e•l lf'"(O hi"IIIIl" Jl:tniHcJO 1 ¡ jf•.j y 1(111' al fina)
ele· c·~ta rtotu lwmos analizaelo.
IHU)

f:,.te• análj,.j~ llllte,fta e¡w: 1''-j,.,(C'II e'S)Iiii'Íct~ ( f') 1'11 Jo.., eJIIO' "'''
e·umple lu &lt;.'tmdit'ÍeÍII (Ar.) ¡wro &lt;Jtll' no •un lopole'í¡.!ieo~.
Da UIHI iclf'a el(' In {!f'lll'ralid:ul ti•• los c''l'ltt'Ín~ t•n C)UP lll'ums opc'·
1acln e•l lte•e•ho de• IJII!' lo- e•pario' 1H) o ftcrt•.~i!J!,.~ (FIIl~Cl!l:.'l' [ 2 ] ) [ J1
•&lt;'au &lt;':t•ll:i part ie·ularo•s ele• rilo~.

La-. c·u,.;; 1iono·s :mle•t·ion•,., l'cttHhll' í a11 n:tiiii"U 1llll'llle• a ¡tt·f'~nnl ars••
ll'IP ne·mTiría .,¡ e•JI la~ ramilia,. .JI, el(' pnle•Jif'Ía &lt; ' ' · ...,. c·umplit•ra IJIIIl
para c·:uln ... uh-familia ele pnlc·nl'ia
(J e·,i~tie·ra ,..¡e'lllJtl'f', t•n I'Utllllio,
un pu11to q cpu· , nific·ara ..o lamente· ~ q}
n

&lt;

S\

w;

T.a t·mwlu~ieín e•,. &lt;Jtlt• I':.:Í"tc un punto 1' tal IJIII' -{ p)- ~

X ':

IV~ ,

d rco..ultaeln E'l' ha ol•lt•niclu l'll ''"JO:II'Íos elc•l mi~11w graclo ele ge•rw·
r·alidael eJIII' lo, elt• la propo--ición anle·rim·.
''

• He·e·onlarc•tHOS epw, en lo~ I'•P•H'ios ( J' 1 (VRÚCTTET l'lt, fót
r e·, tr .... (J' H' clie·e~ IJIH' 1111 conjunto X
(JJ, t•u:mclo ..e• n·t·irira fJllf', para tocla

a ~· f3 'on lllÍIIIt'rtb lra ... finitu•.
&lt;'" pt'rf('Cflllllf'ttlf• t'tl/1/fUU'/o [n.

�partt• X, de X, ruya pnlt'tH·ia X, ~ea tal c¡w· " '-&gt; .X1 ) : {3. existe
algún punto cle acumultll'itín má·dma.
Las compacitlatlrs pcrf•·•·La!' tic los tipos 1n, {3] .. 1 oo. {31 ~e refiPrPn a &gt;"ulwonjuntu~ \ · , 1'11) H&gt;&lt; polt•w•ia,.. \ ·, ctmlplt•n, n·spcctivamc:n(J.
11', )a:; &gt;&lt;i;micnlt•;, c·mulic·itHw~: tt &gt; X, &gt; f3 y \,
La&gt;&lt; c•ompaciclach•~ t'll ~&gt;i ;. 1'11 el ;;entid~ f'.~lrif'lo "'' definen dC'l
modo u:&lt;ual.

cn11junto X I"S ¡wrft•ctniiiNIIt• rom¡mrtn [cr. {3]
,., sí. t•n rl sentido t•.,trirto, t'llftmcl·.~ parn todu fnmiliu JJ. tlt• ¡wtenrin
&lt; cr, tul '1'"'· rndn .~ub-j11111iliu d1• ¡mtenrin &lt;~ {3 lt'fl~n 1111 [lllllfo dt• X
r·omlÍII 11 tnd11s ~~~.~ conjuntos . .w• r·umple.: exi.,ft• 1111 flllll/() rle X qtu•
¡wrtr&gt;llt't't' 11 todo,, lo,, t•leml'lllo,, df' g o n todo.~ .~1/s III'I'Ít&gt;rtrlos.

Si

THoUE\1.\.

1111

Llaruemo;¡ rr~ a lo.. ··ló'llii'Uios de la familiu [J. J{;li:OtHil'C'Ulllt-o por
t•l ah"unlo. Supon:.tanw:-~ IJIII' 110 l'Xi:,tif'ra 1111 tal pnnlo dC' \. F.nlon,...... c·atla JllllitCJ de \ no JH't'lc'UPc·eria a ai¡!Úil 11, clt• la familia .1]'

J

y 1111 ,.,•ría ele ¡fl'llllllll:ll'iún "" algt1n c·clUjuulo 11"' clt·
llll'tlll'

podría 'C'r rr:

Lo,

u e,!

pllllto~

Jll'l'll'lll'l'!'ll

Jo&gt;&lt; C 1.1
c!aM'

tlt• X qu··tlan

X: la ch·t'

1;

IICl

a

u;· y

&lt;:,¡

a~rupaJo~

c ,l

ela~··,

lah·~

tlt-

al'llllllllaeión

\'llf'llh. -.·r:Ítt t!t•sÍ¡!IlHdOI' [J(~;¡,
.,

n;.

dotHlt- (

ft)

Lo,.
1';\

C[Ut'

tJIIe 110

(')l'llH:IltO .. ele

\':triahJr en )a

(;ij ,

('(lll[l'lJClrá

,.

1
C !).. , P'\Í•Ir 1111 c:ulnrno U(1.1;¡ ttn I'Pthll'irlo IJU&lt;' no

.;

n•nuic)n ~ u ~:) de ~ Í!!rlai'I'UIIl~

por

it

p;;o

P ,J .

i [',1 }-.

Consirlf'n'lllll&gt;&lt; la familia /(
pot.-ncia /(

JI;;·).

t·
~··rá (1 n Jr: ~ {
del
t/; varia! d .. ;.uhre C rJ l c·on•l itu) •·n una familia

,¡,. Ir; clifnl•fllt•

otro punlu

Lo.- entorno,.. (1 ~ :

La

··n

11'\'t'nlual-

l'~tá ('flll"lituída por lo-. puntos tlt• \

IW " " " ,,,.

1
Como cada ¡/~'
1}

l'll}a

'

~~ ~ ··

tlt• •/( ,., ..- lj, ~f

lJ . .

Sea

JJ la

potc·nt·ia ¡)p

,:¡

tt.

~ l i, 1 ~ •·ultt·•· c·Yir!Pnlt'lllt'lllt• al nmjuttto X. en c•l
La familia (/(
~'&gt;t'llliclo t!e que cuda punto di' X t':o. iulerior, por lu ttiC'tttl,., a 1111 l/ 11 ,
1
ya r¡ue 1o C'S a un ( •¡('' _e l '' l.i.
11

r¡¡ qne latnhir~n rultt·rn a X.
SC'a lt una dt· t·llu!&gt; y /{ = ~'i'

Cou~&gt;oider&lt;'nw,; )a,. ;.nl•-rarnilia&gt;- dt•

lfahrán alguna,., tlt•

)Hill'tll'iu mÍllÍma.

'll potencia. Occlt•ni·mo,.,Ja normalnwnlc y .'ll}lt'Ímamu,., todo t·lemrnto

dt• li' c¡uc sólo cuhra ¡ttmlu,. rlt• X ya cuhiertu&gt;&lt; por t•lt'lliC'Ilto, antt·rion•,. a ¡.¡ en ese onlcn.
Se ohtC'mlrá a,.,¡ una IIIH'\il f¡uuilin ur ~ ~ll , ..j. ~ I'U)'a potf'ni'Ía

,.,,.,.a·

~

•~ &lt;;.
,,;~-

1::

�Q/" tum),j[.n t'~I:Í orclt•narlo nonnalm•·ult•, porqw: la polc·IH'Íu cid
•·nnj 11111 o 1¡,. lu~ ••h•1uo•n111~ qtu• prPcctlt·n a 111111 tic r/{" •·~ 1111'11111' 11 i gua 1
IJIW la Jllllt•rwia dt•l •·onjuntu de lo&gt;&lt; que prtTt&gt;tll'll al rui•mu t•n '/(.
.~~In

&lt;~Zt

~;-- Pnr lo tnntu ~ ,., 1111 -ult-iruli···· IJIII' fl'·
•·orre todch lo-. clem••uh•• t],. la c·ln-•· Ir' lw'l') (nntaeimws tle 11\t~­

r

f'S

IHHIJ• F [ 1

(l/"

11.

S••a 1',, 1.

tlll

puutu

tJ'CJ

por 11. · ¡wro no por·

·~J~
pot· In .J,•fiui&lt;'itín ,¡,. Qt' 1. l. a

~fl

S

~r·¡.:uruuwnl1• lit• pot••nt·i.t Ni!'

Q{

&lt;

purqnt• c·n t'&lt;H•o t·onlrario. por
tiría 1111 ¡.nnto 1' pt•rl•·n•·C'it•nle a X
1F1u::c11E1' 1'11 di') t·oujnnlu S. El
F 1. ;' dt• L. familiuQ{". \ r•·-uharia
1/

'1

.

,.¡ int••rim· d1· l '

:,1•ria ~ .,- lo

t.&gt;

'1• ) a

1{111'

., , llllltríu

"i¡.:nifiea

'1 ,,

haloria

CJIII'

1111

,.¡ nonjtutlo d1· lo, 1'- .

IJIII'

/'

pam

'..\'1.\

~-

,¡,.

pot,.ncia

1' '::
•

t!P .... nava
. JH•I•·nl'ia
inlt•riur

n

('

1

para

l]h¡

todo ,\

&lt;

'1

1'•

dt• poli'III'Ía

~f.

..........,

l't•ro no )1111',¡1. "''1' /'

.,J'

inlt•rior a

.

la propin dt•finic•itin tiC' Jo,. /'

..
'~'t

Como, ..,¡,.,,. mra ~l'lllt'jnrr..:a

~f

I)Ut'

T

In hip•'•lt·~i., lwt·ha -ulon• .\. c•.-.:i•dt• Hl'lllltllhH'ÍtÍn mii-.:irua c·•trit·ta
pnnlu 1' :wría inlt'I'ÍIIr a al~ún
(; 1 J •·ulurnu dt· /'· l'11r lu lantn,

un ""J¡.,·onj'unlu

.
1

&lt;u.,)

&lt;.

'&gt;

n. ,J..Jw ~•·1·. ¡u),•má•.

&lt;

&lt; ~-

••JI

• } ({

11')..

l'fllrt•

&lt; (1.

lo;, l'• ·i ~ lo-. l' . , lf'•lllta
~- ~
·~J~

Con-illt•n•mtH la ~uh-fanrilia ,J,. [!,

rr,o , uJ

tjlll'

!J'

1

l'or la hip1'•1c•,.i~ lwdw -oltrc·

,!].

haiH·:i

punto /' Jll'l'll'llt't·ient••

1111

a .\ c¡u•· ,;c'I'Ú c·onnitt a lodth los t·onjuniH;. de·

.J]'.

Vc•mnu.- t¡uc· 1'"'" no pcwtl1• cwurrir. En pfc·1·1o: ,¡ a,i •tll'c·tlic'l'a.
1'1111111 Q/" c•Hhrc• a .\ . 1Wria 11 int•Tior a a l~cíu (
• ,¡,. dontlc• p (1&lt;'1'·
''1 1'1
1
lt•u•~•·erín u al!!ún l .' t •
•t¡h¡

J•1'1'11
(1,
/ 1•

1'111110

JI

Jll'l'lt'lll't'e' ól

,,.
'

h¡

¡

Y

(

1

fl)

'&gt;¡h¡

n

,.

J :

J t~¡
e 1JI

'1 -

,., l'a l~o 1lutlo t[lll' /' ¡wrli'JH'I'!' a
.,¡ 1-'1 • •' •·,to

JWI'II'IIt'l'l' a

JV. .
'1

....

-

44 -.

e 'IJ ''

f•C)I•JtÍt'J';I •1'1'

11:1¡.v

( ~·¡

p.

e,¡h¡

no

�l.- A lo,.

'\ota

una familia

!J

decro~

de ahrt&gt;viar Jo, cmmeiado,.. diremo&gt;&lt; Cfll!'
dt· t·onjttnlo, tic·nt' la propic·tlacl P. c·ttautlo 1'\.Ít-Lc· un

ptullo dt• X qut&gt; JH't"lc•m•et• a lodo•
lacic'm tic todo• &lt;'"O;; conjuuto~.

lo~' !'oujuulo' cle/l o

&lt;''

dt· anunu-

Cun e~tc• c·on,•·nio "!' ol•IÍt'IH'Il, c·ntnv t'a'o" parlic·ulan·.; tlt•l lt·(H't'llla
anlt•t·ior, lo,. ,.¡~uit•Jilt'":
Si un c·onjunlo \" ''"' ¡ll'dt&gt;etanwnte c·ompat'lo

a)

Pn ,..,, t'll ~-oc·H-

ticlo ,.,..tri(·lo, l'lllonc-e,.. una familia,Y el!' conjunto~. linu• la propieilael
1' ,.,ohre X ,..¡ c·atla ;;nlt-farui 1ia fiuila c•tmt¡dt' la propÍI'tbtl P' :-.ohn· X
tlt&gt; lt'lll'r 1111 /ll/11((1 ('0/IIIÍII fl!'l'lt'UI'I'Ít•Jilt' a \".
Si

), 1

1111

t•cmjnnto t'" c·umpal'lo

1'11 ,;, 1'11

,.¡ ,..t•ntitlo 1'::-lrit•lu. c•nlon-

c·l'" una familia/] nuiUI'nthk tic·tw la propic•dad P .;ohrt' .\. t-i ('ada
-uh-familiu l'inila c·umpiP P' ,..ol•rc· X.

c•l !-li 1111 t'onjuulo X IÍt'IW In propit·1la1l do• 1(111' t•:ula •nh-c·onjunlo
infinito ncHlllliH'I'uhlc· Licue· ai;!ÚII puulo dt· ae·umul:u·icíu má'\ima c•n
t&gt;l "~"111 iclo •·-tril'lo. entmH·t•,. uua familia 1) 1 ic·rw la propic•datl 1' ;,;obre
X. si c•atla t-uh-familia fi11ita o numt•rahlc c·umplP /'' ~ol11·e X.

·Ynta 2.
YaiP una pro¡w,..ic•icín análo;.:a a la clt·l 11." 2 para c'()ll·
X ¡wrft&gt;clattlt'lllt• nunpac·to~ •·n -í. 1'11 c•l ,..c•uliclo c·~lril'lo, dt' lo"

junio~

tipu• 1".

f$1

1'

1 u:..

{31.

Bt·•·orclancln IJII!' se• clic·p tjllt' un c·cmjunto X IÍI'tll' una fii'O·
J
1 ele BOl( El. 1 ntandu todo rc·c·uhrimit•nto clt· poiPIII'Ía
' 1r, IÍt'lll' 1111 ~ul~-t·Pc·ul,rimit•nlo tlf' poknc·i¡¡ &lt; /3 In. f3 canlinalc•;; lra~­
fillitu~ 1, C[IH' la prupieclad ~t· llama tu, ¡g1 t•nautlo e&gt;) rc·c·ttltrimiPnlo
3.
pic•dri(J

[a,/~

/31

iui&lt;"ial e·~ el,• pult'lll'ill &lt;u.

d .. pnll'tH'ia nwlquit•t·a.

TEOIII:\1,\.

P 1 :r...
euamlo didao rc·c·uln·imit•ulo 1'"
se~ ptwelt• &lt;'lltlnc·iat· PI ..;Í¡.tuic·niP:

f3J,

.'\i Wl co11jun1o X tit•nc• 11110 pro¡liNiad 1tr,

rt•s para toda familia.IJ tic• t'lllljlln/11,,, dt• ¡wtt'lii'ÍII &lt;o:. tal
lfllfl dt• .w¡¡ .~lfl)·familia., di' JIOit•lwia &lt; {3. tc•nwn• l/11 ¡wnt11 clt•

([ todos

Sl/., ClllljlliiiOS. SI'

tl)(lo., lo.,

t'lllljllnto,,

1'1'1'Ífint

lJil&lt;' l'.\iSit• 1111 JIIIIIIO ¡/¡&gt;

tf,. la Jrtmilia /7, o

romtin

a todos

,,us

t•l!ltlll·

r¡ut• t·ada
\ t'IIIIIIÍII

\' l'IIIIIIÍII

(1

tf¡•rivwlo.,.

Ln dL·mu~lrac·icin ~~· t'OJHiun• eomo la d..} ll'tll'l'lll&lt;l del n" 2. La
propo.,ic·icin t'" 'álida la m h ién en lo,. c·;t"o" clc· p rop io•da dt .,. 1". ¡'31 e•
( r:r... {J l. Cuando "" tral!' ele la propit'clad In. {{ 1. por e-jl'nlplo.....
fom~a, ('&lt;11110 rn c•l n 2. la familia 1// qw· c·uhro· a X. y e, de• potenI'Ía 0}&lt; n. Entunf'l'• e'\Ístir·á una !'uh-fumili:JZ{' ):~ I r';-/} (t 'úll'iahlcl

;. ~ ~"(:'

c¡tu• t:1111 llií·u c·n hri rii a X. y c¡uc• .•c·r·;í clt&gt; polt-rH'ÍII

-45-

N~

&lt;

é

&lt;&gt;/3 ~ Pm· lu 1auto.

�~¡

•1'

orciPIJal'aQl' nonnalnwntl'. § ri'C'OJ'rt'rÍu tculoB lo- ordinale~

~.,l.
t ... ic·ncln '"lo'
El arf!llllll'nto ~1' tc·rrnina c•omo

t'll

&lt; w

9

el n ' :!.

partic·¡tJan·-.: ((/ Si X tÍC'Ilt' la propic•clacl IB-L). ('lllOlH'C'~
UIJU familia Vtic•m• la propiedacl P ~ohrc• X. ~i c·acla 'uh-familia finita
tic·uc· la propÍPclacl /'' ~ol11·e .\. 1E~tu propu~ic•icín ,.,. Ptpaivalc&gt;ntc• a J¡,
ct) el!' In nota 1 clt'l 11 :! c•n ,·ia·tncl de• un l••orc'llla ele· C:lll'l'fK,UK'\ l']):
b ) ~j \ tic•n,~ lo pmpic•ci:JCI 1 R 1 . c • Htoucc·~&gt; 1111n fmnilia &lt; J nuuwrnlde
IÍI'nl' la propietlutl P ,.oJJrP X. ,¡ t•acln ~&gt;llh-fmuili,, fiuita l'llmplc• la
propic•c.lac.l J&gt; ~oh ro• A; 1') Si ,\ lÍt'll(' In pa·opinlaol 1/,) . t•JitOIH' I'" una
f:uuilia , J infinita uo 1111111• nddc til'llc· la propi,•clucl 1• ..ohrc• X. t:i
C'll•la -uh-Luuilia finita o infinita Ulltnc•t·ai.J,. c·untplo' la propil'd:ul P '
•oltn• X.
ca~CI&gt;o

Vale· una propu~w1on ;tnú .l oga al tc·on•ma ele l'~l•• ntÍmc•ru
p]o·n-o ele· c·cJJtjllnto~ \' c¡uc• lt'll;!Hil una I'~'~~Pi"clacl cll' TionEt. n·laIÍ\a a f:uniJin~ iniPi:tlc•· que t'UiltJIIan nna t'llllt!ic·irin C l'ualtJIIÍo •ra.
\l·rifil'itntlo-c· la" te&gt;-Í• pnrn fmnili.1- r l no •cilo ele poll'neia .. a. ~ino
()lit' tnmhién t' IIIIIJII:m olio•lca c'ouolio' ÍÚn. \!'í. por •·jc•tnplo: !'i \" lit•rw
una propit·II.Itl [cr, fll d ,~ Botat. JIUI'U fumilia~ iuicialc&gt;~ clt&gt; JHlll'llC'ia
n•gulur rd•mlutu, Clllnllt'l'!:i 1111a f:unili:1 , T. •l•• pnh'rwia ~ cr r«'g,nlar
ah,nluta, lÍI'III' la prnpiPtlacl /' bllhl·o• X. ,.¡ tcoola ~uh-fmniliu clt• polc'll·
1·ia &lt; f, o'tllliJ'IP lu propiPtlncl /' ' ,.,ohrt• .\.
ScHf/.

pant

Fu lo o¡u t• :- Í¡!IIo ' "lll'llllclro·nto~ 'JIIP o•l ""l':ll'io e~ t F¡ 1SII'R·
l.
la :tl' llllllrltl«'io"•n c·mnpl" la "iguientP
1'1:\'h.tl ' ). \)o'\'1111111 [ ] 1 y

'1"''

I'OIII!ieión:

:Si /' ,.,. 1111 punto de lll' llllllll udc~n ele•) conjunto X.
{ fe l.
l'acla t•ntor·rw 1'1. el(' /' cuntio•llt' m•Ís •JIIt' 1111 punto c'le X olifc~­
rc•lllo- clPI prnpio 1' •

í'IIIOIH ' o'~

TEoiiE" ·'·
1'11

:;Í, I'IIIOIII'f'S

~ul•·fumiliu

dt•

Si 1111 n111junl11

X

t·.~ ¡wrjt·c·ftltllt'lllt• c·om¡¡ru·fo l•~.

¡una torlfl Jumilirr r
fllllt'llcill ~

B

J.

dt•

¡•olt'lfl'ill • rr,

lt'llf!rt 1111 f'lllllo

de• X

trrl

Cfllt'

fll

('(tl[rt

romún a todo¡¡ .'iiiS

c/c• Ut'llfllttfm·itÍII dt• todo.\ c•l/o.s, ·"' t'c•rijin1 : t•ti.,tr• tUl [1111110
o t 'lllllll/1 a los
dt• ¿\ romrifl " t11dn~ los conjunto~ ,¡,. /u Jami/111 ,
dt•ril'udos ,¡,.. tocios •·stfls conjunto~.

1'11/liulltos

11

7.

1'1 u • 2. ) o·on la.. mi .. mas
¡wrl•'lll't' Ít•ntc
lltJiai'Íollc'• allí o'tllpl•·acl;,,;, l'l'~lllta IJIII' a ,.,.. ¡" punto
l{aznnuucln pnr ••1 ul• ;¡unlo.

-

I' CIIIW

·16

1' 11

I';;J

�a un

e',¡

y loh

conjunto~

no vat·ío. ¡·on·c;;ponl1e nu entorno a t)Íerlo

u,j

~t'rán

. 1o [/(/:)
t't'c 1ucu
, tJ ,

tW

ahit'rlm:.

La l'amilia0J=-{U) ,.,. tk

putetl&lt;'ia(?i~a,

y . repilit&gt;ndo el ar·

guuwnto !'XfHH'sto en el c·itado número. re,.ulta c¡tu· Jebe haht'r una
~uh-familia ele• 'U, e u ya pnl&lt;•nt·ia ~1'~1 &lt;[l. qne tamhifn &lt;·uhra a X,

pon¡uc c•n ea~o contrario ~e ohtend I'Ía uua l'UCc~ióu Lra-&lt;fini 1a tle puntos S~ -{p . . ~ 1~ ''',, 1 &lt;{111' ll'uclría un puulo ¡1. fH'rleJw&lt;·ientc a X,
! (:./
~

t

T

•

';-..

dt• ¡wumulucit.'m má'\.ima de S, y en al¡.;úu U. ·

.,,,

. t·on !:. &gt; .,, lo l¡tte ,., ah, u nlo .
La familia e'/'= i 11··. 11[ ...

JI

'·e,

1~

l·r¡J '1

&lt; "'f 1.

C(ll{' e·~

w't ... ; 1r1 . wJ. ... . w. ... }

·1

clt • polcueia ~'1'

u

S

&lt;.

/L dehP

)~

1

'o

punto p común
el,· 1liehus c·onjunlo•.

t&lt;·ner 1111

a totlo.- '-lh t•oujunlo~ o ¡¡ todo~ lo-&lt; dc•I'ÍV&lt;IIlo,
t'll

ahi,•rlo. hahría un

St' pnwbu qtu• lo prinwro uo Jlllt'de SlH'cder. pnwedi1•rulo como
el núnwro ya iudicatlo. EntcHH'P, lt•ndria qu¡· ~cr JI pcrlt'neeil'ntt·

a lo~ (h•ri!'urf¡¡s 11.. lodo,

lo~ Plt'uwntn~ (¡,.,

.

ocurrir. ¡1orqut· !&lt;Í('ndo

Jl

r:-;h• f'tmjunlo ~&lt;'na ,•utorno de:

p.

l HH"III'

&lt;IC'tllllldación

de IV . •
h¡

Pt·ro e¡.,! o tarnfHII'H
,( /;)

Í 1•
•,¡.1 .,, ahil'rlo.
~ rr,.:ullaría. t•nlunt'l'.'i, t¡ut• fl e~ de

y /T'. n v'''~ e

J,J

J·.

pt•riPnl't'lt'llll' :1

''J''' -

0
i/''¡¡.Ir¡
. }

1111

lo

IJIIC'

··~ ah~unlo.

•Vota.
Yalen prnpo-i,·innt·~ parlindun·~ auáln:-:a;; a la:- ti!' la
~ola l clrl n · 2, ¡¡,¡ eomo la oh,..t·n ~II'ÍÚu corre~pondit'nlf' a la \lota 2
del mi,;rno ut'mrero.

S.

. Con &lt;11'1-!llllH'rrto~

tjtll'

dc'janllts al let•lm· flll!'t!P prul.wr;.P. eJ

!&gt;Íf!uiente:
Ti.:OREl\1 \.

Si

1m

l'onjunto

X

IÍPtu&gt;

la

propit•chul ele

Bonm.

1a:, ~ 1 f'Ofl rt•rubrimit•nto:; abit•rtos. r·ntollf'C'S puru toda fnmilia , 1)d,•
corr)untns. cuyrt poff•nrifl sea ""&lt;t, tul CJIII' r.rult1 :oub-familitt dt• polc•m·ia
&lt; {J lr•rr,l!,rt ulgiÍ11 ¡nmto cil• X COIIIIÍ/1 (1 Indos .ws ('(1/ljuntos 11 rlc• llf'llfll/1·

ladón cnmiw rle todos Pilos. M' t't•rific·u: c•.\ist,, "" ¡nmlo ele• X IJUC'
¡wrlr'IH'I"P a Indo~ los eh•mt'lllo.~ di'/Jo u tndo.~ los dl'rÍt•lldo,\ dC' didws
r•ll'mt•n tos.

Valen &lt;'&lt;t»O• parl it:ulan•,; y oJ,,(•n a&lt;·ioth'" análo¡.(&lt;ll" a la• he·,· ha,- en

d n" 3.

ú.

f,r,

~]

Si 1m conjunto \ t•s p(~rfr•rtamente compacto
.~í, elllmu·r•s para toda familia e )de• ronjrmto$. cuya poten·

TEonE.\JA.
t'll

-..J-7-

�st•n • n, y tul '/111' nula .mb-f11miliu d1• ¡w/I'III'Íil &lt; fJ lt'11f!.ll 1111
¡111nto ,¡,.X d1• 111'11111111&lt;/('ÍÚII ,¡,, todo., -'11' t'llll}lllllo.,, w n•rifit·u: t·.ti.~lt'

t'ÍII

¡muto

1111

St·an

J.

,¡,. \" ,¡,, w·umullll'ÍÓn dt• totfn, [n, ••l••m••nto' dt•

leo~ c·cmjunto,., clt• la fa111ilia

11;

/1.
X

"llrclo. qtw c·utlu punto ¡wrlt•uc·&lt;·ienlt· a

y

'"l'llll:,!illliO"- po1·

1'1 ah-

uo ,.,., ti.- at·umulaPicín ,¡..

al~tín IV. .

•

,¡,.

Llauli'llllh (. 1 al •·oujuuto

puntn~

c·Í•Ín cll'l c·onjunlo 11 . Ll;mwmo-

¡&lt;

11

dr· \

IJIIC'

a Jo,

,J,.

at'lllllllln1lf' lo.- C, no

un -uu

c• 1c uu·uto'

f /;; 'ari:ti.J,~ ~oohl'l' L, l.

HII'JO•

c·a~In /'

A

l'l'dliC·i·ln. tal

,.

.

q••·· ( •k•

n

'1

1111

~ ~ ¡&lt;'':.

11

U,

Sl'a

La Luuilia

{ll,j

){

I'Uhn• a

\ ~ e•·

,J,.

~

pole'III'Ía

~

1 '·• ¡,.~ la

1 1. Por lo tautü. la l'"'"nria '~~ ele• ~I/

pole'lll'ia el.· la f ... uili,,
o i:,!ta&amp;d

lr(ll

(', IP l'orn·-pou.J,. 1111 o·ntorno a 1tll'l·to

,.,.,

mo·nur

:1 ll'.

Cun ar¡.:um•·nto~ y noi:II"Íont•,., au.ilo¡.:a~ a la~ c'llll'll•ada- ru c•l
Ja I'OII:-ÍI)Pnii'Ítlll de• IIIHI ~uJo-famiJi:t (/j", IIOI'III!IIIIIf'llh'
~ (! &lt;, &lt;•&gt; 00 1 &lt;le puntn'
~1'
onlt•llada, ) 111111 ., ...,.,¡,·111 tt·a~finita .-.,
l, y mC'eiÍ:liiiC'

11

.,.

'l

...

f1,t.

la tJIIr /',~

t'll

f' .•

JH'HI 110

1·~

l't&lt;

cut.i ..rto por

por lo~ ( i

1 para

tA

llll

Lu

['

'

"

t~

("'~' otro e•ttnjunlo

1 l. n·~ulta

todo ,\

c¡tu• clt·lu.· •·si~tir

1111a -ult-fa111ilia ~ ( '. : ,¡,. (¿{. qn•• ta111loi•;11 l'lllorP H \
1¿

N'f ,.,

1111'/I(IT

#~

•JIIt'

1

JI'

Ir

•,

N'i'

&lt;

1

'•
"

{~.

••• 1

t

cluntle

rc•c·orn· n

Se~lÍII la llil'cÍIP... is 111'1 lla -olon·
p&lt;Tlc•Jit•c·it•nk a

\", ele• ac·umulal'icin

Sl'I"Ía JI into•¡·ior u al¡.:tÍII
.(/.)

al¡!tÍII f¡

'r¡

'(111'

.

7'.

la -ult-familin

llliiiH'I'•

11' 1,., ) &lt;JIIt'

rJ,

{rr,

T: (.7·
P•

clt• puiPII('ill

'r

elo•I.io·ra e•xi-tir

llll

puntn , .

,J,. tnelo~ lo~ ••le'IIH'lllu~

F 1 ?¡ •y ,J,.

,
0

e·on~ignie•ntl'

lJ•.

eiP 1

Jll'rtcnrc·Pria a

,&lt;o·l'lll e•ulnnHt tle /'· Pe•n• ''"'" ,., ah-urtlo pon¡u•· /'

··~ de· ac'UIIllll:wi•'•u de• Ir"

'"1

'•l~
c''r¡0 n tr '1 ~ {1'••1
'

Yotn 1. Ynle•n uh•l'l'' aei01w- nnido¡!H• n
1 y :! dC'I n' :!.

nota~

clo•

la~ c·utlle·niela...

en

la~

�Si

Tt•.OJCE\1 \.

r&lt;t.

1111

cnnjllnln

Y tiuw la

propit•tllt(/

,¡,.

lloJCEL

rt•t'II!Jrimi&lt;•/1/tJS n/Jit•r/tl.\, 1'/ltmu·r•.:; Jlílrll t'lltffl fumifiu [j tft•
.'1'11 • &lt;r, tal 1[111' torlu .\1/b·fumiliu ,¡, ¡ml&lt;'ltf'in
• fJ /l'llf-'11 fll¡oírr ¡m11tn, ¡wrlt'tll't'ÍI'IItt· c1 \ , ,¡,. m·rtmtdtu·it)/1 dr• tocio,\
sus I'011jt111tos. sr• rr•rifir·u: 1'.1 istc• 1111 [llllllo d1• .\ lflll' ¡wrtt'lll'l't' rt los

{:r¡

('01/

nllljuuto.\ 1'11)'" ¡wlt'TII'in

dro todos lo., t•lt•mt•lltns rh•

dltrirwdos

.[!.

La do•tno,l ra•· ÍÚII q11o·da a •·ar¡rn ,],.[ lo·c·l ot·. \'a ln1 lo, o·a•o" para lo- it~olí•·uolo• &lt;'U c·l u' :t a•Í •·nmo la olt-••r\';WÍ«Íu
C'Olllo'nÍola t'll fa lllll:t tlo• ,.,.,, IIIÍIIII'fll.
IÍI'IIIan·~ auálo¡ro~

1.

Ho•,..lwr·lo olo· la I'IIIIIIÍI'ÍoÍn •lt•.) no• p lanlo·arnn· la,. •Í!,!IIit•nlo•"

,. ,, ,¡ Íllllf'":

1." 1 ;, J&lt;:,i,..tl'n c&gt;&gt;\pat•iu,. ( 1') '1111' 1111 c·mnpiPn ''"lu o•orulí•·ícín'!
•pw •·nmplo•11 la l'llllllio·io'lll Ar·,¡ y 1111 '"u
:!. 0 1 i. Exi•l••n l''fHII'Ío&gt;- (
o •p•u·io,.. ( F 1!
:t"l i,Exi~ten l'•p;II'Ío,; (FJ opll' no •·umplo·n la nonolio·ioín k./'!

r)

Ít .1 ~ 110 -on

la o·onolit•il'•n
JI· 1~ 1'!

1."1

; ¡.;,¡,lrn P-¡nu·io. (FJ 'lllf' «'lllliJikll
to¡w/.ígit·o:s ( \1.1'\,\\HJCIIFF-JioPI•

r.....

¡l,)up n·fai'Íillll'l&gt;- ,.,¡~ll'll 1'1111'1' lo• ··-p:wÍo• lopoltl¡!i•·o~ tJll&lt;' 1'11111•
plt'll la ttllldil'iúu At·.J } ]u. t',opado~ at'l't•,¡f,f,.:; o ( 11) 1Fn{.
ll ~
cltTir, lo,; I'~Jl•II'Íos 1' 1 1 ALE\.\ '\IHWFI• -lloi'F
CIIE'l'

r'l.

1'

FJ). ,.,.,

7.\' 1 i. 4)11t'&gt; ri'I.II'ÍIIIII'• t''\Í,.,II'II l'llll'l' la eoTIIIit·ÍI.III .lt·.)
I'Ít'oll

~

Ja ill'lllllllla-

'"infinita"'!

( :oJJwllzar·Pmo,. rt• .•oh it•udo por la afirma! i \a ht~ 1'111'~1 iuu~- p lall·
lt•nda- Pll In" \o-. )l. :~ 1 \ :; l. Como lo~ t:•p&lt;wio- hiJonlo'•J!Íl'G· ( ·\u..
'\.\:\III:OFF-liOPF [ ]1 •tlll ,.;,,o~ partindart'' 1lo· los (FJ ~ ol•• lo,; (!'J.
loa•lará mo&gt;-trar. llll'dianl•· 1111 o•jo·mplo. la t''\Í-Il'llt'Ía tlo· •·~pao·iu. !ol'"lcí¡rin&gt;" t'U fu,.. IJIII' uu ,,. \o't·ifio·a la t'lllldio·ioín ft•,).
lf.,

Cm u o
a, ·'

lut.~t&gt;
fl:

&lt;

dd

11, ''-

1·- pa1·1n

IIIJII&lt;tl'l'lllo~

u,.

~

•.•

del modo ,.¡~llic•Jito•: para •·acla
c-1 !'ollljunlo uuilariu ~u,.~·: 1•l fllllllO l

t'lllorllo~

~•·rú

""

lllltl ~llt'o ,,. Ít.lll I'Oil' t"f;!t'U t t•
limÍII' /. l&gt;dinÍI'I'llln:-, lo.11

nallll'nl. l'lllorno ele

fl 11

li'IHlr·ú 1'111110 • nlnrno lotlo
c·l ,.,..p:wio. E:&lt;le ··~pacio t'• t'\ idl'n1Pll11'11ll' to¡mltip,it'll y 1111 - • I'IIIIIJ'It•
la t'oUolic·iÚU rl 1'./,

Lu t:"Ut&gt;--tión vlanfi'UIIII t'll ,.¡ 11. 11 :! ) lamllit~ll ... n·~u··h·· por la
afinnatÍYa. nmw mtwslra t•l ,i~uiente cj•·mplu:
La ha.~t· dPl ~·-p;u·io f'•laní t·urhlituítla por lo,.. ptutlo~ (x. yl dt•l
l. 11~.
O. L ~- ~~· ... " ...... t' y
plano t·ar·II',..Íann t;tlt•· «JIIt' .\
1{1 •••• 1 .,. __ • ~ 1'1 111'1~1'11 () (0_ O) !le t'!Hirtll'll¡ttl;¡,.,
¡,&lt;)

�Lo,.. entorno" "~' ddilwn

( :.

'"

,¡,,¡ modo ,.¡¡!llient&lt;':

o'nlorno

dt•

fl

,..., d c·onjuntn unitario -{ p )·; para e· a el a m, o·nturno ,¡..

¡1,.. (0, ,;, 1 f'"' todo c·oujunto c·mt&gt;.tituído por p,, ,. infinito., punto-

de· c·oordo·nada,..

•l•·

1

1
,¡

1

"'~

c·utoruo ck () ,.,. todo I'CHIJ·Hnto c¡uc• I'OJbtc·

rn ) •'~

O e• infiuitm. ,.(,·mentos ¡1,...

E... te ""l'at·io &lt;'!-&gt; (1' ) y rumple la l'tmdic·i,)n ·lr.). ¡wt·o no ,,,.. (J.' J.
El pmhl&lt;'nta phucll·ado Pn t•l n ·I·J "&lt;' 1'4'l"lll'ht· talllhii·u Hfirmativanwnlf' c·m1 d ejPutp lo -i;.:u it•ntc·:

5,. lnllla t'OJIIII lm.,t• &lt;11'1 I'&gt;&lt;JI&lt;II'Íu la •lll't'"Jon de· (o, ntímrro, nalll·
rulr" ~ w o 1c·l priuwr ordinal tra~finitol. Lo-. &lt;'ntot·no,.. -&lt;f' clc•fin•·u ckl
uw•lo ,..iguit•ntc·: t•ntornn
11 tm'tuH'nl uatural 1 ,., ,.¡ c·onjunto unita·
rio -{11 (: entorno tlt&gt; w, &lt;'~ todo t·or•juntu ronstituido por ,.,, má,.; infinito,. n únwro- mctura le&gt;'.

,¡,.

E,..tc• ,.,..p:wiu ,.,.. (F) y •·uncplt· la c·onrli•·iún "lt·.) , pt·ru no 'a k
la pro¡¡ic•tl(l(/ ll ( ALK\ .\ .i\tmoa·-IIoPF l' ]. p . .n).

En c·uantu al a .. unto planteado t'll c•l n 61, IHHic•mos afirmar
•111&lt;' lw~ idc·nt itlad entrt' aml1:c,; •·atPp.nría,.. ,¡,. ''"JlHt'Ío&gt;&lt;, por&lt;JUI' c·n totlu
&lt;'&gt;'Jl!wio t OJllllt'•;.: ir· o •JUt · c·um p la la c·nnd Ít'iún 1c-. J, ,,. "t•ril'i ..an (o,..
a .\.ÍOilló.h J, 2. :~. ·1 ~ ;) el o• :-iJFIU'l \...:1\.J [ ~ j.
lrl\ •·t·:-.anwllll'; ,¡ c·l t·,.pal'io ,., at-ct·:-.ildt· ~ lwltic •nc un puulo [1
c(p anuuulac·iún lf,. \ tal IJII'' c·n 111111 tl .. :-.u, •·nlnrrw, ( •1, h11hil'ru 1111

IHÍnwru l'inito ~ ,\' 1 , X~ -

t • utnnc·t · ~. par¡¡ e· a da

i ti

(F. Hll·~/. 11 1• p. W

1

.lría a x,.

La

•••

x,)· tle 111111tu;&lt; ti•· X, clifl'n·utf':&lt; tlc: fl·
1. 2 . ... ni. c·n virt wl do· la •·ontlic·iiÍn 3."

' (1i

habría uu c·Hturno e1e• p. l J 1,

iult·rso't'('ÍcÍn

n

,¡¡

(! ,.

,.,..

\111

•

'1'"' no l'Olltl'll-

r·nlorno de· p.

l'OIJIO

no •·cmtc•nclrá nili;!IÍn punto de· ,\ - {JI~-

n •r,

plautc·aclo f'll 1'( u ' 71. La ac·cmru(¡lf'ÍtÍn
a,.,i: Se ,¡¡,... t(llt' 1111 Jllllllll J! ¡•, dr- :IC'IIlllll·
hll'ión "infinitH" d&lt;' .\'. &lt;'lliltHio:
Pa&gt;aHlll;..

al

''infinito'' ,.,. dc•IH·

&lt;f ·,.

a:,uuto

Pllll:llllt•r

Tocio entorno ele p. c·ontiene infinito,. c·knwnto&gt;~ de X - i p (·.

E\itlt•utc·ult'utt• rrl iurpli('a u lf'.). \c·unw, la tTI'Ípnwa. Razona·
n•mos por d ah.-unlo. Si p i'uc·r:~ tJ,. at'llllclllaeiún de Y y lculJicTan
c·utor·uo,..( ' de p c·on nrÍill&lt;'l'O l'inito de punto" de \-~p)· . ,.ca U,11 uno
ele Ju..,
mínin10 ur."tmc..-o m tl .. tale•,.. Ph-nH·ntos. Sc·an {x, x J ••. x .., ~
''"lo~ puntos (x, 1- p; i - 1, 2, ... 111 t.

,¡,.

Fl c·onjnuto Y
Y - i.r, x.1 ••• .r,.)· te·ndría a JI por punto tlo ·
ac·mutdac·iúu (ya l]llt' t&lt;Hio l"llllll'IHI ,¡ .. p &lt;·untc·ndría u l¡.:tín pun1o tic• }'
,li.,Li.nt o ele• ¡1. po rq m• 1'11 "llo~ ,,. lwl•rí a u t-U pri mi •lo. a lo •uuw. m -1
(llllltm; ) }" l'CSUltarÍa I'Ilttlllf'l''&lt; t)llf' 1111 PIIIOI'llll lf, tlc• p, ,_c)Jo &lt;'Olltf'Tl·

50-

�tiria a un Unt('O pnntu 1·, tlt• }
lu•d1a ~oltrP d l'"'l''u·io.

~p}. lo qu(' •·~ t·untl·ario a la J.ipóle~i~

,¡,

/'l.í2 1'11 el
J'mlmjn rl'llli=mlu ,., ,.¡
ln.,l. df! Mfltenuiti,.,, ,¡,.fu Fm•. d, /n¡t••nierifl

11 1 ll !, 1 t J &lt;; !? 1 F 1 A
A u;\\ "''toFI' -IIOPF.

1'1

To¡udt~p.il', f ()j,. C:rutullf'lm•u tler \la11t. \\ Ío&gt;•·u·dtnfto•n.

lltl. '\L\ 1.

['1 Tnpulog•'•• f:énhfll•·· LiH•' 111. t,hl. ..,, i, ll5ll),
E.\\'. ['1 ,\',,-(,.,, mul hy¡wrnuclenr point.&lt; in tllt• tiH•m\- nf nl•.,trtwl
.
-"'1.&lt;. tBull. Am. 1\la11t. :-;.,,•.,\uf. :10. pp. 511-:.2111.
fl¡,_,tmits. Cumpll'&gt;
1'1 Sur Tu rwtimt dt• ,.,¡,;,.,,1!1' tftrn'
Fn~;, 111:1. M.
BUIIII!,H.I.

CIIIITH\IlF.\,

¡,_, ''"·"'"''"'''

l't'tHlll• tft• r h. o(¡• ".-io·tol'O''· l. 1/&gt;:Í. pp. ;l;\9-3(10.
1" 1 .'iur la 110tinn ,¡,. I'IIÍsÍIIII/-:1' "'"'' {('s rmsl'mbfe.&lt; lllt.,lrnih. llull. ~~·. '\1nlh ..
1. \ Ll l. pp. l:IH-Lih.
1"1 ]Jémnnstmtirm tft• r¡twlqlll'.&lt; propriété., tTe,, Pll.&lt;t•mb/t•., uf&gt;,fmtl.•. •\m . .T&lt;mrn.
1\lath.• vol. L. pp. 17-7:!.
1'1 f.ps E.,ptli'I'S Abstmil,, &lt;1 ull. 1\lunn~raphit•• •111' la Tlt . .¡,._ Fun•·liun,l,

l'J Ri'elle 1-'uul.-ltfltlt'll.
f'] ,llt•IJfl.l'llft·lue. ((;¡;.,.¡11'11• l.•·hrloiidt&lt;'rt'i, lid. jl,
F.
['1 Tn¡wlngit• l. l.))ortnl!rafjt• :'llalt·m~l~rztll'. 1. 1111.
Ktll\111\\,h.l. C.
'1 fntrmlul'lw11 lt&gt; "ln¡&gt;t&gt;lt&gt;!f..L 1Priru·e!utt \l:olh. !"&gt;o·ri···. 111.
l..1:1-.1 111-.TZ. ::;,
1'1 •ll¡¡ebrttÍ&lt;' To¡w/11¡{)". 1,\m. 'lath. ;:&gt;no·. Culluo¡nilllll l'ul.l .. vnl. .\\.\·11•.
:Vlnvn:•an. A.- 1 1 /.es l'llwmb(,., f¡•nw:, t•l ¡,_, fuwl&lt;•llll'lll' ,¡,. fu 'l'n¡wlo,&lt;:ie. •l't~r·.
lu¡wlitoo• \lallwmati•·a. vul. 2, pp. ~1&gt;-661.
1'1 'l'o¡wlo.~it·ttl (;mu¡t.,. 1Priuo•t•!ull Mal h. :"Pri&lt;'&lt;, ~l.
l'ul\ 111.1\1.1\. L.
I'J Stetí~l.-t·it~II&lt;'J!ti/f 1111d ¡J[,,trulae .H&lt;'np.l'lllt·lnt•. &lt; A11i ,¡,.¡ n· Coou·
Hu.:~z. (•'.
~rt'"" lnh•rnaziunale ,¡,.¡ \1 alt•nwl i1·i. '"'- 11, pp. 'll·l \1 J.
1'1 ' ·" rw1i1111 ,¡, ,¡,:,;..¡.e cnmmf' hase tl'llll&lt;' tftt:,., ,,. ,¡,., en«•mbfe,
!itEUI'I'""l· \\.
,¡,,truil&lt;. Ola! h. -\nnalt•n, llol. 117. PI'· :t!l-33il.
IIAII\,

11.

H,\l''IIIIIUf'.

1 1 lntrmluction 111 Ct•t!f•m/ '1'"1"''"~"J. 1'1 Coiii'!'TJZI'IIt'l! mttl 1111ijnrmity
Tt
t-:1:1,

\\ t.JI.. .\.
&lt;

\n.

1'1 Sur le.,

::;,.¡_

&lt;'·'/"~~'''' 11

in Tupulo¡:).

,frul'lure unijorme el -''" ¡, '/',¡wlo.eie (,,:nf:mll'.

.-.~1).

- 51 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2236">
                <text>Extensiones a los conjuntos compactos generalizados de una proposición Riesz </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2237">
                <text>INFANTOZZI, Carlos A. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2238">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1953, Nº 10 : p. 41-51</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2239">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2240">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2241">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2242">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2243">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="206" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="336">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/4d7e7ff055fd3c8ebd200ebfd2456b9f.PDF</src>
        <authentication>8020da084fad942512be7f33ec4b00da</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2226">
                    <text>— 69 —
BBiqo sej na ^so ojaa 'Baupjsiq BjSojBijai bj na X papujos ua ^oa^od^
souadB ^ojnnfuoa jap sojgjba soj opnFJüiOjBiii o opuaijamoidmoa
'sawi^^í ua X ppuaifj ua BAi^d ojos ¡pnjijBj ap aaaa^a X ooiposida ¿aja
-Ba auat^ B^nd 'amjap bj oa 'btjejojij tipiaran bj ap aapmispiA s'bj
Baijdxa ib 'oaijb ^ad tu i jbj ano ojbj1") * oot^ub m o &gt;i OAi^B-^a^Imt ini b iio]nB
ojiaanu ap ajcinmpiAjaB ^Bti]tiaAa bbo ^b].uub apnod^aiJOa ^!Bt|Baj
Ot^oai{ p X uoSbihi b^ ani ua ^ap^no ni lina^ sojanjBfiop b —enniíoj jod
kainaitiiBtioiBBao— apuu a^ ojad ^sonoioBenas Hür b Bipdianud opuatp
-aauoa 'no^emc b^ na X ot{oo^ p na oiuaraninaB p B^app o Bp^^aa
opnBna papipa appaodnsut bi9o[ oa^AHay ^Boninuai aoaio ug
• (uoioinjm osa ua uozapijoj X auojuo as o-juoimiinos otusiui p onb X
ÍOAijTUiijd or ap X oUBUirid or ap noiamiut Br Biia^a boj ou tb jap
-od UBp^aid ooaAaay ap sopijuas boj anb 'sBinapB 'ajqBion eo j^) -Bia
-napaxa ajqijdixoaojdnn ap oraompsoj —oiqwiBa na— ajsa ^jbiaiji
X BjjoiBio npimja —a^dmats ou— sa B^janliy 'Bopijnos boj ap om
-oratjsai p X oínaiinpuaB jap uoianja b¡ ae^Bqjojaa uajan^ zviq oaaA
-Hay na sanj •ojsiyoaj tmJS un ap opmfiad ua o BBSuadxa b 'jou^ui
oojjuuuioj un ap BiauanjjB pnjnaAa bj na aonpBJj as Bjaraiid B^
Baippi
-ara bajo X BiíBinnjoAnr Bnn isa^qumpiAjas sop b ztiq oaaAaay ap
SBpAon sbj na Bjafns BjjBq os 'oSjsquia nía 'pnuiA p^ • (osjipunj
-noo o asjEOTjijnopí uaaaABd os^nasip ja X ñopas bj anb opom pi op
'BjqBjsd ua opuiaAuoa 'sa ojso 'o^otp o^aa^ pp p) soda jap oneipS
-aq jBapj p auuojnoo ¡ord^auíad oraos oaiju-ubu ^jjb jap BpBoija bj
onnsnoo ap Bjjenj; ' (jopBjdraainoa jap Biouanoajj aaqrj bj b aadutais
BJEd BjJDiqB pBpijaoJ Bun ap nopBipsns boiSbui bj ua) mj onroa
oaijbjjbu ojjb jap Bpuajod ej Bjjsnji ts j^ -jBqjaA X pi^osnas pnjijdB
BSoiSjpoid Bun ap oiajAjas jb sBjsond 'Buoraara bj ap X TiopBut^Brui bj
ap ojjaionoo ojqBOjajxaui ja anodns 'Bjsqoaj jajoBJBa ap 'pnixjA B9g
jüoiusj ap jojno ja cqoitb anb bj ouioo ajnEiriosüi X BOijnajnB ubj

•vni.l30(I a axny
-SÍD^ OH^L Oi^t^otfj y

op9A9Dy opjBnp^ ^p upAOu
Zat^VBI 0IB380B

�mayores. De ese modo, cabría afirmar que es Ackvedo Díaz tauto
más grande cuanto menos romántico; aserto que no entraña un alega
to contra el romanticismo, sino la incidental comprobación de las
posibles frustraciones que se operan cuando equivoca rumbos la
actitud.
La segunda servidumbre —metódica— sólo concierne a la tetralo
gía épica, en la que asume forma de doctrina. Aceveuo, según se verá,
no acude a la novela histórica únicamente por motivos estéticos. "V
aunque sobre todo nos interesa como artista, debe consignarse el
propósito de pedagogía social anexado a su obra. Lo inspira el afán
de ofrecer a los pósteros la imagen de nuestros primordios naciona
les (para decirlu con dos bordones muy suyos), a fin de que nuestro
pueblo se identifique en su génesis y acierte a escoger y modelar su
porvenir. Por eso nuestro autor cuenta y comenta, refleja el ¡lasado
y lo enjuicia, imponiendo ai relato puro remansos especulativos que
encierran una interpretación histórica y sociolcica de nuestros orí
genes. Y tal interpretación, de cuño evolucionista, es seña corrobo
rante y subsidiaria del realismo prefijado. No es quizá inoportuno
compendiar abora esa doctrina, apelando a loe propios retornelos
de Ackvedo. Éste hace del instinto el deus ex machina de su epopeya
ecuestre. Lo considera fuerza capital, clave del hombre y de la ha
zaña. Y en torno del instinto anima a sus criaturas: idiosincrasias
o temperamentos primitivos (engendros o productos del médium y
testimonios de una sociahilidüd embrionaria), cuyo exceso de energías
y cuya espontanea pasión de libertad coinciden venturosamente con
la tendencia inicial al cambio, frente al imperio del hábito, hacien
do posible la gesta emancipadora. No idealiza a tales criaturas, en
quienes reconoce el atributo negativo de la taimonía y a quienes
sabe susceptibles de reversiones o retornos a la barbarie; pero la
exhibe dotadas de grandeza: por el ciego valor y la aptitud del sa
orificio. Y afirma que el egoísmo local y el amor fanático a la
tierra, encarnado en el caudillo prepotente, promovió por obra del
archicaudillo la confederación de los diversos pagos y el consciente
alumbramiento de la patria. Esa ea la doctrina (1), esclarecida en
Ismael y en las novelas restantes del ciclo. Aunque esclarecida de dos
modos: con el relato, que hubiera bastado para comunicar oblicua
mente los designios del autor; y con las digresiones complementa
rías —positivistas por su lengua y por sus principios, como ya el
resumen intentado lo prueba—• que imponen, según dije, a la ex
traordinaria virtud narrativa una servidumbre metódica. Era inevi
table. Pero es preciso establecer que el sociólogo empírico y el docn
(1&gt; A. D. difunde y tnannda cela^ idos —con el núcleo estilística resultante de la
libra (roma "El Mita del Plata") y en las Dóralas de la tetralogía: Ismael (espe
cialmente en los capítulos VII. XLV1II, XLIX, LV y LVD; Varita [aahta toda
paso por e en ilgntms página de los capítulos IV, V, XVIII y XXVIII) y Lan
sabia (primer prólogo, cap. XVI, ele). Obsécrese que sol tuerte ono 1 i pasaje!

— 70 —

�BtnBip. o P
m
o
BB
3

a

Pl

n

no

B

I

od n o o [

[

[

B

I

d

B

[

o

o
n
|o n
m
^

"I

O

VI
1

i

IB
0
oí

í

|

I
[

bb
n
^ p o n

P
P -1" ^!
o
o

B

[

^q

B
pB T1IJBB

(S

1

P

bI

o n

on

B

•p¡jua UIBp nnj OIUTlUOp lis pjjBq BaijpiISUJ B jaAO u bj ua ray
fOJJS A ^^1/B^ amani
ÍO p ^ÍÍ^3 ^0681 *?^•,V aBja|drao^ anb ^ '8881
anb H;^^op,n,&gt;i b[ na :|miapea opcsed [ap soinaira^
aíiioan ^apuBj^ bo( itoa B^puei^anoa X und B|nqBj B^ ap opuati^d
Buoisiq Pl b puyumaua as epAon b^ jod 'amauiBsjoAUT '^¿061 's^m
'f'68T 'pnp-'^S "9881 *?"Jff) Jafnm ap ajcjnioii im o^niji omo
^uanqBU^na mAan anl sejqo Sb[ ua Bjnd Bp.jej B[ GiaFq OAiiBJJBn oj
iuauo X bijaou b¡ na GiJopsiq b[ jod GJiua anb 'zviq

ij^u;oa bj F'rj anb "pBpj ia bj ap oijna ja na
•13 X uota.iaj bj ap bi
oaipajd bj na on 'aptsaj ;b 1BTJ
u is -ajqcjn unsipiii o^ípsoí1 ^uiaiq jap
I^u jap bj íw onaAaay• op |BJ.un bj ainbjo^ -aiJB j ap soqaojap soj noa
BiauaáiA bt^iDÍfspad us b opc
iBduit na BJiíBj on '(^i
lau
SBJ

i

II O^s anb siIIHJB SBJ X U.anbnpo as anb s ajq
a3 b uan^a IT ou aP-ir
un JBanpa X sbuijb jnuieu¡it ap
n'iipaqauui se\ anbun B 'fi.ajqiiiupaqni
jaiui bj anb Jipi
1 •Bui.iiaop •Iianb, o 3 B|1B1IITJlua b.iiilOBprp uoiai drixuX Bjn^ij bj BUS
na
a &lt;q níaijtjBO nn ap sisan
n Ijjadns wj
a^.iiui as '•jBi|a.\ou IP BIJLlajaaxa ajqBJiUipB bj üiqraea na nnxíij X
Gjbo^I on aobunii 'silUtiil¡d s¡Esa na soisaijiuBm ;lOpBUoisiu opainism

�tica. (Recuerdo, empero, el Kulusov de Tolstoy). Sentíase, y sién
tese aún, que si la historia y la novela coinciden en la relación del
pasado, divergen en la valoración correspondiente, en los métodos,
en las fuerzas y en los fines, de tal modo que la novela o se rinde
a la historia y pierde su razón de ser, o la corrompe y entonces la
historia está de más.
Tales impugnaciones al cabo estrujan en un equívoco: el de
estimar una forma literaria como estructura fija y autónoma o el de
enjuiciar un género con olvido del generador.
Desde luego, una cosa es la historia y otra la novela. Pero si
como piensa Choce, la historia es la intuición de lo realístico y la
novela la intuición de lo posible, hay una gran zona en que pueden
enlazarse sin artificio ni violencia. I ^ a decía otro crítico que la
novela histórica se inicia donde la historia acaba y que aquélla es
la historia de los hombres que no tienen historia). Frente al pasado,
el historiador repara o en unos pocos individuos concretos, o en los
hechos abstractos. Kl inmenso dominio que le es inaccesible ¿no
queda válidamente abierto al nuvelisLa? La multitud incógnita, la
vida que filé, las imágenes perdidas, todo lo que no cabe en las cédu
las de archivos y bibliotecas ¿no es materia para la memoria creadora del artista o para su poder adivinatorio? Y quien imagina lo
posible, creándolo, recuerda y adivina una forma de la verdad.
Por fin, y aun con momentánea abstracción del generador, el
cuadro de una época, próxima todavía, y a desenvolver una acción
imaginaria asimilándola discretamente a la verdad histórica y a
los acontecimientos capitales; cuando maneja en término preferencial criaturas inventadas y, junto a ellas, personajes verdaderos de
entidad accesoria o aun grandes personajes reales, certeramente dístambados. Y el género no sólo se salva, alcanza plenitud insuperable
cuando el generador acierta a operar, dentro del cuadro histórico,
la transfiguración épica de la realidad intuida.
En Acevedo Díaz el género responde a esos principios y posi
bilidades. Así la tetralogía que Ismael inaugura, es histórica por su
materia, épica por su relieve, nacional por su valor representativo.
Estéticamente, Acevedo concibe el género como una adecuación
de lo posible a lo real o de lo imaginario a lo verdadero. Pero
amparándose en las raíces de su san^re y de su memoria, de su
pueblo y de su época. Y delega por añadidura en osa forma de arte
vastos designios y nobles esperanzas. Cree que la novela histórica,
aplicada al pasado inmediato, el de la independencia, permite hacer

recurrir a su origen"). Supone asimismo que tal tipo de novela,
revelación de "originalidad y espíritu verdaderamente americano",
constituye, por el desenIrañamiento del pasado, un impulso "hacía
— 72 —

�-OAtii aauopou BEf JEfauBín apuodsajjoo 'sBip sojis^nu b H1AX l3í3
pp sopBjpam apsap Ejnqtio B[ ap X vpi\ bj ap jopBuiniouop un moa
•oai ap naSaein [y 'sapEpuníSasui 3 sauopnaAnoa Bipjiua omsipai X
wusioiiubuioj ohiod soptnri ubi Bourauai ap oa.tBa jo oSanT apsari
•Bisipaj im aiuarapiuaurepuuj [a na oqnq ' (noisuaiu; tía
A uotBtiaixa na xouaui) joubui ootiubiuoj un [3 n^ oqnij anbnny
•BDjqif BjdaoB on
'BsiAtp aninsB ib 'jopaaja oo^uainE opoi aníwod 'iaoij^tn A bbajos^j ap
cnSn^ní mg -o^as osrnb ^ -EisqBaj s^ 'arana ua 'zvig OOaAüDy
•í3u!j^- Buner^qap B[ na ^e^oi noi^BjnpqB Bmi nía 'epipaj3
•snBji o\m 6oras![B3J ^ uoisjaAiio^ vi BpuapiAa as jamusj aps^Q

Rl ^

cap gnb eafBSBd soi n^ ^inainBBia^i^ -Bannenioi Bpnoij b^ ap
-bji b SBAanu aaoni UBqBíinj ^^ vA 'piiaira apAou ns ^^puau^ ng
'(S) •••BiJBJOiy^ B[3ii3B3 [ana o ^i nos bbbozjoj BapBp
"Sej sajqranjsoD A Bo^uaiuBjaduiaj ap soipnisa e OAijepj o[ n^ ^Án
on BpAon aun ^i^b3a3j opand anb ooijo^stq J3^3BJB3 p onbjod
:ooi}3jB3 oinaimiAora un b 'opasojÜ ojn^ijjB [3 na zvig OoaA
BAJaaqo nnSaa 'aadraaia 3qiJ3Bp^ as opi^o^so ojauaS p OJ3d'
•o^snvaa ^3 :v3ix^xs3 Npi^vrng

•Bjqo ns ap sap^uauíapunj Bap^oaB 'oaiibh
o^ A oaio^aq o[ apunj 'nifiíJipam^oo ajuaniBiraq o\ opiíBpxoqsap 'isy
•arBA[BB BJAOli tq sp naSurai bj a 'otib aiUEjqrA 'puopeu opssed p
muínb jsy MajÍEajuE o.)iÜo[oanbJB nn ua asjepfíuo^ uis 'tlJU.ÍB op o[ v
sotnaSaD^,, :jiaap aaajuj -o^íis ns ap ^ BjainbiB if,; -ppBdBa oiiqniE
oidoxd lis B3unu B^.iaBari o^r 'Opes^d p a]UB püpiaotxna aidrais xod
^naraBioBjjBqB 'Baijo^rq iqaAon oaeq on 'saauoiua 'zvja oüaAtj^y
•B3wois;q BxmBxaiii v^ n^ Bipisax EnEaijaraEonEdarq
uppanpojd b[ ap udiis;j313fjb3 bbui tq mnnb B.utd 'ojjnrevN^ ap p
3}JBd ua BjsBq A 'oao^ ap p 'a^uauqEjaiRiiun anbun^ 'ediaiiuB opajiia
aiuulanrag • {f) ^saiqE.inp^ad soipiistda A soxptmo aiuompij uBiEJiax
as 9B[p ua anb opeap 'aBjapB-mp SBjqo noa •••puopen nopBxídsB
BIi&gt; 3P PPJ3B 1B uauod as uBAiqna o^ anb sajoítxasa so[ anbxod X
.ptJB pp A Bjnqna B[ ap somnuop so[ na nido^d BxniBiai^ Bnn noa
jBjjanad ap oqaaxap pn jauajqo b ojio miimii oraoa Jinqixinoa apand
anbxod :BpuapnaosBjj Btuaj^xa X BAispap 'Bptníías ua 'oxauaS p aXnq
-iJiy •^sajqranpaipnra jBanpa X BBUqe jiujibui,, b —o^íiiadal sipa—
JE13OB uopBjaua^ax ap o^.uaraiui.Bui un oraoa 'ezuoiub X ^bbiiij ecAann

�Parece claro^ a través de un esquema el^mental* que el romántico
otorga prioridad a] sentimiento y el realista a la sensación, fiado
aquél en libres inspiraciones y éste en análisis rigurosos. Romanti
cismo y realismo suponen un dominio peculiar, no exclusivo ni exclurepulsa o la observancia de un método—-. Pero además suponen una
aptitud personal privativa y una categoría del estilo, Por añadidura,
cepto del cosmos, es decir, una réplica metafísica o positivista.
Puede un escritor oscilar entre ambos términos por asociación o
pugna de facultades dispares. Cabe aún entonces determinar su na
turaleza profunda por la facultad que acredita excelencia mayor.
En Acevedo Díaz la aptitud para expresar —no el sentimiento—
sino sus efusiones, suele ser romántica y ordinaria^ extraordinaria
en cambio, y propia de un poderoso realista la que descubre al ex
presar la sensación.
Como realista debe definírsele: por la prevalencia material y
cualitativa de aquella última aptitud y la solidaria complexión del
estilo; por su réplica filosófica, en seguida, que lo muestra afiliado
al positivismo triunfante íposición que ya insinúa en Brciula por
labios de Zclmar, y luego explaya enérgicamente en las novelas
Tal credo suele asumir formas indirectas. Así en el pasaje recién
transcripto de "La novela histórica", no en balde Acevedo Díaz ex
presa, primero, que el género por él cultivado se vincula necesariade] naturalismo; no en balde, cumpliendo esa promesa, habla del
naturalismo en La Doble Evolución (oJ, inadvertido complemento
de "La novela histórica": y se refiere a Rousseau (progenitor del
romanticismo, padre de la nostalgia metafísica) y a Didehot [pro
genitor del naturalismo, responsable austero de "los métodos cien
tíficos" en literatura), decidiéndose obviamente por la familia de
espíritus ^\uc el ultimo reprusenta; no en balde considera a ¿oí,A
"el más grande de los hombres de letras de nuestro tiempo" y exalta
la teoría y las obras del admirado escritor |7); no en baldé se de
clara a sí mismo ícon relación al romántico Macarenos Cervantes),
exponente de "una escuela dístinia por su fórmula, espíritu y ten
dencias" (ü) ; no en balde en la carta que sirve de prólogo a la se-

(6) "La dnfale evolución" salió n Idi so "E¡ No ni un ti", d 1 ?! lo ortubro de 1B95.
"El ulro antepasado", el día 3. El en^ayo resultante (sin "L Nnvetn Histórica")
fn¿ reproducido ^•&lt;"&gt; ^' f^lalo ímiro de "La dohle evnluriin". en "Vida Mu.IernjT.
Mime-vídeo, nnviemi.re de 1500. V de esta revista pasó roo nuevos títulos a non id trida
riHnpiljií-iún postuma, '-Crónica.,, emfaenems y ^^ína.rW, Montevideo, Claudio Garría
y Cía., 1535, paga. 71-55.
•U) V. "Zoi.a". un -El Nacional" del i." de nrtufare de 15(12. Hay, en oi artículo, ideas,

Montevideo, 25/III/B93, y íué reproducida en "Mandia", Montevideo, J8/V/551)!

�•f "*ja *MSI *™H ^ &lt;"¡"a 'oap^aiuap^ (5)
-oluaijod soppnas ap ozoBipi tq n^ EiAqo ¡Bisipaa pp 3[qusnads[pin
p^pipa 'vauviuodsa vppmuosqo v\ ap pm-iiA b[ 'i oea 'o.íaso^
•Biauap B^ Jp oi83[iaijc nn
'miBaoou o^ m ajiuipe o\ ou pnL 'a^u p bjbí! jnaipiíiAiaj ap Bijoanu
ba¡4b;u3¡ B[ na 'oiusipanjRn pp bxuS p aod opeincLioajd A BpGooA
-oad nopeAJ3Sí|o buu omoa aavMuag ol.ivi3 ^od upiuipp :o¡uui
'ijadxa p ua py^dtu^ as íu ¡3^IVX gll "^3jq¡[ uuoiou m aod opuuS
-I4SO4B opijTiac p noa •uo-poajasqo B\ op^iioa 111 oaa^Bxa ou ZVjQ
oa3A30y ^soppoin s^puea^ so[ ap soaiapa) sopo pin so^ e o^iib^
•ootdf outsipt^i itn 'ajuanmpijqeaE 'njjns
-ai p;nauo ao^ue pp orasijcaa ^a anb 'Bauoiaisodo SBpuaijTienftn ra
BBspj oís 'ampuoo atpo ^ -BAadorla B[ ua pj^ua 'snatoiaq oaad 'ojidaa
'sBJB([jBf{ 'opond un ap aapuiuiaaS sbiu.ioj 'BB|p uoa A ¡Biaoísrq B[
na 91111S 3b 'sajqraiusoa ap BpAou í)[drap b^ b oiauaa 'zviQ ooaAaay
'BBjp uo^ -ouiejoiaq [ap i otaijiaaBS pp uoiaBOOA 8[ aod [3Ara otni^tt
us ap supBjuBAof 'pBp¡anaa B[ b '^Biuomiüj,, b[ b ^upiBaaAaa [ b Sbh
-uadoad ts 'sapiuauíap auaniBua aod opciupq 'sBaamiuEm saaqrati[ ap
^oa^qaBq a a^uaaoiri opunm un sa t aoadooua aoa^saBui sor ap [R^nací A
opipaos a;uauujpBzi[tAio 'aoui^iadsaA sa^uij ap 'opBABidap A opiooíaAua
oputun [a sa on oAns [a 'SBisipaa so[ uoa sapBpraijB aisanoqoa o¡[a na A
III) pTSBao Bnn^p ua pmuídsa jos p orasiuB^ao p uoa JBaiji^napi
b osnpni an^a[[ anbmiB isajoiiadns sojaajs ap A senqB ap anb bbiu
'sojnrisui ap A sapBpipnsaas ap 'aoiuanrejadniaí ap ajqsq 'sbib¡a;i
-isod sauoiaatAUoa sns e auiaojnoa 'oaaAa^y anbnny -orairBin oado-rna
omstiBin^Bu [a anb bt sa ou bíbiieji anb uoa bubuiuu Bija^Eiu et"
•[bioui b8b[[ b[ ap a[qBjoxouT otJOíar^
-BUi [B opipuaz m 'uotaBaoAinba ajisn[¡ Bun uBjtt]i;suoa anb sopoiaui
ajuB opBamjo ra : Biauapuadapui uoa j^ •—b]SI[bjii}bu onb OAisaj^e
souatn A pejaAiuti sbui opripi— Ejsipaa opras as Zviq oaaAa^y

•(01) Pí^ t jod
Bi[3U[ E¡ ap soorapiujB sozjaujsa so[ ap oa;uap sofajdnioo eouainouaj
ap uoiaanpojd b[ A saanj ap PBpTaT[diJimu e[ :omsipaa p opuapua
ouxoa ^oibiu o ouanq opouí un b o Jad 'b¡bi[B3J .Ao^ " Bai].aj.sa ai ap
uoisajoad spiaonoasap A Bjp^dxa Bjsa 'EnBiaoanads aj ap uoisajoad
Bliaifdrai Bun ua tasü0[ 'o^uauínaop OAatiu un aiaiub as is i 'jo^ub [ap
maBJOí^ uppBipj ajuaiasuoa B[ osaijiiaaa Baed opnouB 0[ BtaB^SBg
•tl-••soinpsu; sos ap aopa p A senuoj
sns ap Bzapnaa b[ Bpoi noa aiuBjid|Bd pBpipaa ap BBonSij •••sbij
•BJ3)i[ seapt ap sainaiaaoa SBAonn se[ e omquí ua,, aaaaa^o oprpod
Bjoiqnq \^aim ap ^ppsaA,, ^moaaq eun JEirauB A 'Bzyaatniad BpAoa
B[ jauoduioa p ^saauojua bA anb aaip '15) npu^jfj ap nntaipa Bpnn^

�sámente dotados para la captación del mensaje telúrico y de una
caudalosa memoria electiva, cuyos testimonios convocó y rehizo al
caho la inabordable facultad creadora (12). Y añadió a ese don intui
tivo otra calidad, también de tipo realista: el guato de la documen
tación y del análisis, parsimoniosamente ilustrado. Así, en Ismael,
cuando describe un paisaje o una batalla (sea la picada secreta de
los matreros o el combate de Las Piedras), se advierte, junto a la
insubstituible observación personal de la tierra y del hombre, el
documentado conocimiento de la naturaleza y de la historia.
Si no se extravió en el experimento literario, cabría atribuirle,
en cambio, la prerrogativa increíble del experimento vital. Educando
a quien dirige un obsettro poder, o libre educador de su alma, pa
ciente electo o agente de su propio destino, se le ve en tres revoluobras mayores, aguerrirse y experimentar el carácter. ^ el experi~
nación, se encarga de dar al ensayo infalible respuesta. De ese modo,
para componer su tetralogía nacional y convertirse en el revelador
bravios pobladores, no se habilitó en actitud contemplativa ni con
una sufrida cuaderneta en las manos, sino abrazado en la acción y
en el riesgo a la misma realidad que debía evocar en sus novelas. Pué
—dice Francisco EspínoI-A— "el único verdadero artista a quien se
le dio el contemplar nuestro campo tal como lo cruzaron las turbas
emancipadoras. . • resultando la suya la postrer mirada sobre un mundo
que llegaba a su fin". Adolescente apenas, había sido actor arrojado
en "la revolución de las lanzas" (1870) : así conoció como lo declara
en una carta a Palomeque, "los hábitos, los osos, las tendencias y
la idiosincracia de nuestros compatriotas en el seno mismo de su
masa cruda, acida, áspera y fuerte como zumo de limón" (13) ; así
descubrió en la Sierra de los Tambores a los últimos gauchos (14),
idénticos a los de 1811, 1825 y 1836; así, batiéndose, vivaqueando
tierra que era aún la misma de los años de gloria y de las primeras
discordias civiles: donde se marchaba, como él mismo dírá, "sin tro
pezar con alambrados ni con ferrovias, ni con postes de telégrafo,
ni con grandes establos de refinamiento, ni con zonas agropecua
rias..." (15); y donde "las hierbas nacían altas a todos los rum
bos", de tal modo que "el toro y el potro nadaban en la gramilla

�•(1^681 na """"H ^ oirajjífl jod oapuaino^
na m|3q ^tlj —ío[OJd orpnwa o oot ifl ap os^q— uompa apunVaí rp -oÍbio
na znt . pt &lt;uqi[ ra -assi \J™™N •""'{••'X I^ BP nmad! -^"i^ onann (9r&gt;.
•popajoR op mingad W| as
opwiidi(O íinaniaiqiJimpB oipna^uí ja omiiJo pnp ala •oijouiain ns na aia -sapiaj
opuBJiatij^ oSanj p •[n.qmoJ,, "oq^oBg [a enfc' 1 Bíioqnny, sa[ op n^jaig t¡ na
onn ap ajiu i anb apauy -^.osojoaihI • orpinaoi m'' 'io^.ui opiMÍ pp aijoaiA
p j^qno anaq impon ntind roj,, omoo onli zvjg mola^V "Saity "PI1T "PI ('!1 SI&gt;
s^auo^uí ap o^od^ [a uoo as^eiannaB ]B 'soqniF tt^ -^jaaniBApasd
-S3J '8S8I ap [^qe ap x^ ^a ^í ojana ap g [ap '(,Haoda B1,, ^ itnPZBH
1,, 'BouBapiAamoin soueip sop ap ^oj^ans aopnas uoa o[ABinani
-naop aqe^j •hiSo[b^i9j eun jauodmoa optpiaap Biqeq ni í(^i) (8881
ap OjÍboi ua BpBjrpa) BpAou saa jeqBas ap sajuo anb o^nSaa B[j
•BaiJojBtq auas son jaA[OAuasap aa^enad ei '¿ggt aP ^ozuairaoa o 938X
ap samj b 'januit¡ na o^ara aanod [b oaaAaav 3T^&gt; ^iqísod 9^
•o^nntQoa [ap aoioBjSami b[ BOBj¡tqjB o ajirepaBA 'etpJBi uau
-odnB soapuo 8Otm^[B anb b^ 'o[íBqojd [iinin sa o^ 'oxuaniom jamud
[3 apeap pepi[B;oi omoa Bptmpp i EpEpiapAB anj Bi2o[B^iaí b-j

"(tlót) a1^^
i 0ZUB7 i (g68l)

?JO/^ P

ÍJ3 '(0681) ^.AÍ

Bia[duioa anb

S'iSas B[ '(8881)
"IYNGIDVN YJ3OTVÍX3X TT

•ooida otust;
•ttBJ un 'sfip otnoa 'Bas 'upi.TDiuasqa vj ap OioiOJafa oaaní [a o[jbuij
•uoa opnd anb ua 'Bisijqnmisoa BjniBJa^q b[ ap sBpjsq sb[ opuBj[Ei
'oms¡[Baa na anb ;qB oq "O^id^ m^u&amp;iJddxa Eira ap oi^a[und [a -—op
-tmaaj i o[qBqaojdajji ^¡s asa— fnrtd oiuawu^dxa [o uoa 'aj^sod b[ f
piTpajan zv¡a oaaAaay \ -uotaBa^a b[ b ^ob^ [p oed [a ng -opjanaaa
[ap BAiiaadsjad B[ 1103 -zap¡on[ B^Bq as ojuaimBjqmn[nap [a opu^n^
'apJFl ^Biu oqanuí outb BJianpB^i o[ ou traag 'opimiu n.9 opB[[Eq Biq
-Bq ^ojijasa [a 'aiuaiuEAijiuijaQ s.)uoiaB|aAaj BBjiia[OTA ap ojmbaa un
opo^ 'sBjqBjBd X saaqintipoa 'sbjii^ij X safBsiBd 'so^Ba^ X ssiea^ 'ospid •
[B X BiJouiaui f[ b cojBJod^ootn a[ os 'a^uaofiO[opB bih[w un op [btjos
-uas X BATjoajF uoToeanpa E[ e BjjanS b[ bSjo;o onb BpBoija boiSbj^ bi
noo ^ 'arBZTpuojdG [ap X uoieuaqajdF B[ ap pnmde Buiísisuaim B[
BiABpo^ aaeod jo^ [a anb ua pBpa Bira b ^[ijjao opumu un uoo oiaB^uoa
ua asoxsand X sBiJBiisjaAiun 8B[nB my opBuasap BtqBjj -pap^os ap
SBni^Bd sb[ op BBqomn o Bij^Fd BjSo[FJiaj bj jiqrjasa Bjüd uoiaBui^
-BUii Ejnd B[ b 9B[E orpid ou anb *sand 'assqan.iduio^ 'Bo[[onSap X
soaqooBO op ojoquiBJiBa ojBqjBq [a X ojSubs uoa oiJonm b[ ap soi^oJ
Ba[dii[ntu BO[ 'aojsanaa X ooqaq oiaA-a Jiua [ap sbijbj 9B[ 'ujjB[a jop
ajqo¡j b[ uaiqntBi otoouoo '(WJo/^) p oju^ ap Biuaj '^^gx ap oaiooaq
uoopsd [b opB^snfB ajuauiBTJBUTpjoBJixo oubJBquiasop un sbj^) anojy
[0UOJ03 [B oinnf ouiajoiui anb ua '(s¿g[| ^opaux nopn[oAaa bj
ua X 'oíaiiBdy oa^ouijx p [ 'BjjonS usa ug -(9¡q g[) tl[oqa^i [a X

�directas o indirectos la pronta publicación de un trabajo que no se
menciona (Ismael), son confundidas la novela y la serie planeada;
pero en ambos se atribuyen (certificando obviamente el proyecto de
ana tetralogía) "cuatro volúmenes" o "cuatro libros" a la próxima
obra. Y de ésta se dice además en el suelto de "La EpoeH": "El úl
timo y culminante episodio do la obra es una brillante descripción
de la Defensa de Paysandú" (17). En suma: ambos sueltistas coin
ciden en el número de las partes. Y el segundo precisa —aun sin
quererlo, en caso de que equivocara el episodio de 1838 con el de
1864, como lo sugeriría una mayúscula— la meta del ciclo: así Lanza
y sable, la novela final, se cierra con la capitulación de Payaandú,
cuando Lavalleja depone las armas ante la renuncia de Oribe a la
Presidencia de la República (18). Puede concluirse que ya estaban
determinadas entonces la serie, las partes y basta la naturaleza de
las partes.
La unidad del conjunto, previsible en ese temprano planeo, fue
aún esclarecida expresamente por el autor, hacia 1891, ya demediada
la tetralogía, al aseverar que es la suya "una serie con trabazón
lógica entre sí y solidaridad completa en los vínculos históricos" (19).
En 1893, edita Acevedo la tercera parte. Sólo al cabo de vein
tiún añoB, la complementaria, Lanza y sable, que al principio pensó
intitular Frutos (por Fructuoso Rivera), rótulo que descubría el paso
—felizmente parcial— de la novela histórica a la historia novelada.
Y la anunció con ese rótulo dos veces: la última, en nómina incor
porada a la traducción italiana de Mines (1910), como "romanzo
stórieo, contimiazione di Grito de Gloria" (20). Así, de nuevo subra
yaba el enlace de los términos que forman la serie.
No defrauda el conjunto consumado la^ expectativa del autor.
Acredita, en efecto, unidad y homogeneidad.
nuestros orígenes. Ante lodo. Acevedo Díaz deslinda 'con estrictez los
límites extremos de su empresa: entre el Grito de Asencio (tras una
referencia al Cabildo Abierto del Odio I y el primer impacto de los

�¡•JltiíitD uon)t91 A nom.i in^ns (3
no Bímn uu uiptni s^loman, nt, /*jn tío u y [• tI upuiainiaj 04 aqjp tu
nujíid^c^ y ^^út ^u" uamuunj bdi u^^ í*u\ h&gt;uuq jimut] o uSujpJd ¡J -A [IJ)
¡XailB^y!,, .a.iayuBua 8( ajqtuoti anb o.renj ap buuj Baiyaq bj ua 'asap
-jauiay) 'Eio-uay) B| na a|qi|anpa.ut oyqaiid uu ap |B4U3uiaya uaiuntt
ya '34uasuB aojaH FP ao^^ ais^q .í BfaiA buibj By ap utnsiA ny vap
-oA na Bjaydinoa -BJtiptpBuB ¿o¿ -oBaao-td yap zbi|hj4uoj |a X zrij ya
:y)BpiyBuo¡3BU buisiui Bsa ap oiuoiuii^nuo^ ya A mnmid b[ 'afiyi unSas
na ¡.BpE[BuoiaBU By ap Ji-u/jp jwapiiMj^iMHpi,, ya oaoAa anb 'joins
ya :aaa[B4JO] oy 'ninnfuoa yap p^ptun bj sanoiajodojdsap o sojüva
uoa JBtiBp ap sofay 'i^joyfj .p íij^ X oaii¡&gt;\, ap otajosiioa ya ^ojubi
•ojdoJ otppdvjí! uoa 'msiiio.ia ou A b4s¡ijb B.ia sand '.tapaaoad A -biS
-oye^i ns na jBJina UBJatpnd anb soy 'soqaaq ap pn4¡4ynra B[ aj]ua
uotaafqo B-q -ouitBydsta oJ4sny |b s^yaAou sop 'sBtyniB a^tua 'X 'BayiAta
BByyatanb sb[ ap oznaymoa yB 'ouisiuiisb "Btm 'BtsynSiiJB opoi.tad yB
Bjqo Bun Bji^Bsuoa zviq oti3A33y sand "uota^odojtlsap ainaaBd^ buu
'osiqaui 'oj.itjB^ "ojio jod 'ojqvs A uziiwj A opoj^ op o^ij^ ojjna

-ut n X onaytsBjq-osny otuimop yap ojaqmos otpanuatuí ya uBJtsnyt
anb ^t^oj^^ op oip^y A Oíit/BA -oiquiBa ua *nauodB4xnX X tiBZEyna as
(ojqvs A íísutcj 'jomus¡) souta^ixa soqrne a-iiu^ •sBatoJaq BBtSiana
ans a ouyisap ayqsjadns atibune 'o^Btas opo&amp;p 'soipjoioij.d soy ap
opojjad ya BinsnBya anb uotaBianaS By FjsBty 'zvifl oa3A33y ajuara
-Banqtq BntByy By onioa ^^^noiaBjaua^ Bjannjd By apsap aXaydxa as
oaida oyata y^y "Baasut^jxa ou ts ^Bpunto^td bu)autis buei ibb Xbix
"ojqvs A •osud'j na 'sBuapneq ap ssqany
flBpEU3-i4sa uaiaa^ say noa '/i^ta oiooduod B^tqns By A '^i-t®10 ap ojij-^
no 'esoinajAod Bpsznjy^ By uoa onans yanbo ap nozas ny 'ayqraajnoant •
OTiionuiomtoi ya A •oapvf^ ua 'atiiujaj yap s^pe payos s^y sajUBjaadxa
BBtpyaqaJ ap X sa^oijapuB BBZUBy ap aztia anb 'Bjsyn^ijjB onans yap
sisija b[ 'BUBjdnioj -upisnd bj A • aatojaq notatuaua^ antt ap--'90SBd
soaaUtyjd soy^l X BB^t4jy ap oiuatnituaApt! ya uoa rjooiusj na 'tiyFJJIp
ojuaittiRjtjtiinyB asa afayjaj t • (^^^ .ojqouíopui a osopq popfjiwoío
~vii íifli^ ap ,¿Fí/?P ortíottitiijqwnjv^ [b somajiisisa anb BpfoyBjjaj By
ap SBiu^ed sBjantud say no aaip "oinsisap ns a aAOiyaj opu^p 'ZVIQ
on3A30y otJoíd y. A oyaia yap B4S!no^^B,oJd ya sa yennayao oyqand 'ya
'U^) ^iONiasg ap upiaB4outt Bjai-iaa ay nn^os 'anbaoj -Bjqo By ap ojj
soipjowud so; —B4f.t^ sa ay anb e.ii|ryed unn b anuoynoa— ya EJBd
uaXnjtjsuoa '^ggy X ^ggy ajina ytAta buisij yap aja^ada fiy X yygy ap

�jAguapey, viejo Artigas!..."). Y con Grito de Gloria ilumina la
sa^ón del sueño artiguista en el Rincón y en Sarandí. Pero liace más;
El ciclo de los primordios no lia llegado a su término. Para prepa
rar el desenlace previsto, Aceveoo Díaz genera un nuevo nexo, ra
dicado en la acción. Con acierto prodigioso: no sólo por la excepcio
nal calidad del episodio en sí (el duelo de Cuaró y Ladislao
Luna) (23), sino por lo que la incide^cia añade en sus íntimas
proyecciones a la continuidad del ciclo. Las circunstancias reunidas
responden, en efecto, a una intención profunda. Es el día de Saran
dí. Luna y Cuaró han luchado con el adversario común y contribuido
a la promoción de la patria. Concluye la batalla gloriosa. Y aún el
•sol que la alumbrara no ha caído, cuando aquéllos, contrapuestos
por sus divergentes afecciones a Rivera y Oribe, chocan entre sí.
La moharra de Cuaró clava a Luna en la tierra, derramándole las
entrañas. El combate singular adquiere significativa extensión: como
preludio de las contiendas fratricidas insinuadas en el seno mismo
de las luchas por la independencia y convertidas en eu posteridad
inmediata. La composición de Lanza y sable resulta por consiguiente
dispuesta y anunciada en las postrimerías de Grito de Gloria.
Aquella "trabazón lógica" de la serie y aquella "solidaridad com
pleta de los vínculos históricos" que el propio escritor invocaba,
parecen, pues, irrecusables. El cielo entraña un ritmo, (fue procuré
abonar, de esperanza cumplida y obstada. Y el período de los pri
mordios se cierra, con la primera y sangrienta discordia banderiza,
en vísperas de la Guerra Grande. Pero el escritor, si corona la te
tralogía aludiendo a "los fantasmas de los años terribles que se
acercaban paso a paso, con el arma a la funerala, y su cortejo de
letales odioa"(24), no capitula ante el porvenir. Lo prueban cien
pasajes de la tetralogía, en que glorifica la energía heroica o exalta
la virtud del martirio o promueve la visión de un futuro sin mácu
la (25). Y aún lo fían su doctrina y su apostólico denuedo: porque
el amor y el culto de la verdad nunca en él se estorban o se niegan.
Quiere, como dije, "instruir almas y educar muchedumbres", desig
nio que atestigua la indemnidad de la esperanza. Y hace, dirigién
dose a los pósteros, "el relato de los lustros sombríos para que naz
can ante sus ejemplos aleccionadores los anhelos firmes a la vida

&lt;2J) Grito de Gloria, XX*".
&lt;21) San las últimas palabras d^ Lama y sable (Cap. XXV).
(25) La energía heroica es tónica de Ismael, Nativa, Grito de Gloria, y aún, si extra
viada, de Lanía y sable. La aptitud de] martirio —.esclarecida constantemente—
es objeta de una digresión afortunada en Nativa (VIH), coso do Acetedo, al cele,
hrar la berma sura de la tierra cimarrona, la encarna de nuevo en los nu mita es,
que la salvan (frente a la abdicación de los privilegiados [niel), con sus amores
de sacrificio. La visión de un porvenir sin mácula culmina en un pasaje de Grita
(fe Gloria (XVIII). aquél en que Berón narra a Oribe su sueño: el de una patria
libre y hospitalaria, próspera y ¡elti, donde había de hallar el civismo con orgullo
"solidaridad nacional, leyes justas, historia gloriosa, culta por los mártires y por

�•iui&gt;A!a ^flTiBjn, pp .of,q antod [ b mipi^
BjnDj p unn Jn]qnq 3[ni&lt;jdijjo3 -o]\iat^ A pqy np 3[qnq B^
mBipaiii rap-imBu iiifjq t¡, sosbü eo] uiqninqn 'B(qni i diud-j u3
a[p3 Fp¡y fqpp|^ p^ 0^, ^
p^^
'u^qnis^ ojflau p '—Bis i nuil Binad ;a— unjan BMBJ^ íin^ -niEn;) 'pnutii (¡¡)
-S/qut ^ pziin^ p uüaiujd jamuil •1.bsiai[I np * uotíb^í njs,, (95)

J [plf p3 pqg |

-B3 jp o;uainnaotioa:t.i [O ^uní! ^pujjdjo^ ojad ^üouam Biioiap '-/&lt;/us ^
0SI/B7 ua uaniiiiB} 'oiiBid omsuii JJ a -¡''i'^j ap o^b.iia Baio.iaq bj
'Bso.iojiíiy ,iod oÁo.i.n! un n uiunf opu^d ^ojjían ua opua.uaq,, m¡[[ua
¡a cijos -BiriE^ ap juibiiib opJB^Erf OAad 'uj^üi/ ja ¡BAiianoJia.i a,uaui
•^BiaLjn.i^ 'np;aB[jJ B]ua[oiA cun 'ajqvs f. nzuvj ua 'zvi(j o3Aaay
wkiiisuod Binatiu [a uo^ -saiuo^ [aqy BJinanano os opio pp sai
-jed sbi B oaejua üUKpmwas ap naA^is onl BafBuo^od so[ a.nu^
•eiouanaasuoa epupp O[ ap oqua^onain ins
-oj JoniB oidiud [a anb X opnm¡^ [ap o^^Bd ¡a na oisand ubi[ ^\ anb
oeijsaiu ap aiom p ejeaijiisnf ib uiuoa izB.iüiuotti Á ojadse sonam -^a
anb op npisa-idmi B[ aonpo.Td 'ojqm ü iízwi-j ua zoa Baaajai jod E|[Bq
a[ as opunna 'opoi 00^ -aijas nj ap [bui^iju Á bio.u fictu etii[na^mii
Bjn^ij it[ vipisaj ajtlmais '3[buij s.n.iüd sa.u sej ua oS^ns anb 'pi^n^
Biujeip p 'oirprea ug •seitupauíin sepAou ^BJ na aaauBAsap X B^Bd^
as 'ziJioiu BjnJaua appaiuipi: eim ours l'pbziiibSjo aiuomnpunjojd
bi ^opáis d Bun ajqiuou Bp anb b bjuo bt ua anbinuSis ou anb
-muí -lavivsi 'ai-ind tw .ioj -jouaiuB BpaAou Bf ua eaijipa o[ anb pnp
-p^aiui [ijia B| Bpaanaaj as is saiqtsiAajdun 'v^ng ovisinvq ajqna
•sap BpAou Eiusiui Bisa ua anb eBzanbEjj sej o .'o.uo^3 ap oju^) no
uijpuBpin ouaqqo b 'oíiiin^ na Bza[qou ap zeiIbo 'vznog aa oana^
ap osnd oosnjq ia ^oitltna Ca jod 'Eaoq'A "nETauBieqn^ap o uaarptíji
•uoa as sajaiaBJBa soy saaaA b sand :soj8qad sus auai; opopin jg
^psagd
-xa uX 'saiJdd sttsa ap pEpinSpuoo [BTaadsa By Baijiisní og • (¿z) ^J
-nj^ op OJU^ b iiBSBd 'souam BpBii 'oafjw^ ap safBuos^ad aojoi^a
:sBipaui.Toiut SBaqo eop sny na b^ijijoa as &lt;sa.uuaE.iB3 ap 2aTSBij aso ap
OAiiBiiiByj saín oy o^ag a^us X ¡kuvj X niJO/^ ap oíu^ ua 'ojnng
'utiijo^ op ojio X :oyop pp SBiBipamiq eaund sop se] na aoajBdeaa
'bibiuoSbh'J'I ya 'püius/ ayi oun anb jaaayqBisa aqfia (bjoaii^ 'aquQ
'Efay|BABg &lt;BjaAig| Bjqo Bnn ap sbui u^ sajuasaad soai.ipisiq safBnos
•jad soy ap jByqEq u!S sojoabui soynouiA soy aiua.uBUEip^qns JBpqos
-uoa ap uii b 'sEiuiisip sej^aou uo safBuosjad soi aaia an uoiaiiadaj
ey 'ouBioBTyEq muaimipoaoJd un ap oayduia p aiUBipara Bpuaisisuoa
bSjoio so[ on^Aaoy •sojouatu sax^u &lt;bi^o|rjioi sy ua 'snuiapR 'Xbjj
•otunfuoa yap BiJBuiJiaop X yBJom &lt;Bariaisa papiun b[ iqe ^q
-oyqand un ap ouyisap ya ua ayqEiqyaapui oj Biipaian anb oiugis
•ap '19^) ^jBuoyaBu ezaptre^^ ap X bioiibuí ap 'z^d ap 'BpuEjayoi ap

�Arte e Historia. Transfi^uración Épica de la Realidad,
El cicla épico debía iluminar la gestación de una nacionalidad
y reflejarla, necesariamente, en el lipo original y primitivo que la
Y surge el gaucho. "Ante la luz de la historia", no a través de
un yerto enfoque costumbrista "que no liaría resaltar los perfiles
enérgicos de la sociabilidad, faltando el teatro de la lucha verdade
ra" (29). Con "sus instintos, sus desnudeces, bus heroísmos, sus cruel
dades" (30). Reconocido así en sus limitaciones, pero glorificado en
su grandeza ("Históricamente, el gaucho guerrero resulta siempre un
sujeto extraordinario"! (31). Como "ser pro teiforme", ya extinguido
("Ha mucho que dejó de verse, de oírse, de palparse", y en las cam
pañas queda apenas su sombra! I3^ I. Como personaje primigenio y
característico, al cabo, que exige necesaria, aunque distinta sucesión:
pues fue vencido por el tiempo y las inmigraciones pacíficas sin que
todavía 'se sepa cuál será el derivado o tipo nacional que haya de
reempluarV(33).
Esa criatura liarhara y esplendida es entonces, como encarnación
diversas partes de tu tetralogía. Vivificada en sendas fábulas, si apa
rece como multitud, alcanza rostro, forma e individualidad en varias figuras memoralles; y culmina en la acción heroica, junto a los
Nota de pedal constante en la doctrina de Acevkdo, es la men
clon el el exceso de en^irs\as como privilegio mayor de bu criatura
cimarrona. Y en efecto. Clave del gaucho y lujo natural de bu or
ganismo, era la fuerza. Una fuerza elemental y exuberante, que sir
ve de canon al período de los primordios y lo configura histórica
mente: desahogada con gloria en la gesta de la independencia re
vuelta —o vuelta sobre sí— en las luchas de banderías. Una fuerza
que es, por añadidura, tenor venturoso de la propia creación ace
vediana, porque baila esclarecida respuesta en la misma fuerza del
la tónica sugestión de la tierra). De donde se induce que es la fuerza
como intuición histórica y artística, el rasgo fundamental de la obra
acevediana. Y que en ella el tenor de la energía heroica prevalece
determinando, ahora como canon estético, la promoción electiva de
hechos y personajes.
Así se acuerdan el arte y la historia. Y, en la tetralogía, hechos
dad esencial^: \n que^ahonda la extensión de la realidad verificable,

(29) "La Novela H¡atines

irt rit

(31.) "Sin pailón y lin di^isa

prol ctt

(3^) 2 Mito Hel Piala, segunda edición. Buenos Airee, 1917, pág. 133. (Ackvedo repite
•i baldar episódicamente del gan^ío en ese obra, ideal y son palabras anticipadas
en al citada prologo de ¡Jmza y sable).

�npuoa bjjo JtiunsB Bijaaojad ociaAHOy 'soiuanupaiuoaB eopuBjá soy
o ojUBn3 •(sg)BnB^il op odureo opsiarabn p uo klm(\¡M eosopaoA
8Pn 9of enB BÍ!J :)n^ 'aojayy pp BpitJitii .íyqísEdin; enn no^ ^uup
-atj bb-j ap yos [3 ofeq :apuadsne as yaouís; ap uoiaaB [ 'sauBpuEi
•bo X sbiujb uaieqo sByouEdsa ^edoiq. se[ opnnna Usy -pniru^nuí R3LÍ
-adoda ap oSsej un uoa mqo ^\ JBze¡uasap a;tinjad o\ anb 'eianonajd
Baiianüeni na it Tiiaunnaj oaodinBj oja(p '(f) BAijaadsjad ajqesuadBip
-m Bt 'Aaaoid I3p uzapuBjg b[ b 'ajnauqBpuajaAaj abi^ B.tsd :Bp^oqB
l M ••""
lB ^A^ íwrnoarod sa^! ajjna 'opout asa oq (BpBjaA
-OH Bi^ojBrq na saaaA sbuiiS[b aeaap anbiod 'sapnjjiA aaiua^Bsajqos
ap Bn^uatn ms 'efa^Bdaap nqneaj anb o¡aia ^op ejqo saiim b[ :3jq
os X. ttsuvj na 'oseaBij oaijü[3i un uoa ^peSipso 'uoTadaoxo baijb[3J
[ ea BjaAia) -saiaBanSBdraB[aj ^í Bosua^u; sanboi uoa soiopuBaaaae
o aiuatuBpB^ipauíajd so^op ni? joub^s tp o jad 'so|[.&gt; b SBiUBf jBiannu
"3j uib ^sarBaj saiBiiosjad sapuBjíi soi b ouimjai opuu^a^ ua Baiqn i
•auotnq Bt op uorin9n eT A EzapijuiBU iq op oijaistSBiu p nnSae
jHíia^ns apand a^ie p anb sojiioso saojaq so[ b A - tqpiBq jí SFzuBp
-ub no 'sauífBjj jC BBisaij ua onb sbui— Brainous pmiipun e¡ b s^pA
•ou bus ap omqd jauípid p na Bniís 'o.iauaS pp HoipiBa pupqtqep H[
opnBjnSaBy -oiua^UEpiuiar.) niaiipuoo Bsa BAja^qo zviq ooaA3Dy
•Bzopnojá bT ap ouiíqjB IP;jip p 'o^and
un ap aiajdjatm ouioa 'aasod bisi^jb p optiBiia ^BpiBjn^ijsiiBjq bisbj^
•apsiipuaj in Bpapuojo uib -Bijoisiq b^ b aiuouqnuoiauaAUO.1 jí baijooi
•as 'Epunjojd EiiaapB as 'BpEpArra ^uoisiq ua Bjaua^ap ou is -boijoj
-aiq npAou B[ ^osa joj -papa.i sarnuos-iad sapiiB.i^^ so[ ap (iqísodiud
e ^3Miaaxavj^ BqBA.iosqo O[ oraoo) nsiaajd opBT^Einap oy uo yiuaj
ojofqo aqjB ya BJBd sa Á czuBoyc ou 'niuJiupiBj •Byaoisiq By anb o[ ap
'jia.ip sa ^oqws ^s ou ií jos mq&amp;p o 'jas opnd &lt;uih o¡ ap e^bz bj b Bjiaob
^BinbjB.iaC ns ap unSuain cus '(oymps o opBinauuiaop oy 'pBpaApi
Bipipaiutt b[ B anwojuoa 'jofant o) an¡ anb oj osnyauy 'soiqBzuydmoaJ
ayuaiuBAtitiuut 'sBprpaod shiujoj sus op oiynbos p uoa o/ aní. oj
oyniBiBjip 'sa oisa 'oaiuap jod ouisiiuibb EppuiiaijtUoBtu ojad íayq
-Tuodsrp pRpunea oraos ByopuBiyinry '98 oqso 'eijaiBiu b[ opnai^oaaa
'oAiqmBqxa od 'OAyiBquasajd.i.t ojifiodoad uoo —safnuosjad X Boipaq—
snmai sns BjBauo bjsi^b y3 -eiiun bT tu BpnBjjap By tu 'BiJOtsiq B|
ap noroBTJBA sa is 'aqjre ya 'apuBJS eyoAou By ua o B.íadoda b[ u^
'oaijoisiq opesBd yap so^sa^ X s sia ubis uno jio
'BBjnSij bb[ b 'a^uttuiuqna X BAiiiuiyap 'Bionajsixo jjo apaouoa aqjB
ya anb-tod 'uoiaBjn^ijsuBJi q ^yü^uaninoop oj^aadsa ns X opi^niJíso-i
oiuaiuuaonoa ns oeus ~ouy anb oy a^uaxuBSioajd bo ou EA^u^od Buoq
-Biq sy anbjod 'uoiobuba :E¡jo]sny sy ap uoioBingipuej} X uoiobijba
saouo^ua so atm y3 -jas opnd anb oy uoo anj anb oy opuoiaonbyjna

�tai no aleja, acerca la realidad histórica. Evoca asi hechos famosos
de nuestro pasado nacional: el sitio de San José, el combate de Las
Piedras, la prolocruzada de Olivera, la Cruzada de los Treinta y
Tres, la batalla de Saraudí, el encuentro de Palmar. Pero evoca esos
hechos electivamente para sensibilizar el proceso formativo de un
pueblo. Y aunque los respeta, abonando un lúcido y constante ri
gor (361, lu hace con e! idioma y la potestad del artista (si se excep
túa el relato de Palmar, resuelto en un fracaso esta vez sin matices!.
7Vo se limita, pues, a lo conocido. Y al entrar en la perdida zona de
la muchedumbre desencadenada, inaccesible siempre para el inves
tigador, siempre recuperable para el poeta o el aedo, con pulso de
gigante anima el conjunto, o adecúa a la bisLoria solos imaginarios.
Recuérdese, en el sitio de San José, la agonía de Sinfora. que se
desploma sobre el herido Camero, cegado e inmóvil, y le comunica
la humedad caliente y el áspero olor de su sangre, empapándolo,
y los estremecimientos de su cuerpo ya designado por la muerte; y
la misma situación del cambujo, que siente como se le mucre encim^
la compañera salvaje, por él no reconocida aún, y que con ansia
paralela asiste a la dilucidación del choque entre los suyos y los
españoles: choque expuesto con or¡ginalísimo alarde, pues Acevedo
Díaz, adoptando la perspectiva del personaje caído, momentánea
mente sin ojos, se reduce a dar la ima^en auditiva de la brega (perp
con tal plenitud, pese al manejo de un solo medio sensorial, que asi
el lector conoce, desde la conciencia de Camero, la victoria de los
independientes! (37!. Recuérdese, además, en Las Piedras, la carrera
de Ismael, que arrastra, convirtiéndose en ráfaga ecuestre y coronando el ritmo epopéyico de la lucha, el cuerpo de Almagro sobre los
despojos del combate: o en Sarandí el arrojo homérico de Cuaró y
Esteban, o las postrimerías de Jacinta (^aquella especie de leona"
que "olía a junquillo y a aroma silvestre"), cuando defiende y escuda
el cuerpo inerte de Luis María Berón, basta morir, atreviendo un
beso único dentro tic la batalla (38!. Tales solos imaginarios, y los
mismos coros reales vitalizados con múltiple y difícil grandeza, dan
color y calor a la historia, sin desautorizarla. Y aún la transfiguran
épicamente. Como en la relación de los hechos capitales, en la de
los menores, el novelista corrobora poderes, sin repetirse nunca. Y
crea eligiendo^ con estupenda virtud representativa. De ahí que por
el doble imperativo del arte, sea la nacionalidad, en su primera y

(95) Ismael, LIV. (Los dan pimíos que siguen non Una lánguida exrrereivin de 1.

XXXI
— 84 —

�"BDI-iailiy U3 OpRlfatlOtit) SOttlGXeq Otib OOtlTll JO O9B0B
:op3E an owoa oprinpp 'oaiibjjbh aapod je naqopode prijoitibui b¡
aod Bjaonduu oiqumpiAaas E[ b asod 'opuodsaa.to;) anb 'pBpqe.u bj ap
Raída uoioejiüíijsuüji B| njado op^aj^ ubi o&lt;[J9a uoa '^pun^^ o[ ara
•tltllO^ Ez^i&gt;lJB^^ El UBI UO3 I "OÍD 13 lili O ti OÍ fcOl OBUIl'lODUT OIUOIIB UOO
l/v i &lt;in •! r 4i
'piplumo nia^ souiuqE^sooou otib ^Budioeu Buiaod [a ejoaoii Esa no b,í
soineupuoi '/awius^ oiuouin^os Oíposa B^aiquij is onb eaiibiuosojiIoj
*b.u.iií R[ .tp .tKduiT naSpiin bj unn _í 'sisoua^ n^ ap ujoq b|^ uo uoioeu
buii ap oio|dcuoo ojpana [.&gt; Jaaaajo b B]jopB 'ouBoiJomBOUEdsni jop
-B^nn uii^uin bziuIi n.iodn^ ou otib '^nsuonj ns uii^as 'oUHA^ay
•Eoodo onn op ^ uoiobu euit op bjíÍoic; sptA bj soJBpioijjBd
sotpaq uo iusuopuoa í ^pBpiAijoaioa nuil op Jíusj o mjq^Q oiaoa jojba
lEUBi|3Ííai| siso^pxa ¡ ap oü-ins oraoo 'BXododo b^ op puip-iEo bahb^
-oj.iajd ho onbao^ ^ooaaii sus X s.isoip sus ujorooiiooaj o|i[.ind mi anb
BJBd X BJi^no mm aBrafj.ii Eaed iioaBisBq ^npn.iap bu op sopi^aj
-sqB 'eXojx ap bjjoii^ rj ap sejp Bjuanoui^ une o^iiodaj ajiuuod
ora a^ is -OAiisiiBLpco o[ ou 'OAiiBiuasojdo.T o[ sa aj^B pp oidoaj
ofifoiul un ap ja^aatM fa ouijafi as anb lia sojoipnis
ouioa a-ijsod si e ubíÍjba hEiJOTiiani et X uoiobuii^buil ei ap osaitauoa
^ uoa 'soipaq soj atib X to^as Bf ap oaprni [o 'EpuoiJEdü ejABiq

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2227">
                <text>La novela de Eduardo Acevedo Díaz</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2228">
                <text>IBAÑEZ, Roberto </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2229">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1953, Nº 10 : p. 69-85</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2230">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2231">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2232">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Eduicación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2233">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2234">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="282">
        <name>ACEVEDO DIAZ</name>
      </tag>
      <tag tagId="277">
        <name>ARTE</name>
      </tag>
      <tag tagId="278">
        <name>DOCTRINA</name>
      </tag>
      <tag tagId="283">
        <name>Eduardo</name>
      </tag>
      <tag tagId="279">
        <name>NOVELA HISTORICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="281">
        <name>OBRAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="280">
        <name>REALISMO</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="205" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="335">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c75d6f7bfda5b37d2603b5c409ce5b14.PDF</src>
        <authentication>a2a720a68c8cac293e7ec77998a4f43f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2225">
                    <text>-IB nn op imqosqii pepa iq üBjquptd i[ ap ofij oppnat on a appiirpM nos 'sa Oleg (^)
BIJ38 uaiquiBi 'snSuay b[ ap soiuamaya eoy ap BAueyaj Bp^^yono^a Bun
laaaytpnea 'sond 'BomBjaipnd ¡g -(y) Eiuajuí a pnaoa upiA b[ b neaoi
atib so¡ ani) a;napaj sera uaSpo ap 'opnuani B 'nos '[Eiiaifluí Ejni
-p\a ny 8 HOApupj s^Sna^ B[ ap soinatua^ Bouaya 'Baaqiunjsoa X scap;
?aoFi^ oj anb no a zapidej X p8pi[QBj sctn noa nBtljniBa SBuiaj^a X
BBjaaauoa BBtuioj B^I '[BjauaS B^aj jod 'oraoa 'A -pepaiao^ jamb^na
ap pniíJídsa X ^paiBiu RpiA B[ ap oU0JABsap ya uoa opaaiiaB ouuim
ap 'amaniBTiuiíuoa BAanua^ ag pEpniBtnmj By ap oAiiuaAn; oniaií yap
oauB^UB]9ui a oana^omoq oianpo^d un sa on 'pitia oxBya '^n^nay n^
•aoaiisjti^nyy sopyinna tiosjaAip soy ap oairioyouoja uapjo ya
na opBpnnr 'oAtiBJBdxnoa opoiam oAanu un ^od nnu^ Bi^a ap bijoi^iu
-ajd By jif^epai somajEinainy 'SEn^iiuB bbui aanoyjByaJ sns B oiaadsa^
BpBJBdraoo BaiisjnSnry By juisaad Bpand bou anb oiuoiuiisai ya sa inbB
BsaJajuí son anb oq "Ejnipia hb ap najhjo yayí eyaijou B^ep bou anb ^y
BJas 'o.iadma BpEjBihnoa BjjBaiíoaia b*j '[BiaB^ ouibtabie nn na 'oinyos
-(je omBTATiiutijd un na na^uo ns e^uai nqut Esa ap jttn;an opt?{sa ya
anb üisnoa opoui on^mu a^j -BayqRjoABjsap aiuamBpBuiajjxa eayeaniEn
sauoioipnoo sey b 'outuuai aamijd na 'aBJtnqij]B aqap yena oy 'Bp^z
-nBAB oaod yBjjaiBra Bjn^yno ap 'opnnjap odu un sauB^BÁ soy uByaAai
'aiuamBaT^oiom^ 'opunm |ap natqniBi oms 'onBaTjantB aiuantiuoa yap
oyos on yÉuoipi-taní sbui By nqiJi ^;sa aaB ap oqaaq ya aod Biuapa^aE 39
'Binoip; ns X sauB^sX soy 'aiuanqBjniEii uBaoAoad bou anb ^ajaini [^

MOiooaaoniMí ^
•(sa^qtuouojj -Bap^aiunu fiQíJiafpn .í Bajqmo
oApafpy 'sauoisay^j BiaufOyjoy^ — -9Ujqu[B&lt;l ap
.iupifiq itiaojonoj — -BAinlMasap ntaopuo^ — -uíi

g 'puti^ ap popi^antiifi &lt;q u jot

HSf70H ^ S7JAÍ

�posible fijar la edad relativa de diversos contactos lingüísticos, cons.i derando las analogías de estructura y vocabulario de diversos
idiomas.
Con este objeto se debe tener en cuenta la totalidad de elementos
lingüísticos, vale decir, de toda cíase de palabras, de todas las formas
gramaticales, basta de particularidades do la construcción sintáctica
o del sistenm tone lie o, sin bacer caso de la acostumbrada distinción
entre elementos nativos u originales y elementos advenedizos (los lla
mados "prestamos lingüísticos''). La lengua humana lia sido siempre
un producto misto, constituido de elementos muy diversos, de suerte
que la importancia de influencias extranjeras nanea delie ser menospreciada.
En el punto extremo meridional del continente sudamericano,
colindan lenguas pertenecientes a tres distintas familias lingüísticas,
a saber: el nlacalufe (alacaluf, Sa 113), el onti [nona, S^ 113; cuyo
dialecto más importante es el selk'nam) (1) y el yámana (o yagan,
yaghan, S^ 113) o lengua de los yaganes. Aunque las diferencias entre
pnede decir con todo que pertenezcan a tipos diferentes. Lo misino
puede decirse para esas lenguas que para tantas otras de América:
a pesar de divergencias fundamentales en las formas concretas, los
sistemas sintácticos y, en general, los principios de la estructura gra
matical, son en realidad idénticos.
Esto no quiere decir que todos los idiomas amerindios sean de
un solo tipo estructural. Generalmente, se ha propuesto caracterizar
las len^uas americanas, en contraste con Jas de l:,uropa o ^sia, conio
polisintéticas, indicándose por este término, sumamente vago, que
tales partes que en nuestras lenguas se construyen como palabras inde
pendientes, en aquéllas son incorporadas a modo de elementos com
ponentes de una unidad sintáctica, a menudo de carácter verbal, como
se ve, por ejemplo, en el náhuatl ni-c.nLh-chl.iuia "yo-casa-hago", esto
Ícelos esquimales, sin embargo, son de tipo puramente aglutinante,
del mismo modo que lo son, por ejemplo, el japonés y otras lenguas
No obstante, la distinción entre esos tipos estructurales se hace
cuales parecerían representarla como fundada solamente en la grafía
de la lengua. Sin embargo, la distinción a la que acabamos de refe
tos más primitivos de la lengua. En el primer tipo —el llamado "poli
sintético" o "incorporante"— los elementos Formalívos del poseedor
(en la flexión posesiva), así como los del agente (en la flexión verbal),
preceden al nombre o al verbo, mientras que en el segundo tipo —el
puramente "aglutinante"— los mismos se expresan por sufijos (compá(I) E^ios düilcnua pürteneivu ^l tníima ^ru^a qus .si teh^elch^ de PalHRanlfl, o a tai l^n
gua^ chtm íde tW "hn

�— SÓt —
•UÜi-0^9 **^•* 'apnetu P san^iaj tu^ -a()
•119 '*?&lt;^ 'St "l&lt;* '^íjío^mlojtfiii^ wujtjmii^ wt •fiiuinsuons 'A(8)
•juisosi o¡ s^ optuíiad uh -amisga ^ra j •npn.iiJ!ldin!9 uo&gt; 'soiuBiii ojio iu na^um
orno;) •mi™ npmin uuoj ib[ sopoj •sBjiJfjSoclii Eapmpuijrp • npranjspiiuo.. 03(1)
aiuaniBaijej^oaíi 'seaiisi nííuij sBiprnej o 'sBtiJíuaj sbj ^ ^n^ uaqpjad 38
BBiauBpaoauoa bbj ap EuoÁniu b( 'soSojgue hobbd ua jBAja^qo apand 38
orao^ "sajEiauaS Bilí sodtuii na bbijiuibj SBBa jiunaj ap fijjs KAiicinaj
Bun^uin Boiuaaouaa oij -(g) i^ai^ Jod Bjs^ndojd 'sa|Bdpuud 8BE|¡me^
31318 A B1U3139 113 UoñlAip B[ 3p ?I[V SBIH OpBÍÍ3n Bl{ OH 'pBpT|Bll|av V\
ua 'BBUB^uainEpm snaifuai bb¡ sp U9¡3Bdn.iiÍB B^ 'soui3([bb 01003 t&gt;A!l
-oj na ap Boiaaih* eOI Sop0l jBnrraBx^ oapud 83 'sBipuuaraB 8Bii¿ual
sor 344113 uoioisod eiobx3 iib Ji(nj.&gt;Bunajta bjb^ "oiu^io^JE ap opEJrf oui
•rijo ja eojaad^B bub sopoi ua BiuaBa^daJ 00 'ooib^je odij tc aaaua|Jad
'nairG^Soa^ uoiaisod na janodtiB ^fap bou outoa íbhbuib^Í ta tiaiíi te
-Btiipaali p
X BBnífua[ BEiiiti[n ee\ aaiua 'otpaoi p ua aiuauiBatjB^oaii op^nip aisa
^p thiShb[ ap Bnqpi OAomiad n^^^an opnop b ^ajuammoa pp apu
-oipi.iam 8Btn Ben^ua| bb[ ua BÍÍpAajd Boftpjd ap odii cutid nu anli
ap oiiaatr p tapoajEl^oB aqap bou oaoduiB 1 'B^iuBauaiOB Baiuaunuoa
soquiB ap sapinatjo ^auoc^aa eBI eiraq aiuatii[niana¿ o[.ubzubab o.ÍBq
oatD^B od^ p anb apjBqoad s^ opunW oAanN |B Bpijiípo^ini aiuatu
-BtptBi bbui en^na! B[ oPib BuqBtj pininbsa p anb Bij^aipui anb a^a
oq.iaij ^Bisy ap BHtuoipi boj uoa uoixanoa bou Jiqpjad opi.ua bij aa
jBtta bj Bied vaLuiuv ^P 8nía[ Bauin B| qBuijnbsa ¡ap asiiaap apand
otUBTiu oj ¡Bofijus ap odii jb naaanauod {tniqaanb p ouioa) Bptta
-UBAB Binijua ap BButíuaj mua^ N&gt;ineinin(^ odt] p anb pBpiatqnrfaj
jouaiu nuil jod jEJaua^^ ua azuaiatuej as :sop boj ap oapa^B bbui p
B3B odii ouiíijii o^a anb 'Bauoziu bbjjba ap pu^tA 113 •aBJauodn ap b^j
•BFiBondaiun BBjnajUBd o 'Bolijaid jod unsajdxa as 'oiafns o ^ua^B
p oiuoa jopaasod p ount; anb oa as 'so|duiafa eoisa io¿ -aya 'tioso
aBtnoi sapand •uutti^ V'i v-aífi-V'S ^íbbiu atujauaiap uib) a^pj^s^ -ov^^vj&amp;y
-oj-n-i¡ 'tljafntu m,, u-tt^nj -S '^jafutu ¡ni,, vn^nt i)nn-i¡ bubuib.í bbj
^ s (E) -tafnin m,, mimA^ jxm&gt;-j '^aafntu ¡ic^ niuwX^ íp-i/ jnjBDiíp
BBj i ('aia 'ltajquiBq sauaii,, oaysifod-n-ui '(,oSei[ oX,, oaifsii¡mu-^-A
*tlajpBui n;n -tM 'tpjpFd ira,, oouu-A saqajanqai BBra^oj sbj naiq
-muí ¡iBuaaBdraoa) ^\ bj ap ~(v)A Ba oj otuoa 'nuosiad „• tq ap oaii
-boijoj oiuatuap sa -^;iu inbn ¡ (j) (6joi '^^j rf) asBOA) (i3jjBq oX,,
tipaia 3 ^X '^otqes on oX,, uosjajjí/ oX '^iuaü 111 'Buosiad ni,, •ua^ftioy
i^-vui buo ja 'ojdiuafa aod 'a sajo ti 11103 •soíifaJiI ap od¡i jap aopoi
nos aub aaaivd 'o^an^ jap bj^¡x t ap sBraoipt boj e oiuBna u^
•(3IÍHD 3P '^anBJB o '¿ijjnjout p
•18 *a) eoixtuí bojío ainarapjniBu Xbi| 'aiuauiBAiiaadfiaj 'snfijw ap X
so/i/ajtf ap Bodii oraoa Jratpji 'pupuep joX^ra uoa 'soraBjjpod sajBtia
boj 'sodji sop BOisa a^iu^ '(^o^Bq oj,, i--ojru '(1bhh3 ttn,, A-^srnnj Biiqa
-anb ja ttoa *41o8Bq oj,, ut^iqa-a-ju '^bbb^ ¡iub ^jvo-ou ji^nipu ja asaj

�próximas, debiéndose tener en cuenta que tales concordancias puede a
referirse tanto a la fonética, morfología y sintaxis, como al vocabulario.
Creo que la idea de una clasificación lingüística, por ejemplo
en el caso de los idiomas amerindios, debe apartarse de lo usual en
dos puntos principales, vale decir que debemos aceptar loa principios
siguientes: En primer término, que no es preciso establecer una cla
sificación según el llamado "parentesco genético", excluyendo los ele
mentos no heredados (advenedizos, o sea los "préstamos lingüísticos"),
en vista de tjue los límites entre ambas categorías se horran cnanto
más se alejan de la actualidad, y, en segundo lugar, que más vale
tener en cuenta la cronología relutiva de los diversos elementos de
una lengua o dialecto que el número de analogías que tiene en común
con otras lenguas. De tal modo, es verdad, no obtenemos una clasifi
cación, o agrupación propia, sino más bien una graduación: puesto
que las lenguas, que se van moaificando por el continuo influjo de
elementos desde un centro de cultura "avanzada", revelan varios gra
dos de innovación. La idea de la agrupación muchas veces resulta
estéril; rara vez se encuentran verdaderos grupos distintos, mientras
que más a menudo los límites entre ellos fluctúan.
Alguna vez, empero, las consideraciones que hemos propuesto
pueden conducir a una especie de agrupación. Ya hemos visto que la
primera gran división de las lenguas Americanas, a saber, en lenguas
de prefijos y sufijos, se funda en el aspecto cronológico. El valor de
tal clasificación so manifiesta, ante todo, cuando queremos determinar
los rumbos que hayan seguido los diversos impulsos culturales.

fonología descriptiva
Antea de examinar los varios aspectos de la lengua y amana, en
relación con hechos lingüísticos conocidos de otras parles del conti
nente, importa adoptar un método preciso para representar fonémicamenle sus sonidos. El muy desarrollado sistema fonético inventado por
Bridges, por ser minucioso desde el punto de vista puramente foné
tico, se resiente de ciertas desventajas. En primer lugar, adolece de
un grave inconveniente práctico, puesto que la mayoría de los tipos
que emplea no se pueden imprimir. Mas, ante todo, no es rigurosave, por ejemplo, en el hecho notable de que el carácter v sólo se usa
en ana única palabra (hav "no") ; véase la historia de la transcrip
ción yámana dada por Hcslcrmann (HHa 27 y siga.). Desgraciada
mente, sería difícil usar un sistema más metódico, en vista de que
todas las descripciones existentes del yániaua se han regido por el
sistema de Bridges, y de que sería preciso hacer un análisis de primera
mano, a fin de alcanzar un método de grafía rigurosamente fonémica.
En las obras de Hcstermann y G-usindc, la transcripción de las formas
yámana, aunque fuertemente influida por las grafías de Bridges, re— 196 —

�o.fo [do / ]

b"P

O TIHÍDI/ O|&gt; O[.B| JB

I/

9 [

V

OO OUI

IB anu o¡ ptx
In o o1 1dipo
1ponn q] tnb I ah o^
jf|
* IIHI"d
pm

H 1t V

bo1o

o

o

m

1

bo p

111

poj
qjp

]pIII

oíio[nBpoboieoj
p

Ib boqoo oí

•B.iqBp.1 op oznonn
-oo i H biid ¡&gt;p boiub Epsun 'si *¡ op oioroop opon.I oinsim 01 i '.1oiuamEannanoj JtqiJaso Ejjpod os 'oiunjopE seto soiitojeie.ii jeito bj ^p
'BTOTUn E1S0 JOJ " (f¡ EUETOBÁ J B[ Op — R.^IS Op U1J |E— .HHEI.1EA Ellll
so oiib '(^) J- [ '^[bS pp ^/ bj b ajuBljinas -EpB.iídsB ; ^on so ;mb
' (S) ? ^I '^ISuí PP ^ 1 PS= ^llL ^ I 'puEdso |3p n^of bj BjByos unb
•* B[ SBllTOpE í |S;&gt;lSni pp t/S =| S B| S (dio ^3p ip - J 3 E^ BOlUBl[Bl¡
líLd ;
^iIPI [VPp
-Bonnanoj) Jtqu^s noTqmEi souiBJO^pnd opoiu pu ap íí4ojjoz ubjS,,
(86^I '¿ES .9) ^wno/JJ ^ da) .'uíí? uBduioa íb ap s^1ub 310
^p opooojil [b:o^ Bis^ -n 'uoTOB.i|ji|ilniis joiI 'sonroJiqíJoso |a ap zai
no ísa^Sai [op íw -^ opmos [a eje(I pii^odsa Qjorpais un sn o^
•oía '([)4iopEJ4Bdina,, /pjsw ap opE[ |B '(b^jso X| ^^so 'í4ojb|D
oíoj,, ^pp ap opni [b ns/fíp '4iuaAof,, "/^^' aP PRl TB 'ÍAÍ n-' 'aAJ'Hl a
noa 'ojcitnafa jod 'sojojoEJEa sojjo uoa opBiuasajdoJ eíbi| as btosiiii B[
'sose^ souop na 'anli appqojd sa ojad 'sa^^ni pp aAaiq n B| uoa B^tj
-iinapi eaijpij^ ^una bj ^Binjisipui psaoA nnn Batpui as o Bjuq bj jo^
*b^^ej ej opuaiiTTiio 'oiund aisa ajtios eitbje ei soniajuaitifdTiTis 'sano^BJ
sejio A Bisa joj -sauoTOBjiaBA opnuam b Xeij crorl 'Biupua epsaojoa
bXbj boti jod SEpejBijas ^os se^jej soje^oa sbj 'etooisis ajsa un^ag
•saSpijg op sBjqo sbj ua bjiitoitoito as
anl ej b Ejimsip Eianniu ap BCEnreX setojoj shj joiuasaadoj ap ojuaim
opoi JBuopuBqü b Bzjanj son Á bjbia bj b bijbs bou oomiaiioj bisia ap
oinnd ja apsap opoianí ap bijbj bj ojad 'sajEtnSiJo SBapi seun^jB bjoa

�"casa" al lado de iikat
haku won "un varón"
podríamos citar kiispix
rresponde káspi en ona

iskin "detrás de la casa" [okat., okkat] (?),
(A 5:11 al lado de ua "hombre". También
"espíritu" I en G2 1094: káspixi, al que co
(G1 697). Por otra parte, la ó que no alterna

con (t parece a menudo dar, por estrechamiento, ji. o i; v. gr. us de
ora "llorar", ul de ola "beber", yinkn al lado de yoska "isla". Supon
gamos que esta vocal representa una d primitiva'del yámana: en tal

otras vocales, y por tanto que la grafía corriente sea inexacta. Es un
Las e y o del yámana son indubitablemente siempre productos de
e y ai, y entre o y oh; compárense, por ejemplo, agenta y akaiata
"alcanzar, agarrar" ll), agerkona y akairküna "apoyar" (2), hemas
(K 473; dialecto del oestel y haimus (B) "róbalo"; koiii y kauici
"aletas de ballena", ^eoina (G2 1499) y weauina (B) "especie de
ballena" (Globicéphala), ufkitowa y ufkitainvn "sordo" (G2 731).
JN1 o tense también los ejemplos siguientes: nbaila y nbeila "fuerte",
dnia y dea "reunir lepadas"(3), tatm-isiinva "gaviota negra" (B) y
touwisiwa "especie de corvejón" (4). Tales ejemplos demuestran la
poca fijeza de estos sonidos. El intercambio de i-, n- iniciales c y-, te
mas b '(ti otra voeall, es quizá dialectal; compárense ufkir, ukkir y
wiíkkir "oreja", hipa y yepa (dialecto del sur) "hígado" y también
ytsfcu y ybska "islu" (ya citados I. n-iirii y itairri "mucho, muchos", etc.
el material de Bridges. Parece, sin embargo, que en muchos casos la
naturaleza de la sílaba se regula según sí ella es abierta o trabada
de vocales designadas como "breves por el misionero inglés, sin que
sean seguidas por una consonante geni nía tía, se puede suponer, por
^^^ia general, ijne loda la. .¡laha. abiorla. tienen vocal larga y toda,
la. .aba. trabada., vocal breve.
puntos discutibles, aquí también como en el sistema vocálico. Las
consonantes oclusivas, en posición inicial de palabra, sin iluda no se
diferencian respecto al grado de sonoridad, recordando en esto las
oclusivas del esquimal y de muchos otros idiomas de diversas regio
nes americanas (5}. Se encuentran, por ejemplo, pusata y busata
"hender", ^^íú y gai "lanza", (en y ga, interjección, cena y jena "áspero,
peludo", ejemplos todos del diccionario de Bridges (Bsl ; además

(1)"ReiHth wiih a stirk" (B).
(2)••HulJ on wllU H pnl.ll^ to ihe stior*" (B).
H) Hn,]prs ,l¡f^: -daia / ulmn^ dea / gct limpeu... by kiHit-kíog them".
(1) "Vigna Knrmuran" tG: 1499).
tHH' 155, ul pie de lu pasma).

�^ 661 —
•es .a 'mi .3 (i)
•ndoX '^hiiSg uoa epE|t?o ^aoiu,, idgjadq^ í fajado.) ¡oisa uBJBiisnji Bo^
-u^uiShs Bojdiuafo soq -p b^ X 8 b[ 'q E[ noo 3.utioo orasjui o[ 'amain^
•oiw^ijij.oui uajjns ^ B[ ^ ^ b, -d b^ ^ejis op pruij noionod uq
•Í0I01 ^6001 ^0 '^)

o

iwwjsd

u^npiu^ aub '-a^^ 'm^ '^w

'i/iu 'tiiiy sbijbjsí eamanaaij sb[ u^a^dx^ 3a opora ^jsj oq -oprzuouos^p
anj ^piui opinos ^ sub cT u^ 'nrfeí^ jsipjoiuiJ.I vuuoj .mi ^uo.ln^
-aid aiib '^.opB^ii!,, m^X ap opBl ^ vdnt omejiuo^ua tay ^.^[¡9 ap

(!?) ^pi^iipaj
[E30A B[ B33 o 'mniiHrpm orao;) a^uaiuü.i nnanoj ^si^japiauoJ oqjp
'BpBnit3!í OU aiIIBIIDSUO.I BU 3[J CpilláaS -3A3J([ ^B3OA BpO^ 3Il ap
EJÍJa^ VI inllü SOMI3JEpllII.Utj 'SBiÍJB[ H^^aOA ^BI J[. BjIlUOUOJ pBpi|B.l B| Op
B(Ujf39 JB19 BOtUapOCI OT.Íti MUIO*"^ '3^113111^1.13JUB UptMTlIl.-IOJ l.i[i]UI-l
[3 IIO3 Op.I3H3BS3p 113 BJ93 3uh O| 'rÍÍJB[ pEpUlI^.) B^ IT[III139 3(lll VÁVJ
Bt BA3tl ou í(JFinotB hji&gt; anf op otp^q p. ap^iou sa 31U3lnIBJ1I
^^q m 'jbjÍ B| na vurnan^asnoa A^ ou omj "ajo '|^S ifl) Jn ^P
oact.13,, soddo Á kLoiqi!^,, sodu \t"J^B^. w.Y'V ^ (lJ¡raJop,, ^o 'h.ibjhsbjm
joiI 3^U3UIB|OS U3U!íuiisip as ano oirpaoA ap ^bpajuil Ánjj -eainiau
-oj uyi-winj 3U3il uopEuin^Ü v\ 3ní. ap buií^uíh epnp 3([bj om

sop ap UBp|Ri) sauanib 'apuisn^ joil omoa sai^pijjj jo.l oiubi upi^p
-ají) uoa oqijjsap as sBpRiiiiuo^ soiubuosuoj si ap B/a[njnjnu ^q
•(0¿f M) opupo.I,, (sisa jap oiaa^tp | vi^n ,í wffi * I U¿f ^)
..^qiqoid,, |31S;. Tap oj....[Bip) i^^n ¿ i^fn '(-i^drm, ap Jiuau.ap^q
O^S^ "UOI33BJIU03 3p U3U3IAOJ.I ^BpBUIIU3i^ S31UBUO9UOJ SBT 3]j 'Bpp
Btiaiun uis ^euimub^ [3 babiI ojjai^) 93 ^EipuuoitiB ^niijjuai ^bj^o ^uiíauui
r-iimI anb opora onmm piQ -Bpcuuuaií auiBuosuoa uun Joil epin^fas 93
pao* E[ aub no sBn.ml.R jmpui im.^tl 93 rapsipai ^Hv^ bb[ ajiu^
'sBqBijs sinfit siib ^oinifTp A ^oiuiíutieuoa .iod ub.jbob onb sb[ b souibu
-íreop ouim.131 OÁna uoo ^9B[.b&lt;[ej, sBqBps B opipu^ sora^q eA
'íí 'p 'q SBJJBJÍÍ SBj UB.IÜ.I1UII3U3 39 SBUOcIb '^GpBUIIUai^ UB]U3S3jd 39 SBAIS
•njoo sn[ opuBti^ -pupuouos E] ap afi|Eisaui J313bjbj p Ef¡att.iduio:i ^idi
I ^q08, mi-&gt;P ^P "Vn V- ^^uod., oq¡nn 3C|ijos3 UJiqinBj BaiípTjg
•f8t-0t '9^0l tí)) oiuajttns J39 pp .utpuou 'utnu!aii¡{ A ^^nqiqnjj
*(Bjdns 'a) Vfvpiqu iv}Uí&gt;¡iv '¿^ 'A 'epeiipijje sbui ojajod pBpiaouos
c[ tnbe ^nbunE 'b.ii(B3oaj34ui npiainod ^\ cjcd agjiaop apand oiusnu
'(ttt) ^in^ '(61 0) n-"l8 '(59 ^9 o ^^vqj =) ,tBBi

�sox y yupusake "carbón", gulur y guiara "sacar de dentro", akair-kona
al lado de akaiata "alcanzar, agarrar" (véase arriba). Pero adviér
tase, en primer lugar, que hay dialectos que prefieren las formas con
fricativa; así Bridges nos da safimi y sapum "hunda1", hanuxa y
hannuka "luna", las que indican variaciones individuales o dialectales.
Según parece del ya citado pasaje de Koppcrs, las formas con
fricativa pertenecen principalmente al dialecto occidental (1). Es de
ha visto ya. anteriormente, por el hecho de que pueden desonorízarse.
Así hallamos en el diccionario de Bridgcs üf-yella "sacar hierbas y
dejarlas . bx'ivu, ohtvtt 'ceniza" íprobablemente por [^p-uv/J, com
párense a¡wa "ceniza", K 476, y /, locativo apun "bogar, césped del
hogar"), galix-ycllalin "que (nosl dio (Moisés)" (A 6:11, okóryamnlim "parentela" (A 7:14). Antes de una h, sin embargo, aunque
también cierto desde el punto de vista bis tonco, según luego vere
mos, no se desarrollan fricativas, sino que las oclusivas primitivas
Fl1/" 1n'Tl'',tl,"Iaspirados, aunque es probable que bavan coincidido en realidad con
las oclusivas simples Í2L Hallamos, por ejemplo, Goii ntoí haia feíyagaid^ "mas me ba mostrado Dios" (A 10:28).
No hay r pura final Isobre el sonido que aquí escribiremos -r,
véase arriba) : como la r yaniana sin duda es fricativa, según queda
"oír", kus-katuku- "querer siempre más", de kuru "querer". No sé
cómo deban explicarse* casos como mu sata "obedecer , al lado de
mortí, o pusata (busatni "hender", si pertenece a buru de significado
idéntico. Antes de w, sin embargo, la s parece ser regular, v. gr.
sWn, al lado de pr(u)wela (dialecto del esleí "espalda" IK 471).
Todas las otras consonantes no se modifican en posición final de
sílaba, v. gr. sfoi (astel), forma sincopada de astela (más correcto
astoltt) 'emparrado \ Asi no hay rasgos de. consonantes implosivas
en vámana. Los ejemplos que se hallan a menudo en. los que aparece
una 'p al fin di* ciertas palahras, cuando ocurren antes de vocal,
"hacer sin ser permitido"I, ivelap- (= ivclu- "querer, desear"), no se
deben explicar, por consiguiente, como en guaraní (4), donde alter
nan regularmente formas con consonante o con vocal final (51, sino
que debe más bien tratarse de restos de algún prefijo anticuado.

(1) V. Br. Uxauwn (dial, del oeste), lahuó^ (dial, del sur) "Bandurria", eto. (K 173),

(3) ^lg^na ve^ se escribe -r.; v. gr. uskerl lK 170) = u^fcoj' "frente" (B1
(1) y. gr. u-hayhú "yo le amo", nda-hayhdb-i "no lo amo".
(5) No es muy probable que asta -p hoya sido análoga a la que se desarrolli
• la cmií^ñn breve íle"'^* vocal ^fin^^^^ ínfaái"!"

— 200 —

�— ios —

a rf o pan tm (joí?
od joifo oiuo ipil (
( ••)
?fp
)
¡pnd -^, s1^3 jo i í opoinu sq &gt; anb e| ^p
p m
m iu^n jo
d, ü[nj mu „, &lt; , n^nv i (E)

fSl tUU
tÍAji
B[ na opino. a18a ap .i[BJ b] jod n.iiid^a os aiib o] '(Eíe H| ..o^,, in^ ^n n jB a
inamiBpBaJ aimro B] BapBA^ uaiqmoj, '^Hiin^ B^nuuui/ joü o^unuy aqij b jomo

FUBmF

^p o^ioifnoj odij |3 'Bontii^p bo^ b ain^j^ "Ba¡F3OA ap opFj

Biupatil) p ua Boinvi^q anb pp 'o^^^qnro nw 'ainsj^jip ^nra e^ -aapm
xLiXi^^ BBOj^u^y bft iio^ ouiü^ isf ^o^ix^i^r \ f¿) t.ii^LiiPo.iiii^'"} ^p sEii^orpi
uo ^FjlíopiiE 'saioií^nuod aoj mí bibfij 'aa^jjQ -oipni Tire itunrea
iihí b 'opiniíi^aj opotn pj ap 'buboib^ pp oaiuianoj buid^bib ^^

romoism viooiomoj

•(tiaoni,,
/ ap i (8E:0I V) 1.BOía
OpGdiBoin Fi[ ara sbiu,, &lt;&gt;ptv^i),íi:&lt;j vim¡ ¡oui pu^) opcip b.í o|tliiiafa p
Á (M¿^tiIj?Jt !&gt;(/ ap) tl¿;ui ap anli?51 iui¡ tlu acua.iBiIiuoa ipiprnT i¡
nmi op ^aiue noiqTmu apaans onisiru o[ BFpuBjsuna^E.) BBj.iap ua -(IT
^^'t ^ilmoa) OJyBanti ititniut^t/iiiij ap h aJt^Bil ojibotiii uiíwt uiiivia
-vmy uS -a 'pauA bj;o ap bsiub BpGiIoaodH sa paoA Biin 'inj 11^
'() IB3OA a^B IPS PBBn 9OBGa so-10 ua '-) f!J¡d u^ 'í"1! apuop
'(.^Bajoq-re fo^inínj UBuoa a^ anb uoa (oinaumusm),, 'ainauipjai!T)
,q.iFqn n^nio^ '(^^ ^^' aP) tl* uii^p 'o 'oüp ja,\,, ^aj-sj
: pjuainBAijaailBaj 'Bino maja a Byjaia ap ajqinoii 'bui^ X '^.lafnoi,^ ítrfj^
'^Bonsa uo ji!^ ^iimf X •ofip.id '-p ap) ..u?^ ap Fui|diaBrp ^\ ua
oeAB-iiBaipií,, vvnmtf-jt ^jofnuí enn ap ofmpJi ¡a ^aoBi^ vuodi)f-^ '1(Bon
-B3 op aesii,, nuo^-a 'mbi[tjjb fu 'b^o o 'p5) jí^-is ^od 'ijij-s 'fltatsa
'OJiuapo,, bí; -p) tji ap pi^a) jiis ¡b¡( wí-is jod 'tus :bubiubX pp Bojd
-n^ b BiaftiB Bi^a 1 jbjoa b¡ 'eisy ap X (-aia 'üí/jsj ap ¿lena?,, 'ut/si
t(Boj^au oíd,, p uoa a^ajFdiuoa) Bauainy ap ay.iou [ap s^iuoipi sojíea
ua oino^ -a o 1 ajnaraajqBqojd 'jb.ioa buti ap Edoauís n{ ap fjbji aa
anb ap Fpnp aqBa on 'aodnjü sojouiud saj^ eo| b ojubiio u'^ -¡g) ^a[
-Biaiui -Xs X -.^is '-:^, •-¡m Xbi[ uaiqmui i (-í(i# op zoa ua oiuijyn p)
-jsj X -&gt;¡o '-is "-}¡s sodiu^ bo| asjauoiqo ap opoia ap 'ainam^is FAisnpo
buti uoa atijBurquioa uapand ^apua so[ ' X o 's sBuiauoj boj ap bifjj
ag 'oiJFpunoaa ua^ijo ap 0]uaina[qBqojd LBa[Biaiui aodnj^ soun^p
•.eiaa|i '&lt;fH -I.3C1A nm ap ilooure ] Jod 'aj&lt;I onl, o[ n '.opsiniio
^soai^uFuoaucia aodiu^ aopiyí lu^aci uoa ^FJUBiBd ap .louaioi ya ii'j
' [\) as.ni.inio Bpand anb ua bdsfd opB^iuoaua ai[ ou sand
'a^uaipuadapxn aiucuo^noa i^e ajaj^d —ppmt a^diuais.— 1/ w^ --J XBq
tu fiBFTnaiiJFd BFun^re ua ouis t-u Xbu ou 'tbidiui uoiai^od ira

�por lo menos en la forma en qu^ nos lo pre^entan lo^ autores que
citamos, es muy simple, hasta hacernos presumir que haya sufrido
Es de suponer que las vocales a, i, u correspondan a vocales
idénticas en protoamerindio {si es que tal forma ha existido alguna
vea), mientras que las e y o y amana sean contracciones de dipton^os
al menos un ejemplo de la o amerindia convertida en u yámana.
La ó del yámana (II. cuando es primitiva (v. supral, podría repre
sentar una vocal reducida ya en protoamerindio. Como no consta
que el yámana tenga vocales larga salvo cu posición especial, donde
la cantidad larga ca dcliida a la naturaleza de la llalla, zejtlín ze lia
dicho 121, no vale la pena ocuparme, aquí del modo como e hoyan
desarrollado vocal o ori^inalmente largas, como las vemos en nali uatl
bien en yámana, lo que es muy incierto, deben haherse ahreviado en
sílabas trahadas, puesto que apenas hay ejemplos de vocales largas
en esa posición.
Hay muchísimos ejemplos de síncopa de vocales en cualquier
en akair-kona (de nkai(a)ntfaj-kona) "apoyar" (véase arriba!, etc.
hn general, la sincopa, que de lie ser causada por reducción de la
1 I1 'rl 1 t" '1 1't i"I""r1 1.y •'
7
sanies las formas citadas por Heslermann (HIP 162 y en otra parte),
a saber: ha-kutan "yo digo, hablo", frente a hni kitlnna "yo digo,
hablo"; en el primer caso se trata de una forma aglutinada, com
puesta por un prefijo personal y un teína verbal, mientras que en el
segundo tenemos dos palabras "independientes. Es fácil comprender
la reducción silábica en semejantes casos, porque las formas aglutisoio acento torneo. Eor ello, la smcotia es mas o menos regular en
muchos idiomas amerindios, en casos de aglutinación o composición.
l^as turnias sincopadas uesempenan una parte importante en la morfología yámana.
Recurriendo a las consonantes, advertimos que a la triple serie
de oclusivas y de ciertas otras consonantes, a saber, de las consonantes
simples (tenes, mediae), aspiradas y glolali^adas (enfáticas, fuertes),
tan característica del quechua y tlel aimara, tan sólo corresponde en
yámaua una tínica serie. De tal modo, a los sonidos k, k , V del
protoamerindio prohahlcmente corresponde sólo la k del yámana,
por lo menos en cuanto se puede suponer que no hay distinción
foiiétnica entre k y g en esta lengua. También a las q, q y q' (esto

(3) Lo mi^mo puede decirse do la e v olma vocales' breves, emplead*

in?

(2) En realidad lia y algunos caaos de vocal larga en sil aira icubuJik dan
" cual (en tule, vocee se podrí, hacer oso del gui^n sobrer^ )1
de vocal breve en sílaba libre, donde se irata quizá, de pírdids del en

�&gt;JJ
ub
iíi i! • 4uaapaiiu -^iui.iua^a v¡ity¡iiiu a 410 vuovi ap E4Eja oaou euubu
-joijb bj inbfi ae4EUopuani upipod 'uij ug '{Xiau eiujoj ej Bp saSpugj
seuuetu 8EIÍJB ap aiaadea eijata ' ¡ j,¿j, g 'jns jap oiaajcip) xpu X

ap opej JB g69^ g ^.me jap ojaapip) i^jv^uoa ^nííe,, (sg) muís

sot ap Bardn ubi 'eaHUEUosuoa eiauBiuaijE bj ap sojdtuafa oiuo'-j
ABtj anb bj ap '1 a ap o 'i a 1 ap BAiiiuiiad uopiuuaijB euii jauodns
anb souiauai bB!3Bxani auui Bas biibj^ bt anb souam ^ * (-g) sarfpug
jod opep 'i^ia b aiua^j 'isBqauoaM ?^a ouai] o^sao jap oíaajBijj ja
*(69f ni sjaddog iin^^as 'ssinopy -sa^ied sbjio na '^bjioa,, ujnp eujai
-jb anb soj 110a 'iiJBpo4 jaaBij^ ujo¡n gans jap oiaajBip) ((4Bjjoi)t "P^p
bjjej^ sun b aipp as BiauBu.ioijE bj anb ua soasa soj ajaecle "bubiubX
na m\qy o boijf3oa BiauEiujip ap sojdtuafa soijanm Xeij o\[
•^f fjbuiib jap ejadse jeinin^ bj b a;ua;puod

jap nSu.JAOJd anl&gt; ^auodns ajqBuozBJ ea oaad 'ojeja sa ou bubuieX
y bj ap uajjijo jg -X a ai eajBaoAjuias sej ap asaenuijE apand onisiui
oj X '(j) (..jqop uaáiao un u ej X 7 bj uauai! u Bisuoa ou anbuiiBj
oipuuaiueoiojd ua so^ojyuB sopmos b japnodsaj^oa uaqop fu 'vi)
eajBsnu X (j '¡ &lt;D sepiubg BEg -fs) jEiuap ejos buu X fs) jeiEjed
-aid aiuBjrcus ejos euu anb seto Xeij oaodtnei tu ' (f uoa oujiuEajaiui
ua) a bj onb sera anap ou SBpeaijjE sapiejBdajd sbj ap ojias sg
^Sotiuriji eX un3as je^oa btoi ap edoo
-uts bj ap apaaoad bubuibX jap (.^¿apiiop?,, i¡íwj i^ -a) -xiy uoiaeuiq
-uíoa E4BJ bj i |tiJBUioj,, T^a ^xainoa,, mih •^^ a) jienqeu ua 'ojdraafa
lod 'Bjjuanaua as anb odi| jap 'eBjiuzijeiqBj sajBiEjBd ap boíísbi Xsq
sbj auna eunSje uoiaui^sip Xbij ou aiib eX 'bubuibX jap y etosito
bj apuodsauoa enqaanb jap (sajejaA o sajotjaisod sajBiejnd sbj *sa

�Con estas breves noticias del sistema fonético del yámana, deja
remos el capítulo de la fonología para ocuparnos del estudio de la
formación de las palabras y de las varias categorías gramaticales.

FORMACIÓN DE PALABRAS
menos, ¿¡silábicos, mas bay algunos monosilábicos, v. gr. hox "huevo",
Ion "lengua"' (ef. tpiechna ñon "camino"). Tales voces provienen de
formas sincopadas, como nos lo dejan entrever los plurales kagu-n
"huevos", lanu'ii "lenguas". Los nombres disílabos que acaban en

(comp. el quechua t]'upn-j y el aimara hhupa-ka "rico, poderoso").
Los temas verbales, por otra parte, son casi siempre al menos diassn "buscar agua", afrr. "tomar", tila, "beber") o en -i (v. gr. iki "queasí como lodos los verbos en -agu, acerca de los cuales h ahí aremos
luego). Es de notar, sin embargo, que los verbos de lodos estos tres
tipos pueden sufrir alternancia de su vocal final al asumir diversas
formas modales y temporales así como en los derivados, v. gr.
hi-tag-it-miis "cuando doy", al lado de hi-tag-a-sin "cuando di", upuk-u
alguna cosa del fuego", etc. Kótese especialmente que la -11- entra en
vez de -a- ante el sufijo pretérito -da (véase abajo).
Algunos temas primitivos monosílabos, acabados en vocal, v. gr.

Pi1 f1
1

1

p

1

I

a

A

i

d

T

I

1
lf

1

r

P

1

1
n

1

f

d

ib

) r

p

n

1

b
1

1
rr

d

1
1
1

di

1 n

in

P

11

)

I e, j

m

1
ni

11
1

1 1

m

1

1

;

1
/

1

1

Ul

1

1 1

1

lj

1

1 i

I

1
V

1

pl

h

p

P

an

iL

al

1

i
I

m

1

1

b
1

d
1 ni m
lal
I
1 | dP

�TiqjBi np)*a0 tt oa o pura •,(. daii*&gt;u
•v-jndm{ '(^^OT s3) alJí&gt;nJ ^ apne^S -ínnr la,, u//j
:ltoraaadn9 Jas [a,, v-pfwjmqy o ouioa 'p^i'oj- e BáajjÍB as so^oa swjanjy
•oAiiBpadns aaaied 'sosb^ so^jo sotpntu na oraoa 'opijuaa ^a apuop
• (ocfijm ae^aA) t[omajdns ^as jan v-vndvtijj ' (tlopiaoa 'oaas,, ^i)^
"dttroa) (tnosaX ap opeen uifai[}, u^oi/oq ioA¡eed opijuas noa ^[^^Z'-L
V) li0P"!atl!:tI!1. ?3/-"/ou;JSí-oi" '(-l^q^tf,, ^p ap) .topaqaq,, i^-j^o
'(^jaaapoijo '-no,, njus-nti/ ap íp:9 y) itBO[ndiaB¡p so[n wmptMH-iniiKirui
' (FTI11 3PS^P '!TlB 3P,, '"/ífí/ 3P) ?llE 3P Bomiá^,, ttmvpu-t^n-wn^^gn
'?IIB aP 90P" lod-iyD-iuniígsf '(tlaafnni bub jbzjoj,, /ü(/í^ ap | (to.ia
-|npB,, i^-vivdi^ '(mapi 'sn¡) ^ofoj ea anb 'ofíwH ij^b-sw; ' (g) ¡tJafntn)(
dí/ij/ ^ í^-ííií/ í (.B(pB asüaA) uBaiiiBti((Bi[,, wnapwo-nmtu '(utos
-mu) ^eqanasa anb [a;, ojuaiupjaji^ '(0I:6 V) ^o^ndiaerp,, a-mmtitu
'(^bsbj^,, iJida^ ap) (tosej8n V'jjidvtf '(o^jOA 'vjmsn ap) (.spisoa
on nn^ sa^id,, ¡i^u-nmti o) o-niim ' (^oe,, mí^; ap) tiaiiiBi|ijq ^os
-oijpiA,, v-uioj "jS -a '([Bidrai^ud) sp- "íiij- '(^Ai^rpe A ¡euiinou) u'(a^uaSB ap ojijns 'iBDiraou) p[{v)- '(pidia^^Bd '[BAnafpBj • o'g
'(^oaoui,, vp;i ap) i4anbuaiB,, ?a-so/í '(lta;d,, viAnv^
ap) tl^na^B([ ap sp;ap!., i^-toj/ •lo-tnn^ 'fn^g) ltJnJop e^ú jbStij,,
anrauípuajij 'esea,, (^)-^. ^p) J-p^p m3 -a 'jj- '(ti- ap) j-

o-^

-ad,, Bíp-Í í (^) (¿) U9ouonbad Sofo ana;; anb,, m-^Syw¡pi liteuanbad
ujue^iEá o Baoq eun anaii otib,, v^-.i-ro.C 'iRquje osbím) uiapj 'njii^-rntg
'^nopinjop 'jiuuop je opie p 'jiuijop ajainb anb,, und-n^g 'tt2nnjop nía
epanb o 'Jtiujop apand ou uainb 'jiuuop n¡s^ duis-^^o 'j^ *a '^oai^
-nurmip) ^a- '(BOAjiisod) njw/- 'vnd- '(^) (OAiiFÍÍau) ouíí- O'J
: sajuainíhs boj asjejeuas ñapan d ^eunnon a^uain
-ajua^ajajd —naSiJo ap ou OJad— uopunj ap sofrjne soj ajiu^
•sajBtpaA owoa eajetmn
-on oiüE! nos eojja ap BonnSju anb eoAiiBAjjap Bofijns boj ap uaiuexa
un ap Btjnsaj uaiqtnex ^UBUJajqo^ anb soj,, ainarajB^ij '(mapiqi)
tieadianiJd soj., unizjpu-ia^o-innn^ ' (^aiuejiqeq 'upjaBiiqBq 'JCjiqETj,,
mmu ap) Hxisp bj na tiaimiTqeqn amainjaiaiq ^.9ZI* Vi ttBJjaR BI
ap (^aÁaj boj),, upipu-w-njniu v-tsn 'Xñ -a 'soqaaA noa naiquiei jbsh
uapand as '(BJjm -a) sajqraou soj b sop^Saj^B 'i^u- 'a- soAtjBAiiap boj
jsy •Bjainbjcna OAijnBieqns mi o rao o ^asjBsn apand ouinuai jbj ib)
aHopueuTjaap '(OApiuEjni o) jkjj^ ajqraon oraoa asausn apand oq^oA
Bpea tsy 'aja '(taafmn A opijera 'efajed,, A ^aejESEa,, n^nj-wra 'ituojini
-^op sa,, o ltupjiuijop,, (tiíajanb,, run^ A ¡tJiiiiJop,, vifg ap) iun^-rr&gt;ig
'(oqaaA) tja[d op ^anra jiis^a 'jbabjj^ A (ajqraon) (1jard ap biubto,,

�feí-n "lo graso" (1) ; toia-tas "echando en buen orden" (de wia "estar
acostado"! (2), woH-tiis "bonito" (de la raía en ivol, t^dia "muy",
ma-wól "bien, perfectamente") (3), mu^ata-tas na "varón lleno de fe"
(A 5:6), yoi-das "melindroso, dengoso" (de yai "garganta, gola", ya
"boca").
4." -s(a), -s(i), -l(i), cuyo significado parece ser preferentemente
diminutivo; v. gr, dapo-s "tetas" (cf. ^tipóla "mamar"), pillu-i "hijos
o hijas del que ha sido muerto, huérfanos", lapó-s "concha" (cf.
ci-lapiisa-na "botón", literalmente "lo que es (como) concha"), te/Zo-s
"que tiene mal de ojo" (sentida peyorativo) ; quizá también en yd-s
"mano" y otras voces de etimología menos clara; mokas "hermano
menor" (comp. haua-makusi-n "mi hermano menor"; probablemente
referible a niaku "hijo", aunque con vocal larga: en A 9:17 haua
maku-s Sal traduce "Sanio hermano", vocativo), hani-s "follaje de la
haya fueguina"; dapi&gt;-l "caito o punta de hongo parecida a teta"
(v. snpra dapit-i "teta"), óko-li "choza o casa para nidos" (dfcd-r
"casa") (4).
5.

-sfn, -sí, -mas (?), que son sufijos de nombres verbales, v. gr.

iikósa "el estar durmiendo" (de dfca "dormir") ; tales sufijos se
emplean, particularmente, en los modos subordinados del verbo, según
Algunos de los sufijos enumerados tienen claras analogías en otros
idiomas amerindios, tln primer lugar, el sufijo -ki nos recuerda al
sufijo, casi idéntico, del esquimal, -q(i), que caracteriza el llamado
-c en formas que señalan al agente, v. gr. tlatzun-qui "sastre" (de
tzoma, tzuma "coser"), tlapix-qui "guardián" í de tlapia, Ótlapix
"guardar"|, alaua-c "resbaloso" (de ít/an "resbalar"], etc. También
el quechua -q (-}), en q'apa-q fq'apa-jj "rico, poderoso", rurn-q
(rnra-j) "el que hace", "creador" (de rara^ "hacer"), que es típica
mente nominal o participial, y a menucio expresa el agente, se ofrece
tienen ínteres particular: se obtienen intercalando el elemento nega
tivo -una-, como en f agu-fina-fí fíat no doy, no soy el que da (H 66).
lLsa forma, también en cuanto a su significa do, corresponde al que
chua -nna-q, por ejemplo en t:hurí-nna-q "que no tiene hijos". Tam
bién en esquimal tenemos un sufijo análogo, v. gr. qissu-i-nna-q "sólo

(Í) Nótese ,lnt -iikin es considerado articulo por Bridgee (B1 55).
(2) "Iving still. nirely, orcteriy" (B).
(i) No oí seguro (pie. lodo infijo -ii puedu identifirar ron ct citado; u^áo-ii ^uno lolo"
pudiera ser diminutivo, mientras lo función pare diferente en yumo-íi-fnij "gente^
td. yumiMifl "'yómuna, yugón").
(5) El cual, sin embargo, no le monenua en todo nominativo.

�lo
i¡-mm
IIUSA

d noitíuiafB oí

^ o,¡L

"(S)

^UBJ]
J). .Bip "&gt;[„ ^
^p
ny '(sa| O.F
io".i
¡níiü
;.,opB IHOO B JBJS3,, oía
uap,,
P } J p '!•
I3A,, O^)^ 3P) i? lu i'.Oíi iipw
I' ,p.,S ^ aaBq
•A ' OJFp OO^ od •
"" •*"&lt;•
las un n.a n

, •!•
Bja
&gt;^U
.smfo/p^
'ofr'II os&gt;jaa
•0111.i.tub
BJII ^I
T3 ua oiuoo ^OATfRoam ^puna^ uoa ut^uajaTaju ^p opBsn *"í^a^ oipu^-iauii^
ofijns [.) wo^ 'aju^iujiuapiAa 'ituoi^^^aj as osea jatnbpuia ua oaa^

V

•(^..oidani "opiíiiijauT 'oa.io^,, idri¡ 'tluioa) OA^^oaui opyiuas ^Juai ajajod
iLjaira5, n.Z-vdnj oqaaA \a ua i (tlJana,, nÁvdnj) ^_oiiiu mi omoa asopuea^
uB,, 'Btn-'o^-nAvdnf *a^ *A 'ojn^a oaod opi^as un ua taXisa^uaui^is boj uhiou as sapjqJ^A boCijub soitlo^d boj ojjug
•oAiitt^au opom ¡ap jBjqer|
pt Bopiaa^jo nejas floplniara bbM -^^anq '.laej^,, vds ap opBI p 'í(JBa
•ubjjk,, iii/w 'd^ 'a 'BAijn.ujd o BAriBi^au upiaunj auoii uairpuci 'oíianj
soni aj e i-B j i Tena íap ^o^ua^ajil ra o a osn ns ap a^jeiiB 'u* inaoA B^
*wJp,, H'^vt ap opB] |B *4lsap ou,, w¡-i-iii&gt;i iy¡n "JÜ 'A 'sfaiiüSou sem.ioj
ua 'Gicluiafa aod 'esn a^ 'i t? oiuena uir ' (t1) sotclo^d boíiiiib sor uoa
jaA anb uauaq b[&gt;b oaad 'jBqjoA oiaadee [a noa uopB[aj jauai uap
-and seibo isBpBuoiauaui eí '(n- 'í- &lt;v-) BBaiiRniaj sa^auA bbj aBjiii[aut
uaqap ou Hopa ajju^ -soqjaA bojío ap bá 'sajqtaou ap eas bá 'eot|j3A
ubuijoj 'sa oisa 'sa^uqjaA uos soAiiBAiiap sofijtiH soj ap bjjo.íbui wj
'iiv^aiow iyj-^-wawu jibui|bu i^BÜjinjoq,, s-rnSii/a
'ltBaotn5, s-vdw enqaanb -j^ 'a 'opBiuasajdaJ Bisa uaiqtnBi ofijus otiisim
\&lt;a iiTtnqeu A Bnqaatib ug •() oiaajjoa so ib '(^ioi eg) tt&lt;^^rp&lt;I P
OAanq,, í-uní jbiij souiBijpod jn[BanlB p ug -oAiinuimip aiuamBj
-p sa opimas p mbu Sujbjíoi[ (p no),, ^^zmaa (&gt;[ na),, v-ndw '{o
bubiub^ p anb zibj Biusini bj ap amauíamaprAa '(8001 ¡^) B^raaa ap
BtUBasa o oiía^pad,, s-f&gt;dn '(S) (96 K^ mapi ^vj bubuib^) i^QZ tí&gt;
uojopBziiB,, s-a^yny -jS a '-aia 'soipsuam ap sajipnou u^ unraoa 'euo pp
(I)s- ffíj"^ I3 somaJtraopcani jbSoi jampid ng -sBUBaijamn sen^aoj bb[
na SBppjBdsa sBi^opmB jB|[Bq opand os soAiinniímp sofijns bo^ med
uoiquiBj, oaimap! ua^uo BSuai * 10^8 r3 "A) ^3P; '^-"I 3P "VI I" 'Ios..
ií-ujj/ na o|diuafa jod 'buo u- bj anb appqoad sg *oAi)Bpadus uaiquiei
sa opBaijm^is p apuop l[tJoÁBin p,, u-Tu-unjwq ua - Biiqoanb p JBip
b souiBA opg -oTpuTJaniB no unutoa ^noi sa puiniou u- f¡jns jg

�la mism^ raíz que el verbo ^ubstantivo estar , en amerindio, ka—
hay, no obstante, lenguas en que expresa movimiento, lo que parece
caracterizar el sufijo yámana.
-ta {en general precedido de la vocal -ft-) es un formativo definidamente transitivo, que a veces toma el significado del verbo inde
pendiente ata "tomar", con el que parece identificarlo Bridges (1).
En general, se puede decir que este sufijo expresa la idea de "hacer
uso de", como en íimba-ta "agarrar con omba" (especie de arpón),
gai-a-ta "agarrar, tomar" (de gai "lanza, arpón", etc.), kipa-ta "come
ter adulterio" (de hipa "mujer"), pero también se usa en varios
sentidos transitivos, en función a menudo poco distinta, v, gr. ili-ta
"alcanzar, tomar" [ili-na "tocar"), apa-ta "traer, buscar" {apa, del
mismo significado). Del sentido transitivo se debe distinguir algunos
intransitivos, como en bla-ta "salirse" (agua; comp. ola "beber"),
hatian g-wia-ta "está acostado aquí" (de uña "estar acostado, echado";
cf. cou el transittvo-causativo uña-ka "cortar, echar", etc.). Aunque la
duda es de orden secundario en estas lenguas, no obstante sería más
propio diferenciar el -tn transitivo y el -ta intransitivo (2). En cierto
y náhuatl; compárense arauaco a-murri-da "engañar", al lado de
murri-ga "ser falso" (intransitivo), náhuatl cac-tia "poner zapatos",
de cac-tli "zapato". En el primer idioma el -ta (-da) transitivo co
rresponde a menudo al -ka f-ga) intransitivo, según sucede con los
suiijos liomolooos ti el y amana, aunque cotí esta ultima lengua no baya
ninguna analogía desde el punto de vista semasiológico.
-no. Si el sufijo -ta es preferentemente transitivo, el sufijo -n
es claramente intransitivo, aumrue también atiui bav ciemplos de
sentidos desviados o menos claros, como en ifí-ua "locar, palpar con
la mano" (cf. supra ili-ta "alcanzar"). Generalmente, con este sufijo
se expresa "estar" o "hacerse", v. gr. i¿a-na "helarse el suelo" (de iéa
"hielo"), uuru-na-sin "creciendo" (A 6:1; literalmente haciéndose
muchos", de wuru "mucho"), yamana-na "vivir" (LA 18; de yamana
"hombre, yámana"), c-kipa-na "liacer el trabajo de una mujer" (de
kipa "mujer"; comp. con el transitivo kipa-ta, mencionado arriba),
c-kina-nti "adiestrarse en la disciplina de kina". En el verbo kua-na
"ir, pasar bacía el oeste" (ku-ola "ir hacia el oeste para beber"), se
percibe un sentido más concreto, sin que pueda afirmarse que sea
el primitivo ("ir"). El significado es a menudo nominal, v. gr. en
yama-na "yámana" (cf. yama-U, yama-lim "gente"), uda-na "hombre
no iniciado (literalmente estado de bombre en lo futuro", -lea-, de
*ua-ivu-na), así como en ci-!apüsa-na "botón". Este sufijo se combina
con -ta, por ejemplo, en simo-na-ta "derretirse, hacerse agua" (de

ti) Por ejemplo en apug-a-ta "lomar algo del fuego" (de u^ufeu "cocer"), lug-n-fa
(2) Hay nn elemento homófono, modo en el mi^ño sen^ido, en algnnog de loa idioma!
llamados chibeha, en el noroste da la América meridional.

�"(BiS^ojooixaj ap ojnjriÍBa ja ^be^a) jjuouí uo
slJBp?, opeaijiiiSia nn ap opuo^jBd '[toia6itu ja n JRp,, oruoa n^vimiu
jBarjdxa optunmoAe hm^h oii o.iad ' ((íJBit)3jd,, vumu ap) ^opBisajd jjp
-ocl^ n^f-mwtu ua oiuoa 'sojbja sonara soxio u^iquwj A^i] isojiiraoiaüjai
a^uaniBmijnj ubibo sopiiuas sop sois^ '(uJrpuaq 'ieiimaoj,, dj^-stkí-i
•ja) it3sjBinaAaj:M vj-n^^sod edbuib^ na opBÍajjaj ejjbij a^ szmb anh
I \tíís •tot' 3P) aBj3(Irnoj5! -nj-tubso^^ '^op^iuas jbib^,, -vAi} ap opB[
[b 'tiaBjB]n39;j 'ii3[-vAi'i "Já 'a ^oAiiBooui-Oün^nB^sui n3iqmBi Ba -w^.
BnÜa^j B4sa n^ 's.oui9tni is b ^3A5^ -iia-n^j ~aS 'A 'Bnijoanb na SBi^ojetre
¿t{ opimas aj^a n^ -343 ' í^j.mna.T,, ?d?^ ap) (|otuaini n EJrcd Jinn^j,,
n$-v-&amp;diij l(vssv apj ltorasiui ib Bjiid boSb jbj¡i 'abdiijí:en rtS n v
* (^jBinsnb,, 1^1 ap l uoiuseui ib ejcd {[üijjb nn) jcni3iibH nS-n-pfi
ua "JÜ 'A 'ltoni8ini ib B^nd oSp jaaeq,, batjtuiíis ^iuainjEjanag •soipin
01HE4 an^í; (dj- -duioa i-u- ap opipaaaad ^ujuuBin^aa inS-) n^• ;&gt;4uauiBuBtf o oiiauTii ^injatip l}od^^iii-iii-'&lt;)itis iBiunibaa ja no a x&amp;i
•Bdmoa Biipod 'o^^nqiiia nis 'n^-u-Yp RntiniBÁ ja) jBnnnbaa jap -S-n^otijii^ ja oiiioa 'oAi4aadaap b^b aiib Jiuinsajd ouBsaaau sa ou o ^ad
'ojju4sa nttíraap Bojdmafa sonnáj^ u^ 'aia '^ais.iBinaAa.1,, ni-n^od aia
-BÍí jb jbjb35! nj'Oindii] ' (([jtuijopt! -^^o ap) (iopn3inuap o opnniop
.iBísa,, nj-u^o -iÉ a 'noiaunj njcja nía soqjoA bouliSjb na bju^ij nj•openotaBjaj ainamBApisod Sfiu ^sa '(^JaA,,
-na/j ap) sia]uauqBi3¡jj3dnei aaA1? -ij-h:ij '(itJBA3jj;l -vdv ap) ltJBAajj
B jBZii^nioa^ jj-i/ ua -JÜ 'A 'Bnqaaiib jap jj- OAijBOauí-oanBjuB^sui
ofijng [j ojad •iy- pEmpn ofijnB ja npijBjBdiuoa imi h Bisajd as
'[biiijoj bisja ap U4und nn apsaQ 'lto^jB ap (n^wo) ofouBni un JBmoj
Á 39jB4UBAaj!¡ uuii'oqtuo-^wf 'iS -a -31B3 un^ opBiiopRjaj jbjso aaojBd
vmj- oj-ijus ra mbjjui -a) iiopet803B jap uuianad,, esajdxa anb jbij
-txiiB ja jas apand t*i- anb oitíand 'uopiaamjoj&gt;B oniu mi omoa Jirmcnr,,
atj-odnp na nart|inB4 niuasaid as ofijns a^a ¡9 osopnp s^ -^.jnijBs 'jbj
-oa., tiüti ap) ^íbjo onma jBtuanjj,, vi^riSv ^sojbÜiij sojjba na Jtnuctp
m)-ii¡fg na ocuoa 'BauEinnieni o spidmn-uatut noiaaB BU^i9ap wjj•ejBja sonara npiaunj anap ([tBiai,,
s-gdup ap) íipjbuibhim vj-gdup na cuad í (^Jiuuop,, v^g ap) f¡04nani
-bubb -iiiiiJOjí,, ot^iij-m¡g ua o^iiBjna o oAiiunjap opijuas auaij vj*u3oUO üj|o anai 4 Bpnp ms opuop
'(ItBfi9EA uun. o o.íoq nn oiitos 'biuíb oji oaod nn janat,, vft^uinf-njgd
'^osoiatijj 'buziaojj u^aojj,, u^-n/gq •diuoa) uojjj.ipod 'Opnüjq,, vui-vjnd
OAjiaípp ja ua 34ua^ajtp -ínuí sa isy -^piiuas so.no 'nau[iiiB4 '^eij oiad
li(B3ofJ bj ap noiaaBM ap opeaijin^is ja JiJaiínfi Bjaipnd anb oj *((iJBni
-1,, w utja 'draoa) 4¡jamoa!5 mu^ato a juiapi 'vA-nX 'ja) ^aapjotu,,
mwtiX aoqvu boj ua Rsn as aub ap oq^aij ja 'oiaduia -ojqBion s^
•jBn^aB Bao da bj ua opiuauaJajiji uaiq ajniuas un auaii oaoduiB4 uui•j-oja 'itua BiBiA bj jbIij Mrjtiu,j Ba^pr.ia bP anb
u^iaonpnJi bj ap ejjnaaJ ou oppuas a^a *jL(ofo,. w/^ai ap) vj-ou-3)]3j-st
ua o Jad "tio4nBau¡ j^s b ^"^TI ^i-vtMtÜi^.ii ua apaane ouisitu o^j
•(81 VI 'J) ^Ai4Boaui op^nas un Boraujiajod anb boj ua '(auarij
' 11(BtiífRM dwijs

�Hay también prefijos verbales. Los más importantes entre ellos
son f- y ^(ij-, que tienen funeiones semejantes o idénticas. En el yémana actual, según las reseñas de Bridges, expresan que la acción
verbal se efectúa con carácter general sin que sea limitada en cuanto
a lugar, tiempo n objeto, Como en tn-teki (de t'-leki) "ver en algún
lugar, o en cualquier tiempo, o ver alguna cosa en general", t-uteki
"mostrar en cualquier lugar, etc., o cualquier cosa", c-kipana "hacer
I en general) el trabajo de una mujer". En suma, parece tener la
función de los prefijos náhuatl fe- "a alguien" y fin- "alguna cosa",
v. gr. ttti-r.hihua "hacer alguna cosa".
Tanto en alacaluf, como en tebuelclte, hallamos prefijos seme
jantes y, según parece, con sentido similar, vale decir, para expresar
lo indeterminado. Tal es el easo del alacaluf ti'Ühwr "oír", t-ikyaus
"parir" (cf. ikyau-t "pequeño"! (1) : ona Xalpen t-ahanh "Xalpen
destruye (los hombres!", Xalpen te. wakenen "Xalpen exige (carne)";
tehuelclie propio t-kole-shco "coser", t-yo-sheo "oír" (la mayoría de
los verbos transitivos del tehuelclie comienzan por f-). Nótense tam
bién loa nombres de las partes del cuerpo, como el alacaluf te-lkaolo
"oreja" (cf. ti-lskior "oír"!, te-rrkof "cabello", fe-rrwa "mano", ci-llak
"corazón", ce-regdi "diente" (21, que podrían traducirse por "oreja
de alguien", etc.
T- también se usa en compuestos nominales en yámana, v. gr.
t-u&gt;iaka "hacha" (instrumento para derribar, cortar árboles, miaka),
t-iinga "vasija para achicar, tirar agua o cualquier líquido" (de dnga
"achicar, tirar agua", etc.). Del nombre t-iinga se puede formar de
nuevo el verbo indefinido ts-tonga (= t'tónga) "tirar algún líquido
con el tonga".
Aparte de los prefijos modales, de los que trataremos en otra
parte, el yámana posee otros prefijos verbales en gran número, de
los que sólo vamos a mencionar los siguientes: mota-, wóla-, y el cau
sativo w-,
mofa- (con las variantes mdf- y mdtai-) expresa movimiento, es
pecialmente hacia el este (3!, v. gr. mofa-meara "ir (hacia el este)
para tomar un pedazo de pescado cocido", mofa-mata, ídem, "bus
cando conchas , mota-mea, ídem, para pescar {4) •
wola- (wól-, etc.) significa "completamente", v. gr.
"hacer todo" (de ivostagu "hacer"), hau-itfkir haia ko-wolai"mis orejas están (completamente! tapadas con polvo", del verbo
simple yoru (B2), wól-opasun "catar bien enterado", de opasana "estar
Entre estos prefijos hay que fijarse particularmente en el se
gundo, mola-, que también vamos a tratar en el capítulo de lexico-

(1) v. Skoussebu, en Ámet. Ánihr^ vot. 15, píes. 605 y úfí.

�mbjuijii,, it[ti8-o u&gt; -j

•(,,""I ^Y P) "-"""I &lt;
o 'ajjou p Xntu BEpanjts SBnSua¡ ua puopaajtp oftjajd onisiia pp
uppmij Hinsiui B[ Bjjuanaua as anb ap oqaaq p ajqBjou Anuí sg
•^(n.^m/-) japae (-n- lepuiiSas) jaa^q (-3) uainiíp
b (^n- Bjaunjd^ jBsiiB^ ainanrTBja^T^ ^J^manb •—uam^p b— ¿aaBii
ní¡nd-n~n-} ua omoa ^eubihb^Í ua soAji^siiBa BoCyajd sajqop uBijuanana
as uaiqure^ •[isiiqsu EjnjBjairj e{ ua opnuaiu
^nin een as esom
•adsaj upronaojmijjia ap odp aisg "¡^^^q,, vn^up aplrais buijoj B[ b
apAinba anb oj 'tijaaBq aa^q asf, otjtm¡rq^-oiu "^S -a '(-ui- BUBtne^
na "ja) -om OAraayaj ofijajd p bbui oaiiesubd oqjaA un uoa buijoj
as anb l|jBnqBu pp ¡EpuajaAa-i uopaiuisuoa BpBUiBj| b^ noa a^uatu
-BpBido^dB saín aejnjBduioa apand upiaanj^.suoa B^sa 'so[dtuafa so( ap
aXnpuoo as oino^ (^^:01 V) ltaIB0 f"™1^ aHaílBll —¿ouistur n b—
f-nt-J oenaa p,5 aiuauípaai^ 'ttsaíd sns b aeopuBquaap,, apn^anvdnj
-íiju-tíj-oj/ wdn-Xmvif '(^:¿ y) h.k&gt;a (-mu-) asjaa^q (-uj-) psnBa p!(
ajuaro[Bja(n) ^(inBqBjqy ajprd OJisanu b) opajEdn (sotq),, api^aj
-nm-nj-p^ \^-mu-) jbsbj as^aasq (-m) nam^p e jBsnB-a ,, ainanqBaaj^}
l(Bjambpna jafnm un uoa asifiSB^ uainS[B b jaa^q^ n^u^-mu-'n] :übj^
-9U[j O^ sainam^s sojdmafa so^ •() Bfajdnioa aiuauíBjapBp^aA Bapi
^un 'itouisini ib Bi^d o'ñ ^e jajeq ^uos^ad eno e jaaBqn ouioa aquasap
saSpijg anb 'piaadsa upiaunj üun JBsajdxa BJEd uaun as '-tiuí L -nj
'aofipjd sop Bo^sa 'BBinapy • |lsJBJiua jaaeq,, tagtu-n ap ' (¿) t¡vsoo
mdo^d 7ts -fejiua ^aaBir^ o jBjiua asjaaBqt9 aiuau^Bja^rj s160J3uapB
o^[e 3aBJiI5 ioqui-11-tu 'itBsoa Bun^p jbjibotu1! ijpj-n-3 -i^ •&amp; '-iu .í -;
sofija-id eo] uoa opiun fijjuanaua ae BaaaA BBqanM -aia ^aB-rejuan
E^sa jsy oqjJA pp o;afnB p sa o anb aiua^B un BiaBq (tt^aA,, -a q)
[BqiaA nopaB B{ a^uip 'íttJaAi9 jjpj ap) ^JBJ^eoni 'jaA jaa^q,, í^aj-n
na Ojduiaf joíI '-jí B[ o^od 'bubiuB^Í na -1 ap uopunj B[ somaaouoa
Of^ *Ba[nuoBjad sofipjd jo&lt;1 sopBsajdxa p^auaS ua ''aja 'oq^aA pp
ojafqo n ojafiiB p eubi¡ [nqJOA uopaB B[ iiSijjp ap nopunj b[ auaij
'sojBp sos^a ug • | ^} ¡uvowaJip [ofijui o) ofifajd ap ouuupj p noa
inbB soiua^BnSpap aub insandaiuB [b^oa ap odii p buiiSjb Bpnp ais
aaauajjod '(uiapi 'ivf-n op opi!| jb '^.iBuianb,, _i;y.i -j3 -a) -í ojbj ofrpjd
p OTO03 'BUBIHBÍ pp ajUBUCldlUC BB.U OÍIJ^^d p 83 ([) (OAIJBIO^Íad
o OAijBAi^d -dn '-n pp ajuauiRso^ti^u asjBiedas aqap anb) -n
ltuaiq ^B¡qBq,t voiopjan '(^iaqns^ )/biu) Hua¡q aejijuas,, pmu-]an '(^.^
-BqBJi 'jajaq,, m¿iip ap) ^aiuaraBsopnpina opBfEqBjj,, ijiym^a-opjan
ua o^dinafa ^od '-jan(y) pBngBu p Ep^anoa^ osn i buijoj ng BJ3oI

�sea en el cuna {Panamá), donde mena o- y en el Ka gal) a (Colombia).
donde la forma es u-, tal como en y aman a. Así se dice en cuna o-takke
"mostrar, hacer ver" (de takke "ver"; comp. con yámana. ii-ieki, de
te-ki, v. arriba) (1) y en Kagaba u-í/m "traer", lit. "hacer venir"),
(de nasi "venir"). Por eso no cabe duda de que tenemos aquí un
prefijo antiquísimo, cuya forma original debe haber sido o-, usado
en un sentido igualmente antiguo.

Rasgos de infijos direccionales se hallan también en la flexión
verbal, según oportunamente veremos.

MORFOLOGÍA
Estudiando las flexiones de esta lengua —o aglutinaciones, si se
prefiere llamarlas así— se nos manifiestan muchos elementos y cons
trucciones con loa que hay determinadas analogías en varios otros
idiomas indo ame rica nos. En la flexión del nombre se advierte, en
primer lugar, que el yámana no expresa, a menudo, el plural de
nombres inanimados, v. gr. Icila ojo y ojos , aritf concha y con—
chas". Esto es regla en náhuatl, v. gr. ptttla-tl "estera" o "esteras"(2).
Del mismo modo, los nombres animados, cuando se usan con
ciertos significados colectivos, se ponen en singular, v. gr. ya-m ana
"los yámana"; así, por ejemplo, (en el sentido "pueblo, gente") kónde
we kutandara yaman-upni "y hablando ellos al pueblo" (A 4:1) (3).
En los casos en que se agrega una voz atributiva, que exprese número,
el nombre se pone en singular, de rigurosa conformidad con muchos
otros idiomas amerindios (por ejemplo el guaraní), v. gr. woru yamana uiorasin "muchos de los que habían oído" (A 4:4), y lo mismo
en la traducción de la Escritura por Bridges, cuando usa numerales
yámana o ingleses: thanz nd y amana ^mil personas s (A 2:41). Hav
también otra palabra que no agrega un sufijo plural, a saber yainali
o yamtdim "gente, pueblo", y que se usa lambién para designar la
nación yámana (y después por extensión "gente, pueblo" en general,
en las traducciones de Bridges), sin que pueda afirmarse que esta
palabra tenga forma singular o plural, v. gr. yamalim'ndagia "por
can a del pueblo" {A 4:21), yamali "las gentes" (A 4:25, donde no
e estrictamente colectivo). En el uso idioma tico, empero, es un ver

(1)

No inn Ui
!&lt;• la
la ro.
cion debn tener

&lt;2) v M
t)

1

Ro a

verbal sea tdent l. en ambo* id
ripen común Par a las tnoxi'
lo de loxiculopia
k udia .¿ramcU r-Dfe* del idiomtJ me^eono (M exjco

Ocurr'ele m.sm. en

que
teki
93 ), pig*

ik iku lo. u ksíka peka ,,t loa Peigan , etc ,
Blackfoot (t^aitima^-^V^h Ka n. Aaderl Akad
Wat fe, A mu., Afd laiíerk a i^ vol 41), pag
p, n opro

— 212 —

�- eiz -•(ot 'tq
"I^Va M&gt;^r ••"!) 969 •í!'l 'Z
j
{
IMjBnp retBJnj ^iimpí ou nípanti [3 &lt;^)
"l&lt;™ma "•"i' ^ng) 96S "B?d Vi "J™" -raínnSut^ unipu^ un^iJaiuj' ¡o jfDS^puDH a (EJ
•(tit a i^ Pp D^8|"rpi pu- 'm vT "o^pu- (i)
^mn^d o -injnKiiii omos jípuaju q:p as
•".WS iao P 1' JnnnnJSiop jraijip m opam omiim pa (p
ÍKt ,{&gt;} ..^^PS I

'sFmt^inbijnF oo^ s^p^^i.^ ^BHIJ01 BBt ^n^i ^^n^piA9 b^
•B^nopanfuoo 9B[ jbirji jb 'ofoqo seta 38B^,i 'B^nop^n^isao^ ^i eo^d
-ra^fa bojío BJüd S ^gg y-j) t(p noo ueiji onL fiO[ Á Ojp^j,, -uoropu-en^
'• oinaiiijiT^ oro mat^ to na o v o omo bubih^ ^ u ^j ti o obb otii^toi
13 '(Sjop^p •reSni P 3BB^a iq^ni^a ja bjbj -(^,) (t^jpBiJ,, D^u^
3P) (Blofíll a ^jpB(lH iiiwv^ojC Btupanb ja ua a.\ as ouioa ^sainaip
-nadap sus uoa oiunf —¡bu os jad oJdmais sa aní)^—- ajcjmou aisa a^nj;
^Oí as aikl^ na odiu^ un ouis ^oBi^ajBB as aiil^ J^ ajiímou fap iBjTiTd o
pnp un on uüsajdio sotijns no^jip j^na ^j unSos -SBn^^noj ^ejsa snpoi
na EpBsn nppanj]uoa ej sa sajaj.u¡ sbui miB ag '(g) a;uaiiiR|os jBop
jap ou^is ja sa iju- otiiiis ja ^fubiub^ ua ivii¿- uoa apaaiis anb oí u
ai uaui'B Jj o j b [ib b5jrajo^j ua o jad * sa jattiiu su 9 í/ii^diu ^yu 'jb a piibiu
-bá p Bjud uoJRip as anb scj b saiuetamas eanopaiuisuoa ua bhm as
'jtuujd 'ijw- ;i[o^|iLi|a ug ooijBisBoajnd ua uaiqiuBi FJiuauaua as jbiu ja
'vttu- Btujaaub ja Á wmi¡u- jFjnjd ofijns jo ojjuo Ezuiftaiuas fj ajijüiou
sg •saiUBSOJaiiii amaiujFiaadaa nos 'Fpiuajrd ap sojijinou ap sboiíbij
-3l3B.iBa uaaaJBd anb *-nju- ua sbiujoj BB^ -((bojoábiu sommuaij siui,,
UBtupti-upio 'ítsofoj boj,, w)iupv-ii¡nsnj '(^oAanij,, ^pi/ ap) (t9OA3nqw
u-iiííbij -j^ "A 'sopBuijua sajcjmou FJttd (^| ("aja 'uoíopu-) itum¡v-aaij iuií7 u-itpin ap) ibBaJo,ímn soucnuaij aoji 9jiH wpw-íiynp '(í(^toj(,
P¡dsii¡ ap) ([sohu sop boj,, intf-iyi^n; '(sj 'ví.tntt^ ap) ^sbjjiiboo sop,,
tod'ift \ufiajd sop,, tad'Uiítnm^ "J^ 'a 'pBpiJFjn^ai Jouaui uoa ti trina boj d
as Bofijns sojiq -gop^uituB sajtjuiou bouii^jf noa opesn '(spu-) iojWit ^sajomou boj ap a^jBd jo^{uai bi noa sopBBU F-w/- ^ •/• soiububa
sbj uoa '(bjjui *a iteop,, Faij¡u^is ajuarabubui^ijo aub ojnaraaja) iíxínos ajqraou ja ua soptran saj^up sofijus so^ -(6St ^HJ V3A PP
uojxajj bj ua ojpa opcsn 'ywijj un uaiqui^j Bjuana uuFuuoigajj
aúbunF 'aoJauínu sop sosa Fiuoipi ajea auatj^ 'sajBJitjd A eajraip eoftjtie
eojap^pjaA uaiqurej bsu Buerac^ ja 'p^piAijoajoa UBeaidxa saaaA bbj ap
buoÍCbui bj anb 'eapurmon ajuaraBJnd sojnaraaja eojsa ap ajaedy
'ltajBa,, uji ap 'muny-nj_iH epsd
-ooutB on bulioj '(tlajea jap,, umpjf -p ív^m-Duinpnj p) ajsa jap
ajua3,, vprútunpfi •^$ -\ 'eajBiqaaApF esraaoj noa opeen ea naiqraFX
'aja ' f aaqraoq dtz ap) eaaqraou,, udiiumi 'j2 *a 'jFjnjd oAperaaoj
Ojnaraaja o otijne ap pBptjeo na 'sopbanuo eaaqraon b naiqaiBj B^ajg
as anb '(¿[t^iuaS,, jsni^uo opBatjrn^js ap) (-u)^pcn-^ ojuaraaja ja sa
odij oraeira jag '{^\'- V) m93-11!11101!™ ""lyuwi^-on 'KonBraB^í npiapu [„
(íu)iptuwA-vuoui'o A 'JÜ 'A 'pBpiAijaajoa bj JBeaadxa Baed soparaiuB saaq
-raon sojjo noa noiaieodraoa na Ben a *(j) OApoajoa aaqraon oaapop

�La flexión de loa ca^o^^ como la], cala poco desarrollada en yumana, y nunca en puede decir si las terminaciones agregadas deben
considerarse como sufijos casuales o como posposiciones. Para el estu
dio presente tal diferenciación importa poco. ÍSo hay forma especial
para el genitivo, o caso posesivo, y la relación posesiva se expresa,
en general, por simple yuxtaposición de los nonihres que indican el
poseedor y lo poseído, v. gr. trmpl lumoHn ^a la puerta del templo"
(k 3:2),"no (wa) yuni-n "al lado del camino" (HH* 154); pero
muchas veces el nombre que expresa lo poseído es provisto de un
sufijo -n, evidentemente el mismo que se halla en la flexión posesiva
(v. ^e. hi-tukií-n "su mujer" i, pero el cual no siempre se diferencia
con facilidad del sufijo idéntico del locativo, v. gr. ieáka tulara-n "la
montaña de la isla" o quizás más bien "en la montaña de la isla"
(S1 1421. Esta construcción, que representa asi un giro de lo más
el nombre poseído es personal. De nombres personales, que expresan
el poseedor, se forma a menudo un genitivo especial con ayuda de
sufijos (~ti o ~íici)¡ cuya función original no nos consta, v. gr, (yon-ftet
makii-a "el Hijo de Dios" (A 9:201, aposl'-ndaiani-n 'kautyan "a los
pies de los apóstoles" (A 5:2). Como se ve, los nombres personales
agregan además el sufijo -u-(2).
La distinción de un acusativo y dativo es muy problemática. Rela
ciones semejantes se pueden, empero, expresar con sufijos casuales,
como -ttut, -¿/or^a, -upai, -nci^ etc, Así no cabe duda de que un acusa
tivo personal se puede expresar con el sufijo -mu (3), v. gr. Ji^osi-ma
ataSin "los que habían agarrado a Jesucristo" (A). En el mismo sen
tido se puede usar -ikaia, v. gr. hai imun-ikaia hakuskaiata "amo a
mi padre" (S1 139), pero este sufijo más a menudo parece expresar
un dativo, v. gr. Arupin ctab-ikaia kokutanude "Arupin dijo a (su)
madre" (S1 139) (4). El sufijo -upai (como posposición = "a, hacia")
se usa para expresar un objeto inanimado en kokupagundekáa
haitanci ókat-upai "destruirá este lugar" (A 6:14). Originariamente

(1) Los ejemplos sip^.-T.tci riel ona lo ilustren mejor: SeffcWm he xon "el exor.-isla (j-urandero) .le los Seik'nam" (G' 73_9),_*Dn ke yun "la fleche del exorcista"
flecha", etc. A veces lo yu suposición Be usa también ahí, r. ge,

kofken "el

tiempo de huevos" (G1 1109), Cemike ule "el manto del ienuke" CG' 11111.
(Z) Como si se dijera "de Dios, su Hijo", etc.
(31 El sentido de esle sufijo es probablemente local en 30 origen (= "con"?), cf.
ton lidia nu ni-mu "oslaba al lado de ellos". Analogías de esle acusativo perHonil se
como el quechua 'v. J. J. vos Tschidj, O^ganism^* der Khetlua-Spraehe. Leipzig,
J8R4, pág. 273). el nimara (v. E. ^F. Mtddenj.oiu', Díb Aimarü-Sproefte. Leipzig, 1891,
píg. ¡71), y el guaran! (¡chipe "a él", ele).
(4) Lo mis probable es que todos estos sufijos sean en sus orígenes locativos, expresando
vario, grados de proximidad. Asi -ikaia es genitivo en LSrd-ikaia "el nombre del
Seiior" (A), -uéi es genitivo en bmio ko¿piku-n¿i "de mi Espíritu" (A 2:17), fedni.
wü-nci-a bnuon "¿de qué hombre es esto?" (B]), pero ensalivo en uo-n¿¡ "hominem" (HH= 154).

�- uoo ojunf *("[) noiaaaarp Baijdtni 'ti^jBqrna uta 'opijuas [9 apnop
'4i3jped je,, wu-sjo rqaqnqa [9 oiuoo oaiíEiseoajBd na beiuioj iiaiqnnsj
jí oíata ja n^ ti^ifoud-yf^ffl na omoa *u- *i*u- bjbuiib ja Bomaj.Ei.todB
bueiubí jap BAijeaoj u- bj bjbj 'sorrjna sosa ap Boqaiira ua Boipniíamn
Bmoipt boj ap sauncuoa Ánm somamaja jaA9.ijna JPÍJÍP É^ W
•(68 ^8 TI *• L'(i!JJB 09B^A)
ittajpBiii tu ap Ba oisa5i vmrú^ vp^n-u-ioqvp -jS -a '[oyEd^a na OAiima^
0oAt^Bp jap [B sainefaraaB aopiiusg nauajt vm^y 3 uij^i- ^^1^•1(3IB3,, vjj ap '(sg) S1ap ajsa [b51
todíi-^-^ofi aa omoa ^ofijitB aisa b ^ buei apaaa^d /aA buti^^j^" 'bubiub^ na
noisajdxa ns Á oAnesnaE osea ja ojqoa bcjujb oqaip oj asajBclmoa
• IV) iíBBB3 BI (9n^IT) TO&lt;fn-Ji^o na \i^ "A 'boa¡ibsu3B UEjnSiju^a anb
aoen boj nBsajainj 'a^a '(Eg) ^soAan^ eoj fjb&lt;Ih mdn-Svt¡ u^ -a 'boib
-Bq npioBagitiStB tiB ap uotsuatxa jocI soppuas soj]o na naiquici omoa
*(V) ^BIP pnl^8 Bl9ttll?í mdn-jntu "¡[ugq -jS 'a '[oiiBda^ na 14BjBBqje
oraoa '[Bjodtnaj npiaBoijiuStB uoa san a^ naiqniBj i C9T:0T V) P!a
[3 na,, mdn-uvSvtn *(l.reni Buajd bj Biaeq,, ivdn-^i^ ua omoa 'oinnd
nn siaeq nopaajip uátaap {^^ yq -a 'itf- bobbd sojiato na) totín-mbii9bw Btuiff 'onBOi,, sp^í ap '(y) 4íeiiSb noa (j^zpneq)„ iij-oviu
*40UBtn B[ noatt í^ü-so^ 'j3 "a *v- anb onistm oj ta^a bdijiu^ib 7^/v*
•(MniiJidB3B xidsg^ ap) '(y) ,4oinBg muids^ [a noa,, n^dso^ vuim^
'(soX) Hoaent B[ noa,, -sp^ '(((biubSjeS,, wX 'ftBaoq,, vX) t4BjuB^ie2 [
nooM 'uBOoq E[ uaaM vXyaX na [BiuamnJ^ant op^uas nn auaji w'a^nejapa asm ejsjqBq as anb sb¡ aiqos X
?•aja '((&gt;rep im na,, l((jimjop iui na,, a^uameidojá uBsaidxa Bafena bbj
1{(1^EpM tl^oj 'ja) itip oí opuena,, n-is-o3j-jq * (44iimjop ap op;sa,,
va-a^a -ja) ^Bjnuop BBjjnaim,, v-vs-oyo-noy -j3 -a 'sa^EipnnjaS sauoia
-aiu^-Bnoa bbj na ^en as ofirtis oinstin j^ • ounxo^d saní ja v-aymiwy
nyny '{44BpjBd9a ira^ -tysi-nvy "ja) ttBBBa ¡ra ap aca^ap,, ii-iysi ivyn
^nvy '4jra ap eajjap,, u-jysi-nay ' (08^01 V) BaBa V^ n^ v-vyn noy
'(E:0l V) eÍP 3P w-w/^P1^ '(82;^ V *8Oí 9a^ na omani|Bjaiij)
^.Bianaia^d nj noa,, u-v^pn ouis UW yq) hbuoii ej na,, w-mi '(vgj)
14Bn^naj ej na,, v-nw&gt;j '(xgy) uoAanq jo na,, u-nSvy Éa^ -a '[ouedsa

-snif sa^nayn^TS Bojdniafa boj nq 'Bounj^j^ uí opBtioratiam Bomaij BajBiia
boj ají 'mvyt- 'wiyy 'vtyv- 'ivdn- 'j^u- '- 'u- ¡gajuaoj bobe^ ap sofijtiB
Baiuain^is soj 'aand ^soinatiaj^ JE^nj aisa na uoiaejamuna ne EaijTisnr
opout o^aaia na 1eíjijjr BopEiiotauam sojaadBB boj uoa uoiarjaj ns omoa
ibe ajqtnon i3 noa uotaatiA^BnQa euiijut ub "Banoiarsodsod bbj ajjua Haj
-uain^is softjtia boj eopoi op jejbjj oaiiípj beoi se/iiüj bia^s anbuny
•jEiinj ap o
odman ap pupuuixojd ap opBj^ o^iaia un oftjns ^^s jod osaadxa 98

�1a consonante -Je- figura como elem^nto locativo en nn gran número
de lenguas americanas, v. gr. náhuatl comi-c "en la olla" (de comi~tl
"olla"), tle-co "en el fuego" (de tle-tl "fuego"), chukchi nute-k "a
tierra", y se puede usar también como genitivo, v. gr. quechua runo-c
"del hombre" ( — runa-p) (1), así que parece que tanto el sufijo
yámana -aki (locativo), como -akin, -ikina (genitivos), se hallen em
parentados entre sí, y también con dichos locativos amerindios (2),
r,n Cuanto a las formas en -pe, tenemos también analogías en náhuatl
y quechua, v. gr. (náhuatl) tech-pa "cerca", Tx-pa-n "en frente",
no-c-pa-c "sobre mí", (quechua) yaya-y-pa "de mi padre" yoyo-pa-e
"al padre", etc. Especialmente es digna de notarse la forma guaraní
-upe, v. gr. Pedro upe "a Pedro", che ru upe "a mi padre" (dativos),
que se acerca particularmente al sufijo yámana -upai.
La flexión posesiva, esto es, el modo de expresar el poseedor, se
logra por elementos antepuestos, o más bien prefijos (aunque muchas
veces son separados del nombre según la grafía de Bridges). Loa
mismos corresponden a los pronombres posesivos del español. Esto
se ilustrará por los ejemplos siguientes:
1.a persona (del singular) (3) : hau-imu-n "mi padre" (imu),
kmttt-tuku-ii "mi esposo o esposa", küu-ale.mu-n "mi cuñado" (elum),
1.•,' 4¿ . i„ / ,-TL r J^.l.^ •J SS
(cf. dnbaia "tu madre"), hmt-iski "mi espalda", hau-óUiir "mi casa"
(cf, hnu-okat-iski-n "tras mi casa"), hnu-tisi-n "mi tierra" fusi o usin),
hauu-isu-n "mis costillas" (isu-n, plural de ¿s "costilla, hueso").
2. persona: sin-rmix-n tu padre , sm-alamu-n tu cunado , s^íi—
dabi-n "tu madre", sa-tuku-n "tu esposo, esposa", sin-halicin "tu hacha"
(halÜin, htduciuj.
3.a persona: fcíí-ñmi-n. "su padre" (v. gr. A 7:4), kit-alamu-n
"su cuñado", ki-luku-n "su esposo, esposa", ki-dabi-n "su madre".
En el plural, por analogía con muchas otras lenguas sudameri
canas, se usan genitivos de loa pronombres personales ("nosotros,
vosotros, ellos, ellas"), v. gr. haiana-n tukóla-n "nneatro campo" ("el
campo de nosotros", keitui), heitrnu-nirt imu-n "nuestro padre" (Ga
1046), sana-n "vuestro, de vosotros", kondaiantirtiin aponakindaianima
"sus muertos" {eorum moríaos; v. HH2 162).
En cuanto a la construcción de los prefijos posesivos, debemos
advertir: 1.) que hay varias formas, usadas, según parece, sin reía-

:¡do de Se¡.
(i) La
(3)

íe prnmint
ue lo fomcLid',',."".""1™".^
•a), las reí:

im™'n que la -p del
casos, en pasic

Per
saiv

gr. chukchi e'kkc-k• tiarfein "es. del hijo", "pnrle.ee. ^ hijo"
2.a. páR. U
al A ricen iridian Langa
formt,1 da -a. -akí. sufijos locativos, c en los ya
i -aki si como el hecha q;ne pueden
pineal. Pani una retan

Cf. mis adeUrue el 1™oda de eipn
1 y újs,
prefijos, véase
- 216

�súl-B-z -j8 -j. inpnji a nfiqnm íJJnao tnoMíd ,-f i ap OAj |g
•4 do í -c) 13 muMJad ,-^ n[ ap OAiiimjoj [a nIiojM|j na ojsd &lt;aa|tipjoniijd o I i
Mina nm^opi npjani^ip aanq ai oo lan^ua) nqann ug yE I ""^ '( '&lt;• !) a
(E&gt;
•mí-spu-EU 'umn ni,, jn^-spv inoienE '(,,aipBd^ -fuju- iiu •] ap) ,,ojpnl oj)ian*n
sudo-uu-^ '(OMinjJUí) uJpiI ojis^nu,, nunu-u-iif (^soJÍen Mid,,) oambuo*[B -dtnoa
•notJHl S-E i ap n{ A iiAnnpni iimjoj suj ajina ooinauaa irainnj ajdniaii ÁaH (¡)
•aia '^wni !?„ n-^TTUi '.^^innB nin infi^-Bumu '..ni ni,, n^tw -dinn^ (T)
•(ofüqB sboi 3BB3A) soAiiBJisomsp s^jqiuonaid boj ud uao3.rede3J
BAisasod noixajj bj as sBaoBJod sbj aeBOjdxa snb sajiíEiiosaoo bb-^
•(g) (saos jad B'g) -s^, X (euosjad D-j) -x # irauas soma tu aja bojeo
ap BBAijnmjd sbiujoj bg"j • (g) ^odatea ojjBatiA,, m-vw-ndn.i ' (oAta
-ujaní [BJiijd) ,tajpBd oijaonn,, ws-uj^wj '(OAisnpxa jBjnjd) kbbb3 bjj
-sanu!t Btjf-jíi (mtoaouou) 'ltajpBd itn^, nt/f-vjmj *iá -a 'eepEfijus Baa o
^OAiBosod optjuas lap BFJopBjjod BajuBuoBooo bbt b Baoj anb oj joj
*ujarnin n85J (• • •3f-j-mn-^t ap) s^unX^-jjm^
'^jafnni nj,, (• •-^-^-ínD-í^ ap) XtmX^-;^nwj '^jafnui tra,, (• • '^-/-o-t^^
ap) aXnvi¡-soi¡ jnjB3Bp na uoiaaiujanoa bj noa oras tratas osajfd
-rao^) *uajpBd n^,, ii-niui-^-i-if *((opBuna ns,^ u-nwvjv-^-i-^¡ '(1a4pud njn
u-^uii'-u-i-f ^ ajo^d tra u-niui-ín-u-i/ na oiaoa ^sFpBjBajajut (BajUBuoB
-uoa o) bbcjbjib bbj X BBuosjad bej uBeajdxa anb BajnBUosnoa bbj
ajjna sor¡jut oraos ubjüSij sajcuoiaaaaip sajEaov sn^ -aja '((ojpEd tra,,
(q)n-j.*np idbjbii^ jap -j- fj natqiUBj ajuoraojqeqojd í-oja 'Mapf ¡ra,,
(v)wiau¿-si-yu 'ltJafntn ira,, (vJumu^Tfxo-i-i-u joojqaBjq na o '-aja
'uBqaFq ira,, adso-p^-t-ut BjoaBp na soraBjjuoaua anb bbj b sajqBJBd
-raoa nos ajuaraajuaptAá anb (t)3- X -fvjj- '-fvjat- '-(v)u~ BBtjejtB bbj
(0-g X (BqiJiB snra 3BB3A !BajBUOtaaajjp sBpBUotauara bbj Bpnp uib)
*t- a 'O' sajBaoA bbj {-• j ^nBuotaunj BoiJBjnatnajdnB aoinatnaja orao^^^
'•? b' BI BaB^ ^ "s e'Z BI IB10^ '•'H el BI BJBd 'UO9 -leI[l^níB PP SBnoB
-jad eajj bbj ncsajdxa anb saiuBuoBuoo bb'j jjtinqtrn ua o aqajanqaj
us apaatis anb opotn orastra jan ^bosijbsoa Bojuaitiaja noa nann as anb
sbj 'optjnas [ap SBJopBjjod 'sajBjpjotnijd sajnBuoBuoa ap bjbjj ag "pBj
-jnatjtp Bqanra ntB aaBq aB BOAisasod sofijajd boj ap bibijbub jg
•aja 'KajpBra nj,, moqvp cHJoaani BUBtniaq ira,, vdiqnsn^f ''aja 'lton¡jqo8
ira 'oran ¡m 'jouam ouBiniaq ira,, s?t^ '(itajua3 'sajqraoq,, 'injjín-im^
•uojdíhd, ap 'uvjmi o uojvo mi$ -a '[tajqraoq,, aod B^n as anb Biuaj nn bs
bjimi) hjoXfid ouBnuaq ira,, u-u^n 'J)o -a '(jbhij u- bj uoa aaaaA bbo
-ngjB) oCtjajd nrt^ntu urs oAtsasod opijaas na agjBen uapand sajqraon
sonn^jY* ^BopBraniB Bajqraon noa onts bbu ^b od i¡- nijaip anb aaajB^
•(j) sBnoaaad bbj BBpoj BJBd X *BnSuaj Baa ap jBqiaA noixajj bj ua uaiq
•rasi bo^bbj X^q [Bna bj ap '(tlsojja ap bbbd n^,, n^-u-isonq '^aasa na,,
u-iS^íi^ -j -a) Bnqaanb jap JBjnjd X jBjn^nis jap ^nosaad B'g bj ap
- bj noa BpBjnajBdraa oraos w- ejb^ jBjapianos eoraBupo^ •(otp '8
*8I V^ 'J) OAiBa^od ofijaid nn noa HBsn as opusna v- enn bSsjSb as
sunoBjad ap aajqraon boj b enb (o-g X 'namjap anb ajqnion ja uoa npia

�Vil Ji^1*110 de que esos elementos parecen ser Io^ inianios en yüinuiiii
aspeólo interesantísimo. Es un hecho positivo que oí' almura repre
senta un estrato lin^üístico más antiguo que el quechua. De tul modo
conserva elementos antiquísimos desusados ya en quechua. Ai tiempo
de la expansión del ahilara en las tierras andinas, que mucho prece
dió a la del quechua, los mencionados elementos posesivos, desarro
llados y usados ya en aimara, se distribuyeron rápidamente por ciertas
Clonadas casi autóctonas, entre las que se encuentran el alacainf
feomp. hós-, "arriba") y el yámana. Sin embargo, al producirse la
adquisición de estos nuevos elementos, ellos fueron colocados como
p^~ejlijos en los últimos idiomas, conforme al sistema Tamatical v
sintáctico ele los mismos. Este hecho nos confirma nuevamente la
verdad de la teoría de que la estructura o sintaxis de una len^ua se
moililica mas lentamente que las lormas concretas, lo que a menudo
lleva por consecuencia que la mayoría de los idiomas, por regla
general, son más arcaicos en lo que toca a su sintaxis que en lo que
En cuanto al elemento k- de la 3.a persona, se tratará de él
en seguida. Por lo que toca a las sílabas intercaladas, o infijadas,
entre los prefijos posesivos y el nombre, es posible que sean restos
de prefijos posesivos aun más antiguos. Especialmente las consonantes
—te- y -ti- tienen tal tune ion en muclios idiomas amerindios de tipo
mas viejo. Pero es más importante el hecho de que muchas otras
lenguas amerindias se caracterizan por el uso de infijos semejantes
entre los prefijos posesivos y el nombre, por ejemplo el guaraní, el
dacota, el "pies negros", etc.
Adjetivos, Los adjetivos yámana (que contrariamente a lo que
sucede en español o en inglés se usan, sin modificación, también como
adverbios) acaban a menudo en -^, v. gr. haima utin "hoinbre bueno
(S1 1421, ulapa kokutanude "él habló malamente" (literalmente "ma
lo"). El adjetivo atributivo, a menos que sea expresado por un sufijo,
siempre precede al nombre substantivo, v. gr. yefcn 6i^ "ave pequeña",
yeka-ias "meñique", yeka-iaska "isla pequeña", huiu husa "viento
fuerte", yori¿ hipa "mujer joven", dnra hipa "mujer vieja, anciana"
(ef. dtwtt-ii&amp; "envejecerse"), keitfia kdspix "espíritu santo", etc. Por
otra parte, el adjetivo predicativo generalmente sigue al nombre que
expresa el sujeto, v. ar. cilowtiiti hulu9 iesenn jitóttn hulttkíius "'el zorro
grande q.ic el zorro" (S' 143); Bridgc, sin embargo, Ja las cons-

un hombre mejor . Estos ejemplos también muestran la formación
del comparativo y del superlativo (por medio de la partícula kaus),
los que son poco desarrollados, caso semejante al de los demás idio
mas amerindios.
— 218 —

�— 6IZ ^
•BuBinj^ W|B30A [ p n^pBiuoisidaj bj uí sanuiiui" satiotoiqíntiA sbj opuBiapis
.Qoa BjjoiBqojd Bjanj equmn auajl on bijbjSI oqaip uja^ •(•ndluaii :nd-lun-m¡é bubiu
-ni &lt;) .mí-iu^-n;^ OAiüiuiid un jod lu^aioj, jdj!|i1s.-&gt; najiíp Elias ou sa i^ ,s -oo o
BaimBQDi BB -n ap ^u uo o upj -a -iriqu/ojf erjuí bi is laqn^ ubi™)^, ¿niu btjbS (?)
¿(i-oa-n) traqsanb od i füí) *.ímn na eannuiuo.ina naiquiri auli \,"&gt;p^

aoiounj bj jcsajdxs b^biJ S3[nio3dso ^niujoj aonor] ani 's^jcuosiad aoj
'aínatasjanti^d 'iBamsap oij^a sajqmouojd soj aj^u^ •sajqtuovoJ^
'crpHinixojd^ p^ppci^a Batí anís ui^q^av^d
jBjaptsuoa fioaroqop 'aued b^io jo^ -(líOíotM püpijentae ej uj uuiog)
opiuijaput oiaranu un ap sauoieajdxa 'jtaap sa '^ajBJamnu-ispna p^ptj
-Baj ua opta objÍbij t(eajin ap Butiauo jod sajBjaoinn iiajquiou soj anb
jaaodne ajqeuozBj: bbki SB^iñfc Bitas 'opEaaaa^ap Bq nqit; sea ap upia
-BZtjup bj anb BjJBJiaotnap anb bí 'aiuBeatajat (ínra aaatnd ^a;uas
-atd [B anb sajBtanmu satqmou be tu ajnantüti^^EjuE UBjnai sauE^oÁ boj
anb tana]soa jb— ea^pu^ ap nomido bj aubnny -ata 'ltaopoi 'eoaod
8onn)t ap optjnae ja na ^ajuaniEpiutjapui nesu as etp Xoq ^nb [^vwd ^
vdsndnif 'ttp^ :taqBs b) qj^ A. ^ lf Btsd aoi^o bübuib^ boj ajnauíBnrfijuB
UBiasod mbB sope jaranita Baa^ soj ap seraapE anb buhije 'oiqinita
113 '(8¿ t3) ^a^pug BnBitreíí na q'[ vie^q BajBianrnn sajqraou Eiqsq
l(^¿ 'Zt- 0 "4) 9981 ™ 'nBU opuatoAag ja Braaojut bou nn^ag
Bonn,, uatqwBi oujb 1(Bat),, BotjjnSta ojos ou aub 'uwjouí bubiubá na
aqrojad a^ uoiaBUiurja^apu; Batatín B^ "HsopH otautnu jb oiíjasunatta
BJaTAttjBa ou osn ja 'oíd¡amad un tía 'anb ajqBqoad aanq as 'oiuej nj
^od 'X *l(eaii,, oraoa ^sop,, sajBjanmn saiqtuou soj ejod ojubi opeen
sa -iMÍ, Buta^ ja 'sBn^uaj SBmiijn e^iea ug •SBtieoij.iLueoJinao sBttünaj
en^lata na X nqaqtqa na attb jbu^i '^sop,, wf^jod bjbuiib na ajana o
aatqmBi (i-Jvd- ja ¡-vquiO- bubuibX jb ajqtaajaj suas (/(o- 'opora
ajsa 3q 'nd- jEtip ojuatuaj;) ja natqniBj auattnoa anb jo d aioBeajaiut sa
onuoj Bun^n vj '(Kj^sop,, Tid-eó-u (Bioasp) xnois ja o ^sop,, amo
pEnijeo ja noa jeatjt^uapt Bjjpod as anb '-tuo- ojuatnaja mi sa aitiBjsaj
o^ -opEipiusa bX [ttnp ofijns ja Bpnp ais 'i-vd- ofijne un X | j) -^
ojnaraap nn ap ejBandinoa aaajnd anb 'apun^as bj aaqos oajbb 'jtaap
anb oqanm Xeq on 'bbuzioj BBjsa ap ej^ojoutqa bj b oiUBna ug
•(jotip oftjne uoa) wsoqraB 'aop
boj,, (g^ o 'irftWwtwa -f^\ íPl iS '¡q^qwoq 'adradiuoq ^aouwqxuo^
^9W =3 'adptdwoii) md-mqmqq nraaoj bj natqLuei asBa^ ^sBOuea
Bop,, ([Bnp oC^ns noa) pd-vuuvtvquiqq &lt;(9m ^^) ^sonnin eop,,
taX todwoq 'MBBonBa Bop,, ttvun-wquit?q 'usaaqtttot| Bop,, v.ti-ioqtiivsj
'Í9WT í3) ou^ ^„ *^ ITSHft^ : sainain^is sojdraafa boj aHiiaujincxa
'sotsa ap npiaan-nsuoo bj nang -fX oisia Bq as unSas '[Biip ofijns
un pBptjaaj na sa hm/j(/- buijoj cg '..soand eonn,, Batjrnuts naiqtuB;
ouipjn aisg -^saji,, (y^^j .^ 'wavoiu) ummu X ttsop,, ijj^l iS ^^qnioq
:9^t'I eO "wdwos^i raqtuq^ 'ltojos onn,, 'ltotm,, j^f-j ^.^) 'i/p-'/rí^l
ífovqn tíos atüi 'g-j sajiMamnu sajqutou soj anb sbui bubuíbX uo Jtispta
naaaiBd on jentaB odraati jy •s-a;jawinu soapafpu X sajqiuoy

�enfática, mientras que las formas no enfáticas se expresan por medio
de prefijos posesivos o personales. Los pronombres enfáticos en los
idiomas amerindios muchas veces incorporan un núcleo concreto, al
que se unen los prefijos posesivos: de este tipo son los siguientes en
yámana: hi-tiipan {i-tapan, H 317) "yo solo*', sa-tÓftan "tú solo", látopan "él solo" (B1, LA 36); también ki-tu "él" {LA 36) {!),
Las formas usuales en yámana son las siguientes: hai (ai, H 323),
haia "yo", sa (fa, H 323), saia "tú", ki-tu "él, ella" {LA 5; comp.
arriba), con las duales hi-pai (i-pa, H 323) "nosotros dos", sa-pa(i)
(^apa, H 323) "vosotros dos", kondei "ellos, ellas dos" (v. gr. kónde
"ellos", esto es "Pedro y Juan", A 4:1), y los plurales haian (aian,
H 323) "nosotros", son (^ea, i. e. san, H 323) "vosotros", kóndaian
"ellos, ellas".
La flexión de los pronombres personales se liaee por analogía con
"a nosotros", sanani-ma "a vosotros", kiindaian-ani-ma "a ellos, ellas"
(con intercalar ton de un elemento plural -ani-) ; (dativo, o forma
en -kaia) haia-kaia "para mí", s(ij-kaia "para ti" (véase arriba), hipikai-a "para nosotros dos", sapi-kuia "para vosotros dos", hainni-kaia
"para nosotros" (G^ 1081) (2), snnani-kaia "para vosotros"; con in
tercalación del sufijo -ma-: haiani-ma-ktda "para nosotros"; (locativogenitivo, o formas en -akin, -kina\ sin-akin "de ti" (ef. dabai-n-akin
"de la madre'"i, hipi-akin "de nosotros dos", hipi-kina, ídem; genitivo
en -min: konji-tmn tella-n "su rostro ' (A 6:15).
No puede considerarse como análoga a las mencionadas arriba
la forma haia, aunque usada muy a menudo como dativo, v. gr. dueinu
haia sa-tagude "me diste lo que era duro (correoso)" (Bs), sauyanux,
tun haia toga "delfín, dame un dienl (G 735) esa fo ma n duda
es el propio nominativo independien e / a yo ( a e a ba).
Para expresar un pronombre per onal e do por na prepos cion
en español, se usa en yámana, igual q en nal atl etc (3) un
prefijo posesivo con una posposición o un ad e b o ton cu ( )ta
"al sur de ti", si-moci "al este de ti e e De e odo e explican
Uciie notarse que onuges no liacc d n n efe a ent e pronombres independientes y prefijos p n m nale que a e t enen
formas idénticas. Sin embargo, el se [ ono 1 re o ] ref o re p ctivamente resulta de la construcción F louien e ej mplo la
primera forma es pronombre independ nte la e un la p ef o hai
Las formas hauakín "el mío" (a men lo m epooo esposa"),
sinakín "el tuyo" {hauan sinakin "es o e par

) kic na el s yo"

(ki¿ina hauan "esto es para ella") tienen apariencia de ser compues(1)ta^ totuma sá-ndai "¿crea lú?", o-fon "¡qué necio ero fot", mu diferenWs, incoe(2)Estrilo hanani-kaia por error (?&gt;.
(S) v. gr. no-cn "pars mi", mo-pníft "por li", y-tach "corta de él", le.
_ 220 —

�{p
oul OJ nos a^piiui hií &lt;^5 [H) Hi^nban ¡au^ b o^iiu jumos p oiijniounjd ojiq (I)
-uanuBjoatiJBd ^soipnijaniB sBraoipi ap ojaumu objí^ un ua Epiaouoa
'jBiaiui -3f aun sa soAim^ojiaiui sajqmouoid boj ap oApuiisip la
•eoijuem
•as B^nad bj b njiraq as biSojbub bj anb oms '[Btuinbsa na biujoj
buisiui tfj X vSul EnEoreX ja yjjua jbiujoj uopBjaj cun^ura O[dcuofo Jod
Buqvq ou 'ounainoa jy Bnosjad Bj j ap |iuoud ajqinouoid jap ae^q
' (Z) (""'^ 3P) "Dílw jBiainbsa ja noa Bnoiarjaj as ^pnp uia ^aisa 'ojm joH
-oii-ui/ ají -¡h- "fijin [a anli ihIjb somajipitiiy ainanuoijajcB oisand^a
KX oj osbba 'sajBuosiad soinauíaja eoj ap sisjjbur je oiUBna na
•dio •.janbF,, vun '(^jus jap ja,, sopajaip so^aia na) mapt ^vutw
'1(aijou jop ja,, oSitt sajorntubsa sbuuoj sbj uoa uaaaijo onb sbjSojbub
bbj ua aisisuoa sbuijoj se^a neinasaid son anb s^aim ¡a [&lt;; VT
¡6S '8E i^) ^3'^30 PP P la&gt;rao IB BJÍ? 4oqo I -&gt;p opnoj jap ja
'Bzoqa ej ap opuoj je,, p 'ttBqijJE ?isa anb ja 'BqujB,, nui 'ltBzoqa
bj ap opBj un ap ja 'auou jap ja 'a,jon jb,, oSm 'Haisa jap ja 'o]sa jf,,
mi '^ani [ap P,, Vm P ^"^^ VH :?P^!P ^p soiq^aApe eaiuainájs
boj op BBpBAuap sboijoj ua aisisuoa soAijEJisomap ap asBja ^jiq
• (ju Biaeq,, b radn-m^n 'tjin ap Baaaa,, b ajBAinba u-vnm{ isb) o^ieasod
oTijajd nn ejn^ij anb na ^SEpenoianam bX ^^oui-is ^^^^-^ sbuijoj sbj b
soo[bub ainauiejaiua nos anb 'uoutniBa aisa na,, wdn-anwif 'UJIP,,
8I:0l V aa) JBánI 3^3 U3 "•"/ soaiibdoj soj asjBiia uaaajam
u?Íflmví '(ESI eHH 'dinoa) i4Bsodea ira 'osodsa ¡m,, ap opimas ja
na opnuam b Bsn as U'^uuu bui^oi bj • *aia * sop sois a 'sojsa iiTjiiypu
-d/ídi^ '41sop anisa 'soisa,, wa^ti-unoij ^jja 'ja 's^anb^ 'janbB,, ui/'"p^
BEin^oj sBq •(BqiJiE osboa) -aia 'i4Bsodsa ;m 'osodsa im,, v^ti3¡t¡¡-nnm¡
na ouioa 'jBnnnon Bmai ja QEa^BqB !/•• oTiins ja X OAisasod ofíiajd
ja anb sej a '^^afnni Bisa,, Tj-ndi^-vrmii '(iajqmoij aisa,, ii-tm-mnii{ ua
amauíiBiaadsa da as sEAisasod sej X sbuijoi sbiso ajina noixauoa bui
-iiui b^ " ("aia ^ni/u- 'if^i-) ian- X v- BOAtiBAuap sodios soj opeJiuoaua
somaq ajuaraJouajUE b^_ '(j)-aia '^ajquioq janbB,, mi infupij 'tlsoAanq
soisa,, uii^iiij yJittvnvij ' (119 V) n3JtIlao'I 3íBa u^ai lau^noi^ "já -a
'ujiBj ua a//i 'ajs? '^y omoa jsbd sop^sn '(^ja,, -^ '4ini,, -s 'i4oX,, -^)
sajBuosjad soiuaraaja soj ap sopEAuap soj soiubiou opoi ojny •eubuibX
ua sopBjjOJJBsap uaiq uejjEq as soAiiBJieotnap sajqraouojd soq
•¡taiianj ojapisuoa as,, wjiaq api^aj-uui-p^j iiiv^iu 'itosira ja e jbjtui,,
asBaA f-i ua) oqjaA jap EAisajpj fulioj ej uoo aXnaisuoa as ajdraais
anb 'tloinsiui,, umaut OAixajjaj ja sa jeuosjad ajqraouojd ojiq
•sajuaipuadapui soAisasod sajqiuouojd oiuoa osjbj
-apisuoa UBjjpod '-aia 'ui.^iíijmi/ sbtujoj sbj 'aiuaiujEnjay -pEijnaijip
uis aanq as ou 'oqaip soraaq bX otuoa 'sofijaad sosa oaiua upiaBiauaj
•ajip Bq (BqijjB usboa) in^u- oAimaoj oftjns jb unpjanaaj sauoiannj
BBuaia ua oaad '(^qiJJB sbui obe^a) ui^b- jbuiuiou oajibiujoj ja jod sbi

�le de tipo reciente, entre los que se notan el esquimal (kia, hiña
"¿quién?"), (1 quechua \mni-ifaiu rruit-i/Vn ";cuál?Kl y el ainiara
ík'iti "¿quién?"): esta^ formas lanihién tienen relación con formas
asiáticas'(1). En yámana hay dos temas paralelos, a saher k(o)- y
A-(2), de los cuales el primero ocurre en hi'mna "¿quién?" (dual
konnei, plural konnaian; véase LA 37), v, gr. konna so iárd "¿quién
eres, Señor?" (A 9:5), con las formas emparentadas honi "¿qué?,
¿cuál?", komudua "¿qué hay?", hninna "¿cuyo?, ¿cuya?"; v. gr.
koni-wan "¿qué hombre?", küni-kipa-rt "¿qué mujer?", koni-tvü-niia
hallan, "¿a qué hombre pertenece esto?", kómudua Iárd "¿qué es,
Señor?" (A 10:4), apa kiimudu-upai "¿por qué cansa?" (A 10:29),
kainna-pai "¿cuyos son los dos?"'. El segundo ocurre en ku-ndum
"¿cuál?" (cf. hó-ndanl "tal", demostrativo), ku-nji "¿cuál?, ¿qué?"
(cf. ko-n.j in "aquél"), v. gr. kunji-wa "¿cuál hombre?", kunji-kipa
"¿cuál mujer?". La forma * r/'a Icomp. groenlandés -qn, alasita ka,
partícula interrogativa) ocurre en los adverbios ka (^a) "¡qxié extra
ño!", kon, kaüka "¡qué divertido!", kalium "¿de dónde?", y la forma
ku probablemente en hwi (&lt; 'ku(iv)i) "¿dónde?".
Aparte de estos tenias comunes hay otro más especial, a saher:
aPa "¿qué?", v. gr. ap' hai "¿qué de mí?", npo kon "¿qué?, ¿cómo?",
ap' hauan "¿esto qué quiere decir?". Apa se usa también como adverhio o conjunción interrogativa i — sí, etc., v. gr. A 4:19 "si es
justo").
Las formas siguientes podrían clasificarse como pronombres inde
finidos: haku "otro, cierto, un", etc., kuka "todo, todos", etc., y el
sufijo ^dora "todo, todos", etc., v. gr. haku hannuka-n "el mes pró
ximo", haku tvii-n "un varón" (A 5:1), haku-ndaian "otros"; hauandaian kuka "todos éstos", kóndaian kuka-n "lodos ellos"; yamanadara "toda la gente" (HH2 160), worur-dara "todo árbol, todos los
árboles" (ibidem). Acerca de kuka, usado como adverbio, con analo
gías en otras lenguas amerindias, se hablará al tratar de las conjun
ciones.
No hay pronombres relativos en yámana. Para expresar esta fun
ción se usa un modo subordinado del verbo (v. infra), v. gr. kuii aian
hitekisin "¿dónde está la leña que vi yo?" fliteralmente "¿dónde
está la leña cuando yo la vi?"), yamalimunci musurmutaiíin "la mul
titud de los que escucharon", esto es, "la multitud de los discípulos"
(A 6:2), literalmente "la multitud cuando escucharon", o algo pa
recido.

(1) Comp. ynkaghir kin (=a!eiitiano ft¡n), samnyeiío fui- (tema general interrogativo
(3) Estos están representadoa en varios idiomas amerindios; del último tema procedo
por ejemplo ol halda gu-i "¿qué?", el ttinkit gu'su "¿dundo^" y el simara cu-n
"¿quéí", etc.

�•EE6I •Sil-Til 'd ': "F* '"^'Wcf •ÍD!jSpIoIí/ xaooi(in6íi(7 'iNizzvaa^g sothyo
•W8t "^I-OEl &gt;s^Pd 'BT 'F4 '""JuaSjp aijlj uatj pupotaog d; ap sapup -oían^
^ap D^iaix í p smSua; so^ aj^os soaiSo^op/ sajimtfp 'iwizz3adS soiav^
^261 'U-t "sa?d '0 'Io4 *aíJ*s ^'E 'uI/J aí aP oasn^- ^ap D^sina^
YfJ(WJtf ojs/; Biainjf ap dubuid^ vo^ ap owotjn ^ ajqog 'saino '^ *na,i

tg
0

'IE6I -69-BT 'sad 'SE 'I^* '! ^^ *io)J }
ap oasn^- ^p Oísiíiajf -¡"papiy o^its^Suij odtuá m 'auDSii^-M.^VKMaT 'H ,N7
*E16T "EE "IU4 '3íjas -aZ '*&gt;tld 1 aP oasn^^; pp ajs^ajf -^oaiup;;
•D^aiü ta^ojijja; so^ ap uo^í) oaijíinauij odnjS ;g 'aHDSi.i^-fií-' vwHa'i -^ ,[^1

^

•:E6T '9¿^9t "b3?11 'EE "I04 'sodojqiuv
•puDjjanaj /no du^uid^; jap atpHudg ^ap u, a^apaf/ /u; aia 'saaado^ -^ "J

yi

"S88I *BJJd -aB8/ anSuo^ dj ap ajtoutwoj'j 'wvay .¡aiani

'6E6I '6ÍI-0SI -Ba?d 'S 'I04 '?jíin8i/!7 uotiatu^ /o pi^naf Im,mpitua$
•^! -pwniana^ 1mmunX mj uauiouojrf íd^ 'aBnnwYH -NtívwaaLsaH -oaa^ ,HH
"EI61 "Xl-iE '*a^d '01 "I"4 '^jJ ap saísiuaaiiaio^ sap ajaio
-OS 07 ap joa^nof -uu^o^ sap aíSj/jruojidij^suDj^ it¡z 'N-vvwaaiB3H ^oBa^ ,HH
•1681 '¿EE-09E 'e^
6
•936T t^OI-OÜDT •aSEd 'TE
-o^vm y •tto^aojd's tisipnpuBp3718/ jop
*¿E6t

"""M ai,I :oE FA •^a^
•61 '^pnisi

;/

1"

•Muusnf;

opaiaBpa^ -i
^?(/ '
*EE ^"4

'E6BI "08-ES '!
J*.

o

SVOV1K) SVHflU

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2217">
                <text>Apuntes comparados sobre la lengua de los Yaganes (Tierra del Fuego)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2218">
                <text>HOLMER, Nils M. </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2219">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1953, Nº 10 : p. 193-223</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2220">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2221">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2222">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2223">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2224">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="271">
        <name>FONOLOGIA DESCRIPTIVA</name>
      </tag>
      <tag tagId="272">
        <name>FONOLOGIA HISTORICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="273">
        <name>FORMACION DE PALABRAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="274">
        <name>MORFOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="275">
        <name>NOMBRES</name>
      </tag>
      <tag tagId="276">
        <name>PRONOMBRES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="204" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="341">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/93fd7060d8cf52d7acd893a05449ef79.PDF</src>
        <authentication>1785d99ac43145a2b24e3bb5c0fc6095</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2272">
                    <text>•(papnin noncaijui o nunip 'nopBno^ua) pp?/nuojr;(p
(BijotBJidBaj ezjanj) pofnsuajvj(o
(uoiaBjnp) popitun^(q
(BiaomioaiíiB Bza^BjniBa 'ajqraii) pvpijv^(b
: ajuaoiB0i9p[
-oisTj A b ai jan o^ eajqimpp eapBpaidojd 'afBti9na[ pp soprnofi so^ ap
fojinsn opio p joíI soAiiopi stuopA omoa B3|qin8uiiBip) 9s¡t[ijda3J3(l
a^uanre.HiBnan s^pupanloJd bb¡ 'iio^p sa 'eBatooj sBaiisuaiaBJBa bb[ Bpp
-asd ap o^nnd omoo op^aioi soiuajj — •smniíoj s&lt;^?npajrfoj^ -—- m\

'S37VX3M30 SOMSIIH^ —'^
noojaiui B[ na vot^unf ne ^ivinfiuSts
somfliia bo[ anb o[ 'ptaiuaA afa p íainanipinjoj o puaiBnt
sn^uaj pp aopmoH so[ anb o^ B^na^a^daj ptnozíjoq afa [^

1VN0ID0W3 0I03dS¥
A
ox^a^sv

p^p

eooiB)nasajdai anb [b á oiainijd p uoa ainama^nB]^uoa Bzniaaj^na
as anb 'afa ojio na gopantlstp ouioa (OAijEpds ^ puopoina p Á
pnpapiut o^aades p A '[B^nozuoq Banj^ Bnn ainBtpam Eoianbsa ojiaann
ua BomBHiaS'UdaJ anb 'afa oragjuí p na sB;sandtiip o moa afen8ua[ pp
floptuos Bot ap BiauBi^ufl b[ A btojoj Bt jBjapisuoa p —Baponaaa ¡auop
-uad 'odmap omsiui fy -BaiteinSn]| nppBSpBaAUi v\ ap Bapa&amp;jd b^ na
o moa Euoa^ v\ na oinei eoBoqaaAOjd jas ap uBJBfap ou BpBzoqea jnb^
upiaBaifinn bj ap eop^ipisaj so[ anb BouiBJadaa A 'appzrjeaj A oues
-aaau ea oiuaini pj anb aomojapisno^) 'pjauaS Baij^injíuT] b[ ap buibj
na suainpj SBnt[dpsip bbj sapo; jinnaj opondcid Boina^ bo^j ^ *y

I s ÍÍ1U^SO0 0IM30Ü3

�Refiriendo esas propiedades a los dos ejes antedichos, obtenemoi
el esquema:

SUSTANCIA Y FORMA
Calidad
Cantidad

ASPECTO INTELECTUAL
y
ASPECTO EMOCIONAL

Intensidad
Tonalidad

2. — Elementos constantes / elementos ocasionales. — Hemos
considerado en segundo lugar ^ue, dentro de la infinita variedad de
les y ocasionales, mientras otros, en cambio, son constantes en una
lengua, constituyendo isoglosas, es decir, aspectos comunes en el ha
blar de los individuos pertenecientes a una comunidad lingüistica.
Hemos, por lo tanto, distinguido, en un primer grado de abstracción,
los elementos individuales y ocasionales de los elementos constantes,
es decir, los elementos exclusivos de los actos lingüísticos concretos
de los elementos de la lengua:
¡cumies

Elemer

Calidad
Cantidad
Intensidad
Tonalidad
CAa^. c

jto)

Forma (Aspecto abstracto)

3. — Elementos funcionales / elementos afuncionales. —- Hemos
considerado luego que, entre los elementos fónicos constantes, algunos
son simplemente normales y tradicionales sin ser funcionales, es decir
que caracterizan una lengua, poro, desde el punto de vista de las
oposiciones funcionales que actúan en la lengua misma, son indife
rentes y no se distinguen de las variantes puramente facultativas.
Hemos, por lo tanto, distinguido, en, un segundo grado de abstracción,
los elementos simplemente normales de los elementos funcionales, es
decir, los elementos de la norma de la lengua de los elementos del
sistema de la lengua (*):

(•) Por lo

: Sútoma. normo y

�so[ ap oipmsa pp (vaijpquiis

-xa wj ap owjd ja ua somamaja sonis
-ouo^^) iwpDiuasajdaj vj ap oimjii ja

sarntoj) utn^vjodv A umsaud

B-tsd piairaÜ ontnuai 011103 •(aatun

-mea p opnUínpstp eomaq 'opaipa oi

o sooiuoj soinaoiajo boj ap oip
tia p noa opjanoB 3q—-j

pBpj^UOX

JriiL

j^ppu^I

PHPÜ"D

(jmnpjtt|
pipiBo^iE^
K(tl'JVJ,M3S

oiaedsy pun^n opsdsy o^^renoa e
•adB X nopo^dxa bj ap onejd ja t 1 (1 A '

:nopBj
^ ej ap ouejd

•¡ tniorjowa ouBjd jap (oAi^fqo) pmioajaim onnjd ja 'bbb o 'fjpddy
'^tirisojsnyl uoi^ajoda bj ap X faqiiSjMjJt^f ^^taTijpsTty) uop/nziJopsjxa o
utMsajdxa uj ap oucjd jap fSii7i¡jaisxo(jJ itpiav^uasajdaj bj ap nnüjd [a
^od Bpiaajtp^a oaipjnSinj ouáis jap sauopunj bbj ap upianpsTp bj
'Xojpiaqiiij^ noa opjanaB ap *opB|dopB somaij 'afcnünaj jap sopEuos
boj ap wí a nos bj ap oCa jb uajatja^ as anb 'soijatua saj] soiainud boj
aod BopBiimjjap soduiea boj ap onn BpBa ^^b^ — 'sauoiaunj — ~f

popünnox
pupisnainj
pnppw"O
P'PÍFD

�^esignar cualquier elemento fónico considerado en el campo de la
representación^ sugerimos el término fonosímbolo. Pío liemos todavía
encontrado un término ^enera! apropiado para la unidad fónica con
siderada en el plano de la expresión y apelación.
2.— De acuerdo con el tercer criterio, hemos distinguido, dentro
de la fonosimbólica, el estudio de los elementos funcionales (Fonolo
gía o Fonética funcional) del estudio de los elementos afuncianales
(tonetica). .^ío liemos encontrado oportuno emplear términos genera
les para designar las correspondientes unidades, puesto que, como se
verá luego, los términos particulares las definen suficientemente.
3.—• De acuerdo con el segundo criterio, hemos distinguido, en
el campo de la fonética, el estudio de los elementos constantes (Foné
tica de la norma o Normofonética) del estudio de los elementos indi
viduales y ocasionales, o sea del aspecto concreto del hablar (Fonética
del habla o Alofonética). Por lo que concierne a los términos genera
les para designar las correspondientes unidades, hemos adoptado el
criterio indicado en C2.
4.—-De acuerdo con el primer criterio, hemos distinguido, en
cada una de las tres disciplinas fonos i inb olí cas (Fonología, Fonética
de la norma, Fonética del habla), los estudios de las cuatro propie
dades fónicas:
(a)Calidad: Fonemática, Fónwa, Alofánica.
(b)Cantidad: Cronemática, Crónica, Alocrónica.
(c)Intensidad: Prosodemática, Prosódica, Aloprosódica.
(A)Tonalidad: Tonemática, Tónica, Alotónica.
Por lo que concierne a las correspondientes unidades, hemos adop
tado los términos:
(a')Fonema, Fono, Alofón.
(V)Cronema, Crono, Alacrán.
(c'jProsodema, ??
(d1)Tonema, Tono, Alotón.
5.—.No hemos estudiudo todavía sufi cien temen le la situación de
la Fonoestilistica. Nos limitamos a sugerir, para designar, respectiva
mente, las disciplinas fonoestih'sticas del sistema, de la norma y del
hahlar concreto, los términos: Fonoestilemútica {si se admite la posi
bilidad de tal estudio), Estilística normofonética o NormofonoestilUtica y Fonoestilística del habla o Alofonoestilística. La unidad fónica
considerada en el campo de la fonoestilemática sería el fonoestilema.
En cuanto a las otras dos disciplinas, hemos adoptado, para designar
sus correspondientes unidades, solo los términos particulares, idén
ticos a los de la normofonética y de la alofonética, pero con el adje
tivo estilístico añadido a cada uno de ellos: fono estilístico, tono esti
lístico, alofón estilístico, ete.
— 186 —

�1VM0I30W^
— oí^adsv—

�E. ^ DEFINICIONES.
Sobre la base de todo lo antedicho y del esquema general a que
heñios llegado, podemos definir:
1)la fonología, como "la disciplina que se ocupa de los elemen
tos fónicos considerados abstractamente en su pura funcionalidad, es
decir, en el sistema de la lengua"; es estudio de las invariantes fóni
cas funcionales;
2)la normofonética, como "la disciplina que se ocupa de los
elementos fónicos considerados abstractamente en cuanto elementos
constantes, es decir, elementos de la norma de la lengua"; es estudio
de las invariantes fónicas normales (realizadones constantes);
[N. B. Una invariante de la norma es una variante desde el punto
de vista del sistema. Así, por ej., las variantes obligatorias
de un fonema son invariantes normales],
3)la alofonética, como "la disciplina que se ocupa de los ele
mentos fónicos considerados en el hablar, o sea en la actividad lin
güística (es decir, en la realización concreta de la lengua)"; es estudio
de variantes de realización concreta, o sea una disciplina descriptiva
e instrumental, que registra, analiza, describe y clasifica todas las
materializaciones de los sonidos del lenguaje, en sn aspecto acústico
y fisiológico.

F. — DISTINCIONES SECUNDARIAS^
I.—La fonología y la normofonética pueden ser sincróni^as y
diacrónicas. La alofonética es disciplina exclusivamente sincrónica
y descriptiva.
2.—-La estadística fónica puede intervenir en el campo de cualquiera de las ciencias fónicas, con la finalidad de:
a),

establecer el inventario de las respectivas unidades;

b) calcular la importancia relativa de las oposiciones, realiza
ciones, etc., para indicar el estado y el equilibrio de un sistema lin
güístico, lo cual puede también permitirnos intnir la dirección de los
cambios fónicos. Por lo tanto, la estadística fónica (o fonoestadística)
puede considerarse como "la disciplina que se ocupa de la frecuencia
relativa de las unidades fónicas y de cualquier fenómeno relacionado

3. —No hemos todavía completado el estudio de las tres fundones comprendidas en el campo de la representación, es decir, las
funciones culminativa, delimitativa y distintiva. Por lo que concierne
a esta última, observamos que una unidad fonológica puede ser: (a).

�— 681 ^
;uut3}9ia a;uarn3is p
i^ pp jouüdsa
p
p ejbiI 'a^jpnpap apand 'uopB]uas
bj ap o d ote o j^
noj
pnoa anb oj joj
sapBpran sb[ ap (nuaimeuoputij
mj ap siin^mm ap sojduiaf^
• [mSojovituja$ "fa lod) pninion notara od moa ap oiuautap
'aopour sopo^ ap 'o apiofijajd aApiiA aa A Bjcppd ouioa
peptpnpiAipni H[ apjaid - ojaa Bmaposoid uoa - otmujaj
a^/ja^ É^J " aao;TxoJBdojd Bxoapoaojo aoa ^ ^uitmaj
tavtw¿a¡ af, 'aj - ouoiixojed Bniaposoad ooa - ouiwj&amp;i
pmuuai p, -1} • onoiTXO sniaposo^d iioa - ouiuuaj
laemapoaoad boj ap ojnayraBaoiaanj pp ojdtuara njj

(a)

'íf/) ^ (^) BonoJ 80I 3P nojo^e oraoa opa auanao apand
saonoa pinapoiqB| enn :íi¡níinjf^ [ap [Oiiedsa p ua onoj otnoa o üraau
-oj oinoa tA, a;srxa oj^r •BBii8ua[ be^io ap /a/ A /^/ '/q/ seiuauoj so[
aanpoa soinB[i|Bi[ ao[ ap Baigopnoj Bianaiauoa B[ 'buiouoj a;naipnod
-saajoa p A sonoj ao;aa V '(8r) ^ t1^) ^&lt;noj ao[ jod biujou B[ ua opsz
-T[B3J '/q/ BUianoj oaran un OjÍBnSnjn Braa;BiB jo ua ^bjj (q)
•[aanopBzipiaaiBiu ap
oiiaa aun Bpo; ap odi;-a;uB;uaeajdaa '90[p ap oun BpRa) -aja '[q] '[^]
*I8] 'Eel '[^] '^ 'M 'Ezl "EB]

w&gt;jo[f aoj 'o^ajauoa jBj.pq p na

'^í í(q) '(A) l{x) *(z) '(a) bouoj boj (oapixainoH) B^^nSi^n buhqu
B[ ua somaua] leuia;s¡9 p na /s/ BUiauoj oamn nn bib^ (b)
•sapoptun ap
:so[dniafa soaod soun mb^ ag "^
oipnisa [b opBOijmn Etaonbea o^js

[ — •[
a opBiqeq [ouBtlaa pp
ap opBjaa; aoxuajj

•sisnyiw 3a soid^i^rs—

•WM^W8

V3IK3M0Í

Bai^auojoiUBtnag

VD1W3M0H3

E9(nl?UOJa0lnBnlaS

Eopna a ojb oiuS bjo ¡g

V3IH3a0S0H^

Batu.ípoao^dotUBmag

Bar aiaposo .i dotuS Btu¡g

VDIH3NOX

Eafraonoio^usmog
,,,^po.o^d.,,.M

[

SBaijdiosip eaiuainSra bbj 'b^i^ojocoj uopunj a;uBjjodiui ub; Bisa
b ojoadsaj uoa 'optn^uijsip souiaq 'oiub; O[ io¿ •{bui^biuib p na o)
uo^aB^io bt ua OAi;uT^aTp o^uamaia {a^ í b b iuo t jo m ap oAr]m;BTp o man^
-ap o EEuajJora (q) ! BBuia;uBUiaB ap oAjiuiiaip omauiap o amaiuBUiae

�ción delimiíativa

Función culminativa

—
croncma

—
prosodema

preso dama

—
—

—

Compárenlos este sistema con el del [ranees (el signo X indica la
presencia funcional de una unidad; el signo O, ausencia funcional) :

X

0

0

X

0

0

0

0

X

X

0

0

X

X

0

0

X

X

X

0

0

X

o

0

(b) Por lo que concierne al funcionamiento de las unidades
fonológicas en el campo particular de la función distintiva, podemos
establecer para el español del Uruguay el siguiente sistema:

fonema

fonema

—

—

—

prono dema

pr oso dema

—

—

—

He aquí el mismo sistema Comparado con el del francés:

X

X

0

X

X

0

0

0

0

X

0

0

X

X

0

0

0

0

0

0

X

0

?

X

�ap o jn
soj

n^ X
pBjjnoR^ b¡ ap bjÍJ
jjj^
j
jap
ix ap
p pj
ja edafl ja ua
Baijano^ ap
p s anb EiSo
^^
p
Ripam 'opuBJofaui Á opxrei
d rj ap nqaiud fj
Bisa as opzoqsa mhv ^no
Ojd Emanlisa j^ — -^

naiquisi ona '(BAitmiBip) BAUR;uasaidoj nopuiij ojos unjjpnaj ou
odji ajsa ap sanoiaisodo íbj ojaj -ajuaiJjoa bjcjuij Bjisanu na ajuara
-jBrajou souiaaBij ou jBna oj '/f/ X /y/ o /s/ X /^/ oraoa sBmaiioj ap
uoiaisodo bj ap oipam Jod SBJijBjBd imimisip X '(Baiaauiy ap hbjsij
-BuoT3TpBjj a^ín sbuoz sBjjatA ap 'ajJBd ua lX) BUBdsg ap sBijna senos
-^ad sbj jod 'peprauíajos Bjjap UBaijdrai anb supiiBisunajp na ajuara
-^BjnaiJJBd 'opBjqFij jouBdsa jap ;Jiaap sa 'fifsiwtjs pjn¡iu¡r¡s) l4ABjd
-raafa jousJea^ opBiuBjq jap oarjBtuauoj Braajsis p jouajuBra soraapod
XBii^njfj pp jouBdsa ja ua 'isy ajuapaoa o aBÜjiiA sblu Braajsts un i
BUiajsts un 'ojdniafa
'
p aoj -BaijsmSi

I piíp!":

B[ i
a [ja nd oai:

je asaiaapa b Bapsijijsa nopnnj i

Einajsi

&gt;pBAaasqo s

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2208">
                <text>Para la unificación de las ciencias fónicas (Esquema provisional)</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2209">
                <text>COSERIU, Eugenio ; VASQUEZ, Wáshington</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2210">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universdad de la República. Montevideo : FHC, UR , Agosto 1953, Nº 10 : p. 183-191</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2211">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2212">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2213">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2214">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2215">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="269">
        <name>DISCIPLINAS FONICAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="270">
        <name>LINGÜISTICA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
