<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/browse?collection=7&amp;output=omeka-xml&amp;page=7" accessDate="2026-05-02T20:49:02+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>7</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>149</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="242" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="460">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/29b30a0f3ab04afc0511c5f6b699bbf8.PDF</src>
        <authentication>50e883385436be22779f29adfa56fe9b</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2739">
                    <text>•o^a 'ttu ap esnea b opeiainbui souiaq son,, anbxu¡aBjj-DvdDout-íj-o '14bdb Btanq
setnosB a) nj,, Dzjnb-jDny-fj 'tlBSBD Bun (oXnjjsuoa) o^^q o^,, Dnyiifo-ifjvo-iu jjBtiqEU
ua :-fa jod íBuioipi ¡ap Banaiuisrjod noiaanaisuoa b¡ jod oqjoA pp sopBJBdas uba
saaaA SBqanm anb jbjou aqap as 'sohfa^d ouioa soiuauiap sojsa souiBuáisap anbnny (I)

•(6T:0T V)
44uBasnq a^ saaquioq sajj^ tivjndxmidj-g^ vm^s nn uvjgiu ^(f-6 y)
t4¿s9tiisaad ara anb Jod?^, vjvivSunSnuvm vs it/ nprnug^i i(lZ'-^ y)
44opBpuBta tbi\ ara \9^ ^pnS ]^S-g3¡ vivi{ u^ -a 'sa^uaipuadapui saaquioa
-oad aod 'oiJBJjaoa ^b 'Bsaadxa as [Buiuiouojd ojafqo pq *ofBqB sbui
asBaA ojsa ajqos í[Buosjtad ofijajd un jod ^uiuiouoad oiafqo un jbs
-ajdxa ap zsdBD sa ou 'aoajBd un^as 'bubuib^ p —^^nqBu p 'o[draafa
jod 'aAisnput— Bauauíy ap soAi^Bjuasajdaj SBuioipi soj ap btjoXbui
is\ ap Bpuajajip y *(62:0I V) ^-1^?11? uís opiuaA aq,^ uinuvX logiu
"V '(29 iH) ^P 19,, x^-gn '(^Ot 8O) ^oP o^,, X?^H '(9^11 V)
44(sa[BUIIUB) \A^ 9pi^91-S^-Vll "jS 'A 'OATJTSUBJ^UI O OAT1TSUBJJ B8S 'oq
-^3A un ap puuuouojd ojafns p UBsajdxa sapuos^ad softpjd soq
• (ouidns
buib^ uiBpy uapnq anb buijoj) tt^aA BJBd,, wd-i^ai ua ouioa '(uoiobu
-ipap ap sofijns o) sauopisodsod uoa asamjisuoa ap saaBdBo jas jod
[Buiuiou jajoBjBa ns u^pAaj 44J3A,? i^aj ouioa sbuijoj á '(jc; yq 'duioa)
44BjqBpd,, boijiuSis uaiquiBj ^^^^qBq;, ownjn^ buijoj b| jsy -oatituijui o
pqjaA ajquiou ouioa JBUoiaunj ap pqjaA Buia^ BpBa ap p^ppBdBa B[ ua
BiABpoj BAjasqo as anb o\ 'soqjaA Á sajqmou ajjua puuoj uopu^sip
ajuauíBAiiimijd Bj^stxa ou anb ap oqoaq pp apuadap ojsq *^soa buisiui
Bun 'p^pjaA ua 'uos sa[Bno so^ uoa 'soAisasod sofipjd so| uoa sopBuop
-spj ajuauíBuiijuj UB^sa sapuosjad sofxpjd so^ 'sBipuijaure
sb[ ua pnsn sa ouio^ *(^) sapuosjad sofipjd ap oipaui jod
-uoa B[ opo^ ajuB biou as ojiutj oqjaA pp uoixa^ ^\ uq *o

MOISaiDMOD
'sauoioisodsoj 'soiqj3Apy 'oqja^) bi2ojojjoj\[
aiHVd vaMaoas
(01 odatun^i jap uppvnmiuo^)

pp
so{ 9p

^
'pun'j ap pDptsja^jufi vj ua uosafojj
m stim

�Para los prefijos personales, véase particularmente el pasaje
citado de Hestermann (HH2 157 y sigs.). Aquí sólo daremos algunos
pocos ejemplos extraídos del material de Bridges (B2).
1.a persona del singular: (1) h-a-lakatakáa "iré sin detenerme
más", h-a-wemóciua "entraré", h-a-tutagua "daré", h-a-tstagude "yo
di", h-i-lakatakwóx "no iré", h-i-uai tósku "yo reí sin duda alguna",
h-i-tekisin "lo que vi yo";
2.a persona del singular: s-a-we ata siuan "tomarás eso";
3.a persona del singular: k-ula "se fue sin ser permitido", kówe móciua "entrará", g-wiata "está acostado".
Como en la flexión posesiva del nombre (véase más arriba) no
hay prefijos plurales. Las formas plurales, salvo en la 3.a persona,
se expresan por pronombres personales independientes, como en
aian mani kourou (= haian moni kuru) "amamos" (H 323), haian
sananima auón ufkide "rigurosamente os mandamos" (A 5:28), san
tukamatude Molok'nci ókór "tomasteis posesión del tabernáculo de
Moloc" (A 7:43), o por formas especiales del verbo (véase abajo).
En la tercera persona, el plural se expresa por un sufijo f-sina-, -sin),
v. gr. kó-tagu-sin "ellos o ellas dan" (B1 62), ka-mani kourou gin
(= kó-móni kuru-sin) "ellos o ellas aman" (H 323). El dual se ex
presa en la 1.a y 2.a persona por pronombres duales (véase arriba),
en la 3.a por sufijos del verbo (-pai, -pikina-, -pikin-), v. gr. kó-tagupai "los dos dan", kuci-pai "los dos se embarcan" (LA 29), ka-mani
kourou pikin (= kó-moni kuru-pikin) "los dos aman" (H 323),
kó-tagu-pikin-de "los dos dieron", kó-tagu-pikiná-a "los dos darán"
(B1 62, 63). En la 3.a persona también hay formas triales, v. gr.
kó-kutan-amisiu-de "los tres dijeron" (cf. kó-kutana-pikin-de "los dos
dijeron"), kuci-amisiu "los tres se embarcan" (LA 29; comp. HH2

159).
Algunos verbos poseen formas especiales de sentido solamente
plural, v. gr. tumopi "embarcarse" (plural de kuci; originalmente un
reflexivo causativo del tema -ópi "sentarse en una canoa") (2), ukaia
"alancear, arponear" (plural de gaia), puku "quemar, asar" (plural
de upuku (3), yatu "dar" (plural de yatia). Por más ejemplos, véase
B1 68, LA 29, 30. Parece que estas formas se usan solamente en la
tercera persona; en verbos intransitivos designan un sujeto plural,
v. gr. tumopi "se embarcan" (comp. con kuci "se embarca", kuci-pai
'los dos se embarcan"), mientras que en verbos transitivos expresan
un objeto plural, v. gr. ukaia "arponear muchas cosas", puku "quemar
muchas cosas", yatu "dar muchas cosas", etc. (4).
(1)Sobre la expresión de formas plurales, véase más adelante.
(2)Literalmente, pues, "hacerse sentar (en canoa)"; por esta forma se expresa sin duda
el modo relativamente más complicado de acomodarse un lugar en la canoa.
(3)Evidentemente también la u- causativa, pero es notable el hecho, si las formas notadas
son correctas, de que se usa en uno de los verbos en sentido singular y, sin embargo,
en el otro, en sentido plural. Es posible también que se trate del significado resultativo de u-, el cual hemos supuesto que sea más primitivo (v. arriba).
(4)La explicación de Bridges del uso de estas formas (B1 67) nos parece, desgraciada
mente, poco clara.
— 122 —

�— 31 —
•ojafns jb
'oijbjjuo^ jb 'uajaijaj as ajuaiaaj seta ajuauíajqBpnpui aaSiJO ap '-.na '-ins- sofijns sog (g)
•pBp¡jE[ii^9jji ns ap bsiib.) b osnsap ua Ja^a
e Etpuadojd Bpnp uis anb 'BAiiafqns uoi.indnfiíoo ej anb OAijimiad setu euiaisis un
ap ojsaj [a ejuasaadaj enqoanb pp .BAijafqo uoiaeánfuoj Bg '^siajanb sou sojjosoa,,
vpq5np-i{aa;-uv aod ouioa isb '4tsaja;nb soa ni,, npqivjj-qoai-p jienqeu ja jod Bsn as
naafqoi^iivny-Dunui A '44souiajanb so sojjosou,, vpqbnp-tpawo-i b ouioa '44ojamb so oX,,
Dpq5vp-yaatuv-u jjBnqeu jb oiubj ajeAinba oiqai^A-miniu enqaanb ja '44soiuajanb oj
sojjosou,, vpqbvp-zjfiu-n A 44ojainb a| oX,, vpqbvp-zpw-iu {íenqeu ja z^a bj b aanpej]
í^.í-muiui enqjanb eiujoj bj 'ojduiafa joj 'oiafqo ja anb pnijtaexa souatn uoa otafns ja
Bsajdxa enqaanb na BAUafqo uoijBánfuOJ bj anb ajqqou sg "44oa oj (ja),, vjíj-nb A 44ba
(ja),, t¡nvA [jEtiqBU jap opej jb 44aA (oj) ja,, u-natj A 44ba ja,, u-iu Enqaanb ja -diuo^ (^)
•ojafqo n ajuaíía ja X jeqjaA uoiaaB
bj aajua r.iauajaqo.) ap opoui X ojibj^ ja jod ouioj tse 'jBqjaA uoiaaB bj ap soj.iadse
sojio Jod sbui oqjnuí uBi^aj as sofip^d soj ap osn ja X r.unoj bj 'osa ap jB^nj ug
•opBtnjijB Bq as saaaA b otuoD 'jBuituouojd ojafqo jap soj X soauisubjjui sofijajd soj
ajiua jBjuaiuBpunj uopejaj eun^uiu aiuauíBiaeui^iJo Bjausixa anb 'ojadoia 'oajj oj^j (j)
st?nuoj sb[ U9 '("Dj^ 'ttoa3inb ^j oÁ^ tr¡io5w]1-ziiiu-m {}BtH[i?u ua ouioa)
sa^uosjad softjaad ap aiaas ^^C[op bj ap soiSijsaA ^bij uaiquiBj^
'() oqaaA ja
uoa BqBuoiaBjaj as sbui á BqB^aodun sbui anb oj 'ajuaB ja ou 'ojafqo
ja Bja 'sajBjn^uis soj ap sajBjnjd soqaaA soj uBqBiauajajip as opusna
'BUBaduiaj saoda BjjanbB ua anb aiaap aaainb 'ajuaSB jb ou á 'ojaf
-qo jb 'oaauínu ns b ojuBna ua 'uaaaijaj as ^BqiJJB sbui as^aA sajBna
soj ap BajaaB '#aja 'njnÁ) sajBjnjd soqaaA soj anb ap oqaaq ja jsy
•bubuib^ ua
uaiquiBj oAijiuiiad sbui opBjsa un ap soSsBa Ám\ '(BuiSBd bj ap aid jb
bjou bj asBaA) Bnqaanb jap BAijafqo uoiaBSnfuoa bj ua 01U03 "uoioba
-ouui Bun Bjuasaadaa BunjB Bpnp uis Biuajsis ais^ ' (Z) OAijisuBajuí
oqaaA un ap ojafns un oiuoa ajuaSB ja ojubj uBsaadxa so^ojbub soj
-uaiuaja apuop "Bnqaanb ja ua Bfajjaa as Biuajsis ajsa ap odijojoad j^
•soAijafqo sofipad ajuauíBjnjosqB ^^q ou apuop 'bubuibX jap osBa ja
sa ou ajsa 'souiaqBS ouio¡^) *soipaBj sbiu sofijB isb uaaaaBd sajBna soj
'ajuaoB ap sofijaad soj aod sopipaaaad uos Á jBqaaA Biuaj jap ajuBjap
ajuauíBjBipauíui asopuBaojoa uba 'oai^aa^ sbui odij ap SBnáuaj sbj ua X
jBjauaá Bji&gt;aa aod 'sojjanbs anb ap oqaaq ja aod bjioij sa ajua^B jap
soj anb ousadiuaj sbui jsqaaA Biuaj jb sopiun uBas jBuiuiouoad ojafqo
ja uBsaadxa anb sojuauíaja soj anb ap uoiaisodns Bq "ajuauíjBnpBaá
X Bjuaj oztjBaa as 'soidoad sofipad ouioa 'sajBuosaad sojuauíaja soj
ap uoiaBaodaoaui bj X 'Biuajsis un^uiu Bjq^q o^[ ' (\) jBuituouoad ojaf
-qo un ajuaiuBaauiíad SBzinb OAijisuBaj oqadA ja ua 'jBuiuiouoad ojafns
un UBqBsaadxa OAijisuBajuí oqaaA ja uq 'sajuaipuadapui SBjnaijaBd
o saaoA 'ua^iao ns ua 'uBaa sofipad soq ^ajuain^is bj aas aaaa^d aui
'jiiujsoaaA SBin soipuiaauíB sajBuosaad sofipad soj ap uoianjoAa Bq
'(8¿6 eO) 44^lB 9P ^^banaj aaoBq,, ind-vjmun8-xai-mu
'ttBqaBq un uoa ouisiiu is b asaBjaoa?^ -isosfo-iu qa) 4to-HO jb oun ja
asaBjaoa,, vod-i^o-ui '44Bajo bj uoa oun ja asaBSBa,, wd-n^ni-vui #aS *a
'pBpiooadiaaa UBsaadxa SBiuaoj sbiustiu sbj 'tvd- ofijns ja uoq '(^j:^ V)
tt(saaquioq soj b) opBp^, v-n8vj~mu #aS *a 'oAisBd oidiaija^d un uaiquiBj
Biuaoj as opoiu ouisiui jap í44opBiAua jnj^ apuitumv-tu-vif '44ojsp jnj
oX,, Bpi3[ai-vxu-m[ *aS *a '-(v)ui ofipad ja uoa (ajuBjapB sbui
BAixajjaa ajuauíBiaBuiSiao Biuaoj Bun aod Bsaadxa as OAiSBd jq

�reflexivo-pasivas (véase más arriba). Como sabemos, ellas contienen
un elemento -m(a)- colocado entre el prefijo personal y el verbo.
No cabe duda de que tal elemento esté emparentado o sea idéntico
al prefijo personal y posesivo m(o)- del náhuatl (como en los ejem
plos citados abajo). Así hay ^refijos dobles en yámana ha-m-ósagude
"yo me corté a mí mismo", kó-m-ósagude y os "él cortó su misma
mano", kó-ma-tekide abeila "él se consideró fuerte a sí mismo". Su
poniendo que el elemento -m- expresa el pronombre reflexivo (en
español "a sí mismo", etc.), se nos da la siguiente traducción literal
"yo me corté a mí mismo", "él se vio a sí mismo", etc. (1). Ahora
bien, en esta construcción, evidentemente antigua, las partes compo
nentes tienen la misma posición interna que en náhuatl, v. gr. ti-mochicaua "tú te esfuerzas", a(m)-mo-chicaua "vosotros os esforzáis" (2).
El uso de los elementos -t- y -c(i)- se ha considerado ya anterior
mente. Se colocan entre los prefijos personales y el tema verbal, v. gr.
ha-t-ul "bebo (algo)" (HH2 158), sa-t-óláa "tú beberás (algo)" (HH2
165), ha~t-ikimude "lo (?) introduje (en alguna parte)", kó-t-ikimua
yóx "él colocará el huevo dentro de algo" (HH2 168). En este aspecto
recuerdan a los elementos -t^^-, -tía- del náhuatl, v. gr. ni-té-tlaqotla
"yo quiero a alguien", ni-tla-chihua "yo hago algo", etc. Como ya se
ha dicho, la función de estos elementos es algo diferente en yámana.
Como se ve, los prefijos personales tienen un parentesco, o, más
bien, son idénticos, a los prefijos posesivos, para los cuales se han
dado ya algunas reseñas de las conexiones posibles con otras lenguas
sudamericanas. Añadiremos aquí que el prefijo kó- se debe identifi
car con el ke- del ona, v. gr. Xalpen ke xat "Xalpen devora (a los
hombres)" (G1 922; véase también la formación del genitivo, más
arriba), e igualmente con el náhuatl qui-, -o; el cual, como ya hemos
dicho, se usa solamente para un objeto pronominal.
La expresión del sujeto pronominal en las formas del verbo, tanto
en yámana como en quechua, probablemente representa un tipo más
reciente. En cuanto a esto, el yámana, aunque de otro modo más
arcaico que el quechua, el aimara y el moluche, no obstante se ade
lanta al náhuatl, lo que nos indicará, como se verá en la conclusión
de estos apuntes, que la ruta de la costa pacífica de la América meri
dional constituyó en cierta época una importante vía de migración.
La distinción en el uso de los llamados infijos direccionales,
-a- e -i-, es poco clara, tanto en la flexión verbal como en la flexión
posesiva del nombre. No obstante, y sin que ello parezca discutible,
se da una de sus funciones, a saber, el uso de -a- en ciertos casos de
oración positiva, v. gr. h-a-la-katakáa "yo iré sin más detenerme",
frente a h-i-la-katakawóx "no iré (de ningún modo)". Originariamente,
como ya se ha advertido, los prefijos posesivos y personales constaban
de una sola consonante {h- para la 1.a persona, no ha-t hi-, etc.), a
(1)Sobre la evolución pasiva, de la cual ya hemos dado algunos ejemplos, compárese el
español se dice = dice la gente. El pasivo amerindio es preferentemente impersonal.
(2)En mo-chica.ua "se esfuerza" no se expresa el sujeto pronominal como se hace en
yámana kó-m(a)- "él... a sí mismo".
— 124 —

�— ssi —
•^OJSIA Bq,, 'SO O1S0 'tt0pU3IA 3U0IA,, JI39p
Etijanb ap-1^/ai isb í44j;uoa 'j;,, -m^ oipuiJoius buioj un ap JiuoAOjd Bijpod oftjns ojsg
'BUBOIj^uB UOJSJOA BJ
uoa tu Bi^SjnA ej ap bj uoa Bpianauoa ¡u 'bjoojjod sa is 'oaadma 'uoponpBjj Bjsg
•adoaodB ap bjjbj b{ omoa isb 'jbuos
•jad ofijaad un ap jB^nj ua aiuaipuadapui jsuosjod ajqmouojd un ap osn ¡a asajoj^
'v-nüvi-pn ojnjnj 'ap-n^nj-o^ o^iia^aid 'xnj-o^ ajuas
-ajd : (ítJBp,, n2v% ap) aiuainSis jo sa (9 '^9 Tg) saápug jod opBp BuiSipBJBd jg
•sapBÁjj un^as (&lt;(otuo oX&gt;7 run^f imi =) nojno3¡ va
Bsn as aSuBJQ BiqBg ug 'bubuib^ uoijeínfuoa b¡ ap baia buijoj ouioa ajsixa ou
[Bna ja 'onSiqmB ou a^uasajd un jb^jj BJBd ojos epBiuaAui a jbi^ijiijb aiuauíBJnd
sa uoiaanaisuoa jbi anb sa ojbjo ojoj ^(^ouib ajduiais,^ rnm[ luptu wi{ —) 4touiB oi77
noj.no}¡ fuviu ív ua *j3 *a 'ttajduiois55 juptu oiqjaApe un ap oipaui jod Bpinipsuoa
'Bfajdmoa buijoj Bun sa ('s^is A ggg jj) ajuasaad buibjj sapBÁjj anb oj anb asaio^j

(5)
(^)
(g)
(3)

(j)

,, njo ap i^\ yq) ctuojaiqaq,, dp-uis-ijg *jS ^a '-(vjuis- ofijns
\9 ajuB í- ua Biqraea v- ^aoA B^ ¡ejiqd p u^ ' (t^I^H vtiV1n3i aP
•^T:OT V) ^ííP OJPad[ saauo^ua,, lap-mivinjf vngiu enj ^(^^'.f y) 6tofip
891 ^p-wujw^-p^ vuimnumnpiig^ '(g JJ *Mopjo Bq^ ap-noumu -duioa
•f"T:9 V) t4(JíD9P) PJ sora9H aI,, vwifug^ ap-rugui -—uotmf '(ttJBin
-01,, vjo ap í^^ '01 VI) opBuioj Bq pM ap-mv-^ 'ofxjns pp a^uBpp
n- ua - Bisa uBiquiBa 'oaaduia '- ua SBuiaj so^ í [nSvt ap) ttopBp
Bq pM ap-n^^nj-g^ * (Tun^ ap ^^g: y) uBqBuiB?^ ap-nxmpg^ ^ (^anif
ap) ^oojBqiua as pM ^p-ian^-gif ' (pj ^p) u9í^ p,, ap-^^aj-gif u^ *a
Buiaj pp u- Bun o i- Bun b BaJoB as ofijns ajs^ •() oau
opxiuas un Bjuai ajuauíBiJBui^iJO sBzmb anb ' (X-j-^ ap
Bqodd) pp- 'ap- 'a^- ofijns un jod Bsa^dxa as oji-pia-id ^^
•aja '(6^:0I V) JBPnP uís Píu9A aH?^ uinuvX lagw-v^ '(0^:0l V)
ttopBiAua aq so[^ viuiumiwivpiigjf uiiuviv-j-v^f uS #a #ojaajaad un o ojij
-ajaad un ap p sa opijuas p anb ua sos^a sounáp ^^q oaa^ qouBdsa
ajuasajd pp p apuodsajjoa opijuas p sopBjia so^duiafa so[ u^
•BqtJJB 3SB3A
Á sapxjj 'sapnp ssmaj ap uoiaBuuoj v\ a-iqog "(yg:oi V)
?, ajuauípjaj^ 't4(sBuosjad ap upiadaaB aa^q ou soiq anb) ojpq^
-iai{ ugcnno i^f) (gg:¿ y) tt3OíQ ap ^tjo^S b^ oaA^, (ajuauía^qBqoad)
svnjgcn tunjnvpu-pvf) ^^aj-vy i(iiJL!^A,, ?^aí 9P &lt;UI9PJCIT) S9A P^? ?^aj-s
4(4tJB[qBq^ mivfny ap ígf^ yq) oitl^H ^ vuv%ny (g) toy — ) tay
'(44jajanb 'j^buib,, runq ap íq\ yq) buib p,, sny-gy *(^) (wJiBp,, n^j
9P 'S9 i9) ttBP 19 ^m-gy :sajuamis so^duiafa so^ souiajBjiq • (\) Bjq
-Bq anb pp saaajuí p Bdnao ojuamoui p Jtod anb odiuaij aainbpna
Bsaidxa as buwoj Bjsa Jod ípuij paoA b^ ap adoaodB uoa saaaA SBunSp
'oqjaA pp oand Buiaj pp bjsuoo ajuasajd ^q -ojnjnj un A ojpajajd un
^ajuasajd un souaui O[ jod JinSuijsip uapand as soduiaij so| ajjuq
•SBadojna SBnSuaj
sb[ ua anb bubtub^C ua sojajauoa sbxu sojdaauoa uos sojjo so\ ouiod
SOUn SO^ OJUBJ ÍBOTSBp BOIJBUIBjS B^ ap SOpOEU SO^ B SoSopUB UOS OU
'ajjsd bjjo jod 'anb so[ 'sopoui so^ ap anb soduiaij so[ ap Buiajsis pp
ojpjJBsap jouaui jod BzijajaBJBa as ppoui A pjoduiaj uoixa^ Bq
*Í8I iS) Pírao3 9H ^pnuivio-y ua oraoa 'pqjaA Buiaj p ajuauíBjBip
-auiui BiuodajuB as ajuBuosuoa ofipjd p 'ou ig "ajuBuosuoa Bun jod
uaiquiBj BqBzaduia oqjaA p is puopaajip oftjuí p Bq^SajSB as anb v\

�ólu-de "bebió"), kó-móri-sin-de "oyeron" (A 11:1), ko-kutani-sin-de
"dijeron" (A 11:3).
El futuro se caracteriza por un sufijo *-wa que por lo general
se nos aparece tan disfrazado que ningún autor parece haber sospe
chado que tal sea su forma primitiva (1). En verbos acabados en -o,
el futuro termina por -da (dé *-a-wa, según la regla formulada ya
en el capítulo de fonología histórica; v. arriba). Por modificación y
simplificación análoga, los temas en -i y -u forman sus futuros en
-iua y -ua, respectivamente. Los ejemplos siguientes ilustrarán la for
mación del futuro yámana: (verbos en -a) maraoa (= móráa) "oirá"
(H 322; de mará — mora "oír"), k-apónáa "él morirá" (HH2 155;
de apóna "morir"), sa-t-óláa "tú beberás" (HH2 158; de ola "beber"),
ha-tualagónáa "daré prodigios" (A 2:19; de tualagóna "mostrar");
(verbos en -i) ha-tekiua "veré" (LA 46, 47; de teki "ver") ; (verbos
en -u) kó-tagu-a "él dará" (LA 10; de tagu "dar").
Esta forma corresponde al futuro español, pero también a un
imperativo o a un modo volitivo, optativo o potencial, v. gr. s-atáa
"toma" (literalmente "tú tomarás", LA 47; de ata "tomarás"), sakatakáa "vete" (A 9:15; de kataka "ir"), alagónáa "mira" (A 3:4;
de alagótva "mirar"), Pito sa-kamatua, sa-kupónáa, s-atamáa "leván
tate Pedro, mata y come" (A 11:7).
A menudo estas formas, tanto en el sentido futuro como en los
sentidos derivados, van precedidas de una partícula we o wela(p) (2),
hai ha-we móciua "entraré" (de móci "entrar"), sa-we apata (3) haia
husun "tráeme un poco de apio" (de apata "traer"), kó-we móciua
kónjin "él vendrá quizás", ha-welap atáa hauan "quiero tomar esto",
ha-wela móciua annu "quiero entrar precisamente", haian wela
tumeakóngutanáa kóndekaia "amenacémoslos" (A 4:17) (4).
No cabe duda de que el formativo yámana *-wa sea idéntico a
un formativo homófono usado en algunas lenguas centroamericanas
(como el cuna) para expresar un futuro, imperativo u otro tiempo
análogo (5). La presencia y el uso de este formativo en las mencio
nadas lenguas evidencia que se trata de un sufijo verbal de signifi
cado incoativo, el que también reaparece en náhuatl (v. gr. toma-ua
"hacerse grande"). En cuanto a la partícula we revela también analo
gías con los idiomas centroamericanos, por ejemplo el cuna, que posee
un adverbio wis (¿originalmente = "un poco"?), usado para expresar
una súplica modesta, etc.
(1)En el paradigma de Bridges (B1 63) el futuro del verbo tagu "dar" parece estar
formado por un sufijo -a: ko-tagu-a "él dará" (véase arriba); también Hestermann
(HH" 155) supone que la terminación -da haya resultado por evolución de -a-a.
(2)Originalmente *wai, como todavía aparece en ciertas posiciones; según Hestermann
(HH2 176) se trata de un adverbio waia, wea "antes, ya, pues", etc. Sobre la -p final
de welap, véase antes, al tratar de la fonología.
(3)De apatáa, delante de h-.
(4)Según Lucien Adam (LA 47, 48), we se usa ante el imperativo. La forma welafp)
puede considerarse como futuro del modo positivo (véase abajo).
(5)Singularmente, este sufijo también en cuna se mezcla con temas verbales en -a de
. igual modo que en yámana; así la terminación del futuro yámana -¿a corresponde
a -oa (-oe) en cuna.
— 126 —

�— LZl —
"(ifl) 1^- l91 ou ova?:&gt;l^ ^-^spj ivn-tt¡ vuuo^f :oaiibuib[3x3 osn p uaiquiBj asajof^(9)
•ofijns p ajus oqaaA pp puij jbooa b¡ ap uopBjaijB bj asajo^(g)
••3¡- ua ofijns un spm ttJBjsajd,, vunw ap
ojnjnj p sa ojsa '(vj^-oai-nunui^ ap Jas aaajtd xvyumu iv^-^ ofijns pp oplmafa uq(^)
•paoA ajuB ou- ap u- íoaijbSoj oiqjaApe sa as()
•-t^ b^ ap ajucpp dj-bjd
ap zaA ua Bsn as j-djb i*aja '41¿jbuioj saJainb?,, tuoiaeSoaja^ui ua esn as odo = trf(^)
-aiuBppB sbui 'u-jmuoui-o3¡ -p í (0Z:0I V)
tíajBiuBA8{,, u-Dmuow-oif-DS ua orno a 'ojnjnj Bmaj p uoa jiun uapand as uaiquiBj^(\)
•(ofeqe *a)
opota ^9 u^ Bsn as anb n- buisiui ^\ Bpnp uis s^ '(9) 4t¿aí opand?M
n-jfvjv^ mn-^if tdtt "jS *a 'BAiiBSoJja^uí ouioa Bsn as anb 'n- ua BpBqBDB
[BqaaA buijo^ bjjo uaiquiBj X^q oja^ -(^) (95 '5^ yq X ¿9 '99 Tg
•a í^Bjnjd) tí¿soga opBp UBq?,, vj-miis-n8v) '4(¡¿sop so^ opEp u^q?,,
vu-vuiifid-nSv) \t¿\^ opBp Bq?,, vj-vSm vpuo u^ 'a ' (tunu ^) wpup oaij
-B^ojjajut oiqaaApB un ap opipaaajd ba anb '[Bq^aA Buiaj [B opB^aa^B
vjl- ofijns un aod '^jauaS ua '^sajdxa as oAijB^oaaajuí opoiu ^^
•oAij^Sau opoui [ap souJBdnao [B BpBaapisuoa B^as B[[a íBAijnuiuiip
uoiaunj B^uaj anb a[qBqoad sa -icn-^ BpB[B3Jaiui BqB[js B[ b ojaad
-sag "aja 'ttpi:uaA,, n8-wÁd xoj '44piuuop,, 3^-o^o 44soaau said,, '44uaA^
nu-u^d xoj '(w-# ^p s^zinb) 44auuanp^, j-n^o 44soa^au said,, '(w-^ ap sbz
-inb) 44^sn^ ^-iAotD sapuBjuaoj^ [Buiínbsa ' (v^-sxvjCv = 'uinujBg unáas)
44¿souiaJi?,, vj-sb-v^^ B^sBjy ap [Biuinbsa 4 (oAi^Bjaduit) 44soraiuaA,,
9cn-vi-pÁd xoj \iS *a [Banjd X jBjnSuis [ap SBuosaad sbtjba ua uBsn as X
BAt^Bjaqqap uor^sana Bun bX 'Bai[dns Bun bX 'jBsa^dxa BJBd 'soipui
-jauíB SBuioipi so[ ua saiuanaajj uos -3^- *-ti- '-)- sofijns soj anb 'a^^nj
jauíiad ua 'souiajBiou sbuuoj SBjsa ap uoiaBaijdxa bj b ojuBna ug
• (f) 44Bua[ B[ JBasnq b ji asBAjjs^ umv x-vouvw ^po^o as ' (44^JO,, üjoíu ap
'Z'-L V) PJ B?n1/ ^ii-^s-ijotu i(Z VT ^^-itqd) 4tpBuioj,, (ajuainSis
ojduiafa [a *duioa '¿ojaajjoa?) vu-is-njn i(Z VT 'lBnP) 44P^uojuouib^
i-si '(uiapiqi 444Bp,, vu-noSvt uoa "duioa ^^gg Jj í[Bjn[d)
v^ =) vu-i5-no8m '(gg H íIBnP) PBP (¿vu-(u)d
-n8m =) vu-nd-noSv^ *jS *a 'aiuaxuBAi^aadsaj (-is- X (~uod-) -vd- so^
-uauíaja soj Jod SBpBzijajaBJBD 'sajBJuqd X saj^np sbuijoj uaiquiBj Xbjj
*souiajB^BJj o^anj anb [ap 'oAijnaasuoa jap soAijBaaduii a^uauíBidoad
uos sojdtuafa sop souiijjn soq *(44^í,, vuim[ ap i¿f yq) 449iaA -^ 9JBJ
-uba3[^5 mi-in-miidn-Sv^ ' (44opB^Bd JBisa 'asjBJBd,^ íuoiu ap jas aaajsd
í¿ojaajjoa? i¿f VT) 44BA9II u-m-moiu-o^ 4(g) (44SBqauoa SBunSjB
souaunaa,, fnuv ti-m-idi3¡ as i¿f yq) 44ip,, u-nut^jn^f 4(^gg jj) BP
[mi-nSm =) tm-noS^ i(z)lJUI B-^Bd 189 buioj,, uvnvy iv^[ ^t-vjv (dv
•j *a '-í^i-^ BqBjjs bj a^uBipaui opBAtaap Buia^ un b o [BqjaA Buiaj jb
sopsSaj^B 4(j) (¿) V3f- X (v)ti- *(v)i- aaq^s b 'sajBiaadsa sofijns jod
BzuajoBJBa as oidojd OAtjBjaduit ja oaag "oan^nj ja anb biujoj buistui
b[ uoa asjBsajdxa apand 'oisia souiaq bX ouioa 'oAijBjaduii [q
•(sapBpaiJBA SBunSp X^q anb
jap) opBuipaoqns X OAi^naasuoa '[Buoiauajuí 'oAtiBixqnp '(oatjBjua o)
oApisod 4(oApiqiqoad o) OApeSau oApBaaduii 'oApBSau 4OApBÍ^OJjaiui
'oAijBJadmi :bubuibX ua sajuaináts sopoui soj Jin^upsip uapand ag
•sajBpoui ouioa oqjaA [ap sbuijoj sbjio sb[ sepoj souiajBaijiSB[^

�Hay varios modos de expresar la negación en yámana. En la
mayoría de los casos Bridges la traduce por un adverbio especial, a
saber bav (B; LA 52, S1 134), baf (O 18), paf (H 319), v. gr. hai
baf curu "yo no amo" (O 36), kóndaian mus bav pusatude "mas
ellos no lo habían entendido" (A 7:25). En el diccionario de Bridges,
sin embargo, se reflejan formars evidentemente más familiares, en que
figura un elemento final ~u o -iu, v. gr. sa waia tóxyell-u "no te daré",
wii-u haia "todavía no he ensartado cuentas", tve wii-u kónjin anan
"todavía no ha cosido (la rasgadura de) la canoa" (B2; de wiia "estar
en orden", etc.), tóx-iu hai "no he dado" (B1 66; tak-iou ai, ídem,
H 331), mótáastóx-iu-a-mus "dice que no quiere trabajar" (HH2 174).
El uso de estas formas es vario. Como se ve en los ejemplos,
tiene a menudo un sentido pretérito (en el último ejemplo parece
que tenemos un futuro en *-wa). Es notable, empero, el hecho de
que las formas en -u, cuando el sentido es negativo (1), no se cons
truyen con prefijos personales; pueden, según se observa, ser segui
das de pronombres personales independientes. La forma en -(i)u
también es adjetivo, v. gr. iuai-iu "no celoso o envidioso" (de iuaia
"celoso, envidioso"), ufkita-uiv-a "duro de oído" (de ufkir "oreja"),
nombre, v. gr. wii-u-aki "pieles todavía no cosidas", o adverbial,
v. gr. teka-iu (¿correcto?) "sin ver" (LA 11).
Hay otros afijos negativos también, entre los que se nota el su
fijo -ka (por síncope -x) (2), usado, por ejemplo, en el futuro, v. gr.
hi-la-taga-wó-x, hi-la-taga-wó-h-na "yo no daré" (B1 66) (3). Los otros
elementos negativos son -nna-, -si- y -wi-, como en iuaió-nna-ka "no
celoso o envidioso" (= iuai-iu, iui-iu; cf. más arriba), tagu-nna-k? hai
"no doy, no soy el que da" (B1 66). Esa forma, a la que se agrega
también el susodicho sufijo -ka, recuerda el quechua -nna-, en churinna-q "que no tiene hijos", o el esquimal -i-nna-, en qissu-i-nna-q
"sólo madera". Los otros sufijos mencionados se usan más raramente,
v. gr. dó-si-u "no rojo claro" (cf. do-ga, de-ka "rojo claro"), ama-si-u
"desollar, despellejar" (cf. ami-ónguta "arrancar con la uña"), hóxwi-a "huevo huero, o en parte incubado" (de hóx "huevo"). El sen
tido es a menudo diminutivo, privativo o peyorativo. Tanto -si- como
-wi- sin duda tienen un origen diminutivo, según hemos visto. El uso
de sufijos diminutivos en función negativa tiene analogías en algonquino, v. gr. ojibway kawin ikkito-si "no digo" (literalmente "no digo
(siquiera) un poco") y quizás también el delaware atta kpandolo-wi-p
"no te oí" (4).
El modo prohibitivo (o imperativo negativo) se hace mediante
un adverbio prohibitivo antepuesto, ula(p) (5), y el sufijo negativo
(1)Sobre la construcción en otras funciones, véase el modo interrogativo.
(2)Véase más adelante el modo prohibitivo.
(3)Nótese el infijo direccional -i- (en B1 66, empero, se escribe he-la-), en vez de -a-,
en las formas negativas (así como en las interrogativas y exclamativas en u; v. arri
ba). De tal modo hallamos h-i-la-, h-i-uai- (negativo) frente a h-a-la-, h-a-we- (posi
tivo) (v. supra).
(4)La identidad formal de estos elementos diminutivo-negativos en algonquino y yámana
es singular, pero puede ser fortuita.
(5)Acerca de la -p final, ver los párrafos sobre fonología.
— 128 —

�— 621 —
•[BUOt.MpH
•O3¡ otipjd 0110 lauodaiuB b oSajj as 'ooiqiqís ofijaid un Bia ou buijoj Bisa omoa
oiad '-3/ aiaatuBUBuiSiio Bia aiuauíajqBqojd :¡b3oa ap sa^uB JB[nai 0[ Jod nsn as -^^roy (^)
•(Oí. ^oq '-¡ouhjx
•uauty '-mg) f^S 'S8 '611 *s8Bd 'aiiBd B-^ 'sa^vnSuvj uvipuj uv^ijaiuy ¡o ^ooqpuvf] -a (^)
9SB9A) BpBuipjoqns o BAiiBjndoo uoiaunfuoa ^p aiaadsa eun sa 'ajuara
"IBnsíl 'soipuijauíB SBraoipi so[ ua oraisjpBiJBA osn ap v^ B[nojiJBd Bné
-ijub Bun noa jBjuoa soraaqap anb oaia opora ajsa jBaqdxa
*(82"TI V) í4OClB^V PBraB^ 'so|p ap oun
-uba3[9^ epiugiu-o^-o^ -ui^migdvnjmu snqvSy munjjg^ '44-iaA b JiuaA o
Jt,, í3/aj-arp^/ '(^) tt^BdO^| Á asjBidadsap^ vug-Sv^ '4t^aqaq ^
vjg-Sv^ '4t-i9A Á asjBiuBAa^^ í^at-g^ 't4JBjqBq Á asjB^aBAa^
'(t4japjoui^, rnii(io) ap) 44aapaota Á asjBjuBAa^^ (oni-ra^ o) vm-io-g^
4 (44opuaianta JB^sa,, vuvs) 44JBJidxa 'asaB^Binsap,^ truvs-g^ 4(44opuBUi
-anb JBjsa^ wi-ui^) 44apuaiaua as ajqnnq B[?^ w^-g^ umv 'i'ñ *a 'C4Jaa
-uq Á asjBiuBAaj,, 'sa^piag aiuain[BJauaS Biajdjajuí o[ unSas 4o [BqaaA
uoxaaB Bun ap ozuaimoa [ap Bapi B[ Bsajdxa as Btajoj Bisa jo^ Y"3/
e-xg3f 'Sv^ '-w^) -g^ Jaq^s b '[BqjaA Bunaj [B ojsandaiuB ojuaraa[a ojio
jod buijoj os anb 'oAiinoasuoa opora [a sa BiouB^jodrat sbui 3q
•opora a^sa ap oiíjajaad [a
Biuasajdaj anb 444arajBDJBqraa ap ojund b BqB^sa^ ap^on^-nÁ-iv^ *j *a
'[BqjaA uraaoB Bun JBinoafa ap uoiauaint B[ Bsajdxa X [BqjaA Braaj p?
BjsandajuB -nX BqB[is B[ jod BziJojaBJBO as [Buoiauajuí opora [^
*44oun[B
opora na Jt ojainb ou9, xgcnv^üiV^f-vj-j^ #a^ "A 444opora unSuiu ap??
ap opijuas [a ua SBAijB^au souoiobjo ua Bsn as uaiquiBj i (BqtJJB -a
í (d)vj-acn) ojn^nj [ap jb^bjj [b o^uaraap orasira [a op^uoiauara soraai[
BA '(oPBUíPJOCIns"OAíííso&lt;^ opora íg[:[[ y) 44[aSuB un o^sia Bjqeq
ouioa^ viv^i^fua uis-i^aj-vj nn^ 444uaiquiBj Jijuas,, vuvji-j ' (44JB[q
-Bi[99 jnivjnj^ ap) 44Japuodsaj^ nuvjmi-nj '(oApisod [ap ojnjnj :ndoj)
44boubo Bun jaoBq oaaxnb uaiqraB^ oX^ v-ndvj-vj-nif 444uaxqraB} JBp,5
:saiuaxnis so[draafa so[ aod 3A as opora ojsa ap osn [g "44pBpta
ap ofijaad^, buib[[ B[ (¿^ Y^) uiBpy uatang í44uaiquiBi9^ ap
Bapi B[ Bsajdxa as [Bna b[ jod '[BqjaA Braaj [b Bjsandaius (^ '-mj)
-vj BqB[ts b[ jod BzijajoBJBa as (oai^Bjua o) OAijisod opoui [g
•BUBraBX [ap oaijo^sxq oipnjsa [a BJBd sajajuí [Biaadsa ap sa
Suijqag ap oqaaJisg [B souBajaa SBraoipi so[ uoa BzuBfauías Bjsg *44BpBU
safap ouw v^-^vaimi-un 444sajo[[ ouM v^-inSuat-n (^BXjo^) '44sanb
-BiB o[ ou5) v^-im-a nuiiS au ua "44sajira ou^^ v^-d^'j-a au ua (iqa
-^nqa) -j^ *a i (\) (g^-) 3/- fíjns un ^ BjsandajuB (B[noijjBd Bun o)
oiqjaApB un uoa SBAiiiqiqojd sbuijoj X^q apuop 'oaijBiSBoa^d ua
sbio[bub auaij oATjtqiqojd [ap upiaBrajoj Bg "(Sl:0l V) 44^nuioo nj
sauiB[[ o[ ou ' (raduig sotq anb o[),, x-gcn-vuvsvjvÁ^iJiajsí vjn-s *jS *a
'oAijBSau ojnjnj o^sia bX [o uoa Bjáo[BUB jod Brajoj as
ojnjnj ap aiaadsa buq "(44JBP,, n^t)} ap Í99 Tg) 44sap (aui) ou,,
vjn 4(44Jiaj,, vi^sgi op) Í48BJJ ou,, vHm^f9t vln :sa^uaxn^is so[draafa
so[ ua oxuoa (i- ua UBiquisa [BqjaA Braaj [ap n- Bun o v- Bun ofij
-ns a^sa ap ajuB[3Q -oAijB^au opora [ap jbjbjj [b bX opBuoiauara 'v^-

�hiego "conjunciones"). Pero en yámana su función parece limitada
a la construcción que hemos llamado modo consecutivo. Para com
prender esta construcción debemos suponer que originariamente se
sobrentendía algún verbo de movimiento ("ir, venir, levantarse", etc.),
que se unió con el verbo principal mediante la conjunción fea (= es
pañol "y"). Quizá todavía esa es la construcción en muchos idiomas
amerindios; compárese por ejemplo el uso de la partícula introduc
tiva ca en náhuatl y maya, v. gr. (náhuatl) ca ye cualli "ya es bueno",
(maya) wa ca alicten "si me digas", donde está intercalada entre
la conjunción condicional (wa) y el verbo finito. Así, partiendo de
un punto de vista histérico-comparativo hemos propuesto llamar modo
consecutivo a esta forma verbal (1).
Concluiremos estas notas sobre la conjugación modal del verbo
fueguino citando algunas formas subordinadas, que juntamente pudie
ran constituir el modo subordinado. La mayor parte de ellas son
etimológicamente locativos de nombres verbales en -sa o -si (véase
más arriba), v. gr. hau-ókó-sa-n "mientras dormía", kwi aian hi-tekisi-n "¿dónde está la leña que vi yo?", hi-taga-si-n "cuando di yo",
kóndaian hauanupai móra-si-n "oído esto" (A 2:37), konjin teki-si-n
Pito Jonndekaia "como vio a Pedro y a Juan" (A 3:3). Literalmente
estas formas significan "en mi dormir, en mi dar", etc. Hay otra
forma subordinada en -mós, de origen menos claro, v. gr. hi-tagu-mós
"cuando doy", sa manatumutuana usipai hitumóra-mós skaia "ven a
la tierra que te mostraré" (A 7:3) (2). Nótese que además de la pro
posición subordinada todas las formas del modo subordinado pueden
también expresar proposiciones relativas (v. supra, al tratarse de la
construcción relativa). La construcción subordinada tiene muchísimo
empleo en todos los idiomas amerindios, que al mismo tiempo carecen
de formas propias relativas. También en algonquino hay íntima cone
xión entre los modos subordinados y las formas que expresan propo
siciones relativas.
En la flexión del verbo el uso de varios auxiliares ocupa un
lugar importante. Hay gran número de ellos en yámana. Antes de
tratar de los auxiliares propios, haremos mención de dos elementos
verbales que en el yámana actual podrían llamarse cuasi-auxiliares.
Son los sufijos -ia (= -ya) (3) y -fea, que ambos revelan analogía
con formas del verbo auxiliar "ser" en español. Se agregan a nombres,
que de tal modo se hacen verbos, v. gr. ila-ia "es (o "está") afuera
o al sur" (Ha), ina-ia "es (de) invierno" (ina), ua-ia "es un hombre"
(ua), saia-ia "es una lanza", haua-ia hauan "esto es mío", yai-ia "es
una boca" (4), yoska-ia "es una isla" (LA 58) ; probablemente también
(1)La partícula ka (originalmente qa), que se encuentra en la mayoría de los idiomas
amerindios, es tanto más interesante por ser el único elemento gramatical que con
alguna certeza tiene analogías en las lenguas polinesias.
(2)Sobre estas formas, véase además B1 61 y sigs.
(3)Esta forma debe distinguirse bien del auxiliar propio -ia (disilabo), sobre el cual
se tratará más adelante.
(4)Bridges no lo distingue bien de yaii-a "con la boca", que es el caso locativo.
— 130 —

�— leí —
i (44jg.i9nb^ -minui Bmpgnb *p) osjgAtp u^jíijo gp
OqJ9A un B B0Z9U9}J9d SBZUlb 49}U9.l9Jip XnUI 999JB(I OUIIJ[ri p 9JU9UI
-|BI99(ÍS9 ÍSOpiJU9S SO^89 SOpO} U9 U9j&gt;IJO OIUSIUI {9 9U9T} 1UOIU- IS OJ
-n99 89 O^[ *t4JBS9d ISBO,^ lUgiU-lJfV 444J9pJOUI ISB9^, lugiU-Vlll '(44S9|9ld
9p BJUBUI aBA9[[^, vdop 9p) 449JU9UipnjiqBq S9^9ld 9p BJUBIU
iitgui-fnp ' (44jbjiui59 vupSvjv 9p) 44of9ds9 un ug opuBaiui 9id gp
'44jbjiu9 J99Bq,, nioiu-ioqtu-n '(4t-ijo,, vuqw gp) 44op
9id gp JBisg,, ^ugiu-sntu ' (44cqpng pp jopgpgjp gsaguod,, vi
-v2qui gp) 44ojpng pp aopgpgjp J9bjj^ mgui-xgiu ' (44ojuguii[B aiungj^,
o^foiu gp) 44SB^Bq aiungj^^ mqiu-xqui '44opuBqps 9td gp JBjsg^ ntqiu
"ÍHÍ9V1 '• (opBJBd ^bj89^ 9)ugipugdgpui oqjgA ouioo) mgiu- (o*5
gp) Í4^3A jgpod^ vugjf-^ai ^(vugiu gp) 44^JO,, vug^
-sniu '449igpuBD uoo JBuiga^, vug^f-xniv '(44919jb [B JB}S9^, nj-oinduj)
44boubo Bun ug 9^9JB3 p JtBjsg^ tyug^-jndnj '44boubd b[ ug oajo sbj^
B9J99 opBjugs jBjsg^, vugíf-xvvj^ '44boubo ug opug^ JBq^is,, vugjf-iiffgjn
: (44boubd Bun jBsn^ tnig^-o '44boubo ug ji^í tnii-vug^ 'jo í44boubo ug ji
'BOUB^ U9 OpBJU9S JB^89?i 9)U9TpU9dgpUI OqjgA OUIO9) ÜUO^-

(Q'f

í44opBjsooB asq^s^^ vpv^fgjn
'44OpBJSODB J9UIOO?? V1-UIV2V '. (44JBp9nb J99Bq,, ÜI-W *JJD) VI- (o'g
i (ddajsv
sgjSui p uog #duioo) 449sjuuijop,, v^ap-v^fg :vj¡ap-

(o*^

*jg í44JBpuB 'ji^ -^/^
opBnoxjuB Buig^ un gp) 44JBpuB J99Bq,^ vm-vy-n '44JBpuB^^ vui-vy '(uigpi
'vugui-n *p) 44SBppdsg sb^ gjqos JBjaodsuBJ^,, vui-vugiu '(44JBUBp 'g^ugui
-BpBUBUisgp o^p agoBq,, ^jjgi ^p) 44JinSgs^gd9í vmv-ijjgi ' (44opBAJOoug
(jbis9)^ vjvadnj -jo) 44opBAJO9U9 JBpuB,, vtiw-iv^dnj '44opnus9p
vuiv-iuvw vqwruv '44opuBq^is jBpuB^, vuiv-iyfgjn :vui(v)-

(o'i

f^ ^opuBSBd^, vuvcn- •
i {vi- #duiog) 44opBjsogB^ in- • í44opuBJ^ug,, o 44JBSoq p gsopuBiugs o
opB^ugs^^ id- 'i i (pjugijo n oiput oraoo) 449sopuBq9B^B^, ninui- 'g í (oa
-ijBjnp ugiquiBi) 44opBJBd^, mgiu- m^ í44(boub3 ug) opBjugs?? vugy- 'f
í44OpBJSO9B,, VI- ' í44OpU9XB9^, 3pp- '^ í44OpUBpUB,, VUl(v)- '\
rsgjuginSis so^ UBsn gs bubuibX u^ "Djg 444opB^sogB (op agoBq)^ ao-j444oisgiqu9 (op J99Bq)^í ovo-n- 'zianb-ii- [jBnqBu #fg aod 'oipupguiB
ug odi^ 9isg gp sgjBqixnB scq sgunuioa ^nuí uog qBdpuwd oqjgA
pp uppoB b^ B^nogfg gnb pp od^gna pp Banjsod o pnji^DB uBsgjdxg
gnb so| 4aB8nj jguiiad ug 'bjou gs sgjBqixnB soagpBpjgA so^
• (sguopunfuoa sb^ jbibjj p ojsg
sbui 9sb9^) "opoui ouistuí pp 9SJB0i[dx9 uBqgp (44jgfnui Bun Bjg^,
ny-vap-uiw vdiy -a -a) sopB^p iqB so^duigfg so^ sopoi gnb osopnp Xnuí
89 ojgd 'oiijgjgjd p gggugjjgd buijoj Bisg (^9 Tg) 9gSpijg ungg
',4BZUB[ BUn BJ9^9 ^-lS #jS 'A 49JUBf9UI9S UOpunj 9U9U 'vy- 4BUIJOJ
g '44S9J9 nj 4^os oÁ^ g^uguipjgjg 444p 4nj^ vi-vs \jui 4oX^ xw-^

�6.) -mutu (como verbo independiente, originariamente "estar
sentado o agachándose": u-mutu "poner" (como un niño en un
asiento) : ulójki-mutu "silbar sentado", móx-mutu "reunir bayas"
(v. supra) ;
7.) -pi (como verbo independiente —del que no hay ejemplos
en la lengua actual— debe significar "entrar en una choza y sentarse
al hogar": (cf. u-pi "hacer sentarse al hogar"): ósi-pi "estar en el
camino de alguno" (de ósi "interceptar"), ku-pi "venir del fondo de
la choza y sentarse al hogar" (de kua "bajar"), lupaiató-pi "caer
dentro de una canoa";
8.)

-uia (cf. -ia) : mók-wia "reunir bayas" (1);

9.) -wana (independiente: kónji uspan thri aua wana-si-n
"pasado espacio de casi tres horas", A 5:7) : mus-wana "escuchar
pasando" (de mora "oír").
Además de estos auxiliares mencionaremos -yella "acabar", -alagóna "tratar", -mina "bajar, hacia abajo" y -móci "entrar, hacia
adentro"; ejemplos:
-yella (como verbo independiente "dejar, abandonar") : ulófkiyella "no silbar más", uia-yella "hacer quedar no más (tiempo)" o
"hacer quedar por poco tiempo", teki-yella "no ver más^, esto es:
"ver sin tocar", umóni-ella "poner y dejar", ora-yella "no muy dado
al llorar", wia-yella "quedar un poco", yeki-yella "comer pescado
antes de partir";
-alagóna (= "mirar") : c-iu-alagóna "tratar de morder";
-mina: aia-mina "mandar, emplear", etc., tólli-mina "impeler
hacia abajo"; compárese también wósana-min-de "era un ratón por
que lo vi", kipa min-dea-ka "era una mujer porque la vi" (B2) ;
-móci (como verbo independiente "entrar": Pita móta-móci-sin
"y como Pedro entró", A 10:25) : aki-móci "clavar" ("pegar dentro"),
tólli-móci "echar afuera" (de tólli "dañar", etc.), kónjin kó-t-aiyimóci-de "entonces metiéndolos dentro" (literalmente "rogándoles",

A 10:23).
Adverbios. Ya hemos mencionado algunos adverbios al tratar de
los modos verbales. Otros son: ulaf (probablemente de idapa "malo,
desagradable", "en vano" (2), hatu(p) "casi", huka, partícula del
imperativo, se (ídem, ver más arriba), yarum "ahora", nan "pronto,
luego", mawól "perfectamente", annu "ciertamente", moni (ante
vocal mónit, B) "siempre", haim "muy", etc., v. gr. ula tóskika ulaf
"no rías inútilmente, sin causa", ulaf-kulaf-ulapun "no importa" (3),
(1)La presencia de -fe en vez de -x indica que la letra inicial de -uia es vocal, no semi
vocal; compárese con hox-wia "huevo huero" (de *hak(u)-wia).
(2)Formalmente emparentado con el adverbio prohibitivo ula(p), mencionado antes,
pero en cuanto a su función bien distinto de éste.
(3)La k entre los dos ulaf quizá es la conjunción ka "y", etc., de la que trataremos
en seguida.
— 132 —

�*ttM9j 8JB suoiiannfuoa^,
: (n Tg) saSpijg -p ísoiqjaApe pcpijBgj na uos sauopunfuoa sb[ ap ajj^d joXbui wj (^)
•(OS '6^ yi) ^PU9 ^qiJ^sa B[ niBpy napnq ílt¿9JP?,, va-v^ví vpug
'¿?JBP? vnSvt vpug *j8 -a '(tunu —) vpug aiuaipuadapui buijoj eun uaiquiBi Xbjj Q)
nj op X BJjatj n\ (ap yBs),, (^^yp Jsb) wo^/oi/ touopaoim^g uts utsn uts
'(6: V) tts^IoisodB so^ X OJPaJ,, umpot{ uvtttpu^sodo (aaip tsb) un^vii
etJd '(^I:8 V) sajafnoi ^ s^jquioij,^ un^vq wipmimvdiíi w^jvw
•mvn 'jS *a 'ttuaiqniB^^ ^ ttA^ Bsaadxa (soAi^BJjsouiap s^jqiuouojd ap
ojBjBjBd ya -a 'ti.ojio^, a^uauíBiJEmíoiJo) un^vif bubuib^ u^ *uaun anb
saiJBd SBy ajjua uoixauoa ap sopBJ A sopoui sajuaaayip uBuStsap anb
'yBtqaaApB ua^uo ap nntuoo oy aod 'sa^uBiaBA ap ojaranu u^aS uaasod
a^uarayBjauaS soipuiaaraB SBinoipt soy 'SBidojd SBAijByndoa sauoiaunfuoa
SBy ap 'jiaap sa 'BiJoSajBa Bjsa ayy 'BAiiByndoa anb BAi^BSjaApB sbui s^
*44ÍÍJ -^os 'ojaduia 'oX^ o ttofoyj Xos oX oaad,, fnp vijoiu iiy *j *a
44toJBqina uis ^oíadraa 'ojad^^ vjjoui opoj aiuB b^ou as as^ya Baara
-iad By aain^ • (soaiijyona o) sofijns bX 'sa^uaipuadaput saaoA bX uos
sauotaunfuoa SBy ' (^) soiqaaApB soy anb yBnSí yy '
•oía '(44oyy
-aqBO 'BUiía,, -ijiuozj ap) 44Buiiaua 'ya ajqos^ oo-uozj-i ' (44oauauiBpunj
'asBq 'sByBU 'oub^^ t^xnzi ap) 44iui ap ofBqap^, uvp-uizj-ou yjBnq
-bu ya uoa sbuuoj SBjsa asuajBdiuoa í44JoijajuB a;jsd 'ajuajj?? vs ap
4jui b ajuajj^ [und-vs o) unuod-ns vnvq '(44saA3i 'sBpyBdsa,^ j^si ap)
44bsb3 iva. ap sBj^ap,, ti-i^fs^ iv^fQ-nv^ *jS *a 'uoiaBuiyaap ap oftjns o uota
-isodsod Bun ap optn^as BAtsasod uoiaanjjsuoa ua ajqiuou un Banáij
anb SBy ua 'sB^sanduioa sauoiatsodsod Xsyy *44¿apu9p ^p?,, viunjj-n^f ua
o moa 'sBATisSoajajuí saaiBJ uoa uaiquiBj^ -aja '44ij Jod,, ovdo-oiu \iiva ap
Baaaa,, i/aaj-ow yiBnq^u ya uoa asajBduioa— 44tj ap sbjj BqtJJB^, ndv^-s
'44ij ap ByyB sbiu^ n^^v^-s ua ouioa 'yBuos^ad ofip^d un uoa uaXnjj
-suoa as ajuauíyBnsn o jad '(^:9 y) 44oyya ap sandsap^^ vuvp-tfug^ "J *a
'ajuaipuadapui y^uosjad ajquiouojd un Ji^aj uapand sauoiaisodsod
SBq[ '44bub}uoui By ap^ tunjrmpu-vjvjnj '44oyaio yap,, uinjnvpu-vunSvcn
'44oyqand yap,, o 44bsbo By ap,, tunj-vpu-D^o '44a^sa yap,, uinpvti '44bsb3
By b^9 ^vdn-ív^fo :sauoiaxsodsod seaapBpjaA s^y ap o^ajauoa X y^aoy osn
ya uBjjsnyi sajuain^is so-q "(y^y '^^y TS) yuizzBadg jod sopiunaj opis
uBq soyduiafa souiisiqanuí sojio íajquiou yap jb^bji yB sojsa ap soyd
-tuafa op^p souiaq bj^ *odii aisa ap ssnSuay ua uoiaBuiyaap ap sofijns
X sauoxaisodsod ajjua Bstaajd uoiauyisip X^q o^[ "Sdtim^isodso^

*(T) (^9 xñ) 44¿O
n '44¿nj SBja? '¿nj saja?^ vpu-gs '44¿jBjsa apand apuop?^,
'44¿Bjas uainb?^, dpmiug^f *j *a ' (oAijBojjajui) pu- X (soatj
-B^iqnp) luaj- (9j- soai^iyaua soy souiajBuoiauatu soisa ap ajjBdy •44ofo.i
Xnui9, sn^ winif '44ouib99 '44ajduiais ouib^, (rumf iuoul im{ —) nouno^
twavu. va '44ajuauiB^jaTa ajBJiua^, nnuv vm^giu p^ii/ i (9 x^^) 44JBP P
,^ xvi-m¡ nutro '44oany ouxs 'on BJoqB^, vA-uou 4(¿6 z^)) Jojd
vAiv^f tunavA '44b3jbui ap a^uayjjoa Bun X^q BjoqB^ wnuvA
mj toos '44unuioa uaiq ya BJBd Buay souBjaodB^, uvto xvvunui tp^tjo
^s '449raBp,, nSnt vtn-i^ ^^nti 444ojsa jbuioj ojaxnb?, unnvt[ vyjv dnjo^

�parentela" (A 7:3). Otras conjunciones copulativas de origen adverbial
son kónji-dara "después de ello", kónji-uspan, kót-upai, v. gr. Pita
kónji-dara kó-kutanude "entonces respondió Pedro" (A 10:46), haian
kótupxi wóla tekide "y nosotros somos testigos" (A 10:39). Nótese
que la conjunción (o el adverbio) se coloca entre el sujeto y el verbo,
del mismo modo que el español "empero", etc. Lo propio ocurre con
la conjunción explicativa (que es enclítica?), v. gr. kónjin-dagia
haima ua "porque era varón bueno" (A 11:24). El origen de las
conjunciones copulativas ahora mencionadas concuerda con el del
náhuatl T-huan "y", literalmente "con ello". Al tratar de las conjun
ciones copulativas, cabe mencionar el uso de los sufijos -nde (dual t
y -ndaian (plural) ; recuérdese lo dicho al tratar de la flexión del nom
bre). En vez de decir "Pedro y Juan" el yámana usa (o puede usar)
una forma dual de un compuesto "Pedro-Juan" (v. gr. Pita J orí nde,
A 3:1) y en vez de "Pedro, Jaime y Juan", una forma plural de un
compuesto "Pedro-Jaime-Juan" (v. gr. Pita-Jemz-Jon'ndaian, LA 33).
Pueden declinarse igual que otros duales y plurales, v. gr. kóndaían
tekisin Pita Jon'nde-kaia meakónat' apisiuamutu "entonces viendo
la constancia de Pedro y Juan" (A 4:13). Por consiguiente, dichos
sufijos no son conjunciones propias (comp. B1 77 y HH2 161).
La construcción es algo semejante a la mencionada anteriormente
Pita'ndaian "Pedro y los que iban con él" (véase la formación del
plural del nombre), con analogías en quechua, cuna (chibcha) y en
los idiomas paleoasiáticos.
Otra conjunción de origen adverbial (o pronominal) de mucho
interés es la comparativa kuka "como". Para expresar "como" el yá
mana dice "todo", v. gr. kicin tellandaulum kuka ópola "(cayeron)
de los ojos como escamas" (A 9:18), literalmente "todo (como) esca
mas". En esta función el uso de kuka es enteramente análogo al del
quechua sapa o del cuna (lengua chibcha de Panamá) pela "todo",
pero Bridges lo usa también para traducir cualquier "como", aun en
casos en que el sentido de "todo" sería poco adecuado, v. gr. kuka
wagaiwa kutanasin "como el profeta dice" (A 7:48), hai hakun
hamuta yamanuwa kuka sa "yo mismo también soy hombre como
tú" (1).
Entre las conjunciones propiamente subordinadas mencionaremos
la enclítica -sa, v. gr. hitula tagukura-sa hataga-sa "si quiero dar, daré"
(LA 49) ; compárese con taga-sa-ka "si diera" (B1 65).
En fin, nos importa mencionar entre las conjunciones" una par
tícula que parece tener variedad de empleos. Es el ya citado ka
(véase el modo consecutivo), que se usa como voz enclítica en yá
mana. Como ya hemos dicho al tratar de los cuasi-auxiliares, Bridges
(B1 65) piensa que este -ka se usa para hacer un presente más del
pasado. Lucien Adam (LA 55) admite que no puede determinar la
función exacta de esta partícula. Para ilustrar su uso, sólo daremos
(1) Otra traducción de "como" es mus "es oído", v. gr. Lida mus Joppa gata "como
Lydda estaba cerca de Joppa" (A 9:38), correspondiendo a una conjunción causativa.
— 134 —

�— ssi —
•nqoqiq^ odi^ ap eun8u9[ sbjio X BqeSeq ua uaiquiBl aisixg
•nq BjqB^Bd b^ na '0681 '^t^dia^ 'í? vun}j sap ^onqjauo^ 'jaoawaaaij^ -j^ -g #a
•4t*'-uaqi '3ab8 j uai|M,, cqji3npB.il ojoajjoo sem Bzmb Bjjag •tsaAB8
j uaqM naqi,, v^-ütiisv^vtaif sb 'pasn aq Xbui 44uaqi,, pjOM aqi pus 'aum pajBis b oj
aauaaajaj os[b s^q (osp) :v3f- ap opuBiBJi (59 Tg) saSpug aaip anb o[ asaJBdmo^
•oipun^aS un b oSojbub Bas jBJaua^ ua anb ajqnqojd Xniu sa
'(S9 ifl 'saSP!ja 83!P 8n^ I *P) ^iuasajd un ap Biauaijede auaij vtniu- anbuny
••Dt¡ o -iq ap zaA ua (dAajq a uoa) -aq ap osn \a a^qBjou sg

(f)
()
(2)
(\)

osnsap u^ BpiBa bjoi[B 'bubuibíC u^ BAiiBSo^jaiui zibj bjjo
BiqBjj "(EquaB asB3A) -v^ baijbSoj.i91ui zibj b^ ap sopBAiaap soquiB
4tjopijdaAip ^nb!,, uc^ '4t¡ouBj^xa anb!,, 3/ii3/ 'v^ uS *a 'SBunájB
feouiajBiio o^og 'soipmjauíB SBuioipi SBUiap so^ ua ouioa jsb 'bubuib^ ua
BpB^uasaadaj uaiq B^sa uoidbjo b| ap ajJBd
Bsa BJ^uanoua
as anb ua SBuioipi so^ ap bijoXbiu b^ ap osbo p sa jb^ oaad 'oAiixuiiad
[a uoa so^und so[ sopoj ua Bpaanauoa ou 'pBpjaA sa uaiq 'bubuibX ua
osn ng 'saiuajsxxa sotputjaiUB SBtuoipi so^ ap bijoíCbui b^ ua opBAJas
-uoa ^q as anb oipuiaauíBOjodd pp soSsbj sossasa so^ ap oun sa anb
vÁ 'bubiub^ ua uaiquiBi BjnajiJBd Bsa ap osn p jbuijijb ouiisjiubj
-^oduii Bjdag "^ BpaijjBd b^ a^uBipaui sxxB^odiq Bun ap uppaBjjuoa
ap odi^ oa^o ap apuadap 'soiuia unSas 'oAi^naasuoa opoui ^^ "4tojsa
ap jbij sapand ai 'xa b^ oxuoa,, ojduiafa jod 'sBaxSopaxsd sbiSojbub
a^uaxupaBj asjBjpq Baaxpnd anb v\ ap panjBU Xnux uoiaaBJjuoa Bun ap
ajBjj as anb a^qBqojd sa '(Bddns *a) wia b^ anb bX Jtafnxu Bun BJa,,
m[-vapuiiu vdi^^ odij X3P s^nopanaisuoa sb^ b oju^na u^ •(^)44oaas
Bjsa anb ojj p,, mf-íno inbn^o tdnvui^o nÁrnu ínyo Bnipanb p ua
Bja^duioa BjSopuB auap uppanaisuoa Bjsa SBiuapy •&lt;t (pof Biajoad p
^od) oipxp anj anb oj,, v^-vmsvuown *p í (fg^ zHH A \i9W PUBnD,,
ap opB^ p) t49xp anb,, v^f-vuisv^^vi uopanj^suoo bj ua jB^n^uxs BpBu
Xsq ou anb oaaa '(BqpjB asBaA) OAijBpj opijuas p ua asassn uaxqiuBj
apand BpBuipaoqns uopxsodojd BpBO 01U03 'BpBurpjíoqns uoxaxsodojd
b^ ap púas Bjaxn asopuapBq 'o^ajauoa opBoijiuSxs ns Bipjad 'boij
-tpua BpaxjjBd ua Bj^jaAuoa as vsf anb Bpipara b o jad '(g) ^aja 'w4o
o^uBg njtjjds^ p (v^) o^an| '(^) opuB{qBi{,, (BqiJJB *a)
xidso^ nuiimj n^ vjnuinir^f 'ajuaxuBaiJoaj 'Bja BAX"¡TiuiJd
-suoa B^ jsb íBAijanpoJiux o BAijBpxdoa oxdtauxjd un ua Bja upiaunj
ng "BjpnbB b anSis anb pdiauxjd uoioisodoad Bun uoa BpBuipjoqns
upxaxsodojd Bun opuaxun 'Baxjipua BpBuipjoqns uoxaunfuoa ap uoia^a
-xjiuSis b^ uoa SBUBaijatUBopux SBnSuaj ap ojatunu ubjS un ua B^uas
-aad as Biusitu B-q 'Bnqaanb ua vb BjnaxjJBd bj ap Bjaajjad bzub fatuas
b 'BpBuxpjoqns uotaxsodojd Bun ap uxj jb Bsn as 3j- anb souiBAjasqo
sojdtuafa so^sa sopoj u^ "(9I:^ V) íJ9of Bl3JJ&lt;i t9 Jot^ H9TP ^nJ
anb oj sa oisa sbui,, viven v^-vuisvugtun J^of vcnivSvX, j^viíiio^i nuuv
twnvy ^(ff'-Ol y) SOII9 9Jqos gÁ^o ojuBg mijjdsg ja 'BqBjqBq oapaj
SBJiuaxtu,, viuiuvivpuo^ apn^apunSv^f xid&lt;ig-y[ vutivjj v^-vinwvin^f
acn e^j '(X) (tuapiqx) 44oX xp opusna oSanj,, V3f-vuisvSvi-at¡ '(59
i9) PBP Bjaxqnq xs,, V3f-vapuisv8vi-vjni-ai( :saiuaxnSxs sojdxuafa soj

�pero conocida en muchos otros idiomas amerindios, a saber *ta-.
De ésta se derivan los sufijos exclamativos sa-táa "¡qué necio eres!"
(literalmente "¿tú quién eres?"), kónna-táa aii "¡ay!, ¿no era esa
buena?", etc. (1).

VOCABULARIO
Al comparar el vocabulario de los idiomas indoamericanos, no
tamos, a primera vista, una heterogeneidad enorme. La causa de esta
circunstancia, como ya se ha advertido, es la facilidad con que se
renuevan términos concretos a medida que las condiciones de la vida
material cambian y se modifican. La mayoría de esos términos son
voces verdaderamente migratorias y una porción considerable de ellas
son, propiamente, préstamos lingüísticos. El yámana ha adquirido,
desde su existencia como idioma sudamericano, gran número de voces
de origen relativamente tardío, sin duda alguna procedentes del norte.
Daremos una breve lista de tales voces y de algunas de origen protoamerindio, con equivalentes en otras lenguas sudamericanas, limitán
donos, tan sólo, a sentidos concretos. Los siguientes veinticinco voca
blos yámana se dan por orden alfabético y van seguidos de las formas
reconstruidas de las raíces amerindias.
1.— akópi (a breve) (2) "frío, muy frío" (raíz amer. *dk^p-).
Compárese el alacaluf akabe "nieve, invierno" (3). La relación entre
estas voces, así como con el yámana kóppa "hielo", parece indudable.
Existe también en yámana un verbo akaui "hacerse muy frío", el cual
debe ser separado de aquéllas. Según Trombetti (4) las mismas tie
nen analogías paleoasiáticas, a saber el guilyak kabe "nieve", que este
autor liga con el yámana kupanaka (= kóppanaka?) "hacerse frío".
No conozco este tema en ninguna otra lengua americana.
2.— belaka (todas las vocales breves, B2; cf. polaca, O 74);
bclaka (dialecto central), palaxa (dialecto del oeste, K) "lluvia, llu
vioso" (raíz amer. *pal- y *pA-). Con este tema deben ser empa
rentados pólakan(i)a, pólaka-móni "tener un poco de agua", hikabelaka-n (o -bólaka-n) "en la orilla del mar", pola "estrato de algas
marinas" (5), pólupa "tierra pantanosa, tembladeral", balama (voca
les breves) "blando, podrido", etc. La raíz amerindia de todas estas
palabras, cuyo sentido original era "agua fangosa o agua no potable",
debe ser *pal-, en estado reducido *p9l- (el cual sólo permanece
en yámana). Compárese con el quechua para- "llover", el náhuatl
palani "podrir", palanqui "podrido", pal-tia "humedecer", arauaco

(1)aii "how! well, to be sure! I say! well, well!" (B2).
(2)Mejor ókópi (B2) ; véase la fonología.
(3)v. Skottsbehc, Amer. Anthr. 15, págs. 609, 610.
(4)Elementi di glottologia, pág. 178.
(5)"kelp bed" (B2).
— 136 —

�•tlopiqJ? zji B^Cem
p X ltJJJ,, ^i%-z%\ jiBtiqeu p uoa opBiu^JBdmo JBJS9 BJatpnd uaiqmej^ •(3~31(1)
B3I1UBUOSUO3 BI3UBUJ9JJB Jod ¡(331 = ) 9ÍJ1 JOpBjqBq pp 0199JBip *}9 ¡OÍ^ [B3ipB}J(5)
*44ubjt,, iSem^y-im (^oj) ouinbuoSp p UO9 9S9Uiojjuo3(g)
'•os S9 jdnj buijoj B[ 9nb BÁ 'p uoo uopepj ouoi] ou 'o^aequia uis '-oq '-oq iubjeiiu (^(¿)
'809 '^?^ 'SI '-^muV '^9*uy '3Haasxxo^s *a(9)
*B3I]U9pi 9JU9UIB3IUI9UOJ S9 9nb BJ UOJ '9)U9p9J9jd B[ 9nb BUIJOJ EUI8IIU BJ pepiJBOJ U^(g)
'609 '2?^ 'SI "Jqí^ 'jBiuy '3aaasxxo"s 'a(f)
•4tou9nbad,, oqizj 93U3ti38B^()
'(s8) ^4sÍJII84s 'JJBUS Bas,,(Z)
*89pUBj3 SOIJ
SOUtlgjB 9p OjquiOU OUIOJ UOiqUIB) 98BSn Í44JBIU J9p (3jpBUI O) 9jpBd,, 9JU9UI[BJ9J¡q(J)
sa ou saooA esquíe ajjua uoixauoa
'(5) t4ojjj,, 3/issi 'assi ^iumbea p epaanaaj eou opoui ojaaia

•(•aja 4-:r) p^njnS baij
Bun Jtod o (g) -t^ eun aod eqBzuaiuoa soqaaA sojsa ap zibj b| is
ejsuoa oj^[ *(¿) t4^B^juaM -wa^-i/ '4t^iuaA^, -niu-vt¡ enqaanb ua BJjuanaua
as paipej omeiui |^ '{~VH* 'Jauíe zibj ÍBqijje jaA) 44JBpuB 'ji^
vui-m[ BpBAuap buijoj bj ua ajuauíeps bubuib^C ua 444jim -mj — mg
• (9) 44ajpBiu^ dvo jnpaBp p ua Bjjuanaua as anb B[ ' (eaiaoj
-siq BiSopuoj Te\ jbjbjj p cBaijuBuosuoa epuBUJaj[B ua aseaA) -doa
buijoj bj uoa uoixauoa ^eq epnp utg '44JBUiBni^ vjodvp '(5) (zq) 4tsou
-as 'sBjaj,, fgdvp '(6101 sf)) 91ÍO9I s^dvj '(jbuibui ap osoasap 'outu
un ap ajuamjBiaadsa) 44pas jauaj,, vuodvi :bubuibí( saaoA sajuaináis
sbj uoa opBjuajBduia jas aqa(j #(-&lt;/a^ Á -dm^ "JauíB zjbj í44ajpBiu ns^^
u-iqvp '-v^-vdvi^ ap 444ajpBiu im^ u-vaqop-n{ *ja) 44ajpBiu,,
anb zoa bj ap Biuaj 4 (bSjbj jeaoA Bjauíijd bj) -tqnp Á -vqvp — •
•SBtuBajaa sns ap Á
ap obj jap oipui ajquiou ja 'uvjjvdmj^ ua uaiquiej SBzín^) •44asjaaap
-auinq,, ^vdvqo jjBnq^u ja ua Á 444eníáB uoa jefoiu^, -ndvqo Bnqaanb
ja ua aaajedeaj zibj buisiui B&gt;q • (f) 44jbiu^^ jdvaa jnjBaeje ja ouioa isb
4(-&lt;/oa# opuBjuasajdaj '•fif ^j 'aadvo Jne jap ojaajBip í^^ ^) 44BOXIB9,,
jindqo jaaauajjad aaajed {v^^^aq ua 'BqiJje as^aA) -jad^ ap jb ajuBÍ
-auias Xnuí Bja opijuas o^na 4(-dfia^ opianpaj opejsa ua 4-t/a^) oipui
-jauíB j^aipBJ ouisiui jy '(-dea^ A -dvo^ 'xavou zibj) 44enge uoa Bpeja
-zaui aAaiu,, o 44BsonaB aAaiu,, (fqjvdqa opedoauis) fdqfvdo^ — 'f
•(sBuanbad sesoa Bjed Bq^ajdiua as opnuaui e ^nuí anb zoa eun Bja
'uaiq sbui o) 44ouanbadí!( jBAijafp^ opeaijiuSis un Bjuaj 4(g) (¿oasBA
uaSiao ap) 44ojinbiqa^ '44oaiqa,, joiiBdsa ja 0U103 '44BJjBia^ fjjqaij
-mbiqa jjBnqeu ja Á 44Bitujoq,, smbiqo enqaanb 'ojduiafa jod 'asea^
•oipuijauíB ua (sajueiJBA seunSjB uoa) -^/ia^ jeaipej ja jod ueu^isap
as asBja Bpoj ap souanbad sajBtuiuB ap sajqiuou sosojauín^ • (-^ia#
•jauíB zibj) (^) 44sodsijbui ap aiaadsa,, (bSjbj 1 Bjauíijd) i^ia — *g
•BUBUIBiC U3
UBAJasuoa as oipuijauíe jeaipBJ ajuBjJodiui ajsa ap sopijuas soj sopoj
1SB3 *(j) 44ouBaao,, nuvuñd jdnj 444ouBaao^ üjdcí juBJBn^ 444jbui,, vxvq

�8.— iki (primera i larga) y u-ki (probablemente con otro sufijo,
v. supra) "quemar" (raíz amer. *iki- *ki-). Compárese con el es
quimal ikípa "encender, pegar fuego a", ing-neq "fuego". Si hay
conexión entre estas formas, la i inicial ha de ser un prefijo, caído
en desuso también en esquimal (1).
9.— issa (dialecto del oeste ica, con i breve) "brotar, dar fruto",
issa-tissa "ojo de fruta o baya" (raíz amer. *is, *is e *ic). Por alter
nancia consonantica (s i-~&gt; s, también c?, comp. maya ich "ojo") po
dríamos relacionar estas palabras con la raíz amerindia *(i)s', sig
nificando "ojo"; compárese el esquimal isse (2), dacota is-ta, náhuatl
ix-tli, etc., usados en sentidos diversos (originalmente "ojo"). El uso
de voces idénticas o de la misma filiación para "ojo", "fruta", "flor",
etcétera, es muy frecuente en las lenguas indoamericanas.
10.— kotaka "demasiado pequeño, estrecho o apretado", kóta-kón
"¡qué bonito!", "¡qué bueno!" (3) (raíz amer. *kdt-). En estas pa
labras tenemos una raíz {*kat-) muy conocida en amerindio, que
significa "pequeño". Confróntese con el dacota kitana (kVtala) "pe
queño", haida git "niño", tlinkit yAt "niño" (4). También en paleoasiático hay concordancias, v. gr. chukchi kVt-kit "un poco".
11.— kus "mi hermano menor, primo, sobrino, niño", kusa-kipa
(u breve) "mi hermana menor" (cf. también el ona kosen, etc.,
G1 324) tienen correlativos en muchísimos idiomas amerindios (raíz
amer. *kwas-). Sólo citaremos el dacota kos "yerno", k'oska' "joven"
y el quechua qosa "marido", originalmente usado de modo hipocorístico. La raíz de estas palabras era *kwas-, con algunas variantes.
12.— lupaii "caer, desplomarse", lupi "encorvado" (raíz amer.
4Zu/&gt;-), con otras voces mencionadas ya anteriormente, deben ser re
lacionados con el maya lubu-l "caer", lub-zah "volcar", así como con
el araucano lüpu- "boca abajo" (?).
13.— mana (primera a larga) "prestar" (comp. LA 13), manaku
"pedir prestado" (raíz amer. *ma-). Hay gran número de voces en
amerindio derivadas de la raíz *mo- (5), cuyo sentido primitivo era
"dar". Sólo es menester citar el náhuatl ma-ca "dar", ma-na "ofre
cer", y el aimara mayi "prestar".
14.— óka (hai aga "yo duermo", O 19) "dormir", ókór (tema
óka-ta-) "choza, wigwam, habitación, casa", literalmente "lugar para

(1)Compárese también el arauaco iki-hi "fuego". Otra explicación sería suponer que
la i inicial era primitiva y que se percibió como prefijo sólo en yámana.
(2)Diferente de ísse "frío". En el cuna de Panamá, iis significa una "cortadura que se
hace para partir una fruta".
(3)Sobre -kón, véase en las interjecciones.
(4)Es componente del nombre de tribu tlinkit = Hn-gVt "hombre, indio", literalmente
"niño (hijo) de indio", esto es "uno de los indios tlinkit"; Handbook of American
Indian Languages, 1.a parte, pág. 169 (Bur. Amer. Ethnol., bol. 40).
(5)Comp. el quechua ma "¡vamos a ver!", etc. (interjección).
— 138 —

�— 6St —
•(equje 38B3A) enqoanb ua saaaA
SBqonm uaiquiBj ouioa 'baijbojui uopunj auaji oqj3A ajsa ua n^- ¡BqaaA ofijns jg (g)
•(ot- 'iq
'•¡out¡jg 'J9iuy 'ung) \^i -8Bd 'ausd ^-^ 'saSvnStivj ttojpuj vvoijaiuy ¡o 3¡ooqpuDg -a (j)

EiauBUJajp Bun uaiquiBj Jauodns oiJBsaaau sa oJad 444osojqumjjaq o
osoqoui asjaoBq^? ínvoxod 44tJBiuaAaj 'jBaqanb^, ínbajzod ^BnqBu \e A
t.jBaqanb,? j-nsvd b^bui \tb 'ttopBfBJ[ 'ooas^, mb-sv^ 't4(pBpanbas jod) jb^
-uaAaj^, -vd-sv^d Btiqoanb |B zoa Bisa jpapj a^iuijad sou oipurjauíB ua
s A s ap JB^nSaj BiauBuiaj^ B-q •(-se)&lt;/^ A -s,d^ 'aaniB ztbj íoaijbs
-n^a) t4Jtapuaq,, vjnfod-n '(g) (y 'ttojuaAaj 'otdinoj as ^M
-o^^ u

*A)

44JB^^jsa 'asdBjuaAaj,, v^vj-n^-sod 'nj-mf-sod — -

*(l) M^uanbad Bqauoa,, itd-b
'4tBuanbad jafninM \\d-\mcnpu ^B^do^ uS #a 'oaijBTSBoa{Bd ua uaiquiB^
a^sxxa zibj buisiui b^ anb asjBjou aqaQ 'aja 't4JBansiuuoq,, -^djjid
't4Buanbad BsodiJBiu,, niuidjjid '4topBJo^a afBuirqd ap ojBfBd,, oojjid
Bnqaanb 'j 'A '(BqiadB 'i3¡io as^aA) -^p^ ^nb opoin ouisiui pp BpBsn
* (44ouanbad^^ = ajuaiuBiJBuiáTJo) oipuijauíB ua unuioa jfnuí zjbj Bun
sg *aja '44Bnua[^^ ijjid-au^u '44oinii 'oqaBqanui^? ^pnizt-^id iiipuQi-jid
'(oAijnuiuiip ofijns) ^d- |jBnqBu p uoa cqjBJBduioa souiapod ossa
pj ug qsjaua^ u^ 44oqaBqanui9^ o 44ouiu,, ap p Bas anb a^qBqoad ^nuí
Bjpsaa ' (oAijnuiuiip ofijiis un Bjuasaadai Bpnp uts s- B[) Buiaj ajsa
ap [buiSijo opBaijiu^is p Bas pna oJBp sa ou anbuny #(-^ií/^ uauíB
zibj í44jbui,, ü3/ii/ ap) 44oSoqB as ajpeiu o a.iped o^na ouiu,, snjjid
-3/ií/ '44souBjjanq^ '44ojunjip un ap SBfiq o sofiq^, snjjid — -¿^
aaa
'piaiui -p bj a^qog #(44opBjuas JBjsa 'asjBjuas^, -idyi[- '-}dy- xoj
•j^ *a) ouinbuo|B ua 'o[duiafa jod 'aaajBdsaj anb zibj Bun ap auaiA
'^ajBi[ixnB soqjaA 'Bjdns *a) (-id^ ^ "?^e# '^ani^ zjbj) 44asjBjuas^^ jd' (44boub3 Bun ap ojjuap jasa,, -tdo-jmvdnj ua *j

*a) -ido*9^

•44ajuaiuBnjniu
^, -ndtuv Bnqaanb p uaiquiBj ajuasajd asBSuaj^ -44oubui^9 njvdtun
BJBiuiB p uoa uoiaBpj BpjBná ou is JBjun^ajd apand as '44oubui bj
uoa jbjjb^b 'opBund un jbuioj,, uatquiBj saijiu^is vqtuo oiuog '(vqwg
uoa jbjjbb^ vjnqiuo '("aja '44BpjBp 'bzub[^^ tv8 ap) *aja 444Jopauaj
'BJBqana uoa jbjjbSb?? (njJvqiua-inS asajBdiuoa í (-diuv^ #jauiB zjbj)
•a^a '44uodJB uoa jbjjb^b^ oqjaA ouioa 4&gt;aja 444uodJB^ vqiuo — '^\
"ido 3SB3A 'piaiui -p bj bjb^
•44bsb3,, (*aja 'o 4ao) ^o A 44Jiuuop,, (d)anb juBJBnS p 'pBpijiqBq
-ojd Bqanuí uoa 'uaiquiB^ •44Jiiujop,^ ncn-vo (jj3Subbjjbu) 444auuanp,,
ndcnno^ 'nano^ (^aijBu) 444Jiuuop,^ ujcn-nvb (aJBMBpp) 4(*aja 4Bp
-uaij 'oiuaiUBdiuBa^^ mvyf-a^n uaiquiBj Bzinb) 44Jiuuop,, -o^o (sojáau
said) ouinbuoSp 4(449juas as^^ v^uicn-vA *j -a) -aja 444JBjsa9?
(Bdnq)
BasBdBjB 444opBjsoaB JBjsa^, o-^ '^Jiuuop,, i)¡b BpiBq p asuaJBduioa
íuoisuajxa bjsba ap (44Jirajop 'asjBjsoaB,, -4fe*/—'-b*) BipujjauíB
zjbj Bun b uaaauajjad SBjqBpd SBjsg '(-4be# uaiuB zjbj) 44Jiiujop

�19.—pusaki (u breve) "fuego, llama"; -aki es sufijo nominal
(raíz amer. *p'u-). Es probable que el tema de esta voz pertenezca
a la raíz amerindia *pu- (*p'u-) "humo, soplar", etc., que se encuen
tra en quechua p'u-yu "nube", náhuatl po-c-tli "humo", po-po-ca
"humear, echar humo", po-po-tzoa "bufar, fumar", esquimal pu-jo-q
"humo" (= quechua p'u-yu), etc.
20.— teki (e breve) "ver", u-teki "mostrar" (causativo; la e breve
indica una raíz *tdk-; raíz amer. *fa- y *tu-) ; cf. también de-ka
(dó-ga) "rojo claro" (originariamente "bien visible"?), do-siu "no
rojo claro" (negativo). Es muy probable que este tema yámana sea
el mismo que se halla en cuna (Panamá) takka- "ver", representando
una raíz *tu-1—1 *ta- (comp. con el kagaba tu-, tu-nka "ver"). Véase
voz inmediata (21).
21.— tella "ojo" (raíz amer. *ta- y *tu-). Según Hestermann
(HH2 156) procede de *tek-la (cf. teki "ver") ; de ahí la doble 1.
De todos modos, no hay duda alguna de que deriva del mismo radical
que teki "ver". En cuna (véase arriba) la voz por "ojo", "vista" (tala)
deriva del ya mencionado radical *ta-. Ni se puede tampoco dudar
de la conexión entre la voz yámana (tella) y las correspondientes en
alacaluf (tel, telh, delh, telkh, tesh, titsh, tesh'l, etc.) (1) y ona (áter,
G3 1006; otr, otel, otl, etc., LN1 243; tehuelche otl) "ojo", represen
tando formas amerindias *ta-l- y *o-a-Z-, respectivamente. En ésta y
en la precedente voz yámana, tenemos una de las más notables con
cordancias entre el yámana e idiomas más septentrionales (compá
rense las formas yámana teki "ver", uteki "mostrar", tella "ojo" y
los siguientes términos en cuna: takke "ver", otakke "mostrar", tala
"vista").
22.— tutu (ambas u son largas) "el pájaro tushsac" (B2; raíz
amer. *toto), cf. con el náhuatl toto-tl "pájaro". La forma primitiva
de estas palabras —si hay conexión histórica entre ellas— puede ha
ber sido *to-to (cuna: toto "cuervo").
23.— ua "hombre, varón" (u larga; oa, O 21), ua-ia "es un
hombre" (raíz amer. *uwa^- y *wa-). Esta palabra (en vista de la
forma wa "varonil", G2 392, y de varias formas -wa, v. gr. kómbai-wa
"dos hombres", konji-wón "aquel hombre", etc., en que la u parece
ser semivocal: w) debe representar ya un tema original *uwa- —dife
rente de wa, wón "camino"— ya un tema *wa. El correlativo más
próximo se halla en esquimal; compárense (groenlandés) uve "espo
so" (uvi-a "su esposo"), uvi-gssaq "novio, desposado", de una raíz
primitiva *uwi- (2). Hay también un radical *wa- —a menudo redupli-

(1)v. LN2 49 y Skottsberc, Amer. Anthr. 15, pág. 607.
(2)Aunque en el dialecto groenlandés uv- inicial sin duda puede representar tanto *wcomo *uw-, los dialectos de Alaska (por ej.: alaska hwang, groenl. uvanga "yo",
frente a alaska üe' "esposo", üe'ka "mi esposo", Barnum) demuestran que esta
palabra comenzaba por *uw-, no sólo por *u&gt;-.
— 140 —

�"6¿t '8¿I "SSBd 'viSo^onojg tp ijuatuaj^(g)
'809 'a?d 'SI '-t^iuy -uawy 'OHaasxxo^s "A(Z)
'Biuoipt asa ua -ani[ na aiuauíJBjnáax eijnsax oipuixauíBo^oxd
^ anb asxauodns Bxaipnd "-ohi/,,. uopEUiquioa B[ ap aoajea [leiujnu p aab ojsanj(^)
jap sajBuoipjjaui SBiuoipi boj na UBjuasajd as SBayjBiSBoajBd S
SBjjaxa anb (g) OAjasqo b^ jijaquiojj^ '(soaijBisBoajBd SBiuoipi soj A
ji?uiinbsa ja oinoa) a^jou otuajjxa jap SBnSuaj sbj uoa sbj^ojbub sb^ubj
asjBjjBq ap BiauBjsunodta bj ^aaaBd sou saja^ui sbui une ap oja^ 'SB^tja
-sap jofaiu uBjjBq as A SBptaouoa sbui oqanuí uos SBn^uaj SBjsa anb
ap oqaaq jb aqap as 4bj^o aod bjbuiib ja A Bnqaanb ja A 'a^JBd Bun
aod 'bubuibíC ja aj^ua SBpBjou SBiauBpjoauoa ap jo^bui ajuauíBAijBjaj
ojauínu jg 'jiuaAJtod ja ua sopBzijBiaadsa sbui soipnjsa B^Bd as^q ap
jiAaas ap uBq opBjundB soraaq tbA anb sbi^ojbub sbj 'BioqB jo^ "aiJBdB
odnjS un bubuibX ja uoa uB^nijjsuoa anb aBSuad jajsauaui ^as anb uis
'sB^ijasap jofaui opis UBaaiqnq o SBpioouoa sbui uBianj SBnSuaj s^^sa is
sbui une BiJBjuaumB as SBjja ap oiauínu ja Bpnp uis A ' (jnjBaBjB ja A
buo ja) sajonjuiij SBUioipi soj ap oa^uap uBajuanaua as SBiauBpjoauoa
SBjsa ap ajJBd jo^bui bj 'ajuaiujBin}B^[ 'Baijaray ap sauoiSa^ sbj SBpoi
isbo ap SBnSuaj b uaaaua^aad JBdiaijue uapand as anb sbiSojbub sbj
'uipuiaaiuB uaáiao ap sojqBOOA ap bisij aAajq bj ap ouioa isb 'bubuib^
A bjSojouoj bj ap ajuapaoaid oipnjsa jap a^ans ouio^

*MauiBOM UBaxjiuSis anb soquiB sojqBDOA 'uddA aqajanqaj
ja A (^) jdifi^) jnjBOBjB ja uoa buijoj Bjsa BpBUOiaBjai jas
•ttopBjq,? (-deÁ^ uauíB zjbj íbSjbj i) vdii^ A (aAajq a)
•pBpanSijuB bijb sbui bj ap ajuauíajqBpnpui 'soipmjauíB
-ojojd sojuauíaja so^jaia ap upianqiJisip BijdxuB bj ap ojdiuafa uanq
un BJisiuiuins sou zjbj Bjsg 'o^9 't4ouanq 'osouuaq,, (ofijuí -íü- uoa
'-íj-w-cn^ &gt;) piqsiuacn (^BMqifo) 't4ouanq^ {-í^ecn^ &gt;) ^jnat ^jbmbj
-ap) ouinbuoSjB ja '(^) (44JBjajduioa 'opoi jaaBq^, nSvisw^qcn bubuibX
ja A 'najq aj^q oj^ aiuauíjBJajij '44ojjaaBq ajpod,, zvmpjpotu jan
j^BnijBu ja jBjnapjBd ua asuajBduioa íofijajd A oiqjaApB) 44^nui 'uaiq?,
-jantj '44ajua^od,? oij-jjamj '44ajqisodi? jjamj jjBnq^u #jS *a 'sauoiaBaijiu
-Sis SBSjaAip uoo A ssnSuaj sbijba ua B^uasajd as anb '-jecn^ jaqBS b
'otpuijauíB ua Bpioouoa zjbj eun UBjuasajdaj saaoA sB^sg "(oiqjaApB)
44a^uauiB^aajjad5^ jqcn-vtu '44ojiuoq,, svi-ijqcn '(y 444uojaXo oj sopoj^
djnijsiaqiu-njgm-g^f 444uojBiuBJjap as sBUBj^ua sns SBpoj,, ^gdn apnj
•mjsgd-vjgM-g^ uS *a íofijajd ouioa opBsn ajuauíjBiaadsa i-jem^ 'jauíB
zjbj) 44^nui 'uaiq 'aiuB^SBq 'opBqsaB 'ojajduioa 'opoi,, (v)jgcn — ^g
•SBUBfaj sbui ssnSuaj uoa opBjuaj
-Bdiua jas Bjjpod anb ^(^xf7 i^) 'ttPB1SnD^ ívcn Buo I9 'ojduiafa jod
'asapjanaaj) BjaauajBd ap saaoA ua ajuanaajj 'oipujjauíB ua —opBa

�Nuevo Mundo (añádase también el alacaluf takutaku "uno" y el
aléutico tayataq, ídem) (1).
Tales hechos parecen indicarnos que el yámana y el alacaluf
no representan un tipo tan primitivo como se pudiera sospechar,
considerando su posición geográfica. Hay un núcleo arcaico en estas
lenguas, evidenciado en ciertos aspectos sintácticos, mientras que la
morfología y el vocabulario revelan, en varios puntos, influencias
bastante fuertes provenientes del norte. A pesar del hecho de que el
yámana, en lo tocante a la construcción de los afijos posesivos y
personales, pertenece al "tipo de prefijos", ofrece no obstante una
estructura gramatical mucho más regular que la de la mayoría de
las "lenguas de prefijos" y casi enteramente a un mismo nivel que
la de las "lenguas de sufijos". Ello nos hace pensar que el yámana
es un idioma mucho más "fácil", que el guaraní —por ejemplo—
u otras lenguas de puro tipo arcaico.
Con lo cual podemos concluir que las lenguas del extremo sur
del continente americano llegaron a su ubicación actual relativamente
más tarde que algunas de las lenguas orientales (por ejemplo las del
Brasil y regiones orientales de la América del Norte).
En otros términos, el recorrido de la infiltración de tribus, len
guas y culturas en América del Sur siguió la costa pacífica, antes de
penetrar al interior del continente. En todo caso, la inmigración se
efectuó con mucha rapidez a lo largo de esta ruta, acaso por el mar.
La navegación entre las islas chilenas no debía prestar obstáculos
para los colonos. También debemos considerar, en cuanto a los fue
guinos, que eran nómadas y cazadores, al igual que los esquimales.
Quizá no sería demasiado arriesgado decir que también los quechuas
y los aimaras representan olas recientes de la misma inmigración
de nómadas, los cuales, por la vía de la costa pacífica, llegaron ú
establecerse en el Ecuador, en el Perú y en Chile, creando su civi
lización singular y superior por la fusión de ciertos elementos de su
propia cultura nómada y guerrera con una cultura indígena, aún
más antigua, de las regiones andinas.

(1) Skottsberg, Amer. Anthr. 15, pág. 610, apunta las formas takso y dakuduk por "uno".
— 142 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2730">
                <text>Apuntes comparados sobre la lengua de los Yaganes (Tierra del Fuego) </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2731">
                <text>Morfología (verbo, adverbios, posposiciones, conjunciones, interjecciones) y Vocabulario de los Yanes</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2732">
                <text>HOLMER, Nils M.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2733">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Julio 1954, Nº 12 : p.121-142</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2734">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2735">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2736">
                <text>Facultad de Humanidcades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2737">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2738">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="274">
        <name>MORFOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="331">
        <name>VOCABULARIO</name>
      </tag>
      <tag tagId="330">
        <name>YANES</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="241" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="458">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/9696575c73b62f1cda02c2feb9d277dc.PDF</src>
        <authentication>92d47d70ac179b68687a69440a6ce4b0</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2697">
                    <text>El
f v{ ]a^ olmas oood
np ion ip ojjjoj ounj od o^ad
DJa.iojí/uiíJ íoa(j ojvpnoi '^^^ ijf
!opáV] JjSns aw TO 'owiwí jfipjoiu oas
í maa to m ^ 'jtijjiji noa ovsap oa s
3/ Duwtj o; awa^ ai, jui ni
S'3
op Bz^jqod ^^u^inStsao B| X oxiaijs^p \p i ("[) ^pu^a^ J9 aod ouanb
-d pp
oiaeiunpAaip[
p X joau^j 3A9[ p
p a^jqiA
as anb
pp ojadBaj:
jip
q aiaars
i
p ua (((• • • opjojoíiaq nonq nos (i4s 'Mn^Sijy ^iu¡t(j ¡axNVQ b piSuip
iHarioiONy oaaa^ anb ojauos osoniadsajji p oppouoa uaiq eg
•sisajjiaB ns opueasnq 'e^p ap ajuamaiuaiasuoa
X B^nopiA BjjBds as *o[ijsa aapip [a X Btieijpts ^pnasa bj uoa sapz
-naAo^d so^ ap sa^.ioa Bisaod tq aun anb a^uotjjoa b^ na as^r^ jo nina ap
sofa[ *—ouisiui p bjb¿ uaiqoíBi ours 'sapnjaB soaiijaa so[ BJBd ops
on— Bjqo eXna 'Buaig ap ejaod ouanbad un b aapuajua ap souibieji
opu^na 'axMVQ ap oAtjsaáns japod ajsa sa osua^uí ajuata.iB^iioijjE^
•BasaiuBp B¡Basa bj uoa 'soiuaaap sosa ap
oipnjsa p na 'opoj opípara ap —pBpijiqBjneuarauoain B[ ap p sa anb
'Bisaod bj ap ouaj^ai p na Braiersojáipd— uopnjuaj b^ b soraBdBasa
ajnara[pjjTp X ípnjuaAnf ns ap b^ouioj bX Barsnra bj usía tt9jpin8^aj
a ^fop ^joutvj) awiíjjt sbj anb p BjBd 'ojnpeta bX 3xnvq ap ppsjira
B^ uoa 'ouoifilí.in^ pp bubiuoiu e^ op oj¡e O[ apsap 'ouopaBax o^jsa
aapip p Baijaod BXna BJ^uoa ouBijprs B[anasa b^ X ojusa aapip p soiubj
-ira 'ojaaja U9 'sojjosoj^ -joijo^ub ajuaraBiBipamuT opojxad pp X 3Xnvq
ap eodtuari so^ ap fBixojsiq b^ nnB X) BjnjBxajrj ^\ Bipnjsa as opu^na
BasajuBp uopsoáns b^ ap asjBiqr^ ^aijip sg 'Bijsapora ns ua BarjuainB
ojod 'BJopBaxa aiuaraBsoxapod souara 'Hfajdraoo X bsojSbjiiii souara
Bisaod buu ap sanuai sbih so[pjsap soj; uapaaid as zn| ssa ng -ax.Nivg
ap Bjqo b( ap BipBut anb Biuap^ X Bsuajuí ^n\ Bun bi[bij ua uaq
-pax AIX IaP soxararxd soj X mx ojáis pp soiuaaap sotuiqri sog
mjm¡ U3 ^oumuoj. vjnjvu^n^ van^wud oj ap unwoo ouauuaj y^

U.IVSS3UD sa maars soni

�Dante son equiparados en estos versos con la disipación de Cecco,
como causas de vida parasitaria {"sventura o poco senno cel ja jare^).
Hay que observar que constituía el aspecto más trágico del exilio,
para Dante, esta necesidad de depender de otros; todas las veces que
en la Comedia se roza este tema del "pedir^, la voz del poeta en el
verso parece temblar de profunda congoja: "Tu proverai sí come sa
di sale / lo pane altrui e come e duro calle / lo scendere e salir per
le altrui scale". Este es el anuncio de Cacciaguida al propio Dante
{Par. XVII, 58-60). Pero la misma conmoción de raíz autobiográfica
vibra en la mención del sacrificio de Provenzan Salvani al mendigar
por un amigo {"si condusse a tremar per ogni vena" [Purg. XI, 138])
y de las desventuras del buen Romeo {"E se il mondo sapesse il cor
cKegli ehhe / mendicando sua vita a frusto a frusto ^Par. VI, v.

140-141]).
En los versos de Cecco este doloroso pudor es violado con una
ostentación de brutal cinismo, que es en el fondo una indirecta acu
sación de insinceridad lanzada contra el alto nivel y el carácter refi
nadamente espiritual de la poesía lírica de Dante. Esta velada con
traposición, que aquí parecería plantearse en el terreno moral, nos
revela su carácter estético, si tomamos en consideración toda la pro
ducción stilnovista (que culmina en Dante) por un lado, y el con
junto de los ciento cincuenta sonetos de Cecco Angiolieri por otro.
Empecemos por establecer el terreno común, sin el cual ni la
oposición es posible. Dante y Cecco pertenecían ambos a la pequeña
nobleza municipal; pero su obra está completamente fuera de la órbita
cultural del feudalismo: esta repugnancia por el parasitismo cortesa
no hubiera sido inconcebible en las cortes feudales y sería más tarde
excepcional en las cortes renacentistas. Es en cambio una caracterís
tica de la moral "burguesa" (en el sentido histórico de la palabra),
que había restaurado el sentido romano de la propiedad y había ele
vado a supremos valores la honradez (bien distinta del "honor") y
la independencia. Este nuevo espíritu —que es, en Italia, el de la
Baja Edad Media— separa insensiblemente la literatura de los rieles
marcados por la tradición provenzal y siciliana.
Tanto el "dulce estilo" como la corriente "realista" se inspiran en
los nuevos ideales. La "gentileza" de Dante y de Cavalcanti no dis
tingue ya a una clase, sino designa un esfuerzo de perfeccionamiento

E se di questo vói dicere piúe,
Dante Aligkier, i't'averó a aneare,
ch'eo so'lo pungiglion e tu se' 'I bue.
("Sonetti burleschi e realisti dei primi due secoli" a
cura del Massera - Ed. Later^, Son. CXXXVII. Pág. 131).
Este soneto fue escrito como contestación a otro de Dante, que se ha perdido. He aquí
la traducción de las estrofas citad^s: "Dante Alighieri, si ^o soy un buen charlatán, tú
me sigues muy de cerca (Ht.: rozándome la espalda con tu lanza); si yo almuerzo con
otros, tu ceuas en casa a^ena; si yo muerdo la grasi, tu chupas el tocino.
De modo que, gracias a Dios, uuo de nosotros dos poco le puede reprochar ai otro: dosventura o poco juicio nos hacen comportarnos en esta forma. ¥ si quieres seguir hablando
da esto, Dante Alighieri, yo le he de cansar, ya que yo soy el aguijón y tú el buey".
— 14 —

�— SE —

•o¡ijsa aa¡np ¡ap eiauaied
-SUB1J B[ ap 83AB.ll ^ BJSTA 'BSU3p SBUI 3DBt[ 3S pBpiaiodlOa eXna 'OUIIJ[n
ajsa ap Biaaod b¡ ap uoiaiuipp b¡ ap 'opijnasip ubj unB 'Eraajqoid
p —jaA ap opora ira b—- jeaiue^dai anb XBq BAisaadxa Biauaiíixa Bisa
ap upiaunj na X ajsBijuoa ajsa ap saABij y •ia^noiOMy 03333 aP 90^
-auoa so[ 'sejsiaoujijs bo[ ap sBiqo sbj uoa ojundBijuoa na 'uapuodsaa
Biauaiuixa erasitu ejsa y -o¡¡jsa aajnp ¡ap eisood B¡ X BUBi¡ia¡s B¡ona
-sa B[ ap oaijsin3uT¡ ozaanjsa ¡a uapuodsaj eiauaSixa npun^as e^sa y
•jomY* ap ajquiou ¡a 'saaopBAoj} so¡ ap uoiadaanoa b¡ ap uoiaEzt¡Bn^
-uídsa Bun na 'bjboioi epanbsnq Bjsa ap eajatuisap ^^ 'tiBniJua¡ b¡ ap
btjo¡íí b¡,, bjbuib¡[ aiNVQ anb o¡ opuBosiiq '¡BJ^uaa oinoa uotsajdxa b¡
ap Braajqojd ¡a BajUB¡d anb '¡buijoj ajuauqBiauasa jajaej^a ap 'BiauaS
-1 xa Bpun^as eun Á (^oiq ua auinsaJ as anb aoijadns pupqeuTj cun
ap oía ¡Ajas ¡b ojsand ojuaraiuisui mi anb sbih osjaA ¡ap ^ escud b¡ ap
Bamaa^ b¡ ua 3a on 'ajJB ¡ap Bai^o^Bpad upiaBaijijsnf b¡ b opuaioapaqo
*X Bjqe¡Bd e¡ ap souuuea so¡ soa¡B¡ so¡ b opuai^qe 'uoraaB ap Bjajsa
ns JBqduiB bjb^ o!u ¡iia ¡b utjb¡ ¡ap BSBd anb) BaijEasepip '¡bjoiu 'bs
-o(ííi¡aj Btauaáixa buii 'bue¡¡bji BjniBJajt¡ b¡ ap Bijoisiq b¡ ap opouad
jauíijd ¡a u^ 'ojaaja ua 'jinlíuijsip ua¡ans soanjja so^ -bsojoiiib BaqnB
Bisaod b¡ us sajas bX opsdiiao BjqBq anb ¡Bjjuaa jBiín¡ ¡a ^dnao 'bis
-aod b¡ ap BianaiasuoaojtiB b¡ ^iaap sa 'oaijajsa Buia¡qoad ¡a 'opu^dnao
gotnejsa son anb ap JE¡naas;uij EjnjEJajq Bjsa ua 'oiquiBa ug; -Bisaod
b¡ aiuaui¡B}uap¡aaB anb sbui opBzuBa¡B eiqeq ou anb 'oaijsim ajíSB.uE
ap o uoiaBaijipa ap ^aiaBJua un opiuaj BiqBq 'BaijaBpip 'ajxiBzi¡BJOui
'Bsoi^qaj BJnjBjaq¡ b¡ '¡IIX l^ís Ia PJ ua 'uaiq Ejoqy '¡Ediaiunuí
X oaiB¡ a^uaiquiB oiusira ¡a ua apuaiaua as anb 'Bzaj(¡od b¡ ap BUBasia
-ubjj uoiDB^¡Bxa b¡ souiBupuai ou '^vizijvssviu^ b¡ jod osnjrp jome ¡a
uig "ouisijaosB opEuiB¡¡ BiqBq as BpiA b¡ ap sajBijajEiu sasaaa^ui so¡ b
ajuarjjoa oSadB ¡a BJjuoa uoqaqaj Bjsa 'osoi^qaJt ouaJ^aj ¡a u^
*(op¡Ensa^) uoq ojjsb¡^[ ap ttvqoj^ B¡ sa o.iai¡oiS
-uy jossaiu ap tivizuossuutt^ b¡ :¥3a'á/V 3P e[AOU Bun 3P ^o^aq ¡a aas
Bi^pod 'Bjutd o¡ X ^a o¡ ¡a ouioa '03333 aP 3JPBtI 13) "Bf|T^^j b¡ ua sbz
-anbij ap uoiaB¡nuinaB b¡ aod aiaap sa '('01 'a ^XIXXX3 'UO9 '¿ü[ ^?&lt;^)
ífDj1Dpnjvw vizjjossnw vjti aod oíaaadsap ns ua X o^bab ajp^d ¡a aod
oipo ns ua opBzqoqiuis 'otuiaqoq ojuaiuiípuaadsap un uoa 'aqaouap ¡a
•ouia ¡a 'pep[|Bnsuas b¡ Ej¡Bxa 03333 -eouansua ap B¡aj ns ¡^aisnuí X
omis^pBuijaa afBnliua¡ uo afaj tio¡ijsa aa¡np)? ¡^ "BiJEip BptA b¡ ap pBp
-i¡t'¡lajera b¡ uoa ajsBjjuoa ns ua ajas ¡ap ouaaja eraeip ¡ap ojuauíora
un sa X uuiiqn Bjsa ap joiiajuí ¡a us BajuB¡d as euieip ¡a í^ediarunra
eisanSinq b¡ ap e¡ sa anb 'BiajsorajB erasira b¡ b uaaauajiad 4(bub¡¡
-ia,, o Mesoipijsüj ajuaS,, b¡ oraoa ^jouib ap sa¡aijii so¡ ojubj oaa^
'souBiujaq uaaouoaaa as sasaiajuí a sauoised
sus ap X aiqranpaqanra b¡ ap UBfa¡e as sauainb anb ¡a ua '¡enpiAipux

�El dulce estilo
La historia exterior del dulce estilo (2) se suele contar con las
palabras de Dante, que a .él se refiere en tres distintos cantos del
Purgatorio (XI, XXIV y XXVI). Pertenecen, pues, a esta corriente
los poetas que, abandonando la escuela siciliana, se alejan de ^la ma
nera" de Guittone D'Arezzo (su representante toscano más conspi
cuo ), ee decir, de la servil imitación de la poesía provenzal, para
seguir el dictado de Amor, o sea la inspiración personal (3). El ini
ciador, el padre de la "nueva manera" fue —siempre según Dante—
Guido Guinizelli de Bolonia, cuya vida se desarrolla y se cierra en
el siglo XIII (4). Sus secuaces fueron todos toscanos y entre ellos
se destacan, en un primer momento Guido Cavalcanti y el mismo
Dante (5) y, en el otro siglo, después de la muerte prematura y trá
gica de Guido en el año 1300, Dante, ya en actitud de alejamiento de
las "dulces rimas", y Ciño de Pistola (6). Alrededor de esas grandes
figuras, el coro de los menores, Lapo Gianni, Gianni Alfani, Diño
Frescobaldi, Sennuccio del Bene, apenas aporta nuevos motivos, pero
enriquece las resonancias del conjunto y contribuye a darle a esta
corriente literaria un íntimo calor de amistad, que no queda en la
materialidad de las biografías, sino que ilumina por dentro intermi
tentemente sonetos, canciones y baladas. Si la sustancia es intrasferible, si el fruto de poesía que cada uno de estos escritores nos da de

(2)Hay quien prefiere reservar la entera denominación "Dolce Slil Novo" para la
lírica dantesca posterior a "Donne ch'avete intelletto d'amore", llamando "Dolce Stile" la
actitud literaria ^eneral de todos estos poetas, a partir de Grion Gitinizelli. Pero las dos
restilisnio") y así las uso aquí, no queriendo entrar en una discusión qne me llevaría
lejos de mi tema.
(3)Canto XXIV del Purgatorio, versos 49-62. Es el coloquio de Dante con Bomaciunta da Li'CCA, versificador de la escuela siciliana y defensor de la tradición literaria
contra el dulce estilo, Dante imagina encontrarlo en la cornisa de los golosos y se le pre
senta con las famosas palabras: "lo mi son un, che ^uando / Amor mi spira, noto, ed o
quel modo, / che detta dentro, vo significando" (Yo soy uno qne, cuando Amor me insuiunta. convencido, contesta: "—O frate, issa vegg'io-diss'egli.il nodo / che il Notaro
Guittone e me ritenne / di qua dal dolce stil nuovo ch'i'odo" (Hermano, ahora veo —dijohablas).'El Notario es Jacopo da Lentini. una de las' figuras más destacadas de la escuela
siciliana meridional del primer período, Gltttone, toscano, era considerado como un maes
tro por loa versificadores "sicilianos" del segundo período, casi todos pertenecientes a la
Italia central.
(4)En el canto XXVT del Purgatorio (versos 97-99). Dante llama a Guido Guini
zelli "ií pntfre / mió e degli altri miei migliar, che. mai / rime d'amore usar dolci e teggiadre" (El padre mío y de los otros mejores que yo, que usaron rimas de amor dulces y
hermosas).
(3) Véanse, a este propósito, las palabras con que Dante se refiere a su "primer
amigo", en los capítulos IIT, XXIV, XXV y XXX de la "Vita Nova", y las que atribuye
a Odehisi da Gubbio. en el canto XI del Purgatorio: "Credette Cimahue nella pitlura /
tener lo campo, ed ora ha Giotto il grido. / sí che la fama di colui oscura. // Cosí ha
tolto l'uno all'altra Guido / la gloria della lingua; e fors'é nato / chi t'uno e Vnitro
caccerá di nido" (versos 94-99) (Creyó Cimahue dominar el campo de la pintura y ahora
se habla tanto de Giotlo, que éste obscurece la fama de aquél; así un Guido le ha quitado
al otro la gloria de la lengua, y acaso haya nacido quien logre echar a ambos del nido").
(6) En el "De vulgari Eloquentia", Dante afirma que el vulgar del sí se considera
privilegiado frente al de o'i l y al de oc, entre otras cosas, "porque quienes más dulce y
sutilmente compusieron versos vulgares, como Ciño de Pistoia y su amigo, pertenecen a la
familia y a la casa de aquél" ("De vulg. eloqu.". 1 • 10-16).

16

�^ ¿L —

(

na buuijb (rrraziMin^) oiíjrs ja ontoa 'bbo.&gt; biob Bn uos j;ii*&gt;8 upzBjoj á wwy) „•••!^
3JUJJII) OtIS 111 OigStjlH 11 dlUO'J IR / *^KÍJ ^ BTJTJ OMÍÍS* Iljtldfi JOa 3 d-l OMlf^ , 1 ITWZIN I 1^ 110^
•^•••¿jijuag ojmbj;,, oiauos aj^aia.i ja JBjn:&gt;!iJBd ua i .Af m^ A nl BP&gt; 3íB?A &lt;8)
(-3A BJ
BBjluaiui BOiuainiBBnacI soibui ^aual ^panii ain^u : jo^fui uíib japod un auaji ^nb o^íp so .i
vi Jod bsbj) '(S8 •*?&lt;* 'ocuoii ino^uB^ -pg '8M[ ';"?^'.' jjíw'|j / :osk[iH win^ :ug
•n-raziNirif^ oaiaf&gt;j *^^'' w/ 3VJ ./ Jsaíí /* ond utojjnu / :aitiun Joiggnui ny^p mip
au JoaiíB / :;i¿i a^i/^ ""'" ^^^jdftu pnd IR &lt;&gt; 3 // apajj d^ 1/0 ai,*/ uj;som 1/1 ^O/
a ^ a|M;ns unop ina v oijgn^jv iiss^pjti^a / 'a/jjuaíí ts a vujopo oía Jad "ssoj^ (¿)
11^ B3j[03lIBjaOt ^ BpUJJ30 SRtU 33Bl[ 3S ^ 'BJJ3TJ B[ E SOpBadB 8BUI
'vioj-si^j aa ofji^) ti3 ^ s^jorn^ra boj na oaa un praoa aA^anA "aj.NVQ na X
oani^) .laiu^id [a ua Bptuijap ua( 'joiub ^ap Bsoiüi[a.i njjoaj u^sg
•0[iia aapip jap ^Bop; [ap uo|aBtu.io^siiií.ij. buii ou X
BJopBjadns uoiOBUiuipia Bun BiuasajdaJ OJad 'ofa^huoa sbiu 34uaraBjiu
-ijui opiinra un ua Bjauajod joábtu uoa aAontu as anbaod 'b4biaou[¡is
BjniBija iran sa ou bX e;parao3 B[ ap ztjjeag c^ -(9) ctmoM 'a*tA CI
ua uaAof 3ia:vq ap X |¿j sbuiij sus ap aiasd joXbiu b^ ua mazi.Mfi^)
oairi^ ap JopBjjdsui oAijora [a sa ajs^ *o|a¡3 [B ojuaituBuiuiBaua un sa
jome ¡a *sa[iiuaj) soiiozB.ioa ao\ u^ 'jsy -Biuaja uoi^ba^bs bj X pn^JiA B[
BiaBi^ (uopBjpora B^sa jeipaAOJdc X japua-idiuoa ap saaedBa 'jiaap sa)
wsa¡ijuaJ&gt; sauozEJoa,, so^ e jRin^ X Biaua^od eiuiijuí ns jbjjsoui ejed
soiq jod BpB3.ia opis bi[ '[Biuuídsa uoiaaajjod ns ap ofajjaj 'Bza^aq
ns anbjod 'Baija^uE ajuauiBjapKpjaA BinjEija Bun BjoqB OAjatiA aa '^a
-istj Ezo[jaq B[ b ajuaitiBAísnpxa isBa ajarjaJ oa anb uoiaBJBdraoa Bun
uoa 'tjai^uB:í ap opnuara b epuaijijEa sa BiiB^pis X ^zuaAOJd Bjsaod B[
ua anb 'jafnni B^ *pBpis.iaAiuj^ b^ ua UBqBzt^aj as anb Bap8B|oasa
bijoso^|J ap sorpnisa so[ X sajjoa joiub jap oaTJopBAOJí oSipoa \o ajjua
OJjuanaua jap 'Biuo^og ua opiasu Ejjqfiq joiuy ap BuiJiaop bjs^
•biuo4 \9 a.iqos a33sso^
3HV^J ap o-iqq osouibj ¡a ua opEumqna iibij sozaaujaa soXna 'sajopBii
•ojsiq a soajiua so[ oqanuí opefBí^jj tiBq úto[ijsa aapip ^p btjoso^ijw
Bjsa ap .iopapaj|B j^ *t4jouiy ap Buriíaop,^ BAanu Bun ua ttBjauBiu ba
-anu)? ns ap uoiaiurjap b[ jeosiuj B uejpuai sb^siaouji^s souisiui S0^
*ia3norüMy 03333 DP Bís^od bj ap
BAi^afqns uoiaBaijijsnf e| X JopBJidaui oaijoui ^ oinautBua[d japuaj
-u^&gt; ^00J3— a^qísodun bij^s so^a uxs anluod 'puiaj oajsanu bjb(I ^j
-uaraBpunj BiauBiJoduii buii SBiiiapB uauaij soAi^aa^oa sa.iaiaBJBa sois^
•B[aapuajua X ajuauíBai.iojsiq epiBauad ajiuuad bou X BTsaod B]^ ap pBp
-muiiuoosip b[ ap SEJiap Bjsa anb oaiieuu;juo3 ojuaraajo p aXni^suoa
X Ejnqna b^ op BTJojsiq B[ ap sapiuamEpunj soiaadsB soj ap oun sa
anb 'BjnjBjajq b^ ap bijojshj B[ aquasa as opuBiia opB^ ap opefap jas
apand ou 'oaijipd onpsap ap •—soga ap soun^p bjecI—- Bissq X oisnS
ap 'sa|B.Tora-oai)aisa sa|Eapi saumuoa ap ^aju^famos soaipianf X soaij
-osogj soipnjsa ap 'je^jo b oXnqiJjuoa soga ap oun Epsa anb BAijaajoa
BiajsotujB B^ ap ^aÍBiixtua^ X BpiA ap ouoj ap 'oiiiJBa ap ogiauíA 'od
-njS ajsa ap sojqmaira ^o\ ap sapnjiJídsa X ssaisij SBuosjad se^ b aun
anb ojuaiasuoa ogiauíA p) 'sajoiaa^ ap uoiaouia Bjjsanu ua osjbzt]Bs.ioa
-ran BJBd o^os pBpgBnpiAipui ns ap aps X ajuarapjoj aaauajjad aj is

�Guido Cavalcanti, que no ve el Paraíso, concibe aquella perfección
como desesperadamente inalcanzable y no encuentra para el amor
otra culminación posible que la muerte (9).
En realidad no se trata de un contenido conceptual común a todo
un grupo de escritores, que se esfuerce por traducirse en un deter
minado lenguaje poético, también común. Tenemos aquí más bien una
sensibilidad colectiva, que crea su lenguaje, partiendo de toda la
tradición poética anterior de la Romanía, pero marcando su propio
límite inicial en una profundización y purificación del sentimiento
("io mi son un che guando / Amore spira noto,,."); el hecho de
que este lenguaje trate de organizarse alrededor de un núcleo doc
trinario común es ya de importancia secundaria para nuestro tema.
Inconfundible, en un poeta stilnovista, no es pues la doctrina, sino el
tono: la tendencia a aligerar en lo posible la materia en el amor y
la palabra en la expresión, a cantar como en sueños, sin determina
ciones espaciales o temporales, viviendo intensamente el drama inte
rior del sufrimiento o de la beatitud, reduciendo todo lo exterior a
pocas notaciones aéreas, a veces símbolos, a veces pretextos para asirse
de alguna manera a la realidad material y absorberla, junto con la
figura de la Amada, en el ensueño. No hay naturaleza sino como
metáfora o deseo irreal (10), ni descripción física de la mujer (11)
en esta poesía amorosa. El atributo de la mujer -—-como de los ánge
les y bienaventurados en el Paraíso dantesco— es la luz (12). El poeta
(9) "L uiiíimi mia dolente e paurosa / pian ge na li sospir che iifíl cor trovo, / si
cha hagnati tii ptatitt ^seon foc^. ' nllora por che tic Lo m^lt^ piova / nmi Jtgura til
ttonna pensosa ! che vegnti per ceder morir lo core." ("Rimatori del dulce tó't l nuvn" a
cura ili L. Di Benebetto, E.l. Utet, pág. 33). (Mi alma doliente y llena de pavor llora
entre lo^ su^piro^ que en^uentra en el corazón, tanto que e^tos salen nana^los en la^rimas(10)Un ejemplo de ello puede ser el uso. constantemente metafórico, del verbo
"piovere" (llover), que vimos empleado en sentido figurado en la cita anterior. Un soneto
de Cavalcanti —de a la (^an^a amorosa— comienza : ^ vete ni vot ti ¡ton e tti vertltirtt. • • ,
y una pequeña balada de Dante: "Per una fthirlantletta / ck'io vidi, mi jará • sospirare
ogni fiare" (donde la naturaleza esto en la mujer o es una senhtd de la mujer).
(11)Las ex ce p i' iones, por a ti escasez, no nacen sino coniirmar esta caraclerist ira del
dulce estilo. De Beatriz, que se volverá criatura tan viva y entera, a través de la alegoría,
en la Uivinti ^lommedui, en la rita r^ova, solo conocemos el color de perla.
(12)Hay una evidente continuidad histórica entre esta luminosidad del amor (que
rialmenle en Chiaro Dayanzati) y la poesía de la luz, tan estudiada en el Purgatorio y
en el Paraíso de Dante, y cuya intensidad culmina en el momento de desaparecer por
inefabilidad, es decir, en la experiencia mística del último canto de la Comedio. Limitemos
la *- iem pt i fu-acto n. que podría ser abundan i ísima, a algunos versos, particularmente signtiicativos, de poetas stilnovislas:
Cavalcanti: "Chi é qtiesta che ven, ck'ogn'om la mira / e }a tremar d¡ chiaritnie
i'are..." ("fíimatori del dulce stil novo", pág. 17). (¿Quién es ésta que viene, a la que
Iavo GlANNi: "...levando gli occki per mirarla fiso ' presenil dulce riso i e li
occhi siioí Iiiceiifí come Mella." 1 Ihídem, pág. 73) (...mientras levantaba la vista para miC4íí
A•
-/
I *"*o ta
T"^,,t'
' ' III'
i AN ni ^\i.r A&gt;t: /tmor
mi i-ien,
coi a• ooi'
miro, i amaniato tu guua
/ netit raggi
del litme ch'ellu s pande. í Ib ídem, pag. 1(14 i. (Amor viene hacia mí. desde el lugar donde
la ^co. vestido de un manto de felicidad en los' rayos de la luminosidad que ella derrama).
Ciño ka Pi^toia: "...helio donn-i gentil piano ed atiesta. la qual dapliosa, m nnn
srnra testa, / piangendo sotiol vel antuvia luce". ílbídem, pág. 2Jfi). (...una hermosa
Diño Fkescobaldi: "...una donnn di gaia giavinesxa, / che luce it lume de la sua
— 18 —

�— 61 —
•(6) BlOtl E| 3SB3A (El)
(8[)¡A o.iotl na ua ojub|i( 3jbi| ^ ma^ 3(i zn] e[ sbi|j3[j na buuojsubji Lopnitui m •01^11.11/0
^OUOI^BJ IIU |I^U "^/JU ay3 'JOUI^,, :U3S3)UB|&gt; 0^J3A pp UO1.1B1JU1I] ^31U3UI B( 11^ (([BU
a[iuB[dMM joaiy ^ oiai- i* t"' iM||q ba*ho o|&gt; ehoj^j bi|B bii/,1 -mz -^id 'lu^pH
,.';i.i iwori f.tw 1/; ,tp n¡ uu2^s o / ^iif ^uom ¡dixoJ tp jwii¡ p&gt;p -o/^.!/// ¡tu ./jiíjiu j/
^wj *jíjioK • •'-•---- • -iízEí/jiíij/^ o/i^ oí jp vJ^iutiuut ut aw^ '^^/i/ íj^jí.i vi
¡p juiuy^ /^p ^ti
•••
j&gt;zx^¡^q nauu tp //^ís //.M/j,, :^^1 I [ e
H| 3(1 B3ABJ1 B |lBp![BUIIJO B| 3[J BJIJIlbSliq B( U3 OpBU3(llU3 Á ^BJ^JlUBp SRJ.lUa.lSIUlU
O Bip [3(1 EJopKiMimiB B1|3A1S3 B| OU1CI-. BZ3[(3(( n9 3p pBpHOUIUllll B( 3.in( 3nb •ptl|H3
Fsozoá ap fniu Bun-J '(m -íb/I -lu^ptqp .^DiiJ^yS^MU o ^/nip u;;8|B ^.ho.i o".i/
-^u sojuoiu^^j so[ ^p ouii B3 :ai.MVQ ^p , |s,, ubjIí j^ euBfluiooB a
BUipJO^ U^ OJO; [O S3 ÍVOHVHXHJ B SOUBI¡piB SO[ ^p BAJ[[ Jllb OJj
ojo^nd p sa : ( \¡\\ ^op sojoini.id _C m\ opíis [ap soru.uop soiuij[
Baoda na ^p Bisaod B[ Bpoj is ua uio^^e ou eis^^o^i^s ^juaij-io^ cj
ovisiaoujusti u y
'(1^ í!lSií *"^^lp I3P ^Bjaod so[ sopo] b sau
-LUIIOa SO^SBJ SO[ 3p OUll S3 3Ilb 'BSOJO[Op A ,JJ|llp '[BIJJJBlllUl pBpl[BJJ
bsj "pBpi[Boa [Bioadso buii soj^a b ajauibpB anb 'BiiiBjp un op sjCbu
-osjad so[ uos *o].ionj\[ b^ '.iouiy [a 4HpBiuy v\ op uoííbuii esojjoq E[
'(sa[K][.\ SBZJonj o) t(snji.iidsa,, ^o[ 'o^ujtuiB^uod ja 'buijb ja 'uozeaoa
ja 'oaiuirue ojiunm oáhj ua 'ixniv^iVAv;) 3 ajuatu.iBjnaiiJBd BiijnaaB
as anb Ba^suaiaBJEa buii ea B]sg 'Bjaod jap n)i.udsa jaj&gt; joijajuí ja
ua ajsixa ojos ;o]uaTiiiiAOui "biubjq -od.iana ja bjjbj ouioa ise *a)uaui
-Bjajdiuoa isba bjjbj '-oaueuiejp 'oaijbjjbu ojuamaja j^j -pBp|ai]ua]nB
jaua] BJBd ^soMaia,, jas uBjisaaau ou uiib A saj^diaiiud soijaaij soj
uos oiuatujBfajB ja 'ojídsns un 'bsijuos buii 'epcaiiu cim :seuj una
uBnuaje as soujajxa soaiioui soj 'ojusa aajnj) jap sejaod s^iuap soj ap
sojauoiauua soj souieafoij js 'j^ *aj4jis¡Aiii jsbj A anua; oaad 4Bjn;aiuisa
buii ^Bj^ •• •osibjb^ ja ua zt.i;Bag aj JGUij uoisia bj 'o;uaiuii;uadajjB
ja *^jx;uaá jafmu bj,, jod joiub jap ^ejbj A ojaiuija ojansuoa ja 'oá
-jexub o;ucjj ja 4e;sa op BAijaaja a;janrn bj 'bijoiiui zu;bjq b joa aoja
^jiJtjaj ojíbjso ua 'B;aod ja anb u^ oa¡;ajoad .i aj^jijja; ouans ja 'epetuy
bj ap aipBd jaj oiíanj A BjÍuub buii aj) a;.ianui bj 'iBisaod ua joiub
jap uoiaBtujojsuBj; bj u^^ Jiaap sa) zij;Bag ap sbzubijbjb sbj jb;ub^
ua ajuaiUBJa^ua a;sisuoa pBjnaifaj bj onb ap o;uatuiiJijnasap ja 'uoia
-BU^iisaj bj 'upiaBjadsasap bj 'ojuijbs jap Bpipjad bj 'saiouiB sajuajBde
soj^o ap SBJjajt e;aod jap joiub joj uoia^^nao bj *opnjBS ja :soiuajpua;
A bjoaou b;so ua soj)B;Ejaj so]uaiuiiaa;uoaB soj somoaiiEtnanbso oja^
"UOIJBJJBU UIS EJ3AOU Xeij OU A TJOUIB 3p BJOAOU BUII SO 'O}0UOS OSOUIBJ
a;sa a;jBd buijoj anb bj ap \vao\i "n {„ ^j -ojídsns ja 4jodn;sa ja
"aojquia; ja uos sajoua;xa sauoiaB;sajiuBiu s^aiun SB^ína 'osoiiíijaj ja;
-objbj ajj sisB;xa un s^j -uBapoj bj anb soj ap buijb ja na aanjiojtl anb
so;aaja soj ap soabj; b ouis zij;Bag b sohioa ou "b;s^\oujt;s Bisaod bj
ap uoiJBUiuqna bj oiuoa a;uaiuuniuoa opBjapisuoa ^ anb '((* • '^¡ijus3
ojuoj^,, :ax.\;VQ ap o;auos ja soiuaaj ig 'bsujij uoiJBUtiuují bso ua sou
-joiuoa sus japjad aaajed buisiiu npBuiy bj oja^ -BJajsout;B bj upo;
-BjiBLuy bj Bsed apuop 'bjjuiiui anb znj Bsa jod opBjipuBaua epaub

�cesarios para la comprensión del mismo Da^te, porqué representa un
aspecto de su alma, que, sin haber dominado totalmente su produc
ción en el primer período de su vida literaria, persiste subterránea
mente en su madurez I así como persiste subterráneamente el hombre
joven en el hombre canoso) y pone una nota tenue y tierna en aquella
síntesis del mundo interior y exterior que es la Comedia. En efecto,
el aspecto lírico del alma poética de Dante tiene sus antecedentes y
su alimento en el Nuevo Estilo, con el que confluyen las voces de los
místicos, desde S. Francisco a Yacopone, mientras su aspecto épicodramático se nutre de la poesía clásica, de la prosa de las novelas y
de las crónicas, y por último, de esa literatura que podríamos llamar
antistilnovista por el hecho de orientar su esfuerzo expresivo hacia
la representación de la realidad externa, del amor carnal, de los sen
timientos densos y violentos, elevando el detalle captado con histó
rica precisión, a la categoría de realidad vital y poética (34), creando
en una palabra voluntariamente, para este mundo excluido de las
rimas del dulce estilo, un nuevo lenguaje, una nueva música verbal,
casi con la misma convicción con que Alfieri, muchos siglos más
tarde, aborrecía la melodía superficial de la poesía arcádica, buscan
do contra ella, la expresión áspera de la fuerza.
El representante más consciente y, por lo tanto, completo del
antistilnovismo (después del Dante de las "petrosas") es sin duda
Cecco Anciolieri. La importancia de este poeta y de su actitud lite
raria se ve sólo si se prescinde de la Divina Comedia, en que se rea
liza con éxito la tentativa más grandiosa de dar forma y voz a todos
los aspectos del alma humana. En la Divina Comedia el dulce estilo
y el antistilnovismo dejan de oponerse para reconocerse complemen
tarios; pero Cecco muere en 1313 y para él Dante es esencialmente
el poeta de la "Vita Nava^ y de las Rimas, el combatiente desterra
do, obligado a pedir asilo en casa ajena, y, a lo sumo, el filósofo (15).
Para ver, pues, el dulce estilo y sus reflejos (concordes u hosti
les) en su justa luz, hay que sustraerse a la sugestión dantesca para

O4) Seria difí^il imaginar un conl fasta má^ net^ que el que pre^en la n las vagas y
una irreal y cabalística atmósfera de magia, con el terceto en que Cecco Angiomeri nos
Índica con una exactitud documental el momento de su triunfo amoroso. Véase más adetan te. en la nota (52). este ultimo texto y la tradueción respectiva.
(15) Verdaderamente, en un soneto (el LV de la ed. Luterza. "Sonelti burleschi e
reatistid", en la púg. 90) de lamentaciones por el abandono de que lia sido objeto por
parte de Beeehina, Cecco, no solo tiene acentos típicamente stilnovislas. sino, en el primer
terceto, parece tener resonancias del que se puede considerar el lenguaje no stílnovistu de
si mismo un asomo ele polémica, especialmente porque, en los tíos casos, la palabra más
intensa es la misma: muerte. El v. 7 nos recuerda a Cavai.cantt y al Da^te de la f i/u
Tiova: "perché la Murte m'é giá su nei volto" (porque la Muerte ya se ve en mi rostro).
citado "Rimatori del dulce stil novo", especialmente el soneto XXI (pág. 35), y, para Dante,
la prosa y la canción del sueño (V. Ti. cap. XXIII).
El primer terceto de C- A. es el siguiente: "Tieun'altra speranz'ho, che di Marte, /
e Mort'é quella, che mi puó guerire, / tant'é la pena mia dura e ¡arte." (No tengo más
esperanza que en la Muerte, y la Muerte es la única que puede curarme, tan dura y
inerte es mi pena). Es difícil leer estos versos, sin sentir cantar, mas en el oído que en

— 20 —

�— \z —
•(9 'Sed) UBg 'bzjbib-i -p3 -^iUDíj ip msaorf 07,, -33083 (91)
HISIAOIIIÍIBIIUB OS^JOjd [3p B31U3I1J BI^
oa ^ BjmpBJoqumap b\ no Bisa '(opBjapisuoj aiuaui[eqo[3 ^ojos oujaijuj ja u^iqrain A)
nfuoj lis na m pawo'i R7 *o iuouioiq asa B|$uii ^opuouoj ^oíii un so 1 -oiijaiiQi |a^ sqjubj
aunjd soj o u^iquini iiB]imij as Bipamo3 ^l P BBianaasi uiuiaj samapiAa sbj - ^bá oijatini
BH 'lt na 'u'ainb) nrarum:v P sandsap soga o-nim.) o sajj eoun '^jEj ap soidpuiJd b
auíajij^qoiil ojjiiui a ni) 'unvno3S3lij[ o^i^j 'opeiiJ eÁ b]siaouji)s niaod ja na anb JEAjasqo
Bsajaiui be biujoj bjjoj 113 -stJBJaitj biojbouiib bj ap b^abj) b upi.&gt;aaJ¡p ajíjop ua sopjBj]
sopRAajT aas napand boiuju A saaiimu souaia anbjod nanjoiBi ouis -saj^riBHa s^iauapia
a aaqaq apand ouajjat ai^a ua anb^od ojos ou ^oiHaijuj pp soiuaa soJaoiud boj Bjaia
oa ia3noiowy anb ap 'eqanad enn aiuamsin^as ou o jad 'opipui un aisa ja^ apan^
-(S-f "A 'I "¡UD -•""•/
^d* a Bi8DJjaí Ba^as oísan^ / njnp wa a nja^né jjp n otuvnb 3,, A (9^ 'A 'm
*Í9^) uopoA^p ap oiiiqr^ un '.iouib ap e^AOU Bun anb sbui
•sa .—33oa^ aaip— t(Víl&lt;&gt;h¿ VJíA BT "JopBJi^und oi^B|iiu un sa exa[pq;
B.^na 'eai^^uB jafnuí B[ ap eieaod d[ á so^ndja^ip sns X oaavf¿aag 'g ap
B^qo lod oubtjbui oj[na pp asjezipiioB p aijua ^zaA b[ ^ eaipod X Eaij
-smSin[ 'Jpap sa) ^Aisajdxa ezopjnieu ap Bancjja^qns u^iaBaiunuioa
iiun 'Bpnp uta '^^j^ 'BiajsoraiB B^ ap ajjRd buijoj onb o[ Bdídsaj as
oiuoa uaqdosqu sbjsiaou^i^s so[ anb pn^t.ndsa ospduii aj.ianj un jod
speuituB bjso 'BTo.mjq ns X Bisapíj b¡ b souutqoau sasi^d s^uiap soj
ua sa^Bpmis semaoj sb{ anb ^sp^^nauíA souam '^seo^BuiBjp sBpnB¡i5
sbj ua BJBurnqna anb BjnjBjajij Bjsa 'aMonoav^^ R o^siDMVH^ NVg oq
•afBnliua[ p ua X uopejfdsui b^ ua aBjndod X Bapsmi sbui 'Bsoiriipj
BaujBdajq Bim 'bubsoije X pdiaumni p^pa pos buisiui Bjsa ap ojiquia
p ua 'soraiA bX ouioa 4souiauai 'eisipapi Bisaod Bjsa ap ope[ [y
*wbub^jia ajua^^i B[ ap sop^Cap uaiuais as X *oa
-tsnp Japod osuajuí ap •afBniíua^ oidojd ns ubdjj as anb ^^sa[i]ua^ sau
•ozB.Toa^ so[ ap 'i4Joray ap soAiats)t so[ ap opejaaa opaaia p ubiujo^
4[Bapi o^uijsip uoa o^ad sapzuaAo-id so[ sajue ouioa ^sbjsiaoujijs so[ jsb
^ -ltJOUiB ap sa[aijTi opijuas aisa ua 'jas ap saoBdua uos sopo^ o^^
' • • (sBpipoa sns X eptA b^ ap Binpua jod —pn^rA bj b uopedídsB sa
anb— joujb p a^aojoa jpap sa 'BpBtuy b[ b jpjas o soiq b jiA.ias)
^taj^s ap oasap 'saja^uisap 'sajeíipA so^uauut^uas soy jod BpuBUoiidaa
'.lopadns ujnjyna X jBntpidsa o^uaiuiBuijaj ap oasap biajoa as íopuBín
-jojsubij qi os (BiumajB ap sajuu ouiiuoute) ezajijuaJ^ bj ap jeapi
on^ítiUB ja 'oujaiqo^ ap sauopunj sbj sbjjo^ ap sajcjou eoj e ninjaxa
as 'sBjja op SBunájB ua 'anb ua naoda biusiiu bj ua ^jBjjuaa X jenopi
-uaidas bijbjj bj ap sBunraoa sbj ap ojqand ja ajjua 'uaiq ujoqy
•opBnaijuB X ojaruBdjxa 'optuaj
-uoa ja X 'jbooj 'buijoj bj aj^ua uppBjBdas bj 'jpap sa 'pepijBiaijiiJB bj
opis BtqBij jBjuoiuBpunj Bai]srja]aBJB3 BXno X oytjsa aajnp jap ojBip
-aniui O3t)sinouij ajuapaaajuB ja sa anb BUBijiats bjujejojij Bsa b uo^ijo
opuep *(toaijnB jeSjnAOT opio^u uataaj ja na BauopBAOJj uopipBJj bj
jüjpiisaj ap opBjBJj UByq^q soub^soj sajopenui^uoa sns X jj ooiJapa^j
ap souBsaiJo^ soj X soueiioiaunj soj bijbj^ ua íjBpnaj X Bai^BJoo^sijB
opis Biqeq 'o^aaja ua 'jBzuoAOJd ujsaod B'q "j^ oj^is jap Ji^jBd b bX
bijbjj ua BiDUBjapuodajd ns opBuuip Biqeq anb 'jBdiaiunuí BjsanSjnq
bj ap OJiuap uoiaBlUJOj Bjuaj ua 'BJnijna bj ap biobjooístjb bj 'Bpeja
-o^sub BAanu bj ap eotjtj uoisa^dxa bj oraoa opmipp opis bjj -eipaui
~D Bl B-iaÍPIII]Lí!P as ^nb ap sajuB ojslv anj ouioa X anj omoa ojjbjiiu

�Pero el panorama sería incompleto no sólo histórica o lógica
mente, sino también desde un punto de vista estético (17), si de él
no formara parte la poesía llamada "realista", que es justamente la
manifestación más típica de antistilnovismo y cuya principal figura
es el poeta que vamos a estudiar. En relación con la escuela siciliana,
el dulce estilo era el discípulo que se rebelaba contra el maestro, aun
tomando sus obras como punto de partida; había habido entre una
y otro una continuidad, aunque interrumpida por el famoso "nu
do" (18). Frente a la poesía de Cecco Angiolieri en cambio, senti
mos que el dulce estilo representa una oposición diametral y por eso
mismo complementaria; no precisamente el espíritu contra la carne
(conflicto que había obsesionado, por herencia platónica y maniquea,
toda la Edad Media), sino la búsqueda de la más sutil expresión del
espíritu, contrapuesta a la más enérgica expresión de la carne. No
sé si Guiño Cavalcanti clasificaría a Cecco Angiolieri entre la "gente
villana"; pero sé que este último buscaba también una aristocracia
intelectual, en el odio por la "massarizia" y en la expresión literaria
de nuevos y originales valores.
Los elementos reales e ideales, corpóreos y espirituales, que en la
sociedad de la época estaban mezclados como se mezclan en toda
sociedad y como se tocan y a veces se confunden en todo individuo,
llegan a sublimarse casi hasta la exasperación en el esfuerzo de la
creación poética, irguiéndose unos contra otros: tenemos así al tierno
Guido Cavalcanti de la "ballatetta", contra el Cecco Angiolieri, que
exalta las únicas tres cosas que lo alegran:
"cioé la donna, la taverna e il dado".
Son el Infierno y el Paraíso que se tocan en la vida real (y se
tocan, según las creencias religiosas de entonces y, con ámbito geo
gráficamente más limitado, de ahora, en el Purgatorio). Dante concilia el conflicto, en el terreno religioso y moral de la doctrina de
la redención; en el terreno estético, sublimando espíritu y carne a
través de una igual catarsis poética. Pero esta conciliación tiene lugar
en la "Comedia". En su período puramente lírico, Dante había man
tenido la distinción de los dos momentos, de los dos lenguajes, según
el canon del dulce estilo.
Esto no quiere decir que los stilnovistas fuesen puro espíritu,
como parecería indicar la parte más alta, característica, esencial, de
su poesía. Todos ellos tienen entre sus versos una o dos composicio
nes en que su humanidad inferior se refleja y encuentra su desahogo
verbal. A veces, como en el vigoroso soneto "Diavol ti levi, vecchiu

(17)En efecto, la luz necesita de la sombra, el espíritu del cuerpo, la poesía, de lo
trillado, y, dentro de la misma poesía, el lenguaje etéreo y luminoso, del otro lenguaje,
pesado, violento, terrestre, que le da, a través del contraste, una concreción que es nece—
sarta para la expresividad. Por otra parte, la insatisfacción que la poe&lt;'a del dulce estilo
provoca generalmente es un reflejo de esta representación incompleta de lo humano, que
(18)Véase nota (3).
^ 22 —

�— 5 —
'Éil-iSI * OE-l *835d 'TJtta 'bzwjbi 'vaas
-sv^^ jod BpiSiJip uopipa 'i^ooas ^np ¡wud p pjwqDaj a t^asa^/ti/ !^&lt;„ (^)
•(Sí)l '^^'1 '9f6I '0U!-X •!PÍ1EU!¡Í) •opo.iipui opima^ \a ua
noiaB^ajdja|ui nun bj^u imíisa.iaQ as an^ ^oluauíaia ^^t ^oíjuiiianid^ to ua a nolaanjiojiui ni
u 'ep iiamb 'lüiiKo^ Jod nq.wq 'ai.wQ ap ^seiuiji,, stq ap uotaipa [ ua Bjaeasnq a^qij
-aja.nl sa ojad -SEjiiiqoiuB sb| snpoi u^ Bjiuanaua ag ^•••ojdsn Ja^va otjtío.t jujjod otm ¡su
¡3,, suoiauaa B[ 'sbjio oua -jaai anb ^Bq 'bisja ap oiund apjop aisa apsa^ (^j)
"09 •3Ed '"&lt;BW9/ (IZ)
•89 -a?d 'xaxa 'pa •.1M ií ^3iov pp ?-"&gt;idí.'h,. (üe&gt;
•(OES iu!^?d
b[ ua Bju^ij 'aina^tp i33ii auv^ 111371^1:1^ b uopnquiB oÁna 'o^uos jg -ji]^ ioa 'apiuotz
•B|j -pg -ajado :3t ,:áÍX UIX !1O^M PP 3ViP ^^Í P oujoíu/,, -i3DiiaSv^ (61)
'I^) otiepunuí ojsn^
uaaq |ap .i opiju^s uanq jap on^jjai p ua ajuauínsanriaiH^ aaopp^sa
ae uotacqiauoa bj ^euiu sns u^ sojjo ^ ONVMOiiv^^ 'S aa aao'J'io^
'Oddm^q iu o^ixs.iy ^Bai^niejp uoij^juasajda.t ajua.taqpi; A baia n[ á
Baijq uoiaBan^i^iíBJi v\ aj^ua 'oD^a^ ^p BaiuB^BS-oasa|jnq j^aorf r¡ á
O[ijsa a;qnp [a a.ijua UB;sa anb sajouaiu s^jaod ^ouii^[B ua iiotjcqiauoa
appsod bj^o uatquie) BJ^uonaua ajsBJjuoa ajsa anb Jiaap anb -^bj^
•joi^adns BjajsouuB Bun uo asopueiuijqns 'zajnpBin B[ ua UBqia
-uoa as Bso-uad A bisiaou[¡js siuauaijadxa sbj hin^vq ua ;sy "^^^) MBip
-auio^j5) bj ap pBpiuBtunq Bfajdraoa B[ op uot.)B^uasa.tdaj b[ u^ stq
-aipunjsiiB.ii B4Bd 'jojoa ap saaijBui soj sopoi aiqToad b BJBdaid as anb
'Bia^d Biin ap oiuaiunaanbuua ja sosjoa soisa us a\ as uaiquiet O4a,j
•Bopaod uoxaBjn!oijsHB4i ns aaduiais jsbd uExjuanauo Á UEasnq soiuaiui
-púas soj ap sBiau.qoiA sej á jensuas jouib ja sb||o u^ 'ixisiv^iVAv;}
un ap o rnaziMiíl^) un ap (4eBapaod sauoisBAa,; SBuanbad sbj anb
jo.^bui oi¡anui BiaiiBiJodui; Bun uauaii o^ad ^uoiadaaxa Bun uaÁniíj
-suoa 'sajEnsuas A SBjua[oiA '^sBSOJjad,, sbuuj sbj [a Bjed uaiqttiej^ *e^bs
-ua so^ supoi A ouiuiEa ns eastiq anb B^aod un unn sa *(tw(io,y ^í'yj,, Bj
ap bjsiaoujijs axwvQ J^j 'ofajduioa seui sa ouauíouaj ja axMVQ 113
•soaijaod sopoui so-ininj X eoAanu ap oinatiuiiuas
-ajcl 'uij jod 'X 'omsqBnjiaidsa ja ua B(jBi^nja.i as Bsoi^^qa.i uo¡aaiAuoa
jod ou X uoiaBAaja ap papi oaijBjaojsuB un .iod o[ps anb Bjaod un
ua pBpiiiBiunq BpijBa ap oiuauínaop 'bsoouhjj X jBzuaAO.id Bisaod b^ ap
[íopijensuas bj ap oaa :ope[stB isbj X jniaadsa osrj un sa ixjsIV^'IVAV^)
ap tiB[ja4oisEd!? ej o^ia^ * ^oiujTuiBinja.i un ouioa ojihasihj sa ouisiaij
-jinud ja anb ua 'i^utaj^ aa 02.^3303 X oMViznoj ap sbihu) ouijuaj
-ojj \^ ojlíis jap o (ttovojos-tnf ^^o/i y)t p ua Bjosuaj^r asapjauaaj)
oiaavaaog aj&gt; sBAiiiraud a^uauíjBnsuas sejiuetxa sbj b X —njjoiíap bj
jod BpBzijBni;.tidsa— ax\V(j ap EppiEj^T bj b ouiiuBa ja axqe X '[io ají
Bnííuaj ua ttsaj|ajnojsBd,, sbj b Bp^anaaj anb '(Jg) ((/;ajnís// ibuojj
onmpsoq un it¡n epejeq bsohibj bj e o-iatjax aj^ qeniuidsa xas ap
oqanui Bisip anb joiub ap oijiosida un 'jB.miBU afesj^d oasaxj un ap
opuoj ja a.iqos ojopuB.iii^ijsuB4i *.ibiubd ap 'bj&gt;b.iIíoj ajuaraBjaajjad 'baij
-Eiuai bj uaiquiE^ soniB.iiuojua ouiíqn ajsa ug "IXMV3^VAV^ ap oiauos
oj)Biiotauam jap SBjadss X s^jiaijip seuiij sbj .iod opEiauaptAa aiuanuej
-naifJBd sa oisg "sajEtuiqBq soaiioui soj uoa aissxiuoa un .iB.iiíoj n.iBd
'oaipod opiaxafa ap biuoi omoa ^ESpiA oqnsui ja o oaj oj ap uojaBi
-uasajda.i bj aiuauiajqBqo.id Basnq as '(Og) ixwvdivav^ ^p '^nzsnjnvS
•?J^í,, BJ BJjuoa ojjo ja ua o 'maziMlíl^) b opinqixje '(61) w^^OTtIt[Bi1

�Pero Cecco Anciolieri no concilla, ^ino que combate. Y todo lo
que hasta aquí se ha dicho, no es divagación, sino una tentativa de
situar a los combatientes en el terreno en el que ellos mismos se veían
inmediatamente antes de que la "Comedia" transformase todo el pai
saje literario. Si en los stilnovistas la contraposición no es enteramente
consciente (ya que se ejerce contra un aspecto inferior (\ue ellos mis
mos sienten en su interior) y sólo excepcionalmente encuentra una
exteriorización literaria, en Cecco Angiolieri este aspecto inferior es
conscientemente glorificado; al polo opuesto del dulce estilo, este
extraño versificador busca extraer de las pasiones más bajas y del
amor más grosero su poesía. No se trata de una reivindicación moral
de los valores materiales, de los placeres sensuales, del juego, del de
rroche, sino de su reivindicación literaria.

El contraste entre dulce estilo y antistilnovismo ha sido estudiado
en forma original por Carlos Bonnes en el último capítulo, dedicado
a Dante, de su libro illl dolce stil novo^ (24). Pero el autor examina
la solución de continuidad sólo en la dialéctica interna del espíritu
de Dante, que pasaría, no sin íntima lucha contra sus tendencias es
pontáneas, del decadentismo fragmentario y crepuscular de la lírica
pura stilnovista (fruto último y legítimo de la Edad Media) al es
fuerzo constructivo de la "Comedia" (que va a dar origen a una nueva
literatura). Hay en este libro combativo, que presupone a CfiOCE.
muchas afirmaciones explícita o implícitamente polémicas contra el
crocianismo: una de ellas —la principal— es la reivindicación de los
valores estructurales, es decir no contemplativos, en el terreno de
la poesía.
Una parte de la teoría de Bonnes es perfectamente aceptable. Po
demos, por ejemplo, considerar como noción adquirida la afirmación
de que, eon su poderoso esfuerzo constructivo, Dante mismo ha que
brado la unidad espiritual de la Romania, de la que el dulce estilo
forma parte, diferenciando la literatura italiana posterior, encerrada
en el mundo dantesco sin otra posible evasión que el decadentismo
crepuscular de tipo stilnovista, de las demás literaturas neolatinas. Sin
embargo, según Bonnes, la experiencia de Dante es intransferible:
"Aquel camino constructivo, que él ha anunciado, proponiéndolo
como solución de todos los males del alma, se cierra eon mirarse a sí
mismo... Dante ha encontrado su paz, que nosotros no podemos
sentir, porque es exclusivamente suya... En el Infierno y en el Pur
gatorio, Dante se atormenta con toda la humanidad... pero el Pa
raíso se abre en el corazón de un solo hombre... es visión extática,
cuando en nuestro corazón exista, de un mundo que vendrá a pre
miarnos por nuestro trabajo constructivo, por nuestra voluntad de
ser" (25). El Paraíso, por su carácter de contemplación individual.
(24)Ed. "¡stitmn &lt;H fi'^lopia rom-nzs delTUniv^rsitá di Roma." Moden^, 1939.
(25)Bíin'nes. Libro rilado, pág. 99.
— 24 —

�— sz —
1 -n.inaoij pB[)||(Tuosj3d eidojii ní b bjsik{ pepiiBiuaraap nsa ua ^ |B|uawa{a oUB[d
ounuodo rjdiip.iu mm^uiu ap a^ ou '(noi .&gt;b;|I.uio,i jjijbi^u! un n ojibaj^ 9j.ua B 'op^faijaj
I^ aj![Biiti a 3j)UB|d as anb [cjiuhu *a is -ojjj -Banda B[ ap BJ7ii[n.i e[ ap soaiibjijiu^is
sbot souadsr aoi no. -(üiia bubjjji| pBp!|B3j Bpoj oiiioj 'epepiJuiA ojad -ouBjain "ajjai
ua BpBaiEjBid ^ouisiaquiiisiiuu X oíos [ aouii I ^ a^iua rjiui aiod Bpi pujitiojuas B]sa japuajduio.'
ojo* ou— BiJUBiJodiui inija.lsa aun uni.[o.i m^aK \tr\&gt;3 BI ua B'!|.ii-usub B¡ X B.i¡uo|B[d
dXsaiBii pins()
83 BUIIXBUI BJB3S3 B^ "BJB3S3 B[I3tlE)3fI O 3jíUBjS U3 '0AHB3.13 3JU31UBA
-IJ311J^SUO3 OUT8 *OAI(B[lllU3JUO3 31U3IU^BcIl3UIJc[ OU Á OJOS OU OJIU^ un
Opup UBlJ SB3IJJJ 833IB^ 8BÁI13 SB.lfJO B 3fU3JJ UOI3OIU3 BJ18311U 8OU.tB3[JtI
-X3 B 'B33I1BIU JB]dB3 B Bpil^e 8OU B|[3 Í|BA¡(3fpB OUIS "JB13UBIS(JI1S OU
J313BJB3 3U3J1 UOIJ UtlS [p BJ 3Ill).IO(l ^SOJIB J1JIJ1OJ 8OI.IBJ31IJ SOJ3U3JÍ U3
B3lUI3pB3B UOIJB3IJISBJ3 BJ B OUJOIO.T UI1 JJS O.iültlb OU ^OIjdlUB ÁllUl OJtJl
-U03 UU BJCJBJBtl BUIlljn B}S3 B OJOJIUHp 'BOUBlUE^p BIS3O(I BJ X 3UI[
3}U3lUBj[ld UOISOJdxj BJ 3J1U3 BI3U3d3JIJ&gt; B1S3 3p UOIOBíJO.ldutOJ B'J
"BAIJOliJlSUO^ BI3
-U3UIX3 EU11 3p UOI33BJ81JB8 BJ U3 OllIJUlBlSIif 'j¡33p 83 ^jEsdOAIUll J)BJ)IU
-BUIUIJ 113 U3 X JBllplAlput BI3U3.t3I[O3 BIUI1UJ ^S U3 3)8I8U03 UOJ33B 119
3p o sfeuosjad un ojj Bojiaod pBpijBjiA bj anb ua 'baiibj.ibu bjiiibj
-D1IJ BJ B 'jEJJUOu 113 *X B3|1BUIBJJ1 BI9JO(1 BJ E U3olJO BJ) Ollb OA11311J11
-3UO3 OSJlldlUT 0U18ILU JB 3pUOd9JdJO3 '^BipaiUO^, BJ U3 ESOjapOtl 1IBJ
BUIJOJ U3 B93ddx3 38 3llb X tlBIJO181lJ Op JIBIUIIJOA,, O ^J^aBlJ 3J&gt; J)B]UIIJ
-OA^5 U3IIJU1B1 JBIUBJJ BIJJ)od 33 31lb 'ttJ3S 3J) JJB11II1JOA^, BSg 'BISIAOUJIIB
-IJUB .1BJ3J)13HO3 Bp3nd 38 3Ilb BJI11B.131IJ BJ BJ1O1 BJB(I 'jEJ3U3^ U3 'X 'j3
B.lBd UaUJUIEl JIAJ3S 3p3tld SOU S'J NMOg 3[&gt; UOI3B3IJI3BJ3 BJ '(^XoTlCJ J3
111 X UOhlluB J3 Xoá OX,, :UO13IUtJ3p 3J|Op US U3 Bfajpj BJ 3^WVQ BJ1
-U03 013UOS 3JIJ3J33 118 3p O3J3A OUIjlJll J3 3tlb 'OUIIIJU 31S3 Jod 31U3UI
-ZB3IJ3 UBI BpllUJS) lH3nO13Ny O3^^I3 Ojíjod J3p 8OJ3UOS SOJ X O3S31
-UBJ) Om3IJB3J J3 3.I1U3 B3U3UIUI UO13JO(lojd83p BOU BJSIX3 31lb SBUI JO^
"BJ81|E3J BJIBUIBJJ BI330d B| X OJI183 3JJI1J J3 3J]U3 '4íB¡P^tlIO^M BJ 3p
UO13UJIJ) BJ B 3J)033jd 3nb OpOJJ^d J3 U3 U3ItJlUBl JB1J&gt;11163 SOUlOpod OJ
31SB.I1UO3 3]33 'U3IIJ BJOljy *OIU91AOUJ¡ |9¡llie J3 X O[I)S3 33J11J) J3 3J^U3
'.133 3p pBlUllJOA 83 31lb 'JinJ13UO3 3J&gt; pBlUtlJOA X OUI3IJIJ 3-UU3 '3XNVQ
ap bj)ia Bpuniías X B.iauitJd bj ojhio noioisodBJiuoo Bisa sa 'sa(¡\iOg
ap O.KJtJ J3J) J3U313J OTJB3333U 33,0 JEd 31U Ollb OJ 'BUIJOJ BJ)01 U^
•oueumij sbui ojojuiot.ibij
'ojJBOijipom b aiuoniBsoJspod u3Xn([i.iiuoa 'bjjojÍojb ej oj&gt; niauanaas
-U00 BOlfopBJBd BUll 3 Onb '[)Bpi3.1O(UO3 BJ X OJUJllOSd J3J) BOllijBlSOU
uoiaBzrjBopí bj oiJBd bjio jod 3iib ua 'oijoieuJuj ja ua esuaiut sbui
BIUJOJ U3 3AIA3.1 0JI1S3 33J11J [3 'O;H}3od BIUSB1UBJ OU1O3 O^O^ *O13[[J
-uoa so anbjod bjiia sa anb 'bujoiui uoisuai Esa aiuaiunisiif sbjjo ua
OpU3I33|(jB133 '^SB.ÍllUBD^, S3J1 SBJ 113 O}Ua93jd BISO B1SIAOUJI1S pilUlOB
cj 'ojqiina^ip 33 saisí^og ap uoiaBuuijB nniiijn biso pbjiijb^j u^
'( ^9Z) oo^p'il^o^^-o^iuoiEjd oiusiaiisiixt jb
oaiiSBjoasa otnsijaioisijB ja ^psop 'jeiauajiuai souaiu oj aod 'oujoioj un
-—OljOip CIJ 38 OUIOJ—- J133J) UOKjinB] SOUlBljpod 'OIJBJOIIJ OU3.U3} J3p
BJOnj 8OUIBJBI11JS SOU IS ) BJ31AOUJ11S pillllOB BJ B OU JO 13.1 Ull *83tld 'BIJ38

�la Comedia (para no salir del ámbito medieval) ; pero hay escalas
menores y mínimas, hay un Diño Compagni, hay un Franco Sacchetti, hay un Cecco Angiolieri.

En efecto, aquí me parece que está la clave para la interpreta
ción de esta extraña y rústica, pero vital poesía de Cecco Angiolieri:
en considerarla como la construcción de un personaje que se llama
Cecco, en choque continuo con el ambiente que lo rodea y con los
pobladores de ese ambiente. El problema de la verdad histórica de
estos personajes no interesa en sede literaria, sino desde el punto de
vista muy secundario de las relaciones entre la biografía del creador y
los caracteres de la criatura. Lo mismo se puede decir del otro pro
blema que suscita inevitablemente el nombre de Angiolieri: el del
bajo nivel moral de su "Cancionero". A este propósito (aunque las
discusiones sobre este punto están ahora agotadas) se podría decir
lo que ha sido dicho de algunos escritores románticos, especialmente
de la última manera; como éstos, Cecco quiso hacer de sí mismo, en
sus sonetos, un personaje coherente y original, lleno de bajas pasiones
y a la vez de íntima tristeza, orgulloso de su irónico autodesprecio y
de su desprecio feroz por la sociedad que lo rodeaba y de la que
se sentía parte, pero de la que lo alejaba, no sólo un romántico y
bohemio amor por el derroche y la imprevisión, sino también esa
posibilidad de contemplarse, o -—mejor—- de construirse a sí mismo
en su propio escenario con el alejamiento que da la poesía. Que el
poeta tuviese conciencia de su originalidad y la buscase como un
valor literario, con un criterio no de moralidad, sino de aristocrática
elegancia, resulta claro justamente cuando se considera el carácter
conscientemente antistilnovista de su poesía.

Ceceo Angiolieri, poeta de Siena
La historia y el paisaje de Siena no tienen para la comprensión
de Cecco Angiolieri la misma importancia que tiene la historia de
Florencia para la comprensión de Dante y —aunque en este último
caso con el carácter negativo de los elementos deliberadamente recha
zados— del dulce estilo. Cecco es demasiado individualista para vivir
la vida colectiva de su ciudad, que es en sus tiempos casi tan intensa
como la florentina, pero que tiene para él, evidentemente, escaso in
terés. La muchedumbre le seduce, no en las manifestaciones políticas,
en las luchas entre "grandes" (nobles) y "hombres del pueblo" (popolani, burgueses), que culminan en Siena en la juventud del poeta,
sino en aglomeraciones rutinarias, como el mercado, que él capta, por
otra parte, más en el choque elemental de los gritos de los vendedo— 26 —

�— iz —

-p^ (BjassBpi [ap tun^ s) .j/oaas a^p ;ui¡¿d wp p.n ^;&lt;M a i^asa/jnq iauoS., (¿2)
-O^d X BpiAB 'JbSjIIA X ESOJoSlA 34UBUIB BJ 'EUlqaaag B B4UB3 'OJOS JB4S3
aiamb anb 'laanoiovy 03333 'sBjqBjBd sbj b osad jBqnb aod '(14118
asxaaBq .iod Bz^anjsa as anb Bipojam buii uoa 'BiííSÍBAjag Bsouuaq bj
b vioxsig sa OK13 X zii4Eag e b4ub^ axwvQ sbjiuoiui 'wB.iaABtuijg bu
-UOpnj^^^ B B4UB3 IXNV33VAV3 O0Ü13 SBJ4U3IJ\[ -BIJBia^tJ pBpiJBUIiílJO BJ
ap 'jBAaipaui oaod UB4 oasap ja 'jbSiij xauíiid ua osbob X —O4idaa—
BJ4uanaua as 03333 3P BJS3t&gt;d bj ap sojiuuj^sa soj ai4ug -ttji4uag
jouib,, ja opBiuEJ UEitjBij 'uoiaBzijBaju ap ozianjsa a^nB^suoa un uoa
o Jad 'Bjn^jB X opEoijiu^^is O4ui4s¡p uoa 'sxmvq b eajBzuaAOid sojam
-lid soj opsap 'anb 'saaopBtnii ap b^jutjui a tías bj b ^^uojj 'pepijauío
-ijo ns a^uaiujBiaadsa X uaujiUB4 ouis 'jbui opcie.ii eq oj anb opunuí ja
BJ4UOJ a^inbsap ns ojos ou pEpjeut BaiuB4BS BpBiua^so ns ap aasq anb
'03333 3P ooii^od jaaBjd ja sa uopEasnjo B4S^ -omaso jojoa ap opo4
aui4 oj anb 'Bpsjadsasap uoiaBasnjo ap aqnu Bun ua ouis 'ouansua
jap opBiunjsa ^abiis ja ua uajuaid ae ou ojag -0(1483 aajnp jop sB^aod
soj ua soiuauíaja somsim soj ouioa 'jo4ijasa jap pBp¡Joija4ui bj ua
sojuqjosqB ubi isbo 'sajBajJt ub^ isbd 'bijbjp BpiA bj ap pBpijBijaiBui
bj b 'oiíJBquia urs 'sa^uaiaqpB 'iaanoiOMy op so^auos soj uo uaaajBdB
sou as jBJiqjna aiuaiqiuB ja 'euo^siq bj 'afesi^d ja 'pspijBaj u^
•oiJaia .iod aajnp bjo ou 03333 3P 3^'"UBS ^\
^^ "ZOJ3J pBpl(T4Soq UO JJBJlIJBipJOO ESO opilUaui B UBqBUIJOJSUEJ4 S3J
-Biaos-oanjjod soiaqjuoa soj ojag -jBdiarunm pBpi[Bip.ioa B4sa b aiuaiu
-B}snf ojuiajpnjB *t.aajnp oj^ubs^ bjo &amp;sauas oa^^uES bj anb Bjaap oui
-i4jn 34s^j -ouipjBUJag iiBg ap aejtidod Biauanaoja bj X BUIJB4B3 ^uBg
aj&gt; Baiisitu Bjuzjnji ej sandsap oaod Bjjaaajojj anb ua ' (sol[&gt;o X sai
-ouie ají pBpiiu¡4ut) ouiqui a ojiUíutjisoj oajanu un Btniqsuoa Buajg
'Baoda BjjanbB ua SBUBIJB41 sbuiiuioo sbj ap aij^d joXbui bj 00103
*MBtpaiuo31í bj ap pBpq
•bj^o4ui bj b '8¡aua4od bj b a^tiajj B^uaeajiIaJ ojj4sa aajnp jap Bjopnu
-os jibjiijiobj^ bj BjiqBJaqj ua anb oj '01x013 3P ^A¡iaiiJ4suoa Bzxanj
bj B aiuajj 'jBiuasajdax uaaajBd anb 'oiusijuapi opeaijap ap 'sBiaod-sai
-o^uid 'i\uxavj\[ NoiAiig 'ux^zNJ^ao^ oiooaaiMy X oaxaig 'vN^aswiKog
au oíaanQ 'Bsauas Bjanasa bj ap saxo4uid sojadiauíid soj uoianj 03333
op soauB.iodraa4uo3 -Biaajiad uotsa.idxa ns 0431 ajq ap jBipa4BO bj ua
oij^oj anb oubijbij 0^140^ opE.itpjtnba janbB aj oiuamnaop 'btjb4j ap
SBJJIAB.IBUI SBJ 3(1 BUII 4J&gt;B(HU3 US ap (81(10480 BJ QSJB4UBA3J OÍA 03333
'ejiia ns ap opunaaj O4uainBiJB.ia4ij X 34ueutuijna opouad ja u^j
"ojJBuiAipB soiuaqap ojiBuaasa 348^
* - -ajjBa bj 'BuiO4nd bsbo bj 'BisajSi bj 'BZBjd bj 'so4jnsut eopijBa ap
oaiiBjij X aiuBoqdns oasap ap oiaCqo jafnuí bj ap BpBiiaa e41011 d bj 'bu
-jatjBi bj :a4uainoa 014B01 jap sauoiaB4O3B sbj ouioa SB4anasa sauoia^a
-ijiui ua ojos 0481x0 a4s^ -oiiBuaasa uis isbo oiad 'spiA ap souajj saaaA b
safBuosiad soaod uoo '9BiauB4aBf X soijnsui ap soiqui^a 'sosoio^ia oiad
80014341118 soiposida 'iouib X BiqBi ap so^íojBip uaanpoidai soiauos soj
a4uatujBiaua3 -uoiadaaxa eun sa BjiBjqod Xnuí Buaasa B^sa uiib oiag
'(LZ) juiaua^ opiiojoa ns ua anb •sopE4uasoid 34uauijBnpiAipui 'sai

�vocativa, y, para cantarla, se aleja lo niás posible del lenguaje áulico
y etéreo de los stilnovistas y busca el de la taberna, cincelado sin em
bargo con la misma preocupación estilística que se manifiesta en los
versos de Ciño, y doblegado en la férrea disciplina del soneto, en que
es más fácil encerrar un leve pensamiento de amor, que un diálogo
de encrucijada o una maldición.
Cecco concibe su drama como una tragedia disfrazada de come
dia, un poco por pudor, otro poco por desprecio hacia sí mismo y
sus semejantes, pero mucho más para mantener la coherencia poética
de aquella criatura que se ha construido como personaje y que es él
mismo. Y nosotros sabemos que él, no sólo cantaba, sino vivía su
propia creación. Personajes secundarios, pero indispensables, de su
cancionero son Becchina, el padre, la madre y —más secundario aún—
un amigo de la madre, Min Zeppa, al que el poeta odia ferozmente,
porque sospecha que, después de la muerte de su padre, trate de
quedarse con el patrimonio familiar, destinado a ser suyo. Kl esce
nario, que los sonetos no nos revelan, pero en que nosotros, con la
imaginación, vemos moverse esos personajes, lo tenemos en la parte
que ha permanecido medieval en la ciudad de Siena. Hay, por ej.,
una calle estrecha que lleva a Fuente Branda y pertenece a la parte
más antigua de la ciudad, calle de palacios enormes de dos o tres
pisos, con muros macizos de ladrillos descubiertos, atravesada, al nivel
del segundo piso, por una serie de altos luientes con arco de medio
punto, todos diferentes, que la hacen asemejar a una nave de iglesia
con techo de cielo. Los palacios no están todos en la misma línea y,
debajo de ventanitas que parecen troneras, al lado de enormes por
tales que tienen la majestuosidad de arcos de triunfo, hay rincones
obscuros, propicios para los coloquios furtivos y las emboscadas, mien
tras en lo alto, sobre un fondo de cielo, uno de los puentes macizos
soporta una galería de columnas sutiles, que parece conducir al pala
cio de las badas. Escenario adecuado para esta poesía de pesada ma
teria, a través de cuya amargura jocosa se adivina la existencia de
la tenue, perlácea poesía stilnovista, de la que quiere ser la antítesis,
así como la "villanía" de Becchina es la antítesis de la "gentileza"
de Beatriz y la presupone.
En el dulce estilo todo es puro, luminoso, fresco, gentil; en Cecco
Angioueri todo es hosco, grosero, desesperadamente triste y fangoso.
Había en su alma, acaso, algo distinto y de nivel superior; pero nada
de esto, si se prescinde de tenues indicios, hay en su poesía. Su ideal
poético es la representación vigorosa de la humanidad, vista por un
enfermo de peeimisnio, en un plano limitado y elemental.
En lo más íntimo de aquella exaltación de la taberna, de los
más bajos amores, del juego, se siente una obscura rebelión contra
todos los ideales de aquella época (Dios, el amor gentil, la patria mu
nicipal, la capitalización de la fiqueza) y una rabiosa desesperación
por la carencia de lo que da permanente calor y valor a la vida: el
afecto familiar. Esta carencia de ideales y afectos se traduce en maldi
ción y blasfemia en la superficie, en un sentimiento de inutilidad y

�— 6Z —
(-Brunap ao| ti itunfop bb[ as bb^j ^ ebIoia sbj ^ ísEjiiioq Á sati^AO]" s^aafnm
B^t B uutimoi *mi a ^ob oiuoa ¡o ji^-~) B-i^ii i ig *a jptnu tui no a h^bii oin^ini oj z ja ap Buinii
'BpiA o^anj is iajped itn B jbiisia b bjji auanui Bjanj ¡g -epuopaj bj n sopoi b B^afp.a bj
BUni^ol~t ^ ^utn onb sanBB'^ *jopH.wdni^ Bjaní ib -boubijaua boj sopoj b sapujítiaiiip ^tunoo jd
Bjjpod anb b¿ 'RiJB^^ajn ara 'is -eaaiioiua -sd^d e^atij ib \ uuibi(jb ja ua tiiJipunq oj *boi^
Bjaní ib ^BtjB^oqB oí ^nti^B Bjaní ib iSBiuantjoi ap BUBuaij 01 ^oiuatA cjaní tB ^opunuí
ja Bjjnipuaaní 'oiiaii| tuanj oi ig) -y -3 ap mADX 'UOS "Zlt "a?^ *tuapt&lt;ji (82)
-sip SB^j 'BjsiKnsad oitisr^EnpiAypin ns :ixwvd^vav[^ uod nntnoo n^ oüje
auaij 03^3^ 'isaod ns ap pKprajoddoa B[ ap aesad b 1jbjÍ[iia aiuaiusp
-Basnqaj ejseq Á jBpidod aiaotuaiuaiasuoa aCGn^uo^ ns ap jesad y
•o[i^sa aapip [ap oaisi^^ [a uoa uanuajod na Bj)ua 'ajuara
-eanasqo uaiquiei 'anb o^.mjBiuBJp ap ouBUiijd ojuij^ui un Á jop^jj
-bu ap njuídsa un *iaanoi3jviy 03333 P SOSJ3^ sojsa ua '^eq 'bso^oC
uorauajm e[ ap Braiaua jod 'ojj^ -omi3 á. ianv33VAV3 uBaoAut anb
pnpatd E[[anbe ap uopníiau ej ouioa a onb 'bstj b[ jEaoAO.id ap oasap
un 'Bpmq X ejijes ap ojisodoad un 'Booda Bmsira bj ap sasaiinjnq sop
-biub[[ sBjaod se nía p so[ uo oraoa 'ajuauíajuaprAa Xujj •SBOjpi[nasa saa
-aA b X sepKsad SEjqE^Bd ap 'sosuap sojuairaijuas ap 'sa[EuaiEiu soqaaq
ap opifaj un ua uo¡sa.idxa ns unasnq anb 'soaqaod sos[ndm; o moa
ajuarao^drais inbn sopí ]uos uos oaijSBaJBS oíao^dsap \a qaiq e[ 'oipo ¡a
'opuojf \a ua 'ojad ^KjsraoíÍBjodd-jojnB oiusilu ja Bjjuoa aAjsnjau; 'sopoj
EJiuoa X opoj ejjuoa 'eraje onioa Bpitjaauoa Etsaod euii aaajB^
(8^) "?"Jí/D ^^Jassoj apinj a aiqaaaa a
:ajpvjSjiaj a iimnoiS auuop aj íaujoj
^inf a ouos (itiuoj *ojaa¡j assof 4it^
'aipniu (íiu vp nijvf ajuauíajjuns
tinj vp lajiii^nf 'ojia assof ¿ts
iajpud otui vp lajnpuo 'ajuoiu assof (tfg
'opuoi o odva oj iaj.vzzoui pinj y
¿¡ajiif aqa tBS ^jojvjadiu^ssof ti(s
¡lajaij^iuqiui iudiisijj 1 pinj a^a
'opuoaoiii uojjoiaj.vs 'vdvd assof (i(s
¡opvofoid vajiajvpvvui "oiq assof (i(s
iiauaqáamiD j 1 'vnbav assof (i(s
tiaiatsadiuaj oj 'ojuaci assof (i(s
iopuout jjajapm 'oaof assof tafg
:eopBu;uiExa saiue saaajaBJEa sBraap soj oraoa tse 'Bzajqod Bjsa 'sajoq
-jadiij ap ai.ias nun ua EpEiaunuap 'ja na soraEjjuoaua '03333 ap eojau
-os Ejuanauía ojuaia sojsa ap ajqajaa snra ja soraaaj Tg •sajuozijoq sns
'pepijEui^iJO aj uBjB jod 'ejiuitj anbjod ajuaraBjsnf 'aiqod ajuejseq
opuoj ja na sa Eisaod ejso ' (jE.iiEaj odtj ^p sojaaja ajuarajBjaadsa)
sojaaja sopeuiuijaiap .ixanpodd EJed ajuaraeaiuaaj Epjiujsuoa X Epenp
-Bj^ ajuaraEiqes 'afBnSuaj ja ua jsjndod 'uoiaBJtdsui bj ua Bainj3
•Bpunjodd
sraje ja ua (ouBipjedoaj odij ap oxpaj un) oipaj ap ojubj oj jod

�elisiones acerca del "desdén" de Guido (29) no están cerradas, pero
se refieren al objeto de este sentimiento y no al sentimiento mismo,
que es una especie de reserva despreciativa. En Cecco, la reserva se
transforma en desenfado, sin cambiar de raíces, y, si Guido sufre por
no poder alcanzar en su espíritu la imagen de la Amada, transforma
da en un ideal de perfección interior, cuya inasibilidad hace padecer
el alma hasta la muerte, Cecco no puede salir de sí mismo, ni de la
materialidad de su amor y de sus odios; no ha llegado a la "genti
leza", ni a la abnegación de "servir", porque no encuentra nada por
lo que valga la pena de superar la búsqueda —-vacía en el fondo—del placer material.
Tre cose solamente mi so'in grado,
le quali posso non ben ben fornire;
ció e la donna, la lucerna e'l dado;
queste mi fauno 7 cuor lieto sentiré. (30)
Su evasión, su desinterés, es esa modesta poesía, en la que el des
precio por el mundo, elaborado en formas plebeyas, es una manera
muy suya de distinguirse de la gente "/io/os" que tanto repugnaba a
Cavalcanti. Y el amor por el personaje que ha creado de sí misino
-—todo él acción y palabras, con pocos sentimientos primitivos, sin
matices— fuerza su pincel y acentúa sus colores. Elige un tono, y en
él se queda, abogando lo demás. Por otra parte, lo poco que sabemos
de su vida correspondo a este tipo de bombre que encontramos en los
sonetos: sabemos que fue procesado por deserción, por rebelión con
tra los "berrovierí" (agentes policiales^, por riñas y ruidos nocturnos.
Murió cargado de deudas, después de haber gastado toda la berencia
paterna. Boccaccio cuenta de él una aventura cómica, que no lo desbonra, pero nos habla del bajo nivel de su vida y de sus amistades.
Sólo un contemporáneo que lo hubiera conocido bien podría contes
tar a una pregunta inversa a la que se plantea generalmente, y que
tendría sin embargo un gran interés, no literario, sino psicológico. La
pregunta no sería: ¿En qué medida la vida de Cecco se refleja en
su poesía? (así se formulaba antes el problema de las relaciones entre
historia y literatura!, sino esta otra: ¿En qué medida su ideal poéti
co, el "tipo" que bahía creado, influyó en su vida real? Problema
pirandelliano, acaso insohible. Ni el mismo Pirandello, por otra
parte, se lo planteó en los dos ensayos que dedicó a nuestro autor, en
polémica con Alessandro D'Axxo^a (31).
De cualquier manera estos sonetos están unidos sólidamente unos
a otros, no sólo por el tono, sino también por la construcción narra(29)Dante. Inferno. C. X. v. 63.
Diño Comí'achí. Crónica delle cose ocrorrenti ne'tempi suoi. I, XX.
Ciño da Pisto.a. Son. CXV. (En: "Rimotori del dohe stil novo". UTET. pup. 237).
Sin tu palal.ru "desdén", pero con alusiones d^ análogo significado, CiOYANNI VlLLANI,
Cmniche. VIH, 42 y Ciovanni Boccaccio. Decameron. VI, 9.
(30)Son. XCIX de C. A. en "Snnelli burlvschi...". páp. 112. (Tres cosos solamente
me agradan, y no los puedo disfrutar a fondo: la mujer, la lalierna y los dados; éstas son
Cítl Lucí Piramielui. '.sóppí. Ed. Mondadori. 1952: Págs. 271-335.

— 30 ^

�^ IE —

na í Bnii^iua ap BTauíJBiinb opand on i "oaaap ajsa aa aiutAOiuuojui ahí ajduiais ; iiozbjoa
-¡Biu Á misad "üijinf ubi 'u.iud otp¡ai[ jai¡ei¡ s.iAJBd a[ une X ¡íijipuot) ap odjana ua i; ib; xa
upnd b-juhu ouioa "oiuatujoi oiiibi un m *a|iaiap ojio Jairibinna BpiAio a juiia^ BJBd no\
¿ B^^jpiíun soiq anf)) -cg -and *.(' • íi¡osa]Jiiq ^auo^,, a -y '0 P AI 'U0S ÍEE)

op upp^njisap i?pjneqB X Bpmjos buii ap B3i¡oqjadii| ez-ianj bj uo^
Bniuo^E o| '(setaod soj ap .iBjiuEod souoiu ¡a "v^ava.i.a^ aBjoiJBoc ouap
•^ap ou anb o ai jora 'ojuaiiue^oraBUJ ^p ojaexo ojubjsui [ap upiarpiía^
ü[ o uopipjHiu rj i jRpidod oaijoui un Bpijjsd ap ojund otuoa etiioj
uoiq la 43iib 4o[¡¡ijrui r oqaaq osjaA un uoa oiauos ¡a Bzaidin^ -oÁ
-ai[a[d odtj ns ap Bido^d sa anb 'bjuo^oia uoiaip¡Bt.n uj oui^ "ix^v^iva
-Vj 9[i BzajsiJ] BpuuJÍisaj X epunjü^d v,\ ou \^ ua eaoAo.id anb 'o^^^niuc
X ajqRjiAauj ojuauuijuas un oruoa joiub ns Bjuasajd sou 0^33^
(Z^) '^-toiu aifo 'nionj wtf uov ai¡^ 'jojvas uaui oi^p
'vssojS a ntujj^nqjuqqv a^u^iii nj ot¡j^n¡
'ajonf juiiiá ossod tui uou iaj tp ^
•ossoui nf iioujnu uotniddo ofsanb ip
.• yjoiu jfiddojs nu aqa 'osoa ot o uvj
nssod Djj^iuoj uou as vsuad uou ^
'oij a omissad *ppfiiS jo.&gt;(?is jpjunt
'ívssv oauv o)ivf uaan aiml aj uou 9
:iiu oiiiD] nf au uou monja od^oa uaqa
'oim jassa oiuaiujoi oiuvj t)f is a
¡oijqo ut ny ozznjjos ojjjvjiSo pa 'iiujop
innS tp isujtapp aqa wjjartb ^p
lujotumim ojjfa ^oiund owud 0/

p

as opBJoranua ajqod ^a X ozaqaai opunjoj sbui ya uoo sepiqiaax nos
03333 3P s^uoiaBaoAu; e^y odraaij oqanra jo^ -ojauoyauBa yap yBjuaraBp
-uny ajjed ey uaXnjijsuoa Buiqaaag xod jouib yap sapnjisiaiA s^^

p pvpjanu^ *j

•03333 ap
oyranm ya raba aq 4Buaig ap souapBpnia sojjo uoa 'sayijsoq n sBpipjos
ajuauíyBjaua^ 'sauoiaByaj sey ^Bujaj^d Riaua.iaq By ap zo.iay BZUBJadsa sy
-iod ByiBUBdiuoae 'Bi^asira By 'jeijiuiej oynajia osoipijSBj X ouqraos ya
'euiqaaag jod .ioiub y^y -joyBA ay oíainf un BJBd oiyanra ajjodiui ouiijyn
ojsa anb uis 4BO¡jBjSoiqojiiB souara o sera je^apisuoa souiapod anb 'baij

�ese momento del pasado (33). Este acento popular vuelve al final del
segundo cuarteto, en el insulto: Becchina no es cruel, ni altiva, como
las mujeres de los stilnovistas, sino "judía", palabra que aquí signi
fica lo mismo, pero que, por sus asociaciones, pinta todo un ambiente.
La violencia del sentimiento, hecha sufrimiento físico, crece en los
tercetos. El deseo más ardiente de Becchina es que el corazón de
Cecco estalle. Frente a la crueldad de la amada, el poeta trata de
liberarse del amor que lo tortura; sintiéndose ahogar, trata de arran
carse de esa atmósfera oprimente. Pero en él, alrededor de él, existe
sólo Becchina. Es un prisionero de Becchina; Becchina lo sofoca y
le es imposible salir de ella ni aun con el esfuerzo con que alguien
se tiraría de una ventana. (Este es más o menos el significado de "gittarsi fuori"). La mente de Cecco está encandilada (abharhagliata) y
torpe (grossa; pero hay que ohservar que el adjetivo italiano es más
material y pesado, porque da la idea de un espesor inerte que impide
todo movimiento mental, todo pensamiento) ; el poeta está en el estado
de insensibilidad, o, mejor, de inconsciencia —ya que se puede sentir
el dolor sin sentirse a sí mismo— de un hombre que muere. Así, con
un pensamiento de muerte, termina el soneto. Esta asociación de amor
y muerte nos hace volver a Cavalcanti, que es el que, antes de Leopardi, más potentemente ha sentido la inseparabilidad de los dos prin
cipios:
Veder poteste, qliando vi scontrui,
qtwl pauroso spirito damore,
il qual sol apparir quanxTom si more,
e in ultra guisa non si vede mai. (34)
También la mujer cantada por Cavalcanti hace enmudecer con su
luz: pero es tan leve como Becchina es oprimente en su invencibili
dad carnal:
Chi e questa che ven, cJVogn'om la mira,
e ja tremar di chiaritate Vare,
e mena seco Amor, sí che parlare
nulVomo pote, ma ciascun sospira? (35)
La "claridad que tiembla en el aire", encierra todo el dulce estilo,
así como en esta impresión de sufrimiento físico por la imposibilidad

(33)Para este motivo de origen ¡ndudablemente popular, véanse otros tres sonetos de
Cecco (el LVI: "Muladetta sie Vor e'l pnrnVÍ giorno f e la semana e'l mese e lulto
l'anno / che la mia donna mi /ece rio'ngdfnto..."; el VI, en el primer terceto: "Oimé,
quel panto maladelto sia, / oimé, ch'eo eidi lei catanto halla...", y el X, v. 7. La maldirión, en Petrarca, se transforma en bendición. Son. LXI: "Benedetio sin I g'u trno e'l mese
e ramio I e la stagione e'l tempo e Tora e'í punto...". Son. XIII, v. 5: "l'benedico il
loco e'l temoo e Uora / che st alto miraron gli occhi miei..."
(34)Guido Cavalcanti, XXI. En "Himnwri del dolce stil novo", pág. 35). (Pudisteis
ver, ruando os encontré, a aquel pavoroso espíritu de amor, el cual suele aparecer cuando
(35)Guido Cavalcanti, IV. (Ibidem, pág. 17). (¿Quién es ésta que viene, que todos
los hombres la miran, y hace temblar de claridad el aire, y lleva consigo a Amor, tanto
que nadie puede hablar y todos suspiran?)
— 32 —

�— ES —
onb o ti jai j di sboi aistxa ou anb oaJa ainamHJnSas ísa as Bpen i ui[8 ja
nd ja oiseq 'JBJídsnBjj aauíj atu Busn^no bj jod anb *nip X aijsou mad
-g-f -a. &lt;^ -9bi1 '^•• ji^s^jjnq jna'"S,, a *V '0 (' III "UOS (¿C)
•g9 -pd V"W"1"&gt;? }it^oSil na -y 3 ap ja -u*&gt;S (9&gt;
-/jf,, uopuBa ^j *ojt^s3 aajnp jap jBnjtiídsa BtauaSixa cun opuois omíi
-is Á sajaoo ^otue pp o^ipoo pp Biona^xx^ can bj^ oj^joos ^ '^p^tun
j^fnia v.\ ^od ojadsaj X pBpipptj ap capí B{ uoa 'EUBi[ia;s X [bzu^a
-OJd Btsaod e[ ua 'opeíaosB 'unuioa aeSn^ oj^o sa oj[noo o^anj ^g
(¿) 'w?s ovi^fu^ojjpojifo opajo vou ojjaa
iajvd vou ajuaju a vtunmj apjoiu ai[a
'Bjvpns 1$ vj. iiu viasoSuvj ap atp
*ü/p a a^jou ima^ v^uu^ iwiuvp ^
•uopisodo ap ziieni un uoa ajdurais eajopa as
o^^a^ ua ja&lt;^ 'upi^sa^ns ap Baipod szjanj buu ^auai apand X (vioxs
-I^ aa OMi^ ua a^qBjou a^uarajBpajiJBd) so[3ts sojoinijd sop so[ ap
eoijtj B[ ua uniuoa Xtjm sa uoxsnp ap jo^ba uoa Bpuaastuuuaa B^
•BAisn^B 'sonara o[ jod 'o Baimapd pepipui^ buh
'sand 'auaxj bsoí B[ ap onraoa jb^ii[ ¡g 'a.iíÍuBs g| ua aj.ioa a[ anb ^biu
-Bjjp55 b^ ap ouauaA p X jafnuí b| ap bojsi^ pnpipaj bubzo^ Bisa aj^ua
ajsBJiUoo \a soraauai 'pBppaod^oa ejsa jen^uaoB Bj^d oraoa 'epuirias
ua 'j^ 'ajuapaj -io[j B[ ap pnjuaAnf b[ X aojoa p auai] anbaod 'Basajj
bsoj Bun aaajBd aafnra ef ap ojíso.i p :\Bai uopBJBdmoa eun aaa[q
-Bjsa anb 'oaaa^ ua uBJ^uanaua as ou soiuaraap sojsg "ojajaas afert^
-ua[ un op ajjBd buijoj X oaqpqrats aopA un 'sand 'auaij ipn¡uas B{ sa
'oaijaod aaqraou ns sa 'aafniu b^ ap aatpuou p uoa opear^iiuapi sa jo[j
b¡ ap ajquiou p 'sapzuaAo^d so[ ajjua 'unB sojub 'X Bueqpis Bpna
-sa b[ ua 'saiuB 'X o]ijsa aa^p p ua ojag 'ixMva^VAV^ oamo Bjuna
'((vjaaoiuij^ aniaanid 'v^aamt moj. oasau¿[tt -BUBijpts Bisaod B[ ap 'son2
-ilUB sera —Bjaja as oraoa— ou is 'sa^uBsajaiu; sera so^uatmiaop so[ ap
oun 'okvd^^ o^ai3 ap ppapip Bindsip B[ Bzuaiuioo *tiviu^ssijuajno
nasajf ^^'o^,, "aauBraoJ opunra [a opoj ua sauai.io soj^ ap cjsaod b¡ ua
oppadaj: sera unraoo ae^n[ p sa bsoj b^ uod jafnuí b[ ap uopejedmoa
Bg "wo^isoa ns '¡iui ap aaqod! 'BjjaiqB naiaaj bsoi buii aaaj^g (
(9) ¿Ud ^tjaJJoa auioa pjwdjoo 'aiuio
'viuajjm anbvnp :osiatns p 'aiuio
'njfanou vsou aun aund aip&gt; taiwiQ
:ao)ne pp puosjad uopuajuy ^[ aaqnasap son *BpB[[i.Tj sera uoisaad
-xa ns ua ajuauiBjsnf 'oiaa^ai oraiqn p ojag '(ojusa ja X apuq p uoa
BpenopBpj: 'psjaAiun X ajuauBiiuad jBjndod BaijsuajaBJBo) oaijaejuts
opp p oa o Eduitujajm as 'esqjopp uopBitiBpxa Bjsa noa UBzaidraa
sosaaA soj sopoj anb ua 'aiuio so^ ap o^auos p ua oraoa 'Bjaod pp
pBpiput^iJo B[ ¡sea b[iiub X Buiraopa^d jepdod OAijora p saaaA y
'IH3I1OI3MY OD^ag opoj B^sa 'ajqBjjodosui isBa
X BpBzqBija^Bra a]uaniB^a{draoa zn^ sun ap o^aap ja sa anb '^vssoiS a
vjmj^vqjvqqv ajuatufj ejsa ua X 'jafura bj ap upisasqo bj b asjaejjsns ap

�ravigliosamente / un amor mi distrigne..." de Jacopo de Lentint,
notario de Federico II, gira toda alrededor de este motivo. Pero Cecco,
en este fuego que lo hace transpirar materialmente, ha encontrado el
infierno.
Algo semejante ocurre con la expresión "siervo de amor", tan
corriente y trillada en su época, que Cecco trata de darle un nuevo
carácter con una forma especial de superlativo, en un soneto en que
contrapone la crueldad con que el dios lo lastima, a su propia fide

lidad:
che tutto't tempo de la vita, min
só'stato de'suó'servi servidore;
ed e'fammi pur mal, che Dio li dial (38)
La fórmula eclesiástica "servus servorum Dei", ha proporcionado
evidentemente el modelo para esta intensificación de la expresión co
rriente; por otra parte la vaga maldición final ("che Dio Ii dial")
contra Amor, materializa la personificación de este último, y en todo
el conjunto se advierte una especie de coqueteo a distancia con la
impiedad, que es una de las características más difícilmente defini
bles de Cecco Angiolieri.
El sordo trabajo de la lengua en proceso de formación se siente
a través de este esfuerzo por acuñar palabras y expresiones: ^Egli
e sí agrá cosa I disamare. . ." empieza el mismo soneto (Es cosa tan
difícil y agria el dejar de amar...) Disamare, hoy en desuso, era
entonces palahra cornún, aunque no en los stilnovistas; pero Cecco
le contrapone otra, muy suya: trasarnare, amar más allá del poder
humano. No pudiendo curarse, Cecco busca la agudización de la en
fermedad, como por un desafío. Trusamare, trasvolentieri (de muy
buena gana), con ese prefijo que indica superación del límite, son
palabras que nos dan el tono de su poesía, como soave, dolce, pallido,
pensoso, chiaro, fresco, sottile, nos dan el tono de la poesía stilnovista.
En toda esta primera parte de la poesía de Cecco persiste un
deseo de liberación y una dcsoladora impresión de impotencia y de
ahogo:
Ed ho en disamar auella bailia,
c'luil pulcinello, ch'e dentro da. Vovo,
d'uscir'nnanzi ched el sutempo sia. (39)
La comparación con el pollito que no puede salir de su cascarón
nos denuncia un complejo de encierro y es sumamente eficaz como
expresión de congoja.
La misma materialidad tiene el miedo amoroso de Cecco. Bec(38)Son. VII le C. A. en "Sonetti burleschi...", pág- 66, v. 12-14. (Pues durante
todo el tiempo de mi vida he sido servidor de sus servidores: y, sin embargo, él me las
tima, ¡maldito sea!)
(39)Son. VIII de C. A. en "Sonetti burlescki...", pág. 67, v. 12-14. (Yo tengo, para
dejar de amar, el mismo poder qne tiene nn pollito dentro del cascarón, para salir antes
de qne haya llegado el tiempo.)
— 34 —

�tina tíi 'sana) -n-9 -a '9 **?^ V'í****"1? Í&gt;**VOS,,
-V 3 3P 1IX *&lt;B (tf)
(~sajod une u^as ou ssuad
stra anb ajiiais -í :js b¡ uoa *q BA-iaiif anb cnSe ¡a onioa *a¿n.i|sap m 'epeurmpi biju^j
•ajipu! ns no^) •- -a &lt;89 •*! V ••;^wa7-í"1 í*wS.. re "V -D aP IX 'S (ZJ)
•(auuBaaiipjd —oros; j ¡Himno j p o pe^ad ua jiajnani
Bjatiu! on w— B¡j¡p) eepuoi] bbto b^jibj tiauaji omaimeuijajjtiun Jp ouajjai ¡a ua sBiauap
-¡jujoj BBjsa -8til|n¡oipaui eainBjait[ b¡ ap pepjun b¡ op anb seniape -¡e^uaAOJd BjBaud B[ 3p
uoiunjip v\ ap SAtJap Bpeuipj b^uij b¡ ua OAisajdxa pBp¡iBOOiJBuaiui BUap. ¡g -4to^¡j
oun 3JEA ou o^3 opoi j 'oSip anb as uou 'pBpjaA s^ KOfj,, ;uaip "euajsa tuamiid b¡ ua
•jBdsB^ kai ja 'IJX Is!a IBiU3iU3|q8qojd Bjuouiaj anb ^ofBH 83^*H 9tll aP '&gt;nV Ia
na •o^^Btjaia uig -^ouBdsa |B 3iuata¡moi¡[ jiacipeji op ea^q}sodnii 'oub¡[bi¡ JBjndod afeni
^o Msi ^ ^oauaí^ uo soj ^p o^iouad ^a n^ ^biubiuou bi ua unioa^ anb uoisniip joabih bi ^osed al'
-aaau sa 'o3¡iu3u p smjBitaJ^ua asa¡qap onbun 'oja^) -owjJsI oiu¡i[n 'uiapj (^)
(-sejimujed a^ep ajainb o^isaetu ¡a opugna 'ouanbad
ouin un omoa BijBfqmai 'noa^ ap noze^o^ un oiuamom asa ua asatAni atibune 'epBzija¡o.&gt;ua
Buiqa^ag 8 o^a opusn^j -^g aBd '.,'' -tyxajJnq tliauo^,, ua -y *^ ap x 'noS CO^^)

ii^id 4jj va d\ ai/3 'nij^od üu/iíi/^ 'uotu
'au&amp;d ojotS oifjts vj.n^ uou //at^fj
:idu¿ fijnf ij Ji&gt;f vjma^ p^i^o a
*9U9C^ ^u jiuu ou loa jui uou vjjo poyo
:ioi vp oy^o 'visodsid nj ojsonb ti^^^
^ssooip ttu— oipo^ o¡— :^nd vjjo pos
iapiui oiiu j(oj¡ui ip ojund un u^juonS
'ossojoa vjjo pos 'oqqou^od tiu oyó

-rptn ns ejadsaeap o\ oxoá 'BUii[D^9g ap otpo \o bj.ibjjo&lt;Ios 03^33
(^fr) 'oovidsip ji md Uooun oiS^od oyu uou oijyo
tojos juf ojijjoq onboaj ou ouioo
'ooviuwuoo opunjs o^ÜnÁts luí isoo
rjjjjns o^opuaiA ezo jafnni B'j 'a^iania B^ ua ouis sBziiBjadsa
S119 auod on bá 03333 ^ ío^Bpn^c apand oinoraap p tu o^a¿
í lf) 'o:^}$ un oioon^ioo ons jo tuto) uou oí at^
'ma mojj und oí oyó uojauoo is(a
'oottuou oj iwjop ossoaop otts *^
:ip B
ainajj ajuat^BA seta jas eied 'otuotuap [B bui^e ns e^iBp 03333
(0^) '^^nuijvd jnp joña ijS ojjsoow j^opunnh
ouozjvS joiootd uTt(iuoo iojmuojj ís
'ouooj ip joño jojjo ossoao 01 os
'vjoiojiijjoo ouiyoooQ oiS^oa opunn^^
:oj]^aBtu |ap ejajoa bj ajue omu [ap [a outs 'ztj^eag b aiuai^ sxnivq
ap JO[tpuai [a sa ou Á íezua^oaua as opuena JB[([mai aaBt[ o[ euuja

�Tenemos implícita aquí una vivacísima escena de comedia, como,
con carácter a veces mucho más descubierto, en muchos otros de estos
sonetos de esgrima verbal amorosa (Ejemplo: —"Becchina mial Cec
eo^ nol ti confesso (44), en el cual cada interlocutor dice un hemisti
quio: de súplica el hombre, de desafiante desprecio la mujer, con
tanta naturalidad que se adivinarían el gesto y la mirada.)
La coherencia en el tormento se mantiene hasta en los sueños;
durmiendo, Cecco cree obtener lo que desea: hacer suyo el dinero
ajeno y tener a Becchina entre sus brazos. Pero al despertar y encon
trarse sin nada, se desespera:
"E tutto íl sangiie mi sentó turbato,
ed ho men posa che Vacqua corréate,
ed avró fin cfCV saró'nnamorato". (45)
Quisiera no haber nacido o ser un objeto inerte:
"OruTio esser non nato ben vorría,
od esser cosa che non si sentíase1'. (46)
No dice "un hombre o un ser que no pensara", sino una cosa que
no se sintiera a sí misma, es decir que no sintiera la vida, que no
sintiera el dolor de la vida. Este último soneto se cierra inesperada
mente con la invocación del advenimiento del Anticristo, es decir,
del fin del mundo, que traería a Cecco la liberación. Las profecías
acerca del Anticristo se habían hecho más frecuentes en el siglo XII
y a principios del siglo XIII, especialmente como consecuencia de la
intensificación del sentimiento religioso y de las predicaciones hereti
cales. Hay un pequeño poema sobre el Anticristo (descubierto en la
Biblioteca de El Escorial y publicado por Ezio Levi, quien lo atribuye
a Uguccione de Lodi, uno de los más antiguos versificadores italia
nos, perteneciente a la primera mitad del siglo XIII) que nos hace
sentir el sombrío terror despertado por tales profecías en los contem
poráneos (47). Este terror se transforma en Cecco casi en una invo
cación satánica. Pero no hay en él voluntad de herejía; sólo hay un
deseo de reforzar la expresión de este amor imposible: imposible de
satisfacer imposible de atenuar. Este "jugar con fuego" por motivos
desproporcionados es uno de los aspectos de este carácter humano
que Angiolieri construye en primera persona. El mismo matiz de de
safío sutil —en terreno literario y no moral—- adquiere la valorización

ra, podría
curarme en un instante de toda mi enfermedad, ron sólo derir: —Te odio.
quisiera,
p
Pero ésta s la contestación que recibo de ella: que no tne quiere mal ni bien, y que yo
me ocupe en mis asuntos, puesto que a ella le preocupan mis ale^nas v ñus penas menos
que una pata que se encuentre hato sus pies.)
(44)Son. XXV de C. A. en "Soneftt burleschi...", pág. 75.
(45)Son. XXU1 de C. A. en "SoiiPtti burleschi...", pág. 74, v. 12-14. (Me siento
toda la sangre perturbada y tengo menos,.descanso que el agua corriente; y así será míen(46)Son. XXIde C. A. en "Sonetti burleschi...", pág. 73, v. 9-10. (Por esto, bien
(47)Em&gt; Levi. "Uguccione da Lodi e i primor di della poesía italiana". Ed. "La mtova
Italia". Venezia, 1928.
— 36 —

�"(opejotueu^ ¿ata ajsa anb uozbjo.i un ap otns at¡as apand ou aisilip ata
ub o[ anb bX :juuib ap eajanuí ai anb uaiq o^a BJoqy) -oía.uai Jauiíjj wap¡ (0^)
•uo^BJiua.iuoj ap ope^^ appiiou un 'Band -bju.ii Buiqaaag ap rijiibiu ü| :be^uo sta^taaip b;|ba
bji|¡[ B( anb ap oqoaq ja ua ajsisuoj joqes oXna 'oaiidi^a oi-qnf ojapepJOA un sa uoj.iea
Bjqij -biub,! ap bzuq) '81 "^?1* '.."' • íHMSljr"l ?"^í&gt;.. U3 'V '0 3P XXX '"^S &lt;6t)
^oa^^1"! ap o)auo un ua * no isa jdxa nuanbacl bibg ap ^aja^ut o ua libad la apisa j o^ sa ur^ 'Bo^na
sojaod uu^ ap sauoi,iB^i[BSpi aB[ bjhiuj o.)¡puiAiaj ajtluiaia JB[ni!ud niiaoci B^ anb 'jb;j
-aiBui joiub un ap areuaua[ [B aaaiiauad X ajquitj ojio ap sa tludjo.i 0¡m ¡ap jona,, 'buijo^
Bpoj ug -orniju! ^1 -vi^o^iiv^a ^oj opjanaB ap 'Bdaju *(y^6t t&gt;¡unf-I!jqB 'Z '" 'XX *í04
'mnoiuvwoj tunatt¡JJ.y) ojq^ aisa jeiuauíoa jb 'oio^nvi^ oxaaawiH -(gx '^Bdj oiBjaj
jap BFUjoaaq se^ BBpBaijfiBj o aBpBjuAui uos '|Biuauia¡a jai-iojea ap baiirjjbu Bisaod Bi^a ua
•^nb uoa sauoisajdxa sb[ ua (osoinqpj [o o.iu¡| ouaajai pp opBpn|seJi) opsiuao^ap bib¡a
-oui;is ofnijuí un jaaouoaaa aaja -\]X ojd^ pp soubi¡bi! ^bjjbiub,.,, so| ap Jepidod Bi^aoil
bt X BUBja)ii iiBpiAi^ae ns ^^P opouad Jauiud p ua oia^v^^osr ^P BBaBaiaAOU'oaida bba
~ilBiuai ubi aj^Lia ^auoi jeiaa bbi jBuiuiexa ib * i offt í ^Hiauaaoi j "uiosue^^ oh i asa t hi a ojojt
-^o¡tj jap otjw^jtt^ ¡i a ojtajnaaajj jd;uiw j¡n ofeqeai ns ua -vjuvjia aaoxii^ (gf)

'sojauos S01.IBA ap 8a.\B.H 8 'Biinpuoa Bipatnoa b-^ •pBpi[psot[ u;s ' (sts
-auili is 'O[aa.^^5)^ Biauajajiput ^piáuij can B^uajso uoijejs.ímoo B^^
(qc) •ip%v¿ouimiiil dtuof a(ip 'JOíia vp iiou as
'oiiiipvif ni ot^j oiJ diioniu uou aí^a Jéd

•^a v^vd tre.ias ou jouib ns ap sotatinud sb[ anb BJtif o\ A 1;B.iBa aniJBSed
anb BBdpuaj 'sadainb ara iaJ( íaafnra J3\ cisaiuoo a[ '^ooo^ ^eis^^
tó^^) &lt;(¿.IWV non joo w ai/a janh lAisounp ayauad
'vizíjvui ^p v^qi^ lauiuo ip niauQn
:Bsoia;puu Bi^ajanboa ouis sa ou ^uiipaag ap oíaajdsap p anb
ap bjuana ep as oa^a^ 'Ez^eus as bsoj.oiub Bitiu^sa B[ ojuo.id ag

ap ofuntuj j^^

•o^jsa aa[np
pp jbjjsb opunra p ua BtJiqaauoa as ou oja^ *(^8'^ ) (t^so.iejuBaí5 so^
ap .tBjndod bjoj^ouijb b^ b imajaaB as ssra anb (vpiasajj A oivjiso^
-t¿) oí^ova^og ap saaouara SB.itp se[ ua sorauajuoaua ej) ^j^ o[ííts
p ua 'o^^a^ ap Bjqo aod osBae 'anj o[ omoa 'juj o[^ie pp aepd
-oxl afen^ua^ p ua bata ^as Bjpod 'ttodjoa oitu ^ap uonaít 'usonjaajB X
nasadj 'uoisodtlxa c^ "oiuoraijjBra BoiB.ijuoa Bjsa anb ap saiUB euupaag
ap ajuBuic p jas e JBoa^ ou sa -—joppuaj :aaip ja— joraaj ubjü ns
anb EjsaijraBui ODDa^ 'ojaap ua 'sajuainüís soj u^ -opBaijuiáis ouajd
ns ojamt.td ja uoa ojaBjuoa ua ajatubpE (tppnajd ti viajd a azuaiu
tp o}imnb-¡ nn) bjstaou|ijs ojje[IU|eooa X Bra^oj op ^osjaA opxmSas ja
•XIXX l3UOS Ia Bzatdraa (fia¿ouiu 't&lt;/joa (u jap joju 'muí itutiuy^
'EjstAoujijs oaoodB jajj ojuara
-ora ja ua 'njiJjdsa jap oppjo uoa o njuidsa jap opej p auasa ej ap

�algunos de ellos dialogados, en los cuales se infiltra de a poco el
vocabulario suave del dulce estilo, no sin reminiscencias sículo-provenzalcs (manza por amante, disianza por desio).
"Ed ella ha'l cor tanto córtese e piano
inver'di me, la mia gentile manza,
che, sua merce, basciata li ho la mano.
E sí mi die ancor ferma speranza
che di qui a poco, se Dio mi fa sano,
io compierb di lei mia disianza". (51)
Llega el día del triunfo y su primera expresión es de disconfor
midad. El fuego amoroso avivado por el recuerdo de loe instantes
felices consume al poeta; el amor de Becclnna no llega a darle la
paz, porque su sed es insaciable. (Esta ineonformabilidad que —dirá
más tarde Leopardi—• es característica del ser humano, nos da la
clave del pesimismo de Cecco).
"ch'io ardo come foco in la fornace,
membrando quel, che da lei aver soglio.
Che le stelle del cielo non son tante,
quanti baci li die'in un istante
in me* la bocea, ed altro uom nessuno:
e fu di gitigno vinti di a Vintranti,
anni mille dugento nonantunó". (52)
Es un soneto que termina como una inscripción en un arco triun
fal. Pero la jactancia no se sobrepone a esa inquietud inicial, sino
que la exaspera. Después, la alegría se aplaca y se vuelve entera, aun
que por poco tiempo:
"Per ogne gocciola cTacqua, ch'hd'l more,
ka cento mili ^allegrezze *l meo core". (53)
Cecco no quisiera volver a la condición anterior, ni siquiera para
ganarse el paraíso; si le dijeran "te hago emperador si quedas dos

(51)Son. XXXVII de C. A. en "Sonetti burleschi...", pág. 81, v. 9-14. (Y tiene el
corazón tan cortés y sereno hacía mí, mi gentil amada, que, gracias a su bondad, le he
besado la mano, Mas aun, me dio firme esperanza qne, de aquí a poco, si O ios me da
salud, mi deseo se verá completamente salisfeeho.)
(52)Son. XXXVIII de C. A. en "Sonetli lurricsclti...". pág. 82, ir. 7-14. (Yo ardo
como fuego en el horno, recordando lo que de ella meló recibir. En efecto, lai eilrellaa
lie i cielo no son tan numerosas, como besos le* di en un instante en ined 10 de la boca, y
ningún otro hombre le (lió ninguno: y esto fue a los veinte días a partir del principio de
(53)Son. XXXIX de C. A. en "Soiict/i burleschi...", pág. 82. (Por cada gota de agua
que hay en el mar, tiene cien mil alegrías mi corazón.)
— 38 ^

�— 6E —
(¿sona.iB.uBB bo^ opoi b aj ns ap snra[ ou sol) jo^? ¿auijafiíisBa ap seibji
'edad 'aub joj?) "a-c) -a 'S8 á?d ',. •?i^K&lt;&gt;/-"! V*UOS,, aa V "D 3P A1X tl0S (85)
"^i "* '58 "3?&lt;I 'ítm-&gt;tti^sajjq tti¡ntaStí ua v ^) P AHX """S (¿S&gt;
.jlimuad bi Jiiod anb oí fc i jes jbai duia o ^ai lili ou oí jeiiejb na o Jad) ijJDS jíijjtiiii n^ f J iiou
tata aiijiti tti ovt zopBsiAB ekjeu O^^^ia *sitzuinib|H sus jbiueo ap a jouib ap aBjcIanti oii
ap opsodojd ns jbijiiiiub ib "oj^j ' ' ' ojn ji ib jo 11 bi onjoi&gt; satiouaB sn uami sbi b ua^^ i jo Bp
*Bouan&lt;i' ua boiiba^biu so| b buijojsufji 'bisoijoj e[ ap ajpiul | sa jouiv : (t8 "^?tI) 11^X
A (58 -^nd) nx soiatios boI 'auniuo. sajRm soisa ap opliuata nuioa 'sima.\ (^t;)
(•arajijapiBín ap ttfap ou BiAupoj a 'osba uii ¡duioj a| aab
^oub zaip a-uu] 'oioaja ua ínjtijjoi opuai.iaped sbjoi( ^iuj jeisa ant) joail sa ajaipudu^ Í^jj
ajBif ara anb a^) -n~u -a '{j -^cd •^•-iHMtJn^ W"&gt;S,, "3 V 3 3I' ^X #UOS (5^&gt;
(•oijjai ^ap erai-ma Jod Bpeu ua bjuuu
oiajj ou |g) -u •* '&lt;)U "3?d *,.""Wr^9 í"•&amp;'.. a* "V D 3P 1IAD 'UOS &lt;tS)
.XBJtuí uop^nd sb[ s^u^ínI&gt; uo uaonpojd o[ijs^ ^^^np {
anb upiaBuiasBj ap eoiaap soj aanpoad iBza|{at{ ns uoa
(8S) tl
m ími
moud

?(P/ Í Z P
¿nu^oyiiisvj ip ^oqqaq

:sauBm{nsnm so{ sopo] e orasiunyjsija je jij.iaAiioa Kj.ias {iacj sbiu
ísaiUEiuR so[ b .iBJBdas ap rib.ii y.iai[oiriuY ofa¡A [a ouba ua Á i({Bua.uai
osjtiaBd un,, sa 'bsoui.ioi{ sa Bui^aaag Oia^ -l¿) oijojdsop ns 'sa^uB
4oinoa 'sajRJi{iiA sbui X sopBieaaj souam souiuuai so{ ua Bsajdxa as
uoisBd us Á miupaag aaduiais sa EpcjouiBua Buu^aaag ojad íBzagjua^ Á
pni.i¡A ap ajuanj sa Joiuy {a :ouisiui ts b as.iB.i]uoauo vt aA^axiA opod
{a i0uO{R¡p {a Ba^diua opuBna o^os to33^^) ap ojaiioiaiiBa {ap [üinri
-ijo eouam X {tqap sbtu aued b{ 'oiaaja ua 'Bjsa s^ '(9^) 0{iisa aa{np
{ap saunuioo sa.iB^n{ so{ -ajina asjapjad BqBzBuauíe anb 'Bis¡[Raj joi^bj
-Ba {a BA.iasuoa a{ X opBjsmbiioa jomo (ap Bjj^a[B B( Btiuaie 'zaA B( b
BjÍ.iruie X üsoaof 'eaiisamop bjou Bisa ^ "soiub soub zaip 010.1 osea asa
ua sopEz^oquiis 'oaaí^ ap soijaojjap so¡ Jod seujaiBd sauoiaBuiraiJaaj
sajBu(UA X s.[(|Ruiuijauii sb( sttpoi *uoia|p{Biu biso ap saAB.11 b "soiujo
'JOiJEJBa un opoi 4a((Biap o(os un uoa 'soiuniuid B-isd opejiuaa uarq
Xiuu ojad *o3:)a^ ap ajqmmsoa b( un^as 'opB.ia^^Bxa sa o^Sbj (^
(g^) •_nj¡om nau íuuupipnpnu ip joaií
:aj,nq.&gt;jiq un tldtu ij ¡uuo aaaip m^^ a^qj
¡Djjoa nj m i^yjwjs ajo ajjiui jad aqa
'ajaijoi^^uyjvjf 0^ iiu aqa jamb md a¡t
: (tfnjjo3if) uoisuadsns b( ap ejiiijoi bj aub
sajoad nos soi(nsui sonuiiuoa sng "i^c) (ionat ptjdos jp imu auap
-aja tiou tan) -sojquioq eo( ap sesBa sb( ap eiupua .iod ajsa anb Bpuu
na aaja ou 'ofiq (a unáas 'oaad '(1iiuapnBt),; so( ap uap.10 b¡ ap a|UMj
oqaaq eq as 'ojbae ^oijbitjoiub '01janj 'ofaiA íofiq (ap ajuBtujojap oipo
(ap s3ab.ii b o(os souiaaouoa sojjosou anb (b 4a.fpsd osouibj aisa Euaasa
ua BJiua anb jub^ ajj '^•'aijoiüvyjnjf^ ao^q a( anb [eui (a JBStiad
-tnoa Bjsd 'o^ansnoa aisa eiisaaau oaaa^) ajqod (a ^ "oiuaijuí (B soji
-Buapuoa so[ b bisbi| Bj.t^a(B Biuaia Buep jomy (a anluod 4JO]op un?i
-uní .ninas apand ou '(opuaiy 'eijuiíou as 'r¡Buiqaaag ap sora( SB.ioq

�sin huir; pero no se trata aquí de edificación espiritual, ni de la
transmisión milagrosa de la gracia divina. El milagro es de otro orden:
"chi la 'guarda'n viso,
sed egti é vecchio ritorna garzone". (59)

La ruptura
El amor de Becchina es efímero y muy pronto Cecco lo pierde.
La actitud de la mujer vuelve a ser de desprecio y odio:
**Ed or non ha piú speme né disio,
che di vedermi tranato ad un fosso" (60)
y, al final de otro soneto,
^quando io vado in parte, dove sia,
fugge, per non vedermi, come'l vento", (61)
El poeta expresa en dos sonetos (uno de ellos dialogado) su arre
pentimiento por una culpa misteriosa cometida contra su amor. Se
acusa en uno de ellos de haber comido una pera (y agrega: "¡ojalá
se me hubiera quedado en la garganta!"), probablemente símbolo de
otro fugaz amorío (62). Pero en otros sonetos Cecco se declara ino
cente: ha sido fiel a Becchina como S. Juan a Jesús. Dios sólo sabe
por qué Becchina se ha alejado; acaso no tenga la culpa y su incons
tancia se deba a la natural iniquidad de todas las bijas de Eva. La
contradicción entre los sonetos de arrepentimiento y estos últimos,
existiría sólo si los tomáramos como documentos históricos. A nos
otros no nos interesa fundamentalmente la biografía de Cecco y Bec
china. Nos interesa desde un punto de vista artístico el relato de ese
choque de caracteres. En ese choque, las contradicciones de Cecco
forman parte de su coherencia como personaje, violento y liviano a
la vez, hiperbólico y sin embargo apasionado. Negar hoy lo que ayer
se admitió es natural en la esgrima amorosa de esc ambiente y de
ese nivel.
Pero Becchina tiene un nuevo amor y se casa. El pobre Cecco
se revuelve toda la noche como una serpiente en su cama sin poder
dormir:
(59)Ea la terminación &lt;1rl soneto citado en la nota anterior. (Quien la mira en la
(60)Son. XLIX de C. A. en ".Sonetfi burtescki. ..'*, pág. 87, v. 5-6. (Y ahora no
tiene máe esperanza o deseo &lt;jue el de verme arrastrado a ana zanja.)
(61)Son. L de C. A. en "Sonetti búrlesete...", pág. 88, v. 13-14. (Cuando voy a na
lagar donde ella está. huye, para no verme, romo el viento.)
(62)Son. LI y LII de C. A. en "Sonetti búrlesete...", págs. 88^89.
— 40 —

�— I* —
•'~.('ojjnq A au ara 'jBiuoa oppuaío 'anb 'optaajqod
*tua ubi Xni^a í joiop ^i oaarp *oX A ' oSjuiuoa pdtrd anb .to^d Bija uoj Bi^odinoa as anb
^punta pp bzubSuja ok i ou anb ei 'Bd]n.&gt; e\ oiíu^i oiukiui o^&gt; -fl-OI 'a '"í/ (59)
,-^ijanni b¡ Biaeq eutuin.iua ^s uaiub onto.) anisa aaajnd am 'jotob
na oís 's^oqy) -g-i -a '^6 -á?d '.^-i^asap^^ ?íi^oS,, na'-y -3 ap iItAl '""S (t9)
(•jojop p u^jb biai|b aiu oísa anb bí lsBui|j^(t[ ua
amJBdBdraa Bisnq oaon aaaoiu^ —¿sja o^í ;,b;p [a z^a Bunáp ^andan? 'soicj— :odip A
c^BJ^i| iiui uaia ap ^i-iaa^d am aq.iuu B'^ 'uo^Bao^ uu aluais anb tsuad B| sa b]ubi 'uduioaj un
^azaj^d aub Bttiaoi ib) ua SBi^an a Xop X aiuaidaaa bu ti ouma ozaaniaa o tu ^tpiíti 9p ^aouiu tm
e osa ou anb ntp 13) *Ü6 'sVd \." '^H3taljntl ?01íoS,^ uí&gt; 'V '3 P AI! 'U0S (E9)
'[BAti je opBjBtn jaqBi[ ou ^p Bqoojd^a a[ onb X Baunu aiuauusap as
ou pcpiaoaaj baiiiuiuÜ bXii^ 'Buiqaaag o[qiJJ3^ na ^p Bj^^jrp b^uiiS
-3jd BUll B 'OJ3^ -BIOUB^SUn^aiO BJSO U3 00333 P •I3J'&gt;^-TR;) IaP zaA ^[ B
[BjniBu X oso^o[op sbui Oosbj p uaXniíjsuoa ^B^nq Bjsa 'bsij B19^
(S9) *^9W^ a P?-i &amp;u &amp;ul 'S J?^ ^opu^pri^^o
lo$judaoduie 3S tío^ ¡d-iti^jop ioi pB
:oc^qvq j^f itou aiu miqp GiñÜBd v^ 3j aqo
'o/í^wiu 2BP i&gt;M^p^&gt;^ f o jjqo (od
'oqqv u ¡nu vújoj vj otusapaui oí aqot
^Buiqaosg ns b opipu^pp aaqeq ou jod 'a^ojotu a\ as X
(^9) (('D ?ílíM\S BJJOUl WJ vt'H 3 *JIJO3 31UO3
auois ama iul joum tns ^^zuas jo patt
tBpouiB jafnuí
GT aP PBPía!lJní BI JO&lt;^ -^ opBJtijuaAsap joiub ns jod zoa b| b ajjns
"Bqaaj^i^BS bzuboUoa b| ap bsij B[ eCuij anbuuB 'ojad íopu^uaA ^sjbj
•apisuoa Bjjpod 03333 ^ 'otuouiujbui ns ua zqaj sa ou uurqaaag
"AIX 1¡"!S IaP ^-iiuaa aiaed bj X \]\x 0^}^ pp oiuaaap oui
-yqn p ajjua 4Bjsaod &lt;e\ ap X Bníiua^ B[ ap Biaojsiq b^ ua 'etpaiu anb bj
uaiquiB) sa ÍBj.inq bj sbjj bijujo nzajsiJi bj X boujj Bijoauejaiu bj a.ijaa
'B;aod ouanbad mi X apuB^^ un a.iiua Xbij anb bj ojos sa ou BtouBjstp
B3 'uopisodo Jod 'sbui 'X Bi^^ojBUB Jod '03333 aP BJBa Bpjanaaj sou
sbiuiiSjbj ap BpBu^ajdnn Braea Bs^ *aqaon bj ap pepajos bj ua sojuaui
-joi sotdojd sus X 'BpBzuojBAaj Bza|Bju;Bu Bun ap opuoj ja aiqos boij
-a^^uB jafnra bj ap bbdisij sezajjaq sbj bjbjub3 V3avax&gt;ij 'eipoj^ p^p^
bj ap Bjanj aj-iud ub.i^ ua bX ouistin osa jod asopuenjis X BjsiAoujt^s
jBapi ja jod opeaiuBjd o^aijjuoa ja opBjadns 'apjBj sbui ojáis oipaj^
(9) \^uojop 7Di^^a/^(iu osoa vunop&gt;tqo
'o^odmiui ojjnj aifó oüxtatd oíuuj a
—¿ojjoupaa Sppxu vaos 'oiq— topuaoip
'auo^ftiu ojuaa -uaq auou vj iwjvj
'9Aoa oaui y^juas a\p '-ovad nj ajunj
S un otad atp oji^ iiu is a
i fui adjas auioa a¡¡ou -d\
a uou ouuoi^ anbun¡vn^^if

�responde con una exf*aña y nueva delicadeza: "Puesto que había
gozado de tu amor, nc podía hacerlo morir". El soneto, por su viva
cidad dramática, merece ser leído por entero:
—Becchina, poi che tu mi fosti tolta,
che gia é diCanni e paiomni ben cento,
sempre Vanima mía é stata'nvolta
d'angoscia, di dolor e di tormento.
—Ceceo, la pena tua credo sia molta,
ma piú sarebbe per lo mi talento;
s'i'dico torto o dritto, pur ascolta:
perché non hai chi mi ti tolse spento?
—Becchina, 7 core non mi po'soffrire,
po'che per tua cagion ebbe la gioia,
a neun modo, di jarlo moriré.
—•C eceo, s*iina cittá come fu Troia
oggima'mi donassi, a lo ver diré,
non la vorrei per cavarti di noia, (66)
Si Cecco tuviera dinero, Becchina volvería a él. Pero el pobre
poeta no tiene ni un florín. Va a verla y la encuentra agitada:
"andava e ritornava com^uríorsa,
che va arrabbiando e'n luogo non si jicca.
Quando mi vide, credett'esser ricca". (67)
Su primera pregunta es: "¿Tienes algo en la cartera?". Habiendo
recibido contestación negativa, la mujer pronuncia la sentencia:
"Ahórcate". A pesar de todo, si la interpretación que se da de la
última parte, algo obscura, del soneto, es justa, aquella vez la fiera
terminó por amansarse. Pero, de a poco, el amor se extingue también
en Cecco, quien declara su agradecimiento a la potencia divina,
^che m'ka caVato di cuor quella spina,
che punge come uliscon le vínole". (68)
(66^ Son. LIX de C. A. en "Sonetti Imrlüschi...", pág. 92. (—Becehina. después qm
íelta
a do .
) mi alm
i (ti i si e quila.] ti. ha&lt;
años y i i parecen cien, í
angustia, dolor ;
i pena es grande, pero mayor sería, si dependiera de mí; esc^cha
—Ceceo, creo qi
&gt;r qué no has matado a quien me arrancó de ti?
una manera mi cora^ón puede tolerar hacerlo morir, puesto que
—Be.
felicidad.
por lu fi
ases una ciudad como fue Troya, digo la verdad, no la quisiera, a
infortunio.)
cambio de bar.
icfti burleschi...", pág. 93, v. 3-5. (Iba y volvia i
(67) Son. LXI di C. A. .
lamina rabiando y en ninguna parte se queda quieta. Cuando me vio, creyó
168) Son. LXII de C. A. en "Sonetll burle^chi...", pág. 94. v. 7-8. (Que me ha
extraído del corazón aquella espina, que pincha como huelen las violetas.)
_ 42 —

�?aS aa 'V O aP IXX1 &gt;US (O¿)
(¡OJlsoa [anba i

• (sbui jpuojoS sej 9p o%ij^ je ajnatnjBjaua^ ajatjaj as anb ^^jujnS
oqj3A ja Bajdttia Bjaod jo) opiiS^ ouoj lia ojad 'Bip ja opoj Bi^uozaj
uaiqttiBj Bjj^j "bata EjjBjuid bjbcI uBjs^q soíísbj soaog 'Baauniu Buti sa
ou ojad 'SBuacIs a^aaeds Brat^p Bjs^ 'Bsodsa bj 'aapBtn b^ '(oftq [a uoa
sauojaEpj sns ua aB^jriA Á. oiuapiA 'upj^uozaj A. oiJtpnos 'opBJiuoana
sotuaq &lt;bá anb p) ajpBd \o :saj*Buosjad saji '03033 ap sBuiapB 'Bjuana
onb '.iBi^tuiB^ opajia opi^mjisaj p sopsaipap sojauos so[ na enjaaaB as
'Bi.iB.iaii[ pi!pi[Euiií|.io ap o i.i a ti jo on b aaapaqo anb 'pniuas bjs^

vijiwvf vy

•Boarma ua sopitnn so^ B
opuuaui b ubi Btu.io^suB.tt A ofpiifjo ^od BaijitJouiotnc as anb 'omsiatj
-UBUIO^.HJUB opozjoj A ajuojBdB pubB ap pnj^iA ua '¡Bjuaunjuas jas ou
B.tnd BSoiqKJ aApnA as Bzatsijj ng ' (opiaajqoduia A opijopp ajuais a^
'Buiqaaag ap Eijfijiísap B[ ap jjoj ap oqaaq p jod 'opuBiia oraoa) sau
-oysnp saaBlínj ua ojos epesa.idxa 'Bja^aas bj^a enn auai; BijoauBjam t.s
osa ao^ *pBpijBuos^ad eulojd ns ap asetj bj ajqos opnuisuoa oaipod
afBuosaad ja ua ^iaap sa 'orasini js ua soj^naojos ap bjb.ii uarq sbui
ísoiuanurjuos ap asBja Bjsa b jiniíjdnie Baunu bj&gt; ou iaanoi'JNV 033^^
oja^ -Butqaaag uoa sauopBja.1 sBjua[nqjnj sbj uoa uoptsodBjjuoa ua
'ajsijj A opeaijaji joiub ap ejij^aou Bun tiibe asjBjjojjosap Bupog
(0¿) \joiuo3iii2mu vuan vjm nns /
'vflo^pid wis a ütiiiop nns nj uonui as 'aip,,
osa BSBd aj uainb b íoaijpauBjara Bpanb Bjaod
1^ '^oni^ P opiaouoo jaqeq uis ajamu X 'ajoniu butu bj ojag "z^a ns
b BjouiBua as 'apjBj sbui ojos 4X uoisboo bj BqaaAOjdB ou 0333^
(69) í(/íÜU joaiiw.sia janb assof uou isoo
iajvaciiíi unssau vi¡ vou opuoui jviuod
*oiv^i¡ip ojuo) osta ^ns l(ay^2afH0^
aaaajo aj as X Bjaod je buib bijiu
buJ -aijaniu bj X uoiaBJjsiuj bj jod oppajqouua 'opBjosuoasap joiub
ojjo ap (sojauos sop ua) zb^iij uoiauaui bj je^jua sa oaoduiBj^
•jBJíjiiA Bjaod sa ou ' (pBpijBJtijBiz aABns biusiui bj uoa X ajuaniBt
-jnao *Jiaap sa 'sBjajoiA sbj uajamj ouioa Bqauíd anb [joiub ap] Buidsa
bjw) zaA bj b BjuajoiA X BpBaijap 'uaáüiut Bjsa ojjuoaua uarn^^

�Po', quantTVfhcresciuto, mi fu dato '
per mía ristorazion moglie, che garre
da anzi dí'nfin al cielo stellato;
e'l su' garrir paion mille. chitarre". (71)

Si el soneto LXXXIX se refiere, como creo, a la esposa v no a la
amante, el reproche continuo e inconsistente de las "mil guitarras"
tenía como finalidad el aumento del patrimonio familiar:
"Pare ch'ella mi franga cFosso in osso,
quando mi dice: —Fa'ben massarizia,
e po'ti daro denari a divizia:
anzi vorrei esser gittat' a un fosso.
E non m'e viso che'sia nitro inferno,
se non la massarizia maledetla;
e piú mi spiace, che'l piover d'inverno". (72)

En toda forma, esta figura de la esposa está apenas eshozada, sólo
con los rasgos necesarios para delinear por contraste los contornos del
personaje central. Más vivo, de una vitalidad persistente y agresiva,
aunque casi petrificada, es el padre de Cecco, cuya desaparición el
hijo desea ardientemente, pero en vano:
"che la Morte paur'ha di moriré;
e s'ella intrasse in luí, i'son sicuro
ch'ella morrebb'e lu* faria guariré.
ch'egli ha sucuoio sinferigno e duro,
che, chi per torre al ciel volesse gire,
in tui fondor si converrebbe il muro". (73)

Digeriría el hierro, como el avestruz, o trapos mojados. El médico
dice que sólo la vejez puede hacerlo morir, y el feroz deseo del hijo
de convertirse en su heredero parece prolongarle la vida, hasta el punto
de hacerla durar más que la del judío errante (BotadeoJ:

(71)Son. XCI de C. A. en "Sonetti burleschi...", pág. 108, v. 9-14. (Después, cuando
hube crecido, me fue dada, para mi consuelo, una esposa, que grita desde la madrugada
hasta que el cielo se cubre de estrellas; y sus rezongos parecen mil guitarras.)
(72)Son. LXXXIX de C. A. en "Sonetti burleschi...", pág. 107, v. 5-11. (Parece que
en abundancia. — (JuiBiera mejor ser tirado a nua zanja, i no me parece que exista otro
infierno a no ser el maldito patrimonio; más me fastidia que la lluvia en invierno.)
(73)Son. CV de C. A. en "Sonetti burleschi...", pág. 115, v. 9-14. (...ya que la
Aluerte tiene miedo de morir; y, si entrara en el, estov seguro que ella moriría y a el
lo liaría curar. En efecto, tiene el cuero tan férreo y duro, que, quien quisiera llegar al
eielo por medio de una torre, convendría que lo empleara como cimiento del muro.)
^ 44 —

�'• '¿II '2?d '..*''Ivaía/Jiiq iljauos,, ua -y ^ a[&gt; XD 'US t¿¿)
(-upBiUBAaj fu ¡aaijoiauv "P anb-iod 'bijo[3 b¿
* '¿II -2"d '.••••MP"I^"q Illos.. = 'V 3 "P 11IA3 'S &lt;9¿)
(¡opuau
Biaip BBqauBin sus sapoi uaiq B^^raotioJ uarab ^ua^ ¡opBjpo oqap
Ai oji.oj uapl ua Juina u|bIj ajq) -fin • 'raap; (S¿)
blh
^bii oí k
;jjus,,

p[

op BDI1&amp;1B9 Bon b '^^naiuEiii^sqo nBn^ somaqBs ou 'uaoapoqo anb ouo^
ttp sos-ud'j sop sota^ dp optoouoo suui ojdiujíd ja sa tt' • mojof assof t?4S"},
Bzauluia anb pp o^aoja^ orotj[n ¡^ -eoiauos eo[ ap pjiyaa afBuos.iod
pp Bjáojoaisd Epsaipluioa zg.\ bj b ^ {B^uauíaja b^ uoo saiuoJaqoo Bpnp
uts uos A 'Bza^n^ op uoiOE;uajso biso op pBp^oAii^ biui^ui b^ jbCo[joj. b
SBpBUIJSOp UOOOJBtl *]¡inj OJ B OOl^ÍBJ^ O| Op SBpiBO SBOSnjq SE[ 'SBlOUOrUíí
-uooui sb[ 'Bunpoo^ uoo e.iii)dn.i b^ b uo.ioijoj os anb sopaos soj uo
oiuoo inby *l¿¿) (ít?'uíí/í?a ií^j/^sj mu *ioq uou iijow}) op Eoijipo
anb bb^ B) SBpB^qdmo ojuoui.iouoiub o^ped p BJBd sbaisuojo sejqB^d
sbt uoo uoioaodojd Bpo^ op BJonj bjso -—ooi[oc[.iodii[ onbuitB— onb
'omoiiunuodo-iJE op opuos un uoo sondsop opiBiiuaie BjBd 'oipo ns ap
uptoBJoiuExo B[ uoo oppuB^odsBxa 'JBjtosns ojo ¡ni) Bpod jo onb jo ojuoiu
-Bisnf so eiouBuándaa op oiuoimiiuos ojso j^ "soapad boj ejiuoo SEunaj
-sBjq SB^so b o^nouijBiouoso oqop as *iHHnoio.\:Y 0^33^ 3P "Jsa0(^ BI
JOd (UOIOOBJÍB EJJOIO Op BJOZOtU Uts) OpB^SOJTUBlU UELJ OjduiOIS SopOJ
onb BiauBuSndaj E-^ -BsojEpuBoso jos ojoxnb A so onb 'B^oqojd bj^jouo
buii uouatj 'sojopBZBo soj op A sojopjod soj op 'sojooiujbo soj op ofBn^
-uoj jop sBpBiuoi (oaano jo opBouBjjB opis Bij oj 'ofojjod jo opipjad
Bq) (ío?vio^s atf sBjqBjsd sb^so 'ojp^d jap aponía bj b sBpuopjj
('9¿) 'tipjvtoas o tj

f

iSvy uassatu ai
qjacim ajdwas

-oía so 00333 op btjSojb bj 'ojonm uij Jod Tjoijo^^uy
*('S¿)

ua á bjhoj
opueno A

iSumu ítsauoop ft ootj^— :aqqajip
to^vi wjís iuSo iiaq ^ssodvs }qo vp\^
oqqap jou 01^3 on&lt;*p osia ?od ^
•vpovf n¡ ojjuo

ajjoa lux

••03333 B00UO^U0 BOOAOjd
'^¿bijobujbS Btpod oj is oqooq SBJOiqnq on^j?w 'cibui oj isbo ofoT.\ jo X
'bsbo uo BpuBpunqB ubj Xeij onb bj op 'bjouia op Ejjojoq buii ojpsd
jb optd oj ofiq j^; 'Bipouioo op buooso buii uoo onSis opuos j^
íf^) (t'' 'oapvjog oi/o nicf unnia vjnf ji
'oatu dupvd jo auojStu vjjjjip i&gt;
ojjod j(ifJ 'oipo ajopnjj jta otuissad jjft

�Análogo podría ser el comentario de los sonetos en que Cecco
nos pinta sus relaciones borrascosas con la madre, que contesta a su
saludo con un "che tu sie fenduto" (Que te parta un rayo!) y, por
dos veces, trata de hacerlo morir. La escena en que la madre trata de
estrangularlo tiene algo de grand-guignolesco. ¿Trágica autobiografía?
¿Manía de persecución? ¿Tentativa de materializar en diálogos el
encuentro de una imaginación morbosa con un ambiente vulgarmente
opresivo? Es difícil decirlo. Lo que sabemos es que él Cecco que se
cura inmediatamente para no tomar el remedio que la madre le im
pone y que él cree veneno, es bien el mismo que tiembla ante Becehina o se arrepiente de no haber asesinado al marido de ésta. Es el
mismo que canta:
"Pero malinconia non prenderaggio,
anzi m'allegrero del mi' tormento,
come ja del rio tempo l'om selvaggio". (78)
donde hay una vez más todo tm programa literario opuesto al del
dulce estilo. El "hombre salvaje" que goza por el mal tiempo es el
antagonista de los "corazones gentiles".

Valor dramático de los sonetos de Cecco Angiolieri
Resumiendo y concluyendo, me parece que los dos caracteres
fundamentales, estrechamente vinculados por otra parte, de las rimas
de Cecco Angiolieri son su antistilnovismo y su valor más dramático
que lírico. Creo que ambas afirmaciones resultan justificadas y docu
mentadas por lo que se ha dicho.
Pero acaso haya que agregar algo acerca de la segunda.
Los sonetos de Cecco, casi sin imágenes, con recursos expresivos
propios (bastaría para probar esta originalidad el uso de modismos
populares trillados o de elementos característicos del ambiente histó
rico —Anticristo, médicos de Salerno, tortura, batalla de Montcaperti,
"astorlomía", Botadeo, etc., etc.—, para lograr efectos completamente
personales), crean sin duda una determinada atmósfera y nuevas rela
ciones entre las cosas. La intuición y la expresión de estas nuevas re
laciones constituyen la validez de la poesía y nos trasmiten al alma
lírica del poeta. Ahora bien; en el caso de Cecco Angiolieri esta
intuición conoce y crea esencialmente personajes en acción, personajes
primarios, pero vivos y coherentes, individuos y no tipos. Este aspecto
(78) Son. XCIII de C. A. en "Soneílí Burles^hi...", púg. 109, v. 9-11. (Pero no me
abandonaré a la melan. olía, al contrario, me alegraré de mi tormento, romo el hombre
salvaje goza ron el mal tiempo.)
— 46 —

�— Vi —
'|^0 SOI OU BIS^Od Bf Op OJ11BU1BJI) OU A O JI JO|OJ J ^^) J O •) Fd OpB^QlRip O) tlO Ul Ep I p [IO| 110 JII
-o^ o Biio[B iai.iBiB.1 ojsa anli ua 'iNLLVq OXI3U mg ap ..Fauonafl., tq ap $ozoji soun sop
-ftlio soiQBJltioaua "(jouaiiiB E)nn bi aseoa I 1xho^_) VIH^vú ap o^E^ua ouisriu 10 uq f T^)
dso asuB?A) Bunioii Rtiituíq r( ap (io(na p,, auijap -aazxiJS P n\\^t^ ^\ *u\ot' 'i'.i ho;j
viavfl] anb uoa \_pnp^EJiBai,, ouiuuai [a uia bs&lt;I ojnaaJfid oSf[B _\ -oisba "pnisetuap ijhj
-ai![ ouajjai un E npipuaisa ouuuui osa aod Á Bpiuipp ain. aoia)uaij^nsui iiibB aaajBd am
pBp[..!iEUiBjp B[ oja^ Biaod ¡ap Baipunf uptaeoiJcij bj uoj 'ojio joiI 'iíwv^^v,\v;&gt; OciiilO ap
ofnijui osojapod |a uoj 'opü[ un aod '^oÁns i om;ii:ia| souaiu p) afBii^uai ns ap ojpotaj
Bun¡lBli BjnlCJJiíi n\ ap punai í oapoiaJ jaiJEjna p Bti¡uiBxa as pna p ua -(g6l Buapop^
*E asBj "ux oub) t/ujin/oa^ t&gt;Jiij¡n'j ua \.eioisij p ouij ¡p oaiiaud oi^MbiiSii![ g,, :iiau-j
V1HV^ 3P i!p"isa un jaa| opipod aq -ofB(|BJi a|sa o pe u ¡tu Jal jaqaq ap satídso^ (^^)
• ^1 jbq 'bz ja|nq) iiiuapoiu a ^tjjjuit víh^oj ua orauaja j a jqos oí p ti isa ta a ^^E "Ü^d 'olUlld
•bj i aiuarapijadVa A -tuissB,!) ,,J&gt; Bpaiíd a ajp/ot/od wisaoj,, -a^ou^ :asuBaA (^¿)

u^ Bjsaotl B[ ^p oot^nin oíí^nf [ap soabji b oai[([nd 011 B aaAOumoa
Á ^EjuBaua ua aisisuoa anb 'oa^Bai [ap [d eja ou ojafqo ns SBiuapy
-l[gl uBiía.ulxa se[ anb seuos.iad sb[ ap [a oa \ scpBsajtlxa ^Bapi sb[
ap anboi|.) [a sa souO[Bip so|[anbB uo ^saja^uí anb o[ íoaijBiUBjp ou X
oaijaa[Bip sa jo[ba ns ^sojio soaocl X oiWD^yfa 011113 3P ls^.iiuoa [ap
uoijitaaxa uoa) o]uaiu[BJaua^ oja^ 'sEpejíojEip sauoisnasip uos sbubi[b^i
íttuozuai,, sb[ 'sa|BzuaAOJ(I itsajsBJiuoai5 so[ ^easaauBJ^ ^spjoasip^ so[
vl-aja *(touiA [a X Bn^B [^?í 'útB1JBl\[ ^ ^119]^^!!^ B[oudsa Bisaod BnííijuB
r¡ ap ,(sBjndsip^í sb[ ¡[Bjtiaptaao Bdojn^[ B[ Bpoj ua saamunoj saua^jao
üO[ ap BJiijBaaj¡[ b[ ap SBatjsi.iojaBJB'j sbhi sbuijoj sb[ ap aun sa oo[fup
ja 'ojaaja u^ '(08) UP!")!U!J;&gt;P B1S9 JBHiaitiBpuiij Bjsd aiuaiaijns ^pas
ou B[os is jod X sauoiaBjsajiuBiu sns ap buii o^os sa Epu^^ojEip buijoj b[
íoaasuujxa ou X oaasuijjuí sa .iajaBJEa ajea 'ajuaunB^njEp^ ixiiHiD^Vg
ap eojuana soqaniu ap o manoiowy 03333 V sol-iUOS SOI 9P oaijBiu
-BJp ajuaiu[BjuaiuBpunj jajaBjBa ¡a EjatA as anb pijitiuacl ou —^opBjdaaB
aiuauqB.iauaJÍ Xoij^— OI33V330Q ap sojuana so[ ap oauj[ ajuoiu|Biouasa
jo[ba [a joaouoaa.i oipiduit anb 'sojaua^ ^od SBiJBjaj[[ BBjqo sb[ ap
.toijajxa uoiaBaijisB[a Biiisun Esa ajuauiaiqBtjoa^ 'Bujapoui Bsano.mq ujp
-omoa B[ ap sotjojBJBdadd asjB.taptsuoa ueipod anb sojuama[a so[ optq
ap jrfap X ¡[onBdsa ojjnaj [a ua ajuauiBAisn[axa isbj piAtAajqos anb)
Bsoioi[a.i oísaod B[ b asjnjmiq ap giiiiji|g uozbj Biqeq ou 'oajoaj [ap
sa[BAaipaui saaiBJ sbj b jBjuoiuaj ja.ianb ap 'soponi sopoj ap 'oaa^ '(6¿)
33OH3 ap uoiaBjn^aJ b[ ap sandsap 'sajo[&gt;auajsos Xoq Bjiuaj ajuarasj
-uajoiA O[ii!.)ojos uauuajo [ap BaiuBaara suoaj Bjsa anb ooaa o^ *souBra
-o.uoaaj^ sojapora so[ b oiuojaa [a uoo 'omstuBumq [a .iod op 1tlun1.uajur
opis BTjqsq ojjoa.TBsap oXna 'aauBrao-i o.ijcaj ap uanuaíá oaiun [o hi|bj[ ua
uaXnjijsuoa ilsauoiaBjuasajdax BBpB.i2Bs^ sb[ 'apjsj ssra 'X (3fl;odO3VJ^
^ual^ji^Y B[ ap ojur|3?5 [a omoa) 4tSEaijKraBJp SBpiiB[Jt sb^ anb pijidaj as
X ofip ag "safBuos.iad so[ sopsjuasajdaj uwjsa ^o^ojBip [ap o upiaaB b[
ap saAB.ij b 'anb uoa joSia asa Bp E[ eisaod Ejsa u^ ajuBuiuiop bjou B[
oja^ '(ttn$oj itzits miidstt sun sa joras 'ofsqe sbui sosj^a ojjBna 'ojaa^a
u^) ojauos [B jop;j|dsui oAijora ap oojsqraa uxs oajis anb 'jBjndod
iiBJja.i [a aaa|([sjsa anb B[ ap BpBfa[B Xnuí 'Buidsa B[ X jojj b[ ajjua
BAanu ajuauiBja[draoo uoiasjaj buii saja anb uaJÍBini '^ijoinn aj voasijn
aiuoa a^viid ai¡a miids v^pwbf! opiutjap sa jouib [a anb ua X 'opBjia sX
'[anb^ ouioa 'soa¡jj[ sojuauíora aXn[axa ou oaijBiusjp ajuatu[BjuaraBpunj

�acción. A esta exigencia teatral en el siglo XIII respondían más bien
los "troveri", que componían y los "cantastoríe" que recitaban las
canciones de gesta y las novelas del ciclo bretón. La literatura narra
tiva es a la vez lírica y dramática, o, mejor dicho, lírico y dramático
son, en cada uno de sus momentos, para ella, dos posibles adjetivos.
Cecco Ancioliehi está, sin duda, más cerca del aspecto dramático de
la literatura narrativa de su tiempo, que de la lírica stilnovista.
Él mismo lo siente, ya qne, cuando enumera sus motivos poéticos,
enumera personajes:
"Babb* e Becchina, VAmor e mia madre
m'hanno sí come torcT a siepe stretto

(82)
y en otro soneto:
"Tant'abbo di Becchina novellato
e di mia madre e di habbo e d'Amore,
ch^una parte del mondo n'ho stancato". (83)
Entre los ejemplos ya citados hay muchos que se podrían llevar
a escena o introducir directamente en una comedia que tuviera como
tema la vida de CeCCO 184). Uno de los diálogos más vivaces sin em
bargo no ha sido citado aún en este trabajo. Se refiere a la ruptura
con Becchina.
-—Becchin* amore! —Che vuo*, falso tradito?
—Che mi perdoni, —Tu non ne se*degno.
-—Merze, per Deo! —Tu vien*molto gecchito,
—E verró sempre. —Che sarummi pegno?
—La buona jé. —Tu ñe se'mal fornito.
—No'nve^di te. —Non calmar, ch'ine vegno.
—ín che fullai? —Tu sa*ch*iTabbo udito.
—Dimmel'amor. —Va*, che ti veng'un segno!

genes está ya puesto en plena luz. Diré M. Cohti: "...Una tendencia al coloquio, a la
elocuencia retórica, .. .es propia de su época Cía época de Gino ) en todas lus man if esta.
i-iones literarias; por algo Brlnetto Latí ^i afirmiba que también las canciones de amor
tienen el carácter de "controversias", porque, si en ellas no bay discusión entre el amante
y la mujer, existe sin embargo el fin de convencer, "dttnqtte é utitt tetteione tacita intra
tora" (por lo tanto hay controversia tácita entre ellos)". (Estudio citado, pág. 207). Ahora
bien, el fin de convencer no nos lleva hacia el verdadero teatro, sino a emplear todos los
recursos de la retórica, de la que la teatralidad no es más que uno de los aspectos más
artificiales, exteriores y circunstanciales.
(82)Son. XCVII de C. A. en "Sorielli burleschi...", pág. 111. (Papá y Becchina, el
(83)Son. CXVI de C. A. en "Sonétli burleschi...", pág. 121. (Tanto he contado
acerca de Berchina y de mi madre y de papá y de Amor, que con eso he cansado a ana
parte del mundo.)
(84)La tentativa fue realizada, en la primera postguerra, por Ni\o Bcbrini, con an
drama "H beflardo".
— 48 —

�— 6^ —
(•ububut bj Biseq araj^panb opBisníf uaiqnq ^m íJBqanasa b asadura X aAtqap
ara o^ ísajq sb[ ap sandsap 'edriaz U!W !A I '^"Id aP "U^n^ *I ap aiuajap s o ja na ja na
ofBqB Baoq opipuax) -LZt "s?d '..*" JV^BajjHq tj}auog,, ua -y "D ^p X1XX3 """S Í9B&gt;
(•soiuaraBj em rara oiunf ajBpjBn3 oj
]^— -upzEJOo ira japod m oa sanaij,— ¿opusBA ja jod opera^a 'osbjb 'oSuai aj,)*^ ¡b!P
-nd BjBfO!^ ¿sha ai ou? 'uaiq ^— -aaopjad ai so¡q— ¡BBgBana ara 'ira ap ajqo^t— -?jjj
-ora ara oí ^— HBJBUasua ara nx~ -waiq BBjqBq oj^— -Bjoq fj o^a Of^— ¿Bianni o anb
sajam^)?— ¡oíbj un tilJed ai anbi 'alaA— 'JOrau 'ojaui^fj—- 'opBiuoa usq oj ara anb saqss
PX— ¿natnoa bijf^ anf)? -(o3uodoJd anb opimas ja jH^oqojio.i apand jouBdsa orasipora ja
anb osaaj^ -^g -3nd 'X3X^ 'aaNi^ig "^ Jo^ optuuarao.i '.^janioauDa //„ :iaanoiONy o^^^^
: asea a "BpBstJOj sera oq.uiíu a.iajnd ara anb *üihjoj hjio ua uoisa^dxa bj ap aj-iBd BpnnSa^ bj
apuaima as jBjaua^ ua ^Bpiin-isip sa uoiaBia^djaitit ^T 'SFJi^uara sn] ap \ apuai^ua as) BijanA
ap Xoisa oX anbjod 'auunrajBa ap sa]Bj] o^j-— -js '11 bi.ibjj— '^U3 ap o)|AOJd Xnuí BBisa
oW— -aj Buaraj B^— ¿o^^uai bijubifS anf)?— -sjpuaA aidráais ni A— -sauaiA appranq Xn^^—
¡boiq ^od -pBpaiji— -saaajara oj a^ oj^— -sauopaad ara an^&gt;— ¿^optBJi osjbj 'sajamb
6'^'í—) •(,$ Sed '„• • -iqwaiJnq piatiog,, ua -y -3 Bp ni "n0S (S8)

•axwvQ ap O^uefj p ua uofinSB onanbad 'm
ap HououiBpídsap 'eunip ep^ \ ap otiuijuoa emeap p a^noaj joiuasa
pp oaiuojí a opcuoisedu eadoiui [a X esoisue pnjiiaB B[ esuopuoa bou
anb *mwií3iu vj 11 aui/ui o^vis mjas aj; os^aA ajsa ap ujnjaa^ is\ uoa
j^ -jopB^Dadsa oiuoa X jo^3b ouioo 'jojnB omoa 'a[dii^iu JaaB^d un
ap BiiujBip zaA Bisa íajjaptp as X jafruu b^ uoa oiJBpips oiuauiBua|d
ajnats as *p bjeíI nos ou sajuauít^ sejtpjBd se^ anb Bjoip 'ouiij^ti
ajsa oaa^ '03^3^ bjíuoo opnuaui b ubi opBajdma Bjqei[ ^utipaa^
anb afeniíua^ omsira p sa^dma bui^ anb ua 'O^opip p an^ig
(98) \^urnnui "o\ w 3^i^ui o^vfs upas a
f9jvjjojsJ&gt; (upuiiuoa í)jt3)s iui (i ps
iajv-js oddaz wi/^ iuooj^ *3Jj a/ odip
'vui^i tp oias/i^ aicí (jjaj ui vo^oofi^
¡Bipnasa X 'auaijap as {0333^ ^P o^íraana) Edda^^
U!W '^^jniaou Buaasa buii E|Epj anb opB|3iB o]auos un ua 't(o[naBiaad
-sa pM jod 03333 3p JiouiB p sa oieaijiuBui aiuauíBiiniBd^^ bb|^
•pBpiAisaJ^e ns 'p^pipns
-uas ns ^opBjuasap ns auaiinBín Buiqaaag anb uoa aiUBisuoa X Bpnd
-naoajdsap Bzjanj b^ ^od BpBjuBaua X ^punjoad uopBJiuipB Bun (Bjqo
ns ap oaxjq oiaadse un jas Bupod ajsa X) B^aod p ua aiuais ag
ÍS8) 'p^^jon^jo^ ojjaf ^— 'ajona jJUdP nX—
¿xuund 17 uad i^pu^aj;— ¡oi^ssajod jq—
¿ia au 3} uou 'aip 3—• -ivopuad ¡a) oiq—
¡tuitoiiitt tu ni a^a 'aiUQ— -ojjoiui p^-—'tujau^^asuivi nj^—• 'auaqjp uou nj^-—'luuojfttu Jitd íiu izuy— ¿monuij^^ jndpn^—

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2688">
                <text>El antistilnovismo de Cecco Angiolieri</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2689">
                <text>El terreno común de la primitiva literatura romance en Italia</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2690">
                <text>FABBRI DE CRESSATTI, Luce </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2691">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1954, Nº 12 : p. 13-49</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2692">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2693">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2694">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2695">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2696">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="240" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="456">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f58d52b0c52740cbf77be69ac5c22747.PDF</src>
        <authentication>eeb14bd6ccb72d4178cf62dba1b18bf2</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2678">
                    <text>"3J3J" ax|Sn[I T1S
cjanj uamb e afeuauíoq oppaiam cjipuaj 'sennxojd sauopeaijqnd
ua 'anb E[ uopaas eqaip sa ^ 'oi^íijip Bjoqn uj^^^q onb BBai.ip^sijj
sauopRÍJiisoAuj ap oinjil^ui ^p uopRziaBJÍ.io b¡ aqap as 'eena ejsa ap
oíaiAJas [B Bjsand ajuaraeso-taua^ 'pepiaediía ns y -pupifEuosjad ns
ap Ba^suajaBaBa eaa anb usoi.ioqiq uoiSBd v\ Á sojuauíipouoa ap
|Bpnea a[qB.iadnaui ojaode B^p b á 'BaaopB.to([B|oa sns aj]ua uoia
-Bpiui ns apsap ojuoa o\ pBj^naB^ BJisanj^ 'sojjsaBur sajUB.t^auad Á
so)ipn.ia sbiu sns ap oun c napjaid bib^j bj ap oiy [ap saspd so[ ap
soaijoisiq soipmsa so[ [a U03 -oiaanra Bq iuEiiSpR^[ otjiui^ *jq |g

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2679">
                <text>Emilio Ravignani</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2680">
                <text>Crónica  del año 1954 en homenaje a Emilio Ravignani</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2681">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1954, Nº 12 : p. 3</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2682">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2683">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2684">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2685">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2686">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="239" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="455">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/83d258f6f9a9f9584acd494f185ad39e.PDF</src>
        <authentication>d92106adedaefc7dd5d53f17ea152bce</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2669">
                    <text>'LQZ'ZOZ 'd^ 'S^ól 'saJJV ouang '[^7^] l^JauaS vajisin^uíq ap osunj
•ds #Ji • 9161 '8!aBd ^ BuesnE^ 'ajojauaS anbitstnSmq ap suno^ 'aHassnvs aa "a (i)
-UO9 SB[ B OJOS 9SJIJ9pj BJjpod 9nb OJ (anSuVJ 9p SOUB9JnSSnBS 8Opt}U9S
SOIJBA SOJ 9p OUll U9 OU bX X 'jBUOpipBJ^ X 9JU9IJJO9 Opi}U9S [9 U9)
tjV2auaS tía vn^tiaj^ B[ 9p Biusitu bidu9S9 bj b opiagpj ouio9 9pu9ij
-U9 9nb oís^nd '^BJ9jB¡iun uoi9Bj9jdj9jui Bun gp 'SBzmb 'bjbj^ 9g
' ( I) ttS9UOI9B[9J U9
BSBq 9S Opoj BnU9^ 9p OpBJS9 UI1 U9)5 X 4t8B9pt 9p SBI9U9J9Jip 9p 9IJ9S
BUn UO9 SopBUtqUIO9 SOpiUOS 9p SBI9U9J9Jip 9p 9IJ9S BUll 89 O9IJSinS
-ui^ Bragjsis un)f í ^sviauauafip anb svui Ávy ou vnSuaj vj uaf) í4sojio
UO9 BpUtlJUO9 98 OU Ou^lS Un 9nb 89 B^p U9 |BI9U989 O9IUn^ O[ Í44S9U
-opisodo 9p oS9nfM un 89 '^viauv^sns trun ou 'üw/jo^ min sa^f Bnáug^
B^ 49JnSSnBg 9p Un^98 'OJ99J9 ug #ttBnSu9^^ B^ 9p OgiJSJjg^OBJBg O^ 9p
B9J90B OSOlpnjS9 OUISIUI pp SB9IJBUIOTXB S9UOpBUIJIJB 9p 9IJ9S BUn 9p
OppU3S 9J89 U9 UOpB19Jdj9JUI TS\ U9 X (4t^[qBq,, X t4BnU9^,,) ajOUVd X
anSuvj 9aju9 anassnvg aa aMVMiaaag Jod Bppg^qBjsg uopu^sip ^\ U9
9)U9UI[BdpUI^d BSBq 98 9fl?n!oU9^ pp SOpiUOS 8O[ 9p UOpBJ9piSU09 B[ U9
X 44BUUOJ^ 9JJU9 BJ9U SOU9UI O SBUI UOpBJBdgS Bg g '1 'I

•sauotsnjauo^) m¿ 'oatiajtif oj X oatfupui oj ax%ua
vtauapuadap^a^m wj 'g 'aajstu^affj ap trutjjaop vj na (mauvjsns^ X
viujo¿[ ' 'vat^stnSutj vutjdtostp oiuoo vat^auof vj ap uotanatfpsnf 'p
•Áoqziaqnuj^ ap uptadaauoo o; ua mSojouof X vatjauoj ' 'oapsinSuij oui
-stotuvoaui \ap sa^uiij X saauvajy m^ "oiuajqoud jap pm^an upiaonp^ g

(q
olp^ 5^01 A3 ACJ1AO AfOl A01CKX3
01 531AOA)0^Jt!^O3í

3g 313nod

i

5ioflfoi3 nc 5io '^OA13^3 &lt;?no 'Sis^o^d r.o
AO11 XY2 A3TJ Kl '53iBdjKp^ fO 'fifi 'iO

pp sopiuos soj u^

VIDMVXSÜS A VMHOd
flI}I3SO9 OIM3OÍ13

�diciones de su funcionamiento, a su aspecto de sistema funcional (2).
Pero el hecho es que tal interpretación constituye el fundamento y
la razón de ser de las orientaciones estructuralistas y funcionalistas
en la lingüística actual, principalmente europea.
1. 1. 2. En la lingüística norteamericana, la orientación estructuralista procede de E. Sapir (3) y sobre todo de L. Bloomfield (4),
y, aunque fundada en premisas totalmente distintas y declaradamente
independientes del saussureanismo, emplea a menudo métodos análo
gos y logra resultados prácticamente idénticos a los del estructuralismo y funcionalismo europeos. Por lo que concierne al campo fónico,
tales métodos se basan esencialmente en las indicaciones contenidas
en la obra fundamental de Bloomfield, según las cuales los fonemas
deben clasificarse con respecto a sus posibilidades de constituir síla
bas y "la manera más sencilla de describir la estructura fonética [fonémica] de una lengua" es la de clasificar los fonemas y nexos nosilábicos según las posiciones en las que pueden encontrarse con res
pecto a los silábicos (5).
Y también en este caso puede tratarse, en ciertos desarrollos, de
una interpretación unilateral, puesto que Bloomfield no se refiere
propiamente a la definición de los fonemas sino a su clasificación y
a la descripción de la estructura fonemática de una lengua.
1.1. 3. A. Martinet (6) piensa que entre los dos estructuralismos, el norteamericano y el europeo, debe de haber ciertas relaciones
históricas y que la doctrina saussureana debió de fecundar, de algún
modo, también el suelo lingüístico norteamericano. Esto es muy pro
bable, pero sólo si se refiere a la lingüística norteamericana en gene
ral, y no a la escuela estrictamente bloomfieldiana, y sólo si dichas
relaciones se entienden como relaciones de orden práctico, entre los
métodos adoptados, y no entre las concepciones básicas que justifican
los métodos mismos. En efecto, en Language de Saussure (que no
figura siquiera en la bibliografía) se halla citado una sola vez (p. 19,
en el capítulo introductivo acerca de la historia de la lingüística), y
en todo el libro —que, en la parte que se refiere al estudio sincrónico
del lenguaje, constituye un desarrollo original y, por cierto, muy
coherente de premisas libres de todo psicologismo o sociologismo—
no se logra encontrar huella de ideas específicamente saussureanas. El
concepto de "lengua", esencial en la doctrina de de Saussure, aparece
sólo como dato empírico en Bloomfield, para el cual el objeto de la
lingüística lo constituyen las utterances (enunciados, expresiones con
cretas) . La lengua misma, según Z. S. Harris, uno de los más desta
cados discípulos y continuadores de Bloomfield, no es sino "the tota(2)Cf. E. Coseriu, Sistema, norma y habla, Montevideo, 1952 [SNH], pp. 23-36;
RFHC, VI, 9, pp. 133-146.
(3)Language, N. York, 1921; Sound Patterns in Language, "Language", I, pp. 37-51.

__ 144 —

�"82 "u 2¿ d '21 • €9 -d '7SHI 73(¿I)
•01 d '72J #íD(91)
"(8l &gt;d '^^anSuvj) ^tujof otjsmSui] b si 'SuiuBain b seq qjii|M uuoj opauo^d y?5(t;i)
•89 'd '72^ 73(ti)
•-2 'dd 'aHvn^uvj -j^(g^)
•6S-8S 'dd '^qj j3(21)
•¿SI"6I 'dd *'tp -qo 'aiauMouig -a(n)
't2-t!2 'dd '6f6I sap^ntoims saqauaqoa^'^ '3731
'anbiwauoqd asAjouoj ap sadtau^d saj uns satibunutan 'üasvaaHajf-aaHDSi^ ng 73(01)
•S6I '^-iouiij^a '[72J] ^^vnSwrj fo
Ajoayj^ v o% vuauioSajojj 'aaaiaxiH^ "f "^ ap Bs^iSni uoijjnpeJí B| inbB bjbji^ ag '¿(-91 'dd
't6I '^nSBuuado^ 'asia^SaDiputuS suatuoatHouds Sutu^tuQ 'AaiSMnarg ••j ^3(^)
•S9 *d '0 7 3 33(8)
'¿2 "d 'l6I 'o3B:iItl3 *[7SJ^] saiístngm^ jD^njanutg ui spoqra¡\¡ siaHVjj -g -z(¿)
ns ap ja oraoa 'soapoBjd ajuauíBand sojxsodojd uoa
bjsbij '(¿x) sBiajauoa sa^uvjann ap oiunfuoa un ap SBjnjanajsa sb[ aiq
-ijasap iC jBdnJB 'jbzijbub BJBd o|pauas Á ttajuaiuaAuoa,, sbui Buiajsis
^ap o^ps ouis '(91) 44osaaojd^ opoj ap SBjjap Bjsa anb ttBuiajsis^ ^a
uDjda&amp;u ap bjbj} as o^¿ '(^x) sbuuoj uos 'svpviaunuojd a%uaui\oax 'uoia
-bjo Bun 'BjqB^d Bun :npvziuvSuo wiaunjsns ap uoiauod nun sa '
-sns bx ap Buisiui Bjnjanaisa bx sa buijoj bx 'oiqtUBa na '
Batjsjn^uq b^ BJBd ^ (f7!) B^uBjsns Bun ua v^sa^fiumu as o^os anb
ajuBjsuoa A XB3Pí Banjanjjsa Bun sa buijoj bx BaiiBuiaso^S
-upsip ajuauí^BjuauíBpunj sojdaauoa b uajaijaj as ojad '
-aa aiuauíBjaaauoa 44sbuijoj5^ SB^aaia Baijuapi ajuauíajuaaBdB
ap uaaqBUB X uBqpasap anb opnuara b ÍCntu aaanao BjsBq X) 44Baij
-sjn^uij buijoj^ ap uB^qBq souBippijuioo^q scq ouioa SB^sijBuiaso{Já sox
ojubj anb p^paaA s^ -B[qBq ap sojaaauoa sojaB sox U9 ^J^^^^BaiisinS
-uix BpBziuBáao anbuns 'BaijsnaB '[BiaajBUi 44BiauBjsns^? B[ ajuauíBjsnf
ouis '(^Bapt buijoj bx) Bidoad 44buijoj,, bx aoíáij ua uBaapisuoa ou upis
-aadxa B[ ap ouB^d x^ ^^ X í44opiuaiuoa^9 |9P ^^^^J8^18,, bI oraoa 44bui
-joj,, bx ojubj ojaxduioa aod opuBaouSí '(afBnSua^ \a opoj uBaijijuapi
XBna \a uoa) 44uoxsajdxa ^\ ap ouB[d^? xB I98 uapuaijB
SBjsinx&gt;ui[ so[ anb aiaap anb Bjaqsq 'soaip^ra^soj^ souiuiaaj
ajuauíBjajua sa p^ijuioo^g ap
SBapsnaB sauaáBUii) pjuaui ajuauíBaajua sa
-nssnBS an^imj B-q 'oaiisnaB ouauíouaj ouioa 'vsoa ouioa buisiui Baqs[Bd
bx qBtaajBUi X oaisij ajuauqBjoj o^[B ouis '44BaijspaB ua^Buii99 Bun^uiu
sa ou '4jB^uaui^9 BpBu sa ou ^ajuBaijiu^is^ ouisiui \a X í (xx) sooijsinS
-uif souiuiaaj ua asaiutjap aapod ou aod 'afBn^ua^ jap Baanj Bia^panb
opvaifm^is \a anb ojsand '(01) ^)unatfm^is buib[^ aanssn^g ap anb O^
b —ojund ojaata Bjssq o^os X— apuodsaaaoa ou^is jo Bjanasa ns X pjaij
-uioojg Ba^d 'opnaifiu^s _|_ ajuno^fmS'is sa oaijstnJ^uij ouSis ja Bu^aa
-nssnBS Baxjsin^uij bj Ba^d X aanssnBg ap Ba^d anb SBajuaiui 'sBUiapy
•aisa ua ojos X 'aBjqBq jap ojaaauoa ouBjd ja ua UBaojoa as souBipjaij
-uioojq SBjstjBanjanajsa soj '(aanssnBg ap *^j un^as ajqBipnjsa ajuauíBaij
-ijuaia oaiun ja) 44Bn^uaj^? bj ap 44jBanjanajsa^ X 44oaijBinajsis^^ '4JB^
-aoj,, uoiatuijap aod ouBjd ja ua uBaojoa as 'soadoana SBjsijBuoiaunj
X SBjsijBanjanajsa soj ja uoa X 'aanssnBg ap anb ssajuaiui 'SBaqBjBd
sBajo ug -(^) (Sojd^) 44Bnuaj,, ou X (jxaj^J 44ojxaj,, 'Aaisi^narji
d X '(g) an^tivj ou X ajojmd ajuauíBiaBsaaau Biaas aanssnBg ap
anb oSjb 'aiaap sa '(¿) 44suoijBnjis jjb ui saauBaaun jjb jo Xjij

�mediante la escritura (18). Se podría decir que el estructuralismo
americano es sólo método, mientras que el estructuralismo europeo
es concepción a priori (hipótesis) (19) que determina un método:
para los norteamericanos el sistema es un resultado, para los europeos
es al mismo tiempo premisa y resultado.
Es cierto que la escuela americana y las escuelas europeas pre
sentan también conceptos comunes, como el de "oposición distintiva"
y "rasgo pertinente" (disiinctive feature), pero se trata de conceptos
empíricos que han podido lograrse, de manera más o menos indepen
diente, por distintas vías y hasta por la misma fonética tradicional
(Sweet, Jespersen, Jones).
1.2.1.Asi, pues, resulta confirmado que las analogías entre la lingüística
saussureana y el estructuralismo norteamericano no son de índole teórica y doc
trinal —puesto que no proceden de concepciones análogas acerca del lenguaje—,
sino sólo de índole práctica y técnica; no son conceptuales, sino metodológicas:
a lo sumo, pueden referirse a la teoría de la técnica empleada en el estudio
sincrónico del lenguaje. Con todo, las consecuencias de las varias orientaciones
estructuralistas pueden ser análogas, justamente porque los métodos y resultados
reestructuran necesariamente las concepciones y porque, en cierto plano, premisas
y resultados se confunden y se identifican. Y las consecuencias pueden implicar
tanto aspectos prácticos como teóricos.
1.2.2.En el campo fónico, tales consecuencias son principal
mente dos: (a) por un lado, se separan netamente fonética y fonolo
gía (20), se reconoce sólo a ésta como disciplina lingüística y se relega
a aquélla entre las ciencias físicas o naturales, como pura fisiología
y acústica; (b) por otro lado, se llega a ignorar la sustancia fónica y
toda sustancia en la descripción fonológica (resp. cenémica), aplicán
dose como único método, para la identificación de los fonemas (resp.
cenemas), la "conmutación", y para su definición el criterio "posicional" o "distribucional" (la posición que ocupan en el sistema).
La primera de estas consecuencias caracteriza, implícita o explí
citamente, todas las orientaciones estructuralistas (21) y funcionalistas (aun las que no excluyen de la fonología toda referencia fonética).
La segunda caracteriza principalmente la glosemática de la llamada
"escuela de Copenhague" (22), elaborada y regida por la labor y el
pensamiento de Louis Hjelmslev, y la escuela de Yale(23), con
(18)Cf. MSL, p. 72. También K. L. Pike, Phonemics, Ann Arbor, 1947, que
presenta el significativo subtítulo: A Technique for Reducing Languages to Writing.
(19)Cf. L. Hjelmslev, [Editorial^, AL, IV, 3, pp. V-XI.
(20)Se emplean aquí los términos fonología y fonológico con el significado que
les atribuye Trubetzkoy, aproximadamente análogo al que, para los estudiosos norte
americanos, tienen los términos phonemics y phonemic. Hjelmslev, que va más allá del
"lengua'e lingüístico" (fónico) y para el cual la fonología es sólo ciencia del "uso
lingüístico" y no de la ^lengua" (sistema), empleó un tiempo fonemática y fonemático,
pero desde 1936 prefiere cenemática (cenémica: "ciencia de las unidades vacías") y
cenemático (cenémico). Cf. Proceedings of the Second International Congress of Phonetic
Sciences, Cambridge, 1936 [Proceedings L.], p. 49, n. 1.
(21)En Bloomfield la oposición, en el sentido actual, es implícita: sólo se distingue
la fonética como ciencia general de la voz humana, sin referencia al significado (ciencia
experimental, fisiológica y acústica: Language, p. 75) de la "fonología" o fonética práctica
(ciencia de los sonidos significativos, p. 78). Pero ya aparece el adjetivo phonemic (p. 80)
como opuesto a phonetic y se dan ejemplos de descripción puramente "fonémica" y
posicional (pp. 130-137).
(22)Sin embargo, el método ha sido adoptado también por varios estudiosos fuera
de Dinamarca: cf. PTL, pp. 50-51, n. 1.
(23)Cf. A. Martinet, Art. cit., p. 584.
— 146 —

�— Lfl —
•f9Z-Z9S *dd '6^61 '8JJBd 'a
mHd 9P ^dtaupj '•} "pBJJ 'atSojouoqj Jap a&amp;nzpuruQ 'AOMZxaanHX 'S 'N "J3 (Z)
"t6l 'Joqjy uuy 'spunog fo uaiidjuasaQ \oonovi¿ ayt uof
n puü Ajoaqj^ atjauoqj fo sisXjDuy ^^jjp^) y •saitauoqj 'asi^ -q *^j -j^ (I)
sito -suy (o)
•(^ -n '09 *d '*piqi) ^
-oj 33OUO33J as Bsnnd o OT.niags [a uaiqraBj^ -(si *u '99 -d '-jp "^0) tí^uidnoa2 ••• aqi
jo joabj ui appap 'Xjijepuiis jpauoqd sb ^aM sb 'juauiajBjs jo XjiDi[drai,, (5^)
-(^9 *d '-jp '9^) tísaunpaaojd pun sasituajd aiuiauo^d
fo sapas b snjd vjop aijauot¡d ifitcn apvui aq jsnw • • 'sis^joub aiwauot¡^tt (8Z)
"0t" "dd ''7 f^uipaaoojj 'Xjoaqt autauoyd
atfí fo loadsv auQ ':3H3v^ -f -j^ '61 '3JouiiJi¡.g 'atuauoyj aqt ^uiuffa(j uq (¿^)
'9Z'9ZZ 'dd 'Z 'II \tBn8uiq,, 'ambvaojsoaaqa^ ua sanbnsmSuij sapnja sap
jvntoD tvja^j 'ivdO^f '\ uaiquiBj -jo 'BueiUABq B[ Á asuanÜRJd Bpn^sa B[ axiua SBiauajajip
SBU3I3 ap BDjaoy '^^-^^ -dd '^ 'jj^ '^y 'sisog jvuonnqptsiQ v uo sapoSa^o^ oyuiauoq¿
fo uoitiutfaQ aqi uq 'KasN3DHajf-a3HDSij[ ng X "tp -jj.y 'x3wixhvj^[ -y -j^ (9^)
"ZZt-OI 'dd 'Z 'XI 'PJO^.,, 'uopiuifaQ jvojSojouoqj
o— ajqvjjXg puv 'iubuosuoj 'jaow^ 'wix "H "J "f X honnc^o "a "f 73 (SZ)
•88I-6ÍI "dd
' 'I '7V '^jo^ojod np sautauoqd sap atibjivwajsKs ^j '-fa xod 'aseaa (Bna |a(j (fZ&gt;
-jBd BnSua^ b^ ap rtoaijBuiaisis,, A w|buijoum ouB¡d ja ubzub^jb anb sosoipnjsa soj
une souaui j^ '('f'' 'P) ^aaawivp\[ *g ^ (''' ''Z"' 'P) smz^izvi "f ouioa
'mSojouof A v^tjauof axjua uoijejiijuia B^aajjsa Bun 'oiubj oj aod 'uauaijusui
A oapBiuajsis X jBuoiaunj oj ap ajqixajj ojdaauoa un uauap 'opcxapoui ouisijbj
-npnxjsa un X BisijBuoiaunj bjsia ap oiund ja opucjdopB une 'anb sosoipnjsa soj
sepBDipui sBiauanaasuoa sop sbj ap BunSuiu b 'ajuauíjcjnjBu 'nsSajj o^f 'fi
' ÍZ) oueuiaiq ^a ouioa 'snnSuaj snjjaia BJBd ajqBoijdBui
BiaBjjnsaj oíaajija ja anb Á soaod ajuauíBAijBjaj uos oSaia^ jb so^Ojbub
sosBa soj anb BAjasqo ojos Á 'soaijBixiasoj^ sisijbub soj b á pjaijuioojg
ap sojduiafa soj b Bpiaajsd Xnuí 'onSijuB oáaid^ jap ouisijuBuosuoa
jap tjBuoiaisod^, uoiadiaasap Bun jaaaajo b b^^jj 'soaijBuiauoj sisij
-bub sns ua Baiuoj BiauBjsns bj jbjoui b otJBJjuoa ubi
ouisiui ja 'opBj ojjo jod 'anb Á '(jg) AO^zxaanHX ^P BI 3n^&gt;
-bj sbui o ojubj ((V^iw9iioffJ viSojouof Á v^^^auof ajjua uoiaBisdas
Bun b ^Sajj aiji^ #rj -aj 'ouBaijauíB ouisijBjnjanjjsa jap oajuap 'anb ap
oqaaq ja Bqanaduioa o^ *oaujduia uapjo ap sapBjjnaijip 'uoiaBaijdB ap
sapBjjnaijip BtdBaijduii ojsa anb^od ojos sa 'ajdiuais B^ajj as ou SBjja b
is 'anb Á sBuisiiu sssiuiajd sbj ap 'sajuajaqoa ajuauíBjaa^ad 'sojjojjb
-sap sajqtsod uaXnjijsuoa SBjja anb ajqBpnpui aaaJBd :sbui s^ -sbjsij
-Bjnjanajsa sauotaBjuaido sbijba sbj uBjdopB anb saunuioa (sBaiuaaj o
SBaijpaj) SBsiuiadd sbj uoo sajqijBduioaut uos ou sBuiadjxa sauoiaxsod
sbj anb ajqBpnpui sa 'SBiaua^aaAip sbjjo á s^jsa ap jssad y #g -j
*(0g) \rasMa^aa)f
-aaH3Sij[ ng op bj ouioa 'apjoastp ajuauíjBiaJBd zoa BunSjB opiáans
Bq an^Bquado^ ap ojnajja ouisiui jap BjsBq j^ '^oatuiauoj^, sistjbub
ja ua ajqipuiasaaduit a jBiauasa ojuauíaja ouioa oaijauoj oj u^aap
-isuoa (6^) siaavjj *S 'Z ^ (SZ) a^^&lt;I '1 '^ ^soidojBjnaijJB A soaijsnaB
soAijuijsip so^sbj ap souiuuaj ua (SBUiauoj —) smuauofouovw A svtuau
-of.oj.oitu sns auijap (¿2) aaaaavxv^ MVJViaaag '^ : souBaiaauíB t4sBjsia
-iniauoj,, soj ap bjjoXbui bj ubjouoi bj oaoduiBj A íxa\nxavj\[ "y ouioa
'sasaauBjj soSojouoj soj iu (92) ^y^^d 9P ^janasa^? Bp^uiBjj bj (bjSoj
-ouoj bj ap BjuiouojnB bj opuBUUip une) tboxuoj BiauBjsns bj 'oiquiBa
ua 'ubjouSi o^[ *(S^) sasajSui sosoipnjsa sounSjB ua uaiquiBj Bjuasaxd
as soduiaij souiijjn soj ua anbunB '(^2) ^a^va^ *g *^) A H^oag *g

�tiendo de bases estrictamente fonéticas y experimentales, como D. Jones (33) o
E. Zwirner(34). D. Jones, en particular, admite que el fonema puede conside
rarse como "sonido abstracto de segundo grado" (35), pero prefiere considerarlo,
desde un punto de vista simplemente "físico", como "familia de sonidos" (36) ;
reconoce que las diferencias entre fonemas (— rasgos distintivos) son "significan
tes", es decir, aptas para distinguir una palabra de otra, pero observa que no
deben necesariamente y siempre cumplir con tal condición (37), y, por consiguiente,
se opone tanto al llamado "mentalismo" (que interpreta como psicologicismo)
como al enfoque propiamente estiuctural y funcional (38). La obra de Jones
constituye la demostración práctica de la posibilidad de llegar a la teoría fonemática por medio de la fonética y sin salir del ámbito de esta disciplina (sólo
pasando a otro plano de abstracción), y, por lo tanto, desde este punto de vista,
parece muy justificada su decisión de considerar la llamada "fonología" o "fonémica" simplemente con una parte de la jonética (39).
1. 5. 1 Estas últimas posiciones merecen mucha atención porque,
si en cierto momento habrían podido aparecer simplemente como
conservadoras o como eclécticas, hoy ellas pueden presentarse como
formas —aunque discutibles y en algún caso, quizás, extremas— de
una nueva síntesis entre fonética y fonología. Síntesis que no quiere
decir confusión ni simple fusión (puesto que el criterio funcional y
el concepto de estructura constituyen conquistas importantes que no
pueden ni deben perderse o diluirse en lo indistinto de la fonética
tradicional), sino efectiva y fecunda ampliación de la problemática
del fenómeno lingüístico, y que tal vez se esté ya perfilando.
1. 5. 2. En efecto, por un lado, la fonología toma su lugar, junto
con los demás estudios fónicos, en los textos escolares y en los ma
nuales de fonética, como los recientes de W. Brandenstein (40) y E.
Dieth (41), y, por otro lado, la conveniencia de una reunificación,
o, por lo menos, la necesidad de que la fonología vuelva a establecer
o estreche sus vínculos con la fonética, se señala tanto desde el campo
de los fonetistas como desde el de la fonología y de la lingüística
general. El mismo Dieth —aun partiendo de una concepción supe
rada (42), y apoyándose en afirmaciones de carácter polémico de
Jespersen hechas en otro momento y sobre otras bases (cf. 3.3.1.) —
subraya que no es oportuno separar el enfoque fonológico del fonético
y llega hasta considerar la fonología simplemente como un nuevo
punto de vista dentro de la fonética (43). Y John Lotz (aunque
identifica lo "lingüístico" exclusivamente con lo "social") admite, al
(33)Cf. especialmente The Phoneme: its Nature and Use, Cambridge, 1950.
(34)Cf. Grundfragen der Phonometrie (en colab. con K. Zwirner), Berlín, 1936.
(35)Cf. Concrete and Abstract Sounds, Proceedings of the Third International Congress of Phonetic Sciences, Gante, 1939 ^Proceedings G.], pp. 1-7, y Oh. cit., p. 212.
(36)Ob. cit., pp. 7-12.
(37)Ibid., p. 14: "The sounds of sepárate phonemes do not necessarily distinguish
words but they are capable of doing so, and generally do so.
(38)Ob cit., p. 212 y sigs.
(39)Ibid., p. VII.
(40)Einführung in die Phonetik und Phonologie, Viena, 1950.
(41)Vademekum der Phonetik, Berna, 1950.
(42)Cree, por ej., que los fonólogos siguen considerando el fonema como "repre
sentación acústica" (Lautvorstellung) y "unidad psíquica" (Ob. cit., pp. 335-6) —cual
aparecía en Baudouin de Courtenay, en Sapir y en los primeros trabajos de la escuela de
Praga— y no da una exacta exposición de la fonología actual, como parece pensar
L. Heilmann (Istituto di Glottologia dell'Universitá di Bologna, Rendiconti, IV, p. 6).
Cf. la reseña de J. Lotz, "Word", VIII, 3, pp. 265-268.
(43)Ob. cit., pp. 16-18.
— 148 —

�— 6H —
'It^^E "dd "í) sSuipaaaojj
'sauuosuoo sap anbiÉojouoyd luauiassDja aj uns suopvnuasqQ na e^ Bpiuaisog (
"Il"6 '^^ 'S6l 'BUJa 'yiisni
•ifvyasuassiaiyovjdg apuayaia^ñia ¿^ pun autauiaSjjy 'iuvsi^ "A aP jyatuaqsSunyasjoj \a uo
'oaiijjj anbunn 'oAiijsod oppuas ua uoijbjo^ba b[ -j[) '(¿91 "d ''Pi^i) ^^uiqaBin aqi jou
aJB sajiM jng •XjEurÜBnit pue jBaa 's^jim jo qjOMiau b oaj3 Áaq% :op sjsiiBiaamojá aqj
jbijm ÁpoBxa si siqj 'IPAIl ¿saApsuiaqi suopaunj Jiaqi pus sjjbcI aqi Suiquasap inoqjiM jnq
'sajiAv qoiqM Áq pajaouuoa ojb sjasd qaiqM ^uiisij Xq ^snt auiqoBui b jo ajni^nijs oqi
jo ajnjjid b OAiá oj ajj pjnoM oqM Jooni^ao ub uiojj jjadxa om pjnoM icq^ •sajnj^njjs
o^bü^ubj puB so^bii^ub[ jo o^pajMOuq ano 01 suoijnqiJjuoj [BijUBjsqns oqBin joao jjim sjsijrui
•assofá oqi jaqjaqM puB o^u^q^ joao jjim. aanj^id siqi aaqjaqx^ jopuoM j,, (jg)
•g9[ -d 'jp -sa^ (og)
'¿9l-9t
•dd lz 'XI 'P-1!,, u8 '(A 'D1DX) 6f6I sajnunjanjjs sayajayaa^ op Buosoa (6t)
•opinos un op ^jBJtijBn pep&gt;l!(I9P,, BI 3P bojodb '-fo aod
'sBjsijauoj soj op SBUojB^n.)ijjB sauoi.)BAJ9sqo sb[ BjSBq 'b.iiuoj.)b¡p opoi aaqos 'biÜojouoj
bj BJBd jiainbpB uapand anb Biaunjjoduii B( aaouoaai 'fg~O 'dd twff sSuipaaaojj 'sanbi^
•oiouoyd sawaisÁs sap ajt^iqvjsuj j auqrjmb^ 'joinB ouisiui jg '(9^&gt; 'S^d '•••^sa ua uq)
lcsajsniuj¡ sap sajjaa ja suaianauoqd sap saqjaaqaaa saj ajiua sjuod saj sno] jadnoj anod
ajxajaad un ana SBd juaAiop au sajBanjanjjs ia sajpuuonauoj sapma saq,, (8f)
'8^'f^ 'dd 'X 'i 'ttBn3uiq,, '¿atgojouoyd dj isa ua uq (if)
'f 'd 'tío -qo (9^)
*^S6I 'uÍIaaa 'Jfvyasuassfmyav^dg uauiaiuaSjjy jap aqvHfny pun puni^ (gj?)
•(99^ -d '"jp 's^j/) 41JuauuBaaj aia(dui03 sji oiojj Suisstuí aq ubd
asaqi jo auou puB qaaads UEinnq ajnjijsuoa jaqja^oi '(aijsin^^u^) jniaos pus '[BJiSo^qaXsd
'[BDisXqdqBaiSojoisXqd :juaAa qaaads aql jo siaadss siioijba ^qx 'sasodand jBanjBjd joj
'sdBqaad 'jdaoxa sauíjdiasip omj asaqi SuuBJBdas joj uosb^j ou sniaas aaaqx (tt)
sb[ ap uoiDBdapisuoo v\ aSixa 'ojoaja u^ 'sbiu zaA Bp^a Bipajjsa
so^ 'oiJBJjaoa ^b 'anb ouis Baiuoj BtauBjsns B^ uoa so^nauíA so^ aduioj
ou o^os ou ' (^) (SBiJBuiq sauoiaisodo b SBaxiBuiauoj sauoiaisodo sb^
SBpoj ap uoiaanpaj ns uoa axuauuBjnaijJBd 'ofnpoaxui anb SBuuojaj
SBpunjojd sb^ ap JBsad b) bSbj^ ap Bpnasa b^ aod Bpin^as bouj[ b^
uoa oisa ua ajuaaaqoa aaduiats 'Mosao^vf '^[ ap oiSijsaad pp osoip
-njsa un 'ajJBd bjjo ao^ "(l) SBnáua^ sb^ ap Á afBn^ua^ pp o^uaiui
-pouoa p BaiiBuiaso[^ ^\ ap uopnqiajuoa b^ ap BaaaoB —pBpaaA ap
oSp aauaiuoa ap ^fap ou 'opoj uoa 'anb oaad— asatjaBdiuoa apand ou
ouzspijdaasa [bjoi o^na opinf un uoa aXnpuoa A (09) Baiqiqts Baa^uoa^
B[ ap BoaaaB soipnjsa so^ ua 'o^duiafa aod 'asaBaou^í apand ou Baxuoj
BpuB^sns v\ anb 'sbsoo s^ajo aajua 'BAaasqo í(^f) oai}Buiaso[^
pp pn^aB uoiaBnjis tb\ aButuiBxa p 'onihh3\[ 'y jsy '
-sa pp orusiui oduiBa p apsap onioa BaanjB apsap o^ubj SBpuaxsisaa
opBisajiuBui UBq as A SBp^punj Xnuí SBaijiaa A SBAaasaa opBpuiaoj UBq
as 8BaijBuiauoj SBanjanajsa sb[ ap uoiaBaapisuoa B| ap boiuoj
-sns B^ ap upisnpxa b[ b auaapuoa anb O[ aod uaiquiBj^ -g -g 'X

•(8X0
-ouoj A Baijauoj aaxua 44saxuand so^ asaadmoa^, uaqap ou anb (lf) ba
-aasqo —B^Ba^ ap Bpnasa b^ aod BpsanSnBui Bjsipuopunj uopoaaip
b[ ap aiuBiuasaadaa ao^BUi p ajuauípnjaB sa 'uosqo^Bf *xj uoa o^unf
'anb— xaMixavj\[ oidoad \9 ^ '(9^) (ttJapuBuput qaxpopn uaip^
appq uajpa^ 'qaxpnjB^[,,) aiuauíajqnpsipui u^pauíA as sanbo^ua sop
so[ anb a^aaiApB oaad ' (j/üip^uassiím/aüxe/g1) wBnSua[ b^ ap
ouioa BiSopuoj B^ A ^)fni^osuassicni[oajd) 44aBjqBq xaP
ouioa aaaa^dB Baipuoj bj^ anb p ua Buianbsa un Bjuasaad '(SX^) Bí&gt;
-psjnSux| B^ ap |BnxaB opB^sa p aaqos aiuapaa Baqo Bun ua 'oxx() '3
'oppuas ouisiui p u^ ' (ff) ^(.S^xiTX&lt;it^sip sop sb^ aBa^das Ba^d uoz^a
Av\\ ou?? 'o^aaja ua 'anb 'ozins oSopjaapip pp ^BnuBui ^a asuasaa

�dades acústicas (físicas) de los sonidos del lenguaje (53) —al lado
y, más tarde, en lugar de las características articulatorias (fisiológi
cas), generalmente empleadas por los fonólogos—, lo cual, evidente
mente, implica un contacto cada vez más íntimo 'entre la teoría es
tructural y la investigación instrumental de los sonidos' (54). Asi
mismo, conserva inmodificado el concepto de fonema (formulado ya
en 1932) como 'haz de rasgos fónicos distintivos' (55) y mantiene
esta posición también en el artículo con el que interviene en el "de
bate glosemático" (56). Las distinciones fonemáticas son para Jakobson diferencias "manifiestas para la acústica, tanto objetiva como
subjetiva" (57) y 'la referencia a la sustancia fónica es inevitable en
el análisis de los rasgos distintivos' (58).
Pero quien ha tomado una actitud crítica explícita, mantenién
dola a través de varios artículos informativos y reseñas de obras glosemáticas, ha sido sobre todo A. Martinet (59). Las objeciones de
Martinet al respecto son fundamentalmente dos, y las dos muy sig
nificativas: (a) en realidad, los glosematistas no ignoran la sustancia
fónica, o, por lo menos, no la ignoran en la primera fase del análisis,
la de la identificación de los alofones, inevitablemente previa a la
conmutación o a la aplicación del criterio posicional y distribucional (60) ; a lo sumo, dan por sentada la identificación (61), no repa
rando en el hecho de que, en el caso del fonema, la identificación
coincide con la definición (62) ; y (b) es prácticamente imposible
ignorar la sustancia fónica, porque al ignorarla surgen graves dificul
tades, como en el caso de fonemas con distribución complementaria
(por ej. /h/ y /r¡/ en inglés), donde la prueba de la conmutación
simplemente no se aplica, o en el caso de fonemas con distribución
(53)Cf. Observations... y, entre los trabajos más recientes, R. Jakobson, C. G.
M. Fant, M. Halle, Preliminaries to Speech Analysis. The Distinctive Fentures and their
Correlates, Cambridge, Mass. 1952, y E. Colín Cherry, M. Halle, R. Jakobson, Toward
the Logical Description of Languages in their Phonemic Aspect, "Language", XXIX, 1,
pp. 34-36.
(54)Cf. A. W. de Groot, reseña de Preliminaries..., "Word", IX, 1, pp. 58-64.
(55)Cf. The phonemic and grammatical aspects of language in their interrelations,
in Actes du Sixieme Congres International des Linguistes, Rapports sur les questions
historiques et pratiques mises á Vordre du jour, París, 1948 (pp. 5-18), p. 8. El mismo
concepto, en Trlbetzkoy, Principes, p. 40 ("le phoneme est la somme des particularités
phonologiquement pertinentes que comporte une image phonique") ; Martinet, Oú en est...,
p. 44; y, prácticamente, también en Twaddell, Ora Defining... (cf. Trubetzkoy, Principes,
pp. 44-46; J. Vachek, One aspect..., p. 37) y en Z. Harris, MSL, p. 35 ("classes of
segments so defined that tho classes differ from each other by all the phonemic distinctions
and by these only"), p. 43 ("the distinct phonemic composition of each utterance is
defined as the sum of its minimal differences from all other utterances of the language")
y pp. 64-65.
(56)Ora the Identification of Phonemic Entities, TCLC, V, Recherches structurales
1949, pp. 205-213. Cf. también Results of the Conference of Anthropologists and Linguists,
Supplement to UAL, XIX, 2, Baltimore, 1953, p. 19: "phonemes are differential sound
units".
(57)Observations..., p. 34.
(58)Preliminaries..., p. 12.
(59)Cf., además de los arts. cits., Phonology as Functional Phonetics, Londres,
1949; Au su jet des Fondements de la Théorie Linguistique de Louis Hjelmslev, BSLP,
XLII, 1, pp. 19-42; reseña de K. Togeby, Structure immanente de la langue fran^aise,
"Word", IX, 1, pp. 78-82.
(60)Au sujet..., pp. 37-38; Oü en est..., p. 45; Struct. Ling., p. 584.
(61)Oü en est..., p. 45.
(62)Ibitt,., p. 44.
— 150 —

�— isi —
SUIBUI3J IBqM '3 "I SajniOnJIS OÍ SaSJBnSUEJ JO UOI]jnpaj ^qX,, :^C|3^OX S3J BPB1P BX BJ O
• (S #d) 41^lílB3J aiisinSuij jo suiiqM aqi 01 jjasii idBpB 01 poqisui aqi joj inq 'poqiaui
3AIldlJ383p B JO 81U3IU3Jinb3J 3ql 133UI OÍ a^Bn^iUBJ B JOJ 10U 81 II IBql 19ÍÍJ0J J3A3U pjnoqs
sism^uiq,, :-! 'dd 'j '^ 'ttpj^,, 'saqoia^ jojnjatutg jnoqy '-la jod ''A (J¿)
'(31 "d ''S1JJ sj/nsajj) o;nrf wnuaijv aiu d Jjyjii
ijijsinfiui] :uins ojsin^vi^ 'SuiXbs s^auajaj^ asBjqdBJBd ox 'Xiixajduioa si; jjb ui aásnáuBj
jo uoiiBAJOsqo si jbo8 uinuiiido jno isqi Xjjcaja ajoui jsa^ azijBaj 3av snqx,, (0¿)
"(II "d) tt'M8n Pu!s U3'ía1^!'5X uaqjijqasuaiu
u3J3puB uap nz uaSunqaizag 3Jqi aqsjaM 'aaopuBJOA qjis uaqjBJilg uiiijba\ 'íspuijUBis usq^s
•usp^[ sop li^^áUBX ^saip 3im 'iqJiu Jdqs sun ]^bs 'u^qsS &lt;oq.)BJdg áunuiaqjsjg jsp Suns
•ssjjny jnz pil!J\[ ui3 sun uusq sis :ijdoq.)SsnB íqjiu ijBqjsuassiMqJBjd^ sip qilBiuossoj^)
3ip SSBp 'U3q3I3J]SJ31Un ^llJBJq 8|JBJU3p3( SSntU UB[^,, :BJ|lBUI3S0|^ B[ 3p B3J33B OJOIIlf
p '"lio iif^iuáqsijuny^sjoj ja ua 'uaiquiBi 'yj '(881 'd) bsiibuiuibj^ Bjjanb ui BUijasap
BnSul[ BJ|3p ^(BUI31SI8,, JI BAB3IJ 3U 3S 3 '(BI^OJOUOJ BJ[3p O]SOddnS3jd 3UOIZB3IJI{dlU38 ip
ossaaojd [i oiniduioa aoia ojbis a) ¡íBzzijiap; ouos tuons i ina ui bsiibuiuibj^ Bun a uaad
18 ijBaJ luaiuouaj tap Bipijdaijoui biiuijui Bjjap aaaAui as aji.)Bj aiuaiujBjniBu BiuaAip
oiinx,, :XoqziaqnJx p pBp;jBiua3 bj X soiíjaui soj aiuauíBuajd uaaouoaaj as 'oáJBquia uis
•apuop '68I'98I *dd 'g 'AXXX 'IOV '^SnzpuruQ soj ap oiisodojd b biou bj asBa^ (69)
•(0'30 *dd)
ltsaijaAO3sip Mau Xq ^uiuasaj jo íuamaauBApB aqi ^uiiomoad jo p^aisui sjbuiuibj^ snotAa^d
Xq uaAtá Bjsp ^uiXjissBjaaj puB ^uipjOMaj qiiAV paujaauoa 'si ]Bqi 'ajn]BU ui aiiisBJBd
XjaJilua ajB qaiqM suopdijasap apsin^uij uaapoui uiBiJaa 01 a^oui uaAO XjddB 01 suiaas sqooq
-jooqas jo luaasiuiuiaj sasi]BaJi aAuduosap s^XjjBg punoj oqAV ipjBqanqag jo sisouáBip aqx,,
•••^Xiijbsj paiB3ijduioa ajoui qjnuí aqi joj íaadsaa ajnij 001 qi¡M paiBjnisod ojb saanianJis
aqi :oi dn oaij oí paajoj si aq q.)iq 01 ^aanianjis,, uuai aqi jo XaejjBj [BJuoqdBiaui
aqi Xq t ísijEJnijnjis^, aqi uo pasodiui suoiiBaijijdiuis aAissaaxa aqi jo uoiiBzijBaa aqi
:qiiM jbijiiubj aq, 01 uaddBq j saáBnSuBj jo ^sasXjBUB jBJni3nJis5j pajjB3-os qiiM paiuojjuoa
uib j uaqAi aui joj ijbm ui aij sXbmjb XjjBau sajuauadxa jbjiiuis íBqi ssajuoa isnm j,5 :¿0
"00 "dd ' 'XI \iPJo.^&gt; 'ntuvosnj JiJ^a^ s-^ii/o^ so¡ ap Buasaj bj ua '-fa joj(g9)
*(1sBpnp Bijaídsap '—sauoiaunj apX soiaadss
ap asjipunj oniadjad ja 'BpBziiBtu pr.pijiAoui bj sa aiuaijBsajqos pi.pijBJ BÁn.) 'afBnrfuaj
jap asopuBiBJi aiuauíjBiaadsa— jBiiuiijap oiubi X Jin^uiisip oiubx,, :08I"¿Idd '3 'AI
'H^H 'ai^oloutl(l jaP aÜnzpunjQ 'Xo^ziaqnjx 'S '\[ 8P BuasaJ bj '-fa jod "J3(¿9)
•l-3I 'dd -Ji3 uy(99)
"l"l 'dd 'g-j 'AI 'B3íls!n^u!'l B!Pn'S 'tfoq^su^ssjmqjvud pun aiSo^ouoqj (S9)
•sanb^mua^ -j^ (j,9)
•gj -d 'uoijiui/ajj aqj uq ít33'33 'dd
"dd "'-t^lns ny (9)
'6¿ "d '^q^ox '83-1 '
oAno A uoisia 9p pnji[duiB BXno '(x¿) xaMixHVj\[ -y o
•^ ouioo sosoipnjsa ap Bjqo xod 'ouisqBJtnaruisa ^ap otusiui oduisa
\&amp; ua Bjoip? B^saijiuBui as '(69) imvsij -^ o (89) aazxwg &gt;r[ '(¿9) in
-iavaaa^ *g ouioa SBjsmSuq aod 'sauoiaxsod sbjio apsap ouisqBx
-nianxjsa \&amp; ojaadsaa uoa opBsa^dxa u^q as anb sBpnp X sauotaaBjs^
-bsui B apuodsajjoa anb 'uoiaaBax ^j[ -afBnua[ [ap pBpi[Bax Bfa[duioa
B[ ubjo^b X aiuauíBAijaa^a uejuasaadaj —a^uauíBai^^opojaui sa^jn
Xnuí X 'Bpnp uis 'sBJopBXBpB— SBtiuoioaip X SB[nuiaoj sa[Bj anb ap
Bapt b[ Bj^uoa 'opoi aaqos 'X SBpx^u SBiuiojoaip X SB[nuuoj b afBn^ua[
[ap uoiaanpaj B[ bjjuoo 'a(*Bn^ua[ [ap Baaaas sauoiaBSpsaAUi sb[ ap
oiuaiuiB[[tsBaua opBisBiuap [a X uoiaBziiuouojnB BAisaaxa b[ bjjuoo uoio
-asax a[qBpn[BS Bun ap sbuioiuis so[ 'sooiuoj soipnjsa so[ b auaaiauoa
anb o[ ua uaiquiBi 'ubjou as anb 'sand 'ajuapiAa aaaxBj 'g -g -^
* (99) oiuaiiupouoo ap opn
[a uoa naijijuapi as HJBjquiou,, ja anb ua cpipaní bj 'afBnSuaj jap oxijiasouSoa
aiuauíBidoad jojba ja asacjouSí apand ou anb BAiasqo 'jajissc^ X jjassnjj ua
asopueXode 'uainb '(59) ivq aiHa^Nj jod opoi ajqos 'sojBdaa sopijBA opcsajdxa
uBq as '—asjBiBJ) napod ou inbB anb-— ítopiuajuoa jap BiauBjsnsM BpsuiBjj bj
ap uoisnjaxa bj b ojaadsaj uoa uaiquiB) anb 'aiuauíjBuij 'jEjsuas aqB[) '^ "^ 'j

f

'3 Jod SBAJasax uis Bpiaouooaj sa sauoiaafqo SBquiB ap zapqBA
B^q '(9) ^jbuuoj^ bjsia ap o^und [a apsap uoiaiuijap buisiui B[ aauaj
uBixaqap 'ajuainSisuoa aod 'anb X (sauBp ua /d/ X /5[/ oiuoa) Baijuapi

�agudo sentido lingüístico no pueden quedar satisfechos con ciertas
'monótonas aplicaciones de una muy elemental tabla pitagórica' (72).
Se observa, en otros términos, que las delimitaciones y esquematizaciones
excesivas pueden hacer perder de vista el hecho de que el objeto de la lingüística
es el lenguaje humano en su totalidad, en su realidad multiforme e infinitamente
variable y en sus múltiples relaciones. Y es importante señalar que tal reacción
no se manifiesta sólo en Europa, sino también en los Estados Unidos de América,
donde, más que en cualquier otro país, han florecido las descripciones y los aná
lisis objetivistas. En efecto, en un esfuerzo de amplia y fructuosa síntesis, se retoman
ahora en Norteamérica y se integran con los desarrollos de las doctrinas de Sapir
y Bloomfield, así como con los resultados de una riquísima experiencia en "tra
bajos de campo", ideas expresadas, ya hace más de medio siglo, por lingüistas
como H. Schuchardt y pensadores como B. Croce, y sostenidas desde muchos años
atrás por varios estudiosos europeos. Así, por ejemplo, la relación entre lengua
y cultura, la posibilidad de difusión de una lengua a otra de elementos no sólo
léxicos sino también fonológicos y gramaticales (73), la idea de la íntima inter
dependencia de sincronía y diacronía (74). Los ya citados Resultadas de la
Conferencia de antropólogos y lingüistas, realizada en 1953 en la universidad de
Bloomington, Indiana, representan en este sentido un indicio muy significativo y,
aunque algunas de las ideas antedichas se presentan como descubrimientos inde
pendientes —como a veces ocurre—, ello alcanza para demostrar que no existe
una "lingüística europea" y una "lingüística americana" (75), sino sólo problemas
lingüísticos universales, pues significa justamente que el estudio detenido de los
hechos ha podido llevar a resultados análogos.
1. 5. 6. En lo que atañe al estudio de los sonidos del lenguaje,
la reacción señalada se manifiesta en el sentido ya indicado, de una
nueva unión entre fonética y fonología, y como superación de los
aspectos caducos del saussureanismo y, en medida menor, del bloomfieldismo, sin que por esto se abandonen o se ignoren las doctrinas
de los dos grandes maestros: se trata, precisamente, de superar su
excesivo "objetivismo" (referido al objeto mental "lengua", en el caso
de de Saussure; al objeto físico "enunciados", en el caso de Bloom
field). Con respecto al saussureanismo, en particular, se trata de
volver a llenar el hiato entre "lengua" y "habla" —como ya se ha
intentado, en un campo más general, por estudiosos como Ch. BalLY (76) o W. von Wartburg (77)— porque, al separar rígidamente
fonética y fonología y al reconocer sólo a ésta como lingüística, se
nos escapa la realidad del lenguaje en lo que es como actividad
concreta y creadora de individuos hablantes, actividad que continua
mente modifica y engendra la "lengua". Se siente la exigencia de
unir nuevamente lo separado, de volver a la realidad del hablar, sin
of languages once those elements have been eliminated which the operator has labeled
irrelevant, is a most dangerous exercise with linguistic reality in its raw form, with
all its oomplexities, marginalities, and overlappings" (p. 81).
(72)Palabras de Ascoli, actualizadas por B. Tferracini], AGÍ, XXXVII, 1, p. 86.
(73)Es la tesis misma de V. Pisani, Geolinguistica e indeuropeo, Roma, 1940,
que se apoya, en parte, en M. Bartoli, Introduzione alia Neolinguistica, Ginebra, 1925.
(74)Tesis de W. von Wartblrc, Einjührung in Problematik und Methodik der
Sprachtvissenschaft, trad. esp. Problemas y métodos de la lingüística, Madrid, 1951. •
(75)Como han sostenido algunos, por. ej., R. Hall jr., SIL, IX, pp. 69-76, a
propósito de un libro de G. Devoto.
(76)Cf. S!\H, pp. 9-10 (119-120).
(77)Cf. S/VH, pp. 15-16 (125-126). También lo ha intentado quien escribe, justa
mente en su estudio sobre Sistema, norma y habla, que alg^nos han interpretado como
"estructuralista" y otros como "ide^lista", mientras el autor lo entendía como síntesis
conciliadora y, por lo tanto, superación de ambas posiciones.
— 152 —

�— ssi —
•sgjs A Tg -d "jxd (8)
•soidpmxd souisiui s&lt;q ua op^stiq '(^sBxg [ap Bua^iput BnSua[) p.iüivif [a axqos
oipn^sa un uopBJBdaxd ua auan zanbsB^ ^joad p 'SBtuapy '^6-¿8 *dd '01 'HA 'DH^H ^
'S6I 'oapiAaiuopj 'Avn8nif¡ pap jouvdsa j ua // muauof /^ 'zanósyA ^. "J3 (^8)
'UDÍ11 I6I-8I dd '01 'HA 'DH^H ^ '61 'oapiAaiuoW '(jmioismoid
owanbs^^) msvaiupf smauaia sd^ ap upiovoifiun t&gt;\ vuvj 'zanOsy^ 'j^^ A niaaso[) "3 (18)
•(89T-S9I) 8-S *dd 'HMS (08)
*60I'68 'dd 'I6I 'SBpsnxg 'aj3oiouauiouat¡j vj ap sjantav sauiajq
-oij ua 'aSvSuui np aiSojouaiuoua^d d^ jng 'Axvog-nvaiuaj^ "j^[ '-fa jod '^^ (6¿)
•18 "d '^q^ox sai 'x3nuhvj\[ y (8¿)
wi^uvjsns B^ b ^uodo as 9nb l^gpi o^ (g8) A9I3
-ui[9fjj BJBd 89 vuiuof B[ —ouisip^9ijuioo^q ^9 Jod opBjgpisuoo O9iun
[9 S9 9nb Á OpUBJBXJ B^S9 98 9UH J9p 44U9IS9adX9 B[ 9p OUB^d^ |9 U^
• (^JUBIU BpBUIB^ B91SIJBJ9UI BIOUBISnS^ Te\ VtDUVJSnS JOd BpiI9IlU9 9S
OU 9Ilb 8OU9UI B) (*'I"I 'J^) OUBip^i^UIOOj^q B^SIA 9p OJUlld ^ 9pS9p
OpiJU9S 9U9IJ OU VlJUDJsns-milJOf 8I89)I)UB B^ 'pBpqB9J U^ '\ ' #g
•9SJBZOqS9 BJpod O^OS 'mbB 'OJU9IUIB9JUB{d oXnO 48O9IO^OUI9JSld9
SBUI9[qoad 8OIJ9S BOqduit 9 SOJUTJSip ^nuí SOJU9UIBputlJ 9U9IJ OUB9
-IJ91UB9JJOU ouisqBjiHonajs^ ^9 9nb ojs^nd 'sogdoan9 ouisqBuoiounj A.
ouisqBjnionajsg \^ 'gjj^d ubj^ U9 'BJBjtuiq 98 uoisnosip B^ *g -^
" (58) ^^nSnjjq {9p ^ouBdsg p gjqos
SOipn}S9 U9 'UOI9BJU9UIIJ9dx9 9p S9UIJ UO9 4OpB9l[dB TBÁ Á (^g) 8^pBpiU
-BlUllJJ 9p pBqriOB^J B[ 9p BOIlSjnSui^ 9p OJU9UIBJJBd9Q p U9 OpBJOq
-Bp SBompj SBpugp sb^ 9p uppBoijiun gp ojogXojd pp Boiapgi uop
-BOIJIJSnf e| j^s 9pU9)9jd O^BSU9 9JS9 'odui9U OUISIUI [y -VWUof U9U9IJ
gnbaod ops souiggouo^ sb| á sv-i^im^sns souigoouoo o[os gnb o^sgnd
'p.I9U9S U9 O9IU9UIOU9J OJU9IUipOUO9 pp Á 'OU9UIOU9J OIUO9 9fBnU9^
pp pgj oiU9iuipouoo pp BisiA gp ojund p gpsgp ouioo 4(08) 4tBUI
-gjsis^ gp o^dg^uoo p BJnjonjjsg gs sgpno sb[ g^uBipgui sguopBzq
-BUIJOJ 8BAIS99nS SB[ 9p BJSIA 9p Ojund p 9pS9p OJUB^ 'S9^qiSoduit UOS
gnb ouis '(oiJjiqjB p gjuBipgui 9Sd9A|os9j ugpgnd ops 9tib o) sg^qiq
-osui SBopoBdd s9pBj[noijip uBoqduii 9 O9i3oppoj9ui b^sia 9p ojund
p gpsgp SBunjaodoui uos ops ou sootuoj soqogq so^ gp uopBjgp
-isuoo B[ gp BpuBjsns bj gp uoisnpxg b^ á Bi^opuoj X boij^iioj
gnb JBJjsouigp sg oXbsu9 9jsg gp ojispdo-id ^g[ •"[ jso 9s sbsoo
gp SBnuijuoo sgpBpipgj sgpuBJ^ sb^ ojsg jo^ 'optuos ns jbotjtjoa
siB9dp o^ X |B9J o^ gp gjJBd bjjo jgmbpng o o^pq o[ sib^sib 'siB
íojunfuoo ug sbsoo sb^ Bgunu BpA ou sgpnjiq^q sg^ojnoopgjui snj X nj
'sgjBjgog 'pBpjgA u^^^ : (uoib^ bjjuoo uojb^^ ouisiui [b Bjugsgjdgj
sojBJOog gp jojngopgjuí [g 'sogxuojB|d so^opip so^ ug gjjnoo opnu
-gui b ouiod 'pno p ug X) gpgguoo 9^ gnb BpugSipjuí gp sojugmoui
soood so^ gp oun ug 'sBidijj gp Booq ug guod uojb^^ gnb '[Bjgug^ X
Bn^xjuB sbui oqgnuí Bpug^ixg Bun uoo X '(6¿) 8OJos?nj sounSp aod
opBjpqos ^oAvd b^ b oujojgj^, p uoo gppuxoo Bpugixg pj^ • (jBjqBq
p opoj gp ou X 44Bnu9|,, B| gp ops Bidojd ouioo pBpipuopunj b^
gpugijuo gs is sougui o| Jtod) SBinS ssoiun sb^ ou gnbunB '(8¿) 4t8al
-ugjj sns sopoj ug BgijsjnSui^ b^ gp SBjsinbuoo SBAgnu^, BJBd
BiABpoj jgs ugqgp ouisipuopunj p X omsipjnjgnjjsg p gnb
-npui opugis 'uopBJBdgs b^ uoo opBUB Bq gs gnb oj o^p jod jgpjgd

�Bloomfield es lo material, la sustancia formada fónicamente (84), y
se opone al significado (85), que se define como situación (86). Por
lo tanto, la expresión "la lengua es sólo forma" debería entenderse
en sentidos diametralmente opuestos por las dos escuelas, o sea: a)
no comprende ni lo fónico como tal ni el pensamiento informe; b)
sólo comprende lo fónico y no comprende la "situación de lo ex
presado".
2. 3. 2. Es por esto que también la exclusión de la llamada "sus
tancia fónica" asume distintos aspectos en los dos estructuralismos.
En efecto, en la mayoría de los estudiosos bloomfieldianos, tal exclu
sión no se da en los primeros planos del análisis —los planos de la
identificación de los alofones y de su agrupación en clases, es decir,
de la definición de los fonemas—, sino sólo en planos superiores de
formalización (87), lo cual no parece ilegítimo. Además, los análisis
bloomfieldianos suelen presentarse con un carácter declarado de convencionalidad (cf. 1. 1.3.) y •—con alguna excepción, como la de
Pike, quien afirma que el fonema es una entidad real (88)— no
pretenden decir algo acerca de la esencia del lenguaje, ni acerca de
su realidad (que se da por sentada), sino sólo describir los hechos
de la manera más adecuada posible. Y también esto parece legítimo,
pues se trata en esencia de un problema práctico y, desde el punto
de vista práctico, cualquier sistema que describa un objeto (en nues
tro caso, el hablar) de manera coherente y exhaustiva (y cumpla,
además, con ciertos requisitos, también prácticos, de claridad, senci
llez, etc.) es perfectamente aceptable. Esto significa que, como estu
dio objetivo de los llamados "hechos lingüísticos" (de lo hablado
como cosa, como fenómeno físico ya producido y considerado inde
pendientemente de los individuos hablantes), el bloomfieldismo es
absolutamente inobjetable, desde el punto de vista teórico, por la
sencilla razón de que no se coloca siquiera en un plano teórico:
podemos objetar, según los casos, que se introducen complicaciones
innecesarias (si es que se introducen), o que se confunden hechos
distintos (si es que se confunden I, y hasta negar lps hechos o negar
la utilidad de la descripción, pero nada nos autoriza a sostener que
los hechos no deben describirse de esta manera. Para dar un ejemplo
absurdo pero claro, podríamos imaginar que alguien quisiera descri
bir y clasificar, según el color, la forma y la dimensión, todas las
sillas de Montevideo: desde un punto de vista teórico, nadie podría
objetar ni la legitimidad ni la validez de la descripción, si se cum
plen todas las exigencias generales de tal operación, eminentemente
(84)"Any combination of phonemes that occurs in a language, is pronounceable
in this language, and is a phonetic form" (Language, p. 138).
(85)Language, p. 141.
(86)Ibid., p. 139.^
(87)Cf. A. Martinet, Struct. Ling., p. 584.
(88)"It is assumed in this volume that phonemes exist as structural entities or
relationships; and that our analytical purpose is to find and symbolize them. This ímplies
that there is only one accurate phonemic analysis of any one set of data" (Phonemics,
pp. 57-58). No resulta claro dónde existen estas unidades: parece que en la mente de los
hablantes, que las conocen "inconscientemente" (ibid., p. 57); de otro modo, sólo puede
entenderse que existen como abstracciones, pero como las únicas abstracciones posibles.
— 154 —

�— ssi —
pepi^iqBJnsuaiu ap JajjpjB.i ns ua opuniu jap Bpuaisixa bj jspunj -auiaui B[ aisixa anb lta&gt;ip
as,, anb opoui ouisiui jap sbsod sbj uajsixa anb s,a.)ip as,, :Bi.iuaijadxa euisiin Bisa ap bbj
anb seqan^d sbjjo somaua) ou opunni jap sesoa sbj ap eajaaB anbjod '(&lt;4íwaia uvjndodt^
B{ Jod) ajuaijjoa Biauauadxa bj jod sepiaajjo ssqamd sbj souiauaj ojos Biauajsixa ns ap
BJjaaB anb ap oixaiajd ja uoj pBpiJouaiu; jbi jB^au apand as ojsj 'ojisij aaioBjea ap sa
pBpiJouaiui [bi uaiquiBi anb ji Jjsouiap Bpand as anbunB '(oiafqo jap aiuEj^ajui-ou oiuoa
oiaCns jap) niauaiauoa vj ap pvpijoijajui bj ap ajquiou ouioo 'oidaauoa ojnd ouioa asaap
•uaiua apand ajuaw bj 'oponi oiusiui jaQ -(sapepiAi)ae sbuisiiu sbis^ ap ojunfuoj ja ouio.)
o) pBpiun oiuoa SBjaapuaiua BJBd souiianpaj sbj jbii.) jb o.rnin oidir-uud ja 'sapBpiAjiaB
SBUai.) ap opianpap oidaauoo un ouio.) ^ojafqo ou A ^ojdaauoa ouioa a^uauíajduiis asatqaauoa
apand niuulsa j^ '(o^uaiuiiaouoa ojisanu ap ajqipnjaui uoiaipuoa ^ojatqo A ojaíns aajua
uopuusip bj ja^ouojaj Baijiu^is ojos anb) Biauaiauoa bj ap pBpiuBpunui-ou bj 'pBpuou
•aiui bj o sapBj)¡AijjB sBuaia ap ^4jBniiJidsa,, j31.)bjbo ja jaaouooaj BJGd SB.)isjjBjam sbij
•uBjsns ouioa ajuaut bj o nfiuidsa ja aapuaiua oijBsaaau opoui un^uiu ap sa ou 'pBjiíjBa^ u;^
'(sajB)uaui soias b SBjjpnpaj o) a)uaui bj b uaaauaiJad ou anbjod opunw ^ap snsoa sbj jB^au
ap bj :BiJB4iuo.) uoisiaap bj ap jBuoiauaAuoa A ,^oaisijBiaui,, jai jb je^ ouisiui ja auaii anb
BiJBJiíqjB uoisiaap Bun sa '(sojisij soijb b Bjjionpaj o) opunw jv atuaioauajuad vsoa son
ap asJBiBJi ou Jod 'ajuaw bj JBíiau ja 'BJOqy 'ajqBjnsuaui aiuauíBJisij oj 'ojisij oj ojos
jas apand Biauaij bj ap oiafqo anb ap (uoijujauoj bj o) Bapt bj ua buisiui Bjja BS.q as
'opsj ojio jod 'A 'Bijuaij Bpoi ap ojisij jjdbjbj ja JBJijiisnC BJBd jiajjs BiJaqap 'opsj
un Jod 'anbjod BJiÜojojtiBi sa —SBisiAUisod SBiJuapuai sbjio ap uaiquiBi bjiisijjijbjbj sa
ojad 'BisjjoiABqaq Biáojojisd bj ap apajojd osej aisa ua anb— Bstuiajd jej^ (06)
"(21 -u '9 'd '7SK) í4P3M0IIJ 8uiaq si poqiaiu í^qM asBj qjsa ui iiJijdxa a^jBtn oí
inq '^uidnoj^ luauí^as jo poqiaiu jjüuis b xij o] japjo ui iou pa]Bis aq pjnoqs BijaiíJJ
aqj[ ^sasodjnd luaJajjip joj Jauaq aq iq^itu BiJaiíJj JaqiO 'uoiidijjsap a^nn^uBj jno oí
luaiuaAuoJ isoiu saiuauoqd pjaiA jjim sb 'asjnoj jo 'BiJaiíjj qans uajas a^,, (68)
-bdisij oj e o^afqo ja b^iuiij Á jbi oraoa oiafqo ojaui jb uoiodiaasap
bj b^iuiij 'n^iadiaasap bj uoa Bianaia bj saijiiuapi oinstpjaijuioojq ja
'o^uauí^punj a^sa U0^ '(06) *" '^^ '^Svn^uvq) afBnáuaj ja omoa
Bianpuoa ap t4soaisjj^ soqaaq soj ap oipnisa ja aa (^^iiaui o njt^idsa)
ttoaisij-ou do^aBj un5J b soujiaajaj souiapod ou anb ap siuiajd bj roai^
-ojojnBj 'sBiuapB 'X ootioBad aa^aBJBa ap Bjja uaiquiBj 'BSiuiaad Baiun
Bun ua SBpBSBq X je aa^ua sa^ua^aqoa ^soai^aBJcd so^aB) sauoisioap
saa^ 'Biauasa ns ua 'uos anb sauoponpad sajuBjaoduii saaj aiu^ipaui
soaiapai SBUiajqodd sajBj uaAjansaa Bjanasa ns X pjatjiuoojg 'sbjjis
sbj ap odn ouisiui jap o^afqo un sa ^afBnSuaj^, o^afqo ja (a) íojafqo
jap Bjnjanj^sa bj ap uptadtiasap ouioa aiuauíBAtsnjaxa asiapuajua aqap
uptadtjasap bj (q) íupiadiaasap Bjnd oiuoa asaapuaiua aqap Biauaia
bj (b) :is ap SBUiajqoad soj soatioa^ 'oiqui^a ua 'uo
*g •"^
•uBjSajui anb Biuajsis jap oa^uap sajqBu^ndoui
uos (8¿X '^ 'n-iqnjvd bj ap bj o í()¿I '^ '^piovuo bj ap bj ouioa)
sBUBipjaijuioojq sauoiaiuijap SB^jaia X 'opBjadnsui BiABpo^ ojapoui
un uaXnjtisuoa (9X-0T 'JBjnaiiaBd ua) aSvn^uvj ap sojn^dBa souiiSjb
'oiaadsB a^sa of^g 'Bjanasa ns jod opBjjojJBsap a^uauíaopaqn X pjaij
-uioojg aod opBjnSnBui ja anb osoináia X a^uaiaqoa sbiu uoioBOtjiSBja
X uoiaduosap 'sisijbub ap Biuajsis un jBuiáBiui Biapod as aiuauíjia
-ijxp 'BAiiafqo BaijBiuBJíS bj ap ja ouioa 'so^aadsB sojjaia ua 'anb 'sbui
•apB 'aaaouoaaj anb Xsq ^^ 'sajqBjnsuaui X sajqiosouSoo a^uauíBaisij
soqaaq ap uoiaBaijisBja X uoiaduasap ouioa a^uauíBAisnjaxa Biauata bj
apuaiiua as is 'ajqBpnpui sa oaijpuaia a^uauíBsoanSia aajaBJBa ns uaiq
-uiBi X 'optjBA a^uauíBja^ua sa ouisipjaijiuoojq ja 'sand 'opxjuas a^sa
ug 'souisiui soijaiíaa soj uoa auai^uBiu anb Biauaaaqoa bj b oiaadsai
uoa asaB^apisuoa apand ojos uoiadiiasap Bun ap zapijBA bj X sotuauod
-odd sou anb pBpijBuij bj unas uaStja as soida^iao soj sand 'sbojbub
uos souoiaBniys sbj anb BjaA as X 'BaijBiuauoj uoiadijasap bj ap
aaxp (68) siijbjj '2 ^nb oj uoa uoiaBiBdiuoa eun osb^bjj '

�mente comprobable (identificando el lenguaje estudiable por la lin
güística con los enunciados considerados como cosas).
La primera decisión tiene carácter de convención semántica
("ciencia" = "descripción"). A esta convención se puede oponer otra,
es decir que se puede optar por otro concepto de ciencia. Se puede
sostener que la ciencia no debe ser pura descripción de hechos empí
ricamente conocidos, sino también interpretación y valoración de los
hechos desde un punto de vista unitario; que los mismos hechos
cambian totalmente según la concepción que trate de dar cuenta de
ellos y, por lo tanto, se modifican en la historia y sólo se conocen
de algún modo mediante una concepción. Se puede sostener que la
ciencia no debe ser el terreno de la absoluta seguridad pleonástica,
de la predicación explícita acerca de hechos ya conocidos, sino tam
bién riesgo, interpretación personal, hipótesis a verificar y, necesa
riamente, también error y superación del error mediante nuevas inter
pretaciones, que a su vez se volverán "errores" a la luz de otras
investigaciones. Pero naturalmente, quien —como nosotros— adopte
este concepto de "ciencia" no podrá negar el carácter científico de
las investigaciones bloomfieldianas (porque esto significaría referirse
a una "Ciencia" como esencia absoluta), sino sólo indicar que se fun
dan en una distinta concepción de la ciencia.
La segunda decisión tiene carácter metodológico: para no correr
el riesgo de recurrir a hechos "no-científicos" (= no comprobables
como fisicidad), la descripción debe ser una descripción interna del
objeto como tal. A esto (pero ya adoptando otro concepto de "ob
jeto") se puede contestar que la limitación al "objeto como tal" im
plica una mutilación del objeto, porque el objeto existe sólo en sus
múltiples relaciones, que de ningún modo le son externas, puesto
que lo determinan y, a su vez, son determinadas por él. En el caso
del lenguaje, esto significa que el lenguaje no puede entenderse ni
describirse fuera de sus relaciones con los individuos hablantes, con su
pensar y sus sentimientos, con su ambiente de civilización y cultura,
con su historia, con el momento particular de lo enunciado (91). El
"lenguaje en sí y por sí" es una ficción que puede resultar útil para
determinadas finalidades, pero no debe significar que hay que aislar
y en la posibilidad de experimentación científica es una ilusión que el hombre suele
otorgarse a sí mismo, para dar carácter de "seguridad" al ámbito de su existencia, y es
lógicamente insostenible, porque, en efecto, no son la experimentabilidad y el concepto
de medida condiciones de las cosas, sino, al contrario, son las cosas (cuya existencia se
establece por la experiencia corriente) las que condicionan la experimentabilidad y el
concepto de medida (que es sólo una relación entre una cosa y otra cosa tomada como
unidad). Esto significa que las dos decisiones tienen el mismo carácter de opción arbitraria
y, por lo tanto, la misma validez. Y ni siquiera se traía de una opción ineludible, porque
se puede considerar como real la misma tensión continua, multiforme y variable entre
sujeto y objeto, el esfuerzo cognoscitivo como tal, y aceptar críticamente las dos decisiones,
en la medida en que ellas pueden darnos cuenta de esa tensión, es decir, considerar a las
dos como absolutamente válidas dentro de sus limites. Pero el mecanicismo behaviórista
opera una reducción más, y ésta ya injustificada, al eliminar toda referencia a la "mente":
hay una profunda incoherencia entre decir que también la interioridad del sujeto, también
lo que llamamos "mente" tiene carácter físico (lo cual es teóricamente aceptable), y al
mismo tiempo excluir la mente de la consideración de los "fenómenos de conducta física"
(como el lenguaje), como si ya no tuviera el carácter que se le atribuye.
(91) Cf. a este propósito la sagaz crítica de A. Martinet, About Structural Sketches,
"Word", V, 1, pp. 13-35.
— 156 —

�— ¿si —
•ajuauíBOimmb asjiuijap apand ou A oipos A ojop ap auodinoa as ou (^s,, BJqBjBd bj ap
opBaijiu^is ja :js bsod B| ouis tl;s() BjqBpd bj ap opBaijiu^is p sa ou uauíjap soajuijnb
soi 8n^ I 8n^ alup;A a ojaj "(8l 'd 'a^onSuoj) ítoipos ap ojnjoja;&gt; Bijas 'jos ap
opE.iíjiuáis p 'isb iBaiuimb bj '-fa Jod 'otuoa SBpuap sbj)O ap souiuuai ua asjiuijap
uapand sBjqspd 8B)jaia anb 'oaaja ua 'aaiQ "(-6Z "dd 'i6T 'PJOJXO \^^on8uo'j puo
ijaaadg fo Aioatjj^ ai/j; 'HaNimrv^) 'jj "y *p) tuoaui Svi-qj p uoa Stutuoaw p 'opoatftvSis osoa
bj uoa opoaifiu^is p Bjijijuapi aiMUKOoig anb aaaJBd sojuauíoui so)jaia u^ (96)
•(5 -d 'qsW 'siaavu -^) ttsjaq)o o^
XpAijBpa sajniBaj 10 siJBd amos jo qaaads jo mojj aqi uiqiiM ^uama^uBJJB jo uounqpisip
aqj si 'ÁaAjns ^uasaad aqj ui lUBAapj sb pajda.DB aq ^iM ipiq^^ uoijEpj Apio aqi puc
'sapsin^uij aAijdijJsap jo qajsasaj uibiu aqjQ •••qaaads jo sajtUBaj uiBjaao ni saniJBjnSaj
aqj qiiM inq 'sapiApas qaaads jo ajoqM aq) qtiAV ]ou spap qaiqM Xambui jo ppij
JBjnapjBd b si 'pasn aq 01 auioa SBq maaj aqj sb 'sjpsm^utj aAi^dpasaQ,, (5^)
"(S^ '^ 'a8r&gt;n8uDrj) lta3paiMOU&gt;[ uommoa oj jo saauaps aaqio jo
s^uapnjs 01 siqi joj paddB isnuí inq 'sSuiuBam auijap jouubo isin^uij aqx,, (t6)
•t8l *d '1SN 'sihuVh Z 13 "(6SI "d
ta8on8uorj) ^jaJBaq aqi ui qiJOj sjjBa )i qaiqM asuodsaj aq) puB ji sja))n JaqBads aq) qaiqM
ui uoi)Bn)is aq) sb uijoj apsin^uij b jo Sutuvaiu aq) pauíjap aABq a^,, (6)
*B[qBq ap so)anpojd ap paj uopjod
Bun Jiqpasap Bjsd Baiuaa) Bun ap ou A 'afmtSuaj jap ouiouprnu vtioaj buu ap bjbj) as
iqB anbjod '^ -dd 'q^j 'Aaiswiarjj b Jaar.q apand as ou aqaoadaj ouisiui jg (^5)
J9S Jod 'BSOD BJ1O odtUDIJ OUISXUI \B SD OJ9d 't48B^IS SB^ OUIO9,, SBSO9 9p
'OJ99J9 U9 '9U0dlU09 9S 9fBn8u9[ ^9 9nbdod '9fBlloU9^ 89 OU TBÁ Bp9llb
9nb o\ OJ9^ "^^sjionp^j^ 9q9p 9nb ojs^ jod so Á Bui^^oop ns gp oj^u^p
9qB9 ou aívni^uaj jap p^pxpaaA v\ onb aioop so :ttBiou9iD ^p ojgfqo,,
op O}d9ouo9 ns uoo iu b^sidiubd9Ui sis9j ns uod BjdBpB 9S ou —bsoo
ouiod osjiqijosop opond ou onb ojod ^Biouosg so gnb— ofBnSuo^ ^op
ojo^dsB 9^s9 gnbaod oiuguiBjsnf '(96) ppijuioo^g op BDijsináu^ buijj
-9op b^ gp p^^aj sbui 9jaBd b^ sg op^oijiu^is jgp Bijog^ B-q -f -g *^
•ojduigfg oj^sgnu gp sbjjis sbj gnb odij ouisiui jgp
'odisij ouguiougj o^nd ouiog gfBn^ugj jgp ouis 'jvj oiuoo afvn^uaj jgp
oipnjsg sg ou b^ oagd '(gfBn^ugj jgp ojugiuxigouoD jgp bjsia ug jpn
.iBjjnsgj gpgnd Á^ opijBA A ouipi^gj gjuguiBjogjagd sg oipnjsg jbj^
(S6) t4soaJ B ojggdsgj uoo soSsb^ sojagp gp
uoignqiaisip9^ bj gp gjuguqBdiDuiad A t4JBjqBq jg ug so^sej sojjgTD gp
pBpiaBjn^g^,^ bj gp oipnisg ouiog gpugijug gs BAijdijgsgp Boiisin^utj bj
'pjgijuioojg gp sojndiosip soj 9J}u^ • (sbaiiboijiu^ts gnbunB) sbuijoj
gp uoiodiagsgp ouioo Bpipug^ug 'BoiisinSuij bj gp gXnjoxg gs opBoij
-iuSis jgp upioBjgpisuog bj 'gjuguiBiaBsgggu 'j^no oj aod '(ooistj ougui
-pugj ouiod gf^nSugj jb ugjg^gj gs gnb eoutiujgj — ) (^5) sootjsjnS
-uij souiuiag^ ug gsaiuijgp ugpgnd ou sopnoifiu^is soj gnb BJBjogp gs A
(g6) buijoj bj b joij9JX9 ogjB ouiod opvaifiu^iis ^a Dutpp gs oSgnj oagd
'(8l "^ 'a^vnSuvj '¿opvaifiu^is _j_ vuiuof?) opnaifiu^^is uoo viuuof
ouiod ODijsin^uij oj diuijgp aod szuoiuiod gs : (aívni^uaj jap mouafoj
notis-in^uij oj ap ozafqo ja A aíon^uaj ja a^%ua aisnfosap un gggjqB^sg
Bjjg 'ojggjg u^ 'BDijduii gnb sguoiggnpgj sgjj sbj ouiod Bsiuigad bj
ojubi 'ODiaog^ ouBjd un ug o A A 'oduigi} ouisiui jb BpijBAUi (gfBnugj
jgp pBpijBg^ bj gp bjsia gp ojund jg gpsgp gjqipnjgui) uoiDB^dggB
-ou ns gnb ojsgnd '9abj8 sbui bj sg X ogiSpjouigjsidg J9jdbjbd gugij
'Bsiuigad bj uod X sdjoijd^ub sbj uod 9}U9J9ijod 'uoisiDgp ejodidj Bq
•BDiuojDuis uoiDdiaDsgp bj BJBd opBfij Biugnbsg
jgp jijbs gqgp pjgijuioojg ouisiui jg '(-sSis X jg^ *d 'aSnnSuvj)
BDiJoisiq BAi^ggdsjgd bj ug gfBnSugj jgp jbjbjj jb 'ojggjg ug ' (Zd) BJJ
-psixg Bjginbis iu gf^n^ugj jg o}U9iuibjsib jg ug gnb^od 'gfBn^ugj jg

�finalidad significativa (97), y no puede ni definirse ni estudiarse,
como lenguaje, independientemente de esta finalidad. El lenguaje,
como lo ha aclarado Dewey (98), es al mismo tiempo naturaleza
(cosa, fenómeno físico) y "pensamiento" (99), pertenece al mismo
tiempo al mundo y a la interioridad de la conciencia: de otro modo
sería imposible la comunicación, porque sólo podemos tomar contacto
con otros, comunicarnos, por medio de cosas, y sólo podemos comu
nicar lo que no es cosa sino interioridad de la conciencia. En este
sentido hay que admitir, con de Saussure (y lo admite el mismo
Bloomfield, pues reconoce que "el estudio de los sonidos del lenguaje
independientemente de los significados es una abstracción", Language,
p. 139), que el signo lingüístico sólo existe en virtud de una unión
entre significante y significado (100), y, con Hjelmslev, que entre
el "plano de la expresión" y el "plano del contenido" se da una rela
ción de "interdependencia" ("función entre dos constantes") (101).
Bloomfield es, indudablemente, el estudioso que con más coherencia
exige que la lingüística estudie su objeto en sí y por sí (102), pero el
objeto que le propone no es el lenguaje sino lo que Dewey llama
el mero lenguaje (103). Se agrega a esto el hecho de que su concepto
de "ciencia" exige que se adopte, frente a la relación observable ha
blante-oyente, un punto de vista totalmente neutro y objetivo y que
se ignore en la observación toda experiencia subjetiva anterior.
2.3.5. Ahora, si estos postulados se aplicaran con todo rigor
—lo que, afortunadamente, no ocurre—, la descripción del lenguaje
(aun como mero lenguaje) presentaría problemas previos práctica
mente insolubles. Ante todo, sería sumamente difícil separar los he
chos lingüísticos de otros hechos de conducta que producen reaccio
nes semejantes; mejor dicho, no habría ninguna razón para hacerlo:
el picar con un alfiler y el "picar" con una palabra deberían consi
derarse en el mismo plano, si producen "respuestas" idénticas. En
efecto, Z. S. Harris reconoce que 'no existe una conducta lingüística
identificable como tal, sino sólo una conducta inter-individual dentro
de la cual la lingüística elige ciertos elementos y estructura con ellos
un sistema' (104). Pero ¿cómo lo hace? No será por simple arbitrio,
visto que los elementos que elige coinciden extrañamente con todo
(97)Cf. a este propósito las agudas páginas de A. P acharo, Corso di Glottologia,
Roma, 1950, I, p. 112 y sigs. y pp. 121-122.
(98)J. Dewey, Logic. The Theory of Inquiry, trad. esp. Lógica. Teoría de la
investigación, México, 1950, p. 51 y sigs.
(99)"El lenguaje se compone de existencias físicas: sonidos, o trazos sobre un
papel, un templo, una estatua o un telar. Pero estas existencias físicas no operan o
funcionan como cosas puramente físicas cuando son medios de comunicación. Operan en
virtud de su capacidad representativa o sentido". (Ob. cit., pp. 61-62).
(100)CLG, pp. 58-59.
(101)Cf. PTL, p. 29 y sigs.
(102)Cf. F. de Saussure, CLG, p. 364.
(103)"La existencia física, que es vehículo del sentido, puede ser caracterizada en
su particularidad con el adjetivo mera; la emisión de un cierto número de tales sonidos
o la agrupación de tales grafías puede calificarse de mero lenguaje. Pero, en realidad,
ni hay palabra en el primer caso ni lenguaje en el segundo" (Ob. cit., p. 63).
(104)"This does not imply that we can speak of any identifiahle linguistic behavior,
much less phonologic or morphologic behavior. There is inter-personal behavior which
may include gesture, speech, etc. Lingüistica sets up a system of relations among selected
features of this general behavior" (MSL, p. 22, n. 27).
— 158 —

�— 6SI —
•oei '16 •dd "piqi (601)
•SI"l€I *dd '^^vnSutrj (80t)
"(891 -d) 691-Z9T 'dd ''1 sButpaaaojj 'atuauoyj jap fti9ojoyaÁsj 'HaiHng -^j 7D (¿01)
'(¿ti *d) 4íO)!^9J1 I ^P B13U8S3 BJ UO3 O[)EZl JBfJIUIBJ B/C JBJS3 31U3UIB1I3
•I^dUII 0IJBS333U 83 B)30d O^OS Un U3 OlScj} OJ JBJEU3S Jdpod BJBd,, : 19I"¿I "dd 'IS6I
"dd '^ 'j "ltl¡iig ap 'luj ^nAsg,, 'anbtismUutj %a at^^ojouautouayj 'sog 'f-"H (901)
•61 *d '7S^ (SOI)
oxusxxn oj ^ 'aiuB^qeq ^p eoijijuaio-ou bidu9tj9c1x3 ns u^ 'sist|bub
ouii}[n U9 '2 (601) SBpiaa^qBjsa ouisiui \^ aod sbia9J(Í SBjs^ ua BSBq
9S "(801) S9[UI [9p SBUI9UO^ SO[ 9^U9UqBjnj0riJ189 JBDIJISBp ^B '^Bn9
^a 'p^ijraoo^g ap os^a p ua Bqanaduioa as anb o\ 'a^uauíBjsnf 'sg
•(BuafB o Bidcud) BiAaad Biauaxaadxa Bisa Bai^uiajsis jaA^A X ji^9jjod
BJBd o^os Bjanj anbunB 'aoijajuB o^uaiiniaouoaaj un ap JijJBd ajuaui
-BiJBsaaau Baaqap :oiAadd ojuaiuiiaouoa p ua asjBssq ap jBjtAa Bdpod
ou opBpuas oijaipa p 'ojaaja ug "oaijpuap-ou ppiui ojuauíoui un
ap sandsap ojos jo^ia ua BJBdjua anb uoiauaAuoa ajduiis Bun ap bjbj
-bjj as oaag • (¿q\) jajqng ^otp ouioa ^ttiaH}3Z uo U9H}aZ 'sou^í8
soj ap ttSBAxiuijsip SBaaBui,^ o sooi^ijovip uos SBuiauoj soj anb op oqaaq
jap 'aiaap sa kSBuiauoj soj ap soAtjuiisip soásBJ soj ap a^uatpuadapui
oiaajiaa un 'ttooijjiuap Jaqss^, jap ouBjd ja ua 'dBjdopB ouiijjáaj X ajq
-isod sa 'Bn^uaj Bun ap BaijBUiauoj Bjnjanajsa bj JBipnjsa jb 'isy
•(ajuBjqBq otuoa aq^s ouisiui ja anb oj
ap souaui X) sajuBjqBq soj anb souaux 'oduiatj ouistui jb 'ojad ajuaui
sbui jaqBS b Bu^isaj as —oiajiqaB un a^uBipaui X ojund
BjsBq ojaaaBq apand ojos X— aaBq oj i -so^iísm^uij so^ody
soj ap vanafqo mauaiJadxa ns ap a^unjqvy ouioa oiusiiu ^ v asumja
-xa apand ou oaifauaia ja :ajuBjqBq onpiAipui un oiusiui ja jas jod
'soaijsin^uij sou^is soj ap oaijoquiis jojba jap Biauaiaadxa auap anb ap
oqaaq ja aipnja apand ou Bjsm^uij ja 'opsaijiuSis jap uppBStjsaAUi
bj asaauodojd uis une 'anb Jiaap sg • (901) uoiaB^ijsaAui Bpoj ap
asBq bj a^uauíBiJBsaaau aXninsuoa ajsa o jad 'oiAajd ojuaiuiiaouoa jap
sojBp soj jB^au B^SBq X Ji^ajjoa 'jesia^j Bjpod oaijjjuaia jaq^s ja :ba
-ijafqo Baijijuaia BtauaiJadxa bj ap opunuí ja Buapjo-ajd '44oijbut8ijo
jaqBS,, opBuiBjj ja 'oíAajd ojuatuiiaouoa ojjsanu anb ap 'Bi^ojouauíouaj
bj jod opBOBisap 'oqaaq ja ua BSBq ag 'BAijaCqo ajuauíBjnd 'jopaixa
uoiaBAJasqo bj ap Jinjaxa Bjaisinb ojatjjsa oaiisinSuij ouisijoiABqaq
ja anb JopBAJasqo jap BAijafqns BiauatJadxa BjjanbB ua 'oaxjjiuap-ajd
'oíAajd jaqBS un ua ajuaiuBisnf BSBq as jaaouoaaj ajsa ^ 'Baijoquiis
pBpiApaB ouioa B^Eipauíui BjauBui ap soiuaoouoaaj bj anbjod BatjsjnS
-uij ouioa Bjanpuoa BiJaia anSujistp as anb Jiaap sg -ouSis un sa anb
'soAUBaijiuSts soaisij souauíouaj ap as^ja bj b aoauajjad anb ouvuiajun
ap aqvs as anbjod ouis 'BAi^afqo Biauaijadxa bj jod ou jajijjB jap
anSui^sip as BjqBjBd bj anb 'sand 'jinjauoa ajqruozBJ aaajBg "Soap
-sinSutj oiuoa sajuB optaouoaaj asjaq^q uaqap anb so%uawa\a sojjo v
ojaadsau uoa umanqij^sip ap b^bjj as anbjod '(0l)8l BI ouioa 'sajBa
-nq sopmj sajdxuxs soj aÍBnSuaj jap ojxqxuB jap jxnjaxa BJBd sijjbjj
oxnsxxn ja jod opxjaSns 'uoxanqxjjsxp ap pBpjJBjxxíiaj bj ap oxja^xja ja
aiuaxaxja oxuoa asjBJapxsuoa apand oaodxuB^ 'afBn^uaj oxuoa uaaouoaaj
'sB}uxjsxp a^uaxuBjaiua sasBq ajqos '44SBisxjBiuaxu^ sosoxpnjsa soj anb oj

�sucede en el caso de Trager, quien, para definir los fonemas del
polaco según un criterio distribucional, toma como punto de partida
una clasificación anterior de S. Szober (110).
2. 3. 6. Si no se partiera de un conocimiento previo, sería muy
difícil, ante todo, segmentar los continuos fónicos en unidades alofónicas (correspondientes, aproximadamente, a lo que se llama "soni
dos") . Y, aun admitiendo que tal dificultad pueda superarse mediante
un simple arbitrio (111), persistirían las dificultades de identificación
y clasificación de los fonemas. En efecto, el criterio de la "posibilidad
de encontrarse en el mismo entorno", por un lado, no distingue fone
mas sino alofones (variantes libres) —como, con mucha razón, ob
serva Hjelmslev a propósito del método de Jones (112)—, y, por
otro lado, obligaría a identificar, en inglés, /h/ y /rj/, que tienen
distribución complementaria. Y, si se agrega el criterio de la "seme
janza fónica", para distinguir /h/ de /r¡/, este mismo criterio difí
cilmente podría justificar la identificación de [h] y [f] en japonés
(que tienen distribución complementaria, en la misma posición, pero
no tienen ninguna característica común que no pertenezca también
a otros fonemas japoneses) (113). En italiano, [dz] y [ts] deberían,
probablemente, reconocerse como fonemas distintos (114), porque
entre ellos no hay mayor semejanza fónica que, por ej., entre /k/ y
/g/. Y en el español del Uruguay las realizaciones [x], [y] —y, pro
bablemente, [h]— del fonema /%/ (115) deberían reconocerse como
alofones de /x/ y no de /s/, porque [s], [x], [y], [h] no se presentan,
según la exigencia de Harris, como una 'clase de segmentos definida
de manera que se distinga de las demás clases por todas las distin
ciones fonemáticas y sólo por éstas' (116). De todos modos, habría
que explicar por qué un criterio sirve para identificar, por ej., [k]
y [k'j pero no para identificar [h] y [r¡], y por qué otro criterio
sirve para distinguir [h] de [t;] pero no distingue [h] de [f]. La
explicación debería, seguramente, recurrir a la funcionalidad en la
lengua (117), y la idea misma de funcionalidad, así como el sentir
la exigencia de recurrir a otros criterios (simplemente porque no se
admite que ciertos casos puedan ser tales como se presentan al aná
lisis estrictamente "científico"), se basan en el conocimiento previo.
Es decir que de ningún modo podrían evitarse las referencias al sig(110)Art. cit., p. 179.
(111)Cf. Z. S. Harris, MSL, p. 25.
(112)PTL, p. 40.
(113)Cf. C. E. Bazell, Phonemic and Morphemic Analysis, "Word", VIII, 1, pp.
33-38 (p. 37, n. 10), y Linguistic Form, Estambul, 1953, p. 42.
(114)Así aparecen, aunque con fundamentación distinta, en G. Porru, Anmerkungen
über die Phonologie des Jtalienischen, TCLP, VIII, 1939 (pp. 10-11 del apartado), donde,
sin embargo, no se distingue sobre la misma base [s] de [z] (p. 12). Cf. B. Malmberc,
A propos du systeme phonologique de Vitalien, AL, III, 1, pp. 34-43 (pp. 39-42).
(115)Cf. W Vásquez, Art. cit., pp. 4-5 (88-89).
(116)MSL, p. 35. También podría hablarse de una "neutralización" entre /s/ y /x/,
puesto que, en los mismos sujetos, [s] no se presenta en las mismas posiciones, pero los
estudiosos norteamericanos, en general, no hacen la distinción entre neutralización y dis
tribución defectiva; cf. MSL, p. 65; E. Fischer-Jcercensen, On the Definition..., p. 31.
(117)En efecto, Z. S. Harris combina los dos criterios (la distribución y la fun
cionalidad), pues reconoce como distintas las formas que provocan respuestas distintas
por parte de los hablantes (MSL, p. 20).
— 160 —

�— 191 —
"(0SI-6H #dd '-J-iBd) 091-StI -dd '^i'61
'sajjy "fl '(61 'XXX '^J^oj^y^Asj aP jvuunof 'agvguvj np aigojoyaAsg ap "pB.il) atvnSua]
pap mHojooisj ua 'jdtiiod vjgojoiiof vj uaiquiei 33 "X" "dd "" 'sadpuiug (ZZl)
"6IZ'¿I^ "dd '• • -sanbimuag 'Nasvaaaaof-HaHDsi^ "3 ap boiijj^ B[ 33
'Lfr 'dd 'j 'AIXX '^^boSub^,, 'sisApnuy oituauoyj uof sainpmsog fo ja y (j^j)
'9^61 '^A. '^ '-toiavyag pun aSonguny
A '86I 'o8b:)!HD 'stig!S f ^JoaHI a^ f suoimpunog 'siaaoj\[ -y '3 X '6f&gt;6l
'm8umDaft[ fo üuiuva^^ ayj^ 'saavHDia -y 3 i^ Jíaaao 'X D 'oPl Jqos '33
sSis X f-g -d 3 3! 'tlpjo^,,
'sattsmgupj XuDJodtuajuo^ pun XBojoyaXsj isiuoianyag Ajing 'HDfiviHDS -j^[ 33 (611)
*(^ *d) ^-90 "dd 'g '^ 'ltBn8u¡3,, 'saijao^MX^ 0% aouaiafag
papad yttcn Xuoay^ atKingupj ni spuajj; juaoag autog 'NOSKITIO3 '3 'J^ (811)
sb^ ap sopojaui so[ Bj^Ba^draa ^ |BjniBu Biauaxo Btaas
^ap oipnisa ouioa 'oxquiBa ua 'Baiiauoj b^ ísoaxSo^oiaos ^ soai^o^oaisd
'soa^sin^uq sopoiata BjJBa^dnia Á 'Boijsjn^uq Btouata Bjxas biSo^ouoj v\
I9S : (^^T) BJeíA ^P soiund soijba apsap Á souB^d sot^ba ua uaaajqBjsa
as SBuqdiasip sop sb^ a^jua SBiauajajip SB'q qBuoioipBxi Baijsináuq
b^ ap B[^j Bun Buuniíisuoa opinSuijsip SB^aqBq ou [a Á 4t4iqq^q ^
ua sopiuos so[ ap Biauaia^, 'Baijauoj: b^ íuBnua[ b^ ua sopiuos so^ ap
BiauaiaM Bt^as vi^ojouof B-q *(t4^[qBq ap ojob,,) ^^fvifo^ud^ Á (t4Baiisin
-uq Bjn^anajsa^) epjiqaSifjvud^ uoa aanpBjj 'aa^qng b opuamáis 4anb
souiuija^. 'ajouvd Á ^nS^vj a^iua BUBaanssnBS uoiouijsip B[ uoa Jtpta
-uioa Bj^aqap uotoBJBdas B[ ^oqziaqn^^ bjb^ "AOXzxaaaHX 'S *M PTS
Bq viSojouof A n^iiaiiof aajua uoiaBJBdas BsoxnSi^ Bun Biaua^sisui ^oÁ
-Bui uoo opx^ixa Bq anb jo 'soado^na sosoipnjsa soj ajjugj ^ *j -g
'voifiuS-is
anb ap owsiui o^oa^ p&gt; ou A 44buijoj,, Bun naifmSts anb b Btouajajaj bj
Btnjaxa ojos ajsa sand 'pjatjuioojg anb bjjb sbui.uiib ba 'aaajtBd unáas
'X (j^j) oaijBuiauoj sisijbub ja ua opBaijiu^is jb Biauajaja^ Bpoj ap
uoisnjaxa bj ua opiisisui Bq qaojg "g 'ajuaiaax Anuí Baoda ua 'oiaaja
ug 'ouisipjaijiuoojq jap jBiuauí^punj pnji^aB bj JBaxjipoui u^pand
soiuBjapB sajBj o^und anb BjSBq ojuauíoui ja ^od o^Bja aA as ou o^ag
"(O^T) op^aijiuSis jap Bjjoa] a^uBsaaa^uí a Bfajduioa Bun SBpBaap sbuiij
-jn sbj ua opBjjojJBsap Bq ouisuoiABqaq ja anb X 4(6Il) op^aadns ajjBd
ua bX ouisiJoiABqaq un ua UBs^q as pjaijuioojg ap soapsin?.Uij sopBj
-n^sod soj anb opBAJasqo Bq as anb 'uaiquiB^ 'p^paaA sg -g -g -^
•otüjmu 9 'ossoj a (9pD]tnu ^sa jt '92nox js p¡
UO3 S933A SBJJO X '9UU9CI 'OfltU^O. 9 'jltta pl 'flUSO, JS3 fl UO3 S309A SCJJ9I0 SEpt![nU9S
sauoisajdxa scj uau^pjo sajuc^qRij so[ anb apiduii ou o^sa OJad '^sauoijuijsip sapj
ucjiuiaad anb sapuujoj so^sbj aoajjo ou cngu^j v\^ anb jpap Bjpod ag -(¡ot jsi xa
'U9qjots9^ jsi J9 -uiaiB) oi9mu p/sa X ojjantu vy jbdijiuSis uapand anb 'otuout a
3BU 'poní ^sa ji *jj ouio9 o '(vuviu9jd poptfvuof^ou 9p osoipnjs9 un B o ofqvs
UVJU9JO Un B 8SJIJ9J9J 9pU9UU9 IS 'JIOap S9) BSJ9A99IA O 'OAI)3fpB OUIO9 limita]!)
X OAi^UBjsns ouiod 0190^ opBa^duia Bq is aqBS ajuBjq^q ja ojos apuop '^itmuajv
oiqos ]9^9 ouioa sauoisaadxa aiuauíjBuiaoj bijczijbub bjsijbjusuiijub un bjoubui anb
ap J8A uaiquiBi aiuBsaaaiui Biaag • (8H) „'' '^npuoo ot [Japjo mí 9uaqt] paavaddv
M9JJog^f ouio9 o í(-• • tanpuoa ot pau^aos tt^Jungn ouioa asjB^a.idjajui apand 'aiuaui bj
b BiouaaajaJ EiJEsaaau Bun uoa 'jBn^ bj '4ijno 9issag tonpuo^ ot pajvaddo t9uuogn
ouiO9 uoisajdxa Bun pnjpJBxa uoa jbzijbub ua pBqnaijip aiuB^SBq Biapuai bjsij
-BjuaiuijuB un 'ajuauíajqBqojd Xnuí 'anb BAjasqo uosuijjo^ 'isy -saaoXBUi unB
UBUBijnsaj sapBqnaijip sbj 'oaiisin^uij sisijbub jap soubjíI sojio u^ *¿ "g '^
• (ajuBjqBq ouioa BjsinSoutj ora
-siui jap o) sajuBjq^q soj ap Baijijuaia-ou Biauai^adxa bj b X opBoijiu

�ciencias naturales (físicas). La fonética se reduciría, pues, a fisiolo
gía y acústica y excluiría toda relación entre lo fónico y lo signifi
cativo (123), siendo sólo "la ciencia del aspecto material de los sonidos
del lenguaje". Finalmente, la fonética sería estudio puramente "fenomenológico" [= fenoménico] de los sonidos, mientras que la fonología
estudiaría su funcionalidad. Los varios puntos de vista no son coextensivos (124), pero Trubetzkoy no parece haber reparado en ello.
3. 1. 2. No hizo Trubetzkoy la distinción entre fonética general
(ciencia física general de la producción de los sonidos vocales y de
sus características acústicas: lo que Bloomfield llama phonetics) y
fonética de una lengua (ciencia de la parole correspondiente a una
determinada lengua: lo que Bloomfield llama phonology o practical
phonetics) (125) ; y a esta confusión se deben muchas de las críticas
que se le han hecho, aunque ello no se diga explícitamente (cf. 4. 3.).
3. 1. 3. De todos modos, la distinción entre las dos disciplinas no
significa para Trubetzkoy romper todos los puentes con la fonética.
En realidad, en su obra se autonomiza la fonética con resTvs^to a la
fonología, pero no la fonología con respecto a la fonética, puesto que
la fonología se basa necesariamente en la "sustancia" fónica y las
definiciones fonológicas se dan en términos articulatorios y acústicos.
A pesar de repetidas afirmaciones en contra, para Trubetzkoy el
punto de partida fue siempre la fonética, como él mismo lo reconoció
en el Congreso lingüístico de Copenhague, contestando a una objeción
de Collinder (126). En efecto, el hecho de que admita con Sotavalta
(y siguiendo a de Saussure) que 'la lengua preexiste al habla' (127)
y el hecho de que, según él, "el sonido del lenguaje no puede definirse
sino por su relación con el fonema" (128), no le hacen ignorar la
"sustancia" fónica ni definir el fonema de otro modo que partiendo,
justamente, de los sonidos del habla. Por esto, a pesar de la tan
defendida separación entre fonética y fonología, ha podido ser acu
sado de "foneticismo", y no sólo por los estudiosos de la escuela de
Copenhague (129) (cf. 3. 4. 2.).
3.2. La distinción establecida por Trubelzkoy fue aceptada en términos
casi idénticos por K. Bühler (130) y hoy, después de haber sido ampliamente
justificada por los trabajos del Círculo lingüístico de Praga y haber confluido con
la distinción establecida en Norteamérica entre phonetics y phonemics (cf. 1.1.2.),
es prácticamente general y de dominio común entre los lingüistas de los dos
mundos. Así, para citar sólo a un estudioso de habla hispana, E. Alarcos Llorach,
en un óptimo manual que en gran parte resume los Grundzüge, define la fonética
como "la disciplina que se ocupa de los sonidos, de la sustancia del significante"
y la fonología como "la disciplina que se ocupa de las normas que ordenan esa
materia sonora, de la forma del significante"; la fonética, según Alarcos Llorach,
"estudia los elementos fónicos en sí, en su realidad de fenómenos físicos y fisio(123)Cf. la phonetics de Bloomfield, Language, p. 75.
(124)Cf. SNH, pp. 37-39 (147-149).
(125)Language, p. 78.
(126)Cf. Actes du Quatriéme Congres International de Linguistes, Copenhague,
1938, p. 122.
(127)Principes, p. 13.
(128)Principes, p. 41.
(129)Cf. A. Martinet, Oú en est..., p. 45.
(130)Phonetik und Phonologie, TCLP, IV, p. 22 y sigs., y Teoría del lenguaje,
p. 5 y sigs.
— 162 —

�— S9I —
*66I 'B^BH bi 'atgojouoqj ()
*(I^ d ''ip '(¡O) i4Uí^s aa'^ijauoqd ssniu ^&lt;qouoqd jap pun 'uapjaM 3o[ouoqd
ssnni J95jijauoqd jap :uauuaji jqaiu ais uajanp jaqp 'uapiaqas aiSojouoqd pun ^pauoqd
uassnuí ji^ ¡ai3ojouoqd auiaq sa jq¡3 (ai^ojoisXqdiniq) qnauoqd auqo 'uia\[,, (OH)
'HS-OIS 'dd '61 'sajpuo^ ^ an^Bquadcr) 'suadvj pajaajag -vapsinguiq (6I)
•8 "d 'soijauoq^
"¿l-9I -dd 'I6l 'sJJBd 's^n8uD¡ sa; ja agvguvq aq
•8-S 'dd "P!4I (9I)
" ' "dd '"'P tqatuaqsgiint¡osjoj (SI)
'¿I "d "PHI (tl)
•8 -d "tp -qo (i)
*(^ "d) ttB3í'síí}^u!l BP BiJBipisqns a uia^jBui e '[Cjn^BU
oB^sAaasqo ap Btauaia ouioa Baijauo; Ep apBpiuniíSaj Bp ojuauíiaaquoaaj o 'op^^ mn ^q,,
:S6I 'oaiauBf ap oijj 'vsangnj^od vaiiuauof vp opmsa o djvj '-jf vhvwv^ osoxxvp^ •
• (¿ *d) 4i3ll-)c-ldS J9P a'PS 9[PT^a)Bui aip jnB xnu uxapuos 'ajnB^ xap aj[O}j ajpuoij^unj
aip jnB íqais^an^ auiaq osjb iuiuiiu [^ijauoq^ aip],, í (8 "d) ttajnB^qaEjdg uaqai¡qo8uaui
xap U0UB&gt;ijissB{-^ pun ^unqiaxqasag aqa^jjBqasuassiMjniBU S[B (^ijBqasua8siM)nBr[,, Sunu
-qaiazag aip qaou axBAV uajsaq tuyty :npvjia -qQ 'AiiaxsmaaKVHg -j^ '"fa xod '-j^ (^l)
•S6I 'PFPBI\[ 'soaigpjojtf
soufiuuat ap otjmuotaaiQ 'aaxaaav^ oavzyq -j[ ua vigojouof A DDijauof ap sauoiaiuijap sb^
uaiquiBi "J^ 'n-oi -dd '0S61 'P!JPBÍV 'ojouDdsa mgojouoj 'HavaoT^ sooaviy -g (II)
ap B^anosa ^\ ap sauoiaB^uaiao SBini^n b^ ap
as anb 'sBjsiSo^oaisd sasBq adqos anbuns '(Xí^l) biSo^ouo^ Bun ouisiui
^a Bzoqsa Bjs^q A uotaupsip ^{ ^aouooaj 'oSa^quia uts 'uainb— ^n^
slya *_\[ 'opom ouistui jaQ '(Ot^l) SBuqdiasxp sop sb^ aajna ouisiqB
un aABaxa as ou anb cqos opuaipid a^Cnpuoa —aopBqiauoa Biauasa
ua oaad 'oaiuiapd ouoj uoa— X ' (6l) sapuoiaunjB X sa[Buoiaunj
sboiuoj sauoiaisodo ajjua upiauíjstp b[ uojaptq (^O6I 9PS9P 'ouisiui
p X) SBjsijauoj soijba 'Buqdiasip BAanu bj ap uoiaiJBdB B^ ap sajuB
oqaniu bX 'anb opuBAJasqo 'oai^cqouoj b^sia ap o^und ^ap pspaAon
BjnjosqB b^ Báaiu uainb 'Masaadsaf 'Q b 'a^Sn^ aaiupid ua 'jBpaoaaj
anb X^q jnby #4tsXBp atuiauoqdaad^, so^ ap oduiBa asa apsap 'ajuara
-Bjsnf 'oqaaq uBq as Xoqzjaqnjj^ b SBaijJJ SBjaratjd s^q -^ • -g
"(8T)3UO ^J^A^ soruianoqd pun s^u^uoqd uaqAv
sXnp Jiiu8uoijd3.id^, soj ua 'a^íd ^p sBjqnjud scun xnajdiua BJBd 'opuaiAiA u^n^is
anb sa :soai}auoj soj ap sojxináuusip uis anbunn 'so.náo|ouo^ soidaauoa UBajduia
pBpi[BaJ ua '(¿J) aa^HiiBivojj -rj ^'fa jod 'oxuoa 'Baijauoj ap ojos JBjqeq uaxaijaxd A
Biáojouoj bj ap pepuuiu^aj bj A zapijBA bj npnp ua uauod sauainb -aix^d bjjo
Jod "(9I) bj^ojouoj bj a^njaui 'o^xBqiua uis 'anb ja ua '(J) BaiisinSuij bj ap
soiuBjaps souiiqn soj ap sajao^ jii^jjaqsSunipsjo^ ns ap Baiiauoj bj axuauínqaijd
-xa aÁnjaxa sand 'Xoqziaqnxj^ ap uoiauíisip bj opom unSjB ap B^daaB 'invsi^ '\
ouioa 'BUBaxnssnss niiuoioaip bj JBidaas ap sofaj Ánm sjjsq as anb osoipnjsa un
sissq ^^ 'Baijsm^uij bj ap ojafqo sixas ítBn8uaj^ bj ojos anb ap BUBaxnssnBS ^api
bj 'ajuamsjiaijdmi 'uaiimps sosoipnjsa soj ap sijo^sm bj anb 'sand 'aaaisj
•jBxnjjna bjsia ap o^und un saijdmi
afvnSuaj jap sopiuos soj ap 4tjBiJa^Bm,, oipnjsa ja vA anb ap oqaaq ja ua jBJsdaa ou
aaaasd A joxnijna Biauaia eun b boisij siauaia sun ap pspmupuoa ap uoianjos uis
asjsssd apand opom anb ap saijdxa ou oxad '(^j) vunijna vj ap manato omoa
biSojouoj bj A jvjnjnu mouato omoa Baijauoj bj 'b^uij Bmsim bj ua 'saojoa jsna
ja ua smanbsa un aiusipam bi^ojouoj A sajiauoj ajjua sauoiasjaj sbj jbjbjib ap
b^bjj qioiQ "(I) MBaiisin9uij bj ap xsijixns Biauaia,, omoa Bapauoj bj Bjapjsuoa
sand 'SBuijdiasip sop sbj ajjua uoiasxBdas bj aiuamsnaijdmi aaouoaax '("2'S'I 'P)
ssaiuoj SBiauaia sbj ap pspiun bj ap ojjBpijjBd 'hxsiq -g omoa osoipnjsa un uny
'(!) s^pnp JBjxadsap ou aaaxsd 'MJBij;xnB Biauaia^, ap sauoiasjax ojos sapsin^uij bj
uoa Bijpua) anb 'Baijauoj bj ap oaiátqoiojS-BJixa a^uamjBiauasa aaiasJBa jg
'(II) ouBiunq afBn^uaj jap sopiuos soj ap jBuai
-biu ouBjd jap siauaia bj omoa asxiuijap apand ^sapsin^uij uoiaBaijiu^is sun uoa
uauaii anb uoiasjax bj ojajdmoa xod spiAjo oxad 'uaanpoxd oapsnaB o^aaja anb A
'sopBiaunuoxd uos ojjo jbi A opiuos jbx omoa ap smajqoxd ja BajuBjd as A 'soaiSoj

�que la noción de sistema fonológico la tuvieron ya en el siglo pasado
lingüistas como Brugmann o Schuchardt (142). Con argumentos en
parte análogos, B. Collinder (143) (quien señala que el concepto de
fonema ya lo tenía Noreen en 1905) cree poder ir mucho más lejos
y rechazar simplemente la fonología.
Ahora, que "ideas fonológicas" existieron mucho antes que la
fonología de Praga es evidente y lo reconoce el mismo Trubetzkoy (144). Una intuición fonemática pre-científica existe hasta en la
invención de la escritura alfabética y en las ortografías tradiciona
les (145), y en este sentido se ha podido observar que la fonología
ocupa en la lingüística actual el lugar que tenía antiguamente la teoría
de las letras (146). Pero Trubetzkoy tiene razón en observar que ni
Brugmann ni Schuchardt hacían fonología, porque no partían del
concepto de estructura fonemática: no hacían fonología explícita
mente y no la distinguían de la fonética (147). Sin embargo, las ob
servaciones de Jespersen y van Wijk son muy interesantes porque
señalan que la fonología no se opone a la lingüística anterior sino
que la enriquece, y en este sentido la reacción de Trubetzkoy —que
defiende la originalidad de la fonología y reconoce como verdaderos
precursores sólo a de Saussure y a Baudouin de Courtenay— va
más allá del blanco. En realidad, la fonología actual no se opone a
la fonética (o fonología) tradicional (= fonética + fonología, indis
tintas), sino a una fonética definida con respecto a la fonología: no
"se contrapone", sino que introduce una distinción en lo indistinto, y
sólo puede hacerlo ignorando el plano donde fonética y fonología
se encuentran necesariamente (cf. 3.3.4.). La "fonética" de los fonólogos es tan nueva como su fonología que, evidentemente, quita al
gunas zonas a la fonética tradicional. Esto no lo ha aclarado Tru
betzkoy (148), y por ello algunos fonetistas han podido tener la
impresión de que ellos ya hacían fonología.
3.3.2. En el mismo plano de la fonética tradicional se sitúa a menudo
J. Laziczius, quien, aun siendo uno de los primeros adeptos de la fonología (149),
ha sido al mismo tiempo uno de los más activos críticos de la concepción de
Trubetzkoy (150). Así, por ej., cuando sostiene —y muy justamente— que la
fonética no puede considerarse como ciencia natural, basándose sólo en el hecho
de que no se la ha considerado de esta manera en su historia y de que siempre
ha tenido conexión con la lingüística (151) ; o cuando sostiene que el punto de
vista funcionalista debe aplicarse también en la fonética simplemente porque ya
(142)Cf. N. Trubetzkoy, La fonología actual, pp. 150-51, n. 11.
(143)Lautlehre und Phonologismus, Actes IV Congr., pp. 122-126.
(144)Cf. Principes..., p. 4 y sigs.
(145)Así, por ej., el sistema ortográfico español distingue /r/ de /rr/ sólo en
posición intervocálica, es decir sólo ahi donde esta oposición no se neutraliza, y presenta
n y no ñ delante de palatal, donde [ñ] constituye una variante combinatoria de /n/ (por
ej., en ancho).
(146)Cf. D. Abercrombie, What is a "letter"?, "Lingua", II, 1, pp. 54-63. ^
(147)N. Trubetzkoy, Art. cit., 1. cit.
(148)Cf. B. Terracini, Res. cit., p. 177.
(149)Con Bevezetés a fonológiába [Introducción a la fonología], Budapest, 1932.
(150)Cf. A new category in phonology, Proceedings L., pp. 57-60; Die Scheidung
langue-parole in der Lautforschung, Proceedings G., pp. 13-23; Phonétique et Phonologie,
"Lingua", I, 3, pp. 293-302.
(151)Phon. et Phon., pp. 295-298.
— 164 —

�— S91 —
'¿¿I¿1 "dd '6t6l '!JBa \r&gt;3ijaiS9
ip tuiajqojj 'aooH^ 'fl ap biou aAdjq B{ uaiquiBi -j^ 'TVHXNiaxg ap cqduiala [ap Baxaoy
'BJauBca Biusitn b[ ep oa o BUip as (ajuajaqoa ouioa apuaiiua as anb X) aqiao^) aaip
anb o[ mi^pi rrj ap atvnSuaj ja ua is Bijas asjB]un3axd Bijqsa anb oaiun oj :a[Bn3uaj ¡ap
MpBppi8o^B5, Ejsandns eun ap ojduiafa uaXn^isuoa opom un3utu ap anb X '-s8is X ¿^ -d
'¿í'ól 'saJiy "g ízatvn^ua\ jap wifosojij *dsa *pBJ] 'aiqdosojiqdqDvudg unz azjnsfny ajjaui
-tuvsaf) aaisso^ •^{ ajnasip X biid anb aqiao^ ap sosjaA so[ ap asjpap apand omsim oq
•ltos¡Bj,, X ttoaapBpjaA,, ap soutuuai ua ítopijuas-uis,, pp uoisnasip bj JEjdaJB 'ouajjaj
orasiui ns na asjBaojoa 'Bjaueui eun8|B ap 'Bjqdiui (opBJ)uoa 0[ janajsos BJBd une)
B}sp;8o^ nppisod Bun ap uoisnasip B[ jEidaoB p bX 'oiue^ o\ jo^ -opjs vxj anb JDjqmj un ap
OJisiáaj 'aiuama[duiis 'b^s o 'sa anb o[ Bjanj ou is 'JB[qBq p jopajuB BJanj opBuopaip
p is ajuauíEps Bijpsixa :ainaJBdB sa oiaijjuoa ajsa uaiqme] 'SBiuapy *BaiSo{ B[ uoj
BJijuuap; as ou opBuopaip p X íJEjqp.q p X opBuopaip p aajua opjanaBsap un ap 'ouins
o\ b 'bibjj ag 'opBuopaip p ua uauaij anb p anb o^eaijiuáis ojio Bp as ^opnjpona,, b o
ítopuop9^^^ b o anbjod 'ajuajai^oa ajuawvojSpj uaiqiunj sa anb o8p bdijiu8is B^p '(afBii8ua[
aiuauíeidojd ea is 'jpap sa) jvau npianrijis min ua apuatjua as X Diowiuoud as uopBJO Bisa is
:oai8o¡ un Bjnd ou X Bjsp;8o[ ojijbuiejS un BJBd ops ítopjnsqB?, sa 'tj&gt;poipvno sa vpuopau
nsaui njsa,, 'ivHXNiaxg -jj ap ojdiuafa osouibj 13 -a^Biiáuaj pp v^siotSoj uptavjajduazvi
vj X Bai8o[ b[ ap afBnáua[ p aj^ua aiuama[diuis ouis 'BOiSp] X af^nSuaj ajjua uoi.iBpj
Bun b uajaipj as ou X sauiajBd;! uos uBaipui as saaaA b anb soi.iiyuo.) soq -^afBnSuai
-X-BDi8o^, ap ou oxad ítBai8oj b^ ap afBiiáuaj,, un ap o ttafBn8uai pp bdi8oj5j Bun ap
jB^qeq apand as :uopisodo iu opjanaB iu jaqBq apand ou sapna so[ ajiua 'sojuijsip
souBjd ua UBJ^uan.iua as bj;8o[ X afonSuaq -asjBajun^d Bixaqap Bjainbis iu anb 'Buiapj
-ojd osjbj un aaajBd son BJiácq X afBnáuaj aj)ua (^Bpua3jaAip^, o t,Bijuap¡.)utoj?, b^ ap
Biuappjd p 'oSBd ap Eas oqaiQ '^Bai^o^ B[ b BiJBJjuoa^^ oaoduiBi oxad '^boi^oj Bpuasa5?
BJijui^is ou 'ajuauíjBjnjBu 't(BAiipsou8oa Bpuasg,^ *(9"8Z *dd '"J?3 "90 'OMVnov^ 'y xod
'•fa jod 'BpBaB^sap) afBiiSua^ pp BAppsouSoa Biauasa b^ Bia^q pBptJBp Bpoi uoa jBjunds
aaaJBd tíoauvjuasajdautí oj n opvwpjtoqns vjjoq as ttoaitsijpsatt oj anb ap ojsg (¿t)
"(881) 8 "d 'JDQ i3 (951)
•s8is X 81 "d '•••sadiouij.j 'Ao^zxaaaax "N *JD (SSI)
"8"¿S "dd '•••Xjo8ajoa cnau y
•^-X "dd '-jp -uy
"Z0 "d '"piqi
oiuo^ jBuoiounj u^pand o^os 'Buiajsis otustuí ^p oa^u^p : (¿91) 44ba
-pBju^s^adaj,, uoiounj b[ ^od SBpBuoioipuoo u^jsa (44BAij^pdB^, bj
Á 44BAlSajdx9i^ B[) 448B0TJSJJIJS9^ SBpBUIBJJ 89UOT0U11J SBJ ^ll
9^S9 JBI9U9S9 S^ *(9Sl) Bn^u9J BJ 9p (OAlJBJU9S9^d9j) 44JBUOI9UtlJ
-SIS?^ J9p BJSIA 9p OJUnd J9 9pS9p (448BXn9UOJ 9tlb 8OU9UI,^) 44S
OJ9d '44BtttJOU^^ BJ 9p S9JUBIJBAUI 9^U9UIBSI99jd Á '44S9JUBIJBAUI,^ UOS
SO1S9 OJOS 9llb^od '(44BllSu9J BJ 9p BI9U9I0^ OUIO9) Bl^ojOUOJ BJ JOd
9SJBiptHS9 UBIJ9q9p SOlUlJjn SOJS9 OJOg "(99J) BnSuOJ 9p OpBJS9 UII U9
S9JUBJSUO0 UOS 9n¿ SOJJO Á 'S9JBUOISB9O Á S9JBnptAipUI S9JUBIJBA S9jd
-UIIS UOS 9nb 44SO9IXBJU9,^ U9^SIX9 4OpOl 9JUy "pBpiJBJO BpOJ UO9 OJJ9A
999JBd ou ox^d 'ojuBjxoduii ^nuí Bui^jqoad un inbB boo^ siuzoizb^j
'(f'ST) 89l
-Buoiounj S9uoioisodo u^Xnii^suoo Á 44S91ubtjba onb sbui ojod sbui
-9UOJ 9nb SOU9UI,, UOS : (SBIJOJBUiqUIOO O SBAIJB^jnOBj) SBqDip 9JU9UI
-Bldoad S9^UBIJBA SBJ UO9 U9punjUO9 9S OU SB^S^ 'SO^}Vfll3 9p 9JqUIOU
J9 JBp Btuodo^d 9nb SBJ B '44SB91XSJJI1S9 S9JUBIJBA^^ SBpBUIBJJ SBJ OpBJ
9p JBf^p 9p^nd ou sopiuos soj op jBuoiDunj BT9U9I9 bj 9nb osoipnis^
91S9 BqsjBU9S sgjpuo-q 9p B0IJ9UOJ 9p os^^áuo^ J9 U9 b^^ •snizoizB'q
9p S9uot9BAJ9sqo sbjjo U9U9I^ joXbiu oqonuí zopijBA Buj^ *g "g *g.,
•souSis ap saxxcd ojos ouis sou^is uos ou ucipnisa
SBjjo onb soiuouiojo soj onb op oqpoq jo xod 'ciáojouoj bj oiuoa bojxouoj bj ojubx
sojBxnjBu sbiouoio sbj b JinqixjB X BJi^sin^uij bj op jbuiuiijo opond (SJ) jbq *j
'Biouoxoqoo joXbui uoo :ooi8ojojoj3 jojobjbj ojjijojuoo BJBd bzub^jb ou Bopsin^uij
bj uoo boiiouoj bj op ucuxauoo ojduiis bj 'uoiquiBj isy 'opuoiosq b3is os onb
BJBd oiuouin^jB oXnxnsuoo ou OJduiois oqooq sq os o3jb onb op oj X ((sXop oiuiou
-oqdoxdM soj b uojoijoj os souoiobuijijb sbjso 'ojuouijBjnjBfyj "(^SI) opBoijdB Bq os

�expresivos o apelativos (y constituir, eventualmente, "invariantes esti
lísticas") elementos que no constituyen oposiciones distintivas y no
afectan tales oposiciones. El empleo de un elemento distintivo como
"estilístico" constituye lo que se llama "error" (158), y se coloca por
ello fuera del "sistema", o implica la coexistencia de varios "sistemas"
dentro de la misma "lengua". Así, en español podemos decir [ambre]
por [ombre] con intención "estilística" (por ej., para imitar una
pronunciación extranjera), pero con esto saldremos del "sistema" es
pañol, porque dentro de este sistema lo dicho significaría (en el plano
representativo) hambre y no hombre. Del mismo modo, en el español
del Río de la Plata podemos emplear con valor estilístico (por ej.,
irónicamente, para imitar una pronunciación que se pretende castiza)
las distinciones fonemáticas /s/ - /$/ o /j/ - /A/ (pronunciando
[^elos], [kaAe]), y con esto no saldremos de "lengua española"
(porque la "lengua" comprende más de un sistema), pero sí del
"sistema" rioplatense, donde las dos parejas de fonemas se han con
fundido, respectivamente, en /%/ y /z/. Es decir que todo empleo de
elementos distintivos con valor estilístico implica una forma de bi
lingüismo. Pero dentro del mismo sistema pueden existir variantes
"estilísticas" generales ("invariantes", desde el punto de vista de la
norma), así como facultativas, individuales, ocasionales (variantes
propiamente dichas). Además, no todas las "invariantes normales" son
necesariamente "estilísticas" (cf. 3.3.4.).
No lo entiende así Laziczius, el cual sugiere una simple grada
ción de fonemas, enfáticos y variantes (los fonemas tendrían igual
importancia en las tres funciones bühlerianas; los enfáticos, sólo en
la expresión y apelación; las variantes, sólo en la función expresi
va) (159) y propone una división de las ciencias fónicas en tres partes,
porque "es obvio que no se pueden imaginar más de tres funcio
nes" (160).
En el congreso de Gante, Laziczius dio un paso más en el mismo
sentido, observando que la distinción entre fonemas y variantes no
coincide con la distinción entre langue y parole (161), puesto que
también las variantes son "faits de langue" (162). Evidentemente, se
refiere a lo que hemos llamado "invariantes normales", pues las dis
tingue de las simples "variaciones" individuales (163).
Esta idea podía resultar fructuosa para una corrección tanto de
la distinción entre fonética y fonología como de la dicotomía langue(158)Cf. E. Coseriu, La lingua di Ion Barba, en "Atti del Sodalizio glottologico
milanese", I, 2, pp. 47-53.
(159)A nevo category..., p. 59.
(160)Ibid., p. 50. El hecho, sin embargo, no es tan obvio. Cf. F. Kainz, Psychologie der Sprache, I, Stuttgart, 1941, que considera la "representación" como momento
esencial y constitutivo del signo y sustituye a la Darstellung de Bühler el concepto de
Bericht o Information (pp. 175-176, 183-185), además de distinguir funciones "monológicas"
y "secundarias" (p. 185 y sigs.). En el mismo Bericht habría que distinguir la pura
referencia de la evocación o asociación (Cf. SNH, p. 49 [159]). Pero esto complicaría
de manera muy grave los esquemas de la fonología, que es necesariamente simplificación,
con respecto a la realidad del lenguaje.
(161)Díe Scheidung..., p. 17.
(162)Ibid., p. 18.
(163)Ibid., pp. 18, 22.
— 166 —

�— ¿91 —
B[ ua opiuaiuoa anSunj ap o^aadsB jap ojcji as 'pBpijBax na) onSuvj X ajo^vd
ax^ua oipauixajuí opBx^ un ouio.) ojxexapisuoa xapod esuaid X smoasjp jeuopunj o^aadsB [a
buib[[ anb 'gg-¿j *dd 'j 'jjj 'gy 'sanbijsin^utj sjiüf saj sunp jauouoa np ja jwjjsqvj aQ
'sniasSAng 'g '¡a 'jbjcjbi{ ja ua opnqojduioj puopunj oj ap Baxaay "(g *u 'g¿j "d '"jp '^oy)
aanssavg aa ap tla[OJBd,, bj b anb uaiq sbiu 'aAVHaHDag ap MaasiuB8xo an9uBj bj su^p
apx^d,, B[ b apuodsaxxoa aaaHíig X Ao^zxaaiaj, ap jspipaxrfg [a anb BAjasqo iNiavaaaj,
uaiqniBX '821-¿^I 'dd '-x8uog ^l S5&gt;3V '^^o\ouo%[¿ pun jfjjattoiij 'oxxj) '3 (691)
"(II 'd AI 'dT3X ua \iIUI8U0Jm ^ nB-)í^9IouoJ uoioisodo,, ap uoiaiuijap
B[ naiqniBi "j^ "(gg -d) BAiiBiuasaadaj upiounj bj ap odniBa [a na 'ttsajBnioapiui5, sboiuoj
sauoiaisodo sb[ ap idnoo as anb Biouaia b[ o|os ouis ^^Bn8ua(,, B[ ap bjiuoj Biouaia BJiun
B[ sa ou bX b;8o[ouoj b^ jbhj b[ b aiuaaj '(6Z-9I 'dd 'sadpviuj) Eousqijsa-ouoj B| ap
uo^niíjsuoj B[ uoa 'Aoazxaaaa^ xod opt.jdajB bX 'SBHiap oj xod 'bjsia ap o^unj (891)
•lia 'uot¡j ja -uoifj (¿9^)
"([8r9I] 8^^9^ 'dd 'HNS "P) apsjjnqixjB aqap X oXns p sa 'soxioson
unSas 'anb opuuas p ua (9 "d '•/ \ap mioa^) aaiHíig ap Bmanbsa p a^ixxoa Bjssq X
'9X-S "dd 'x 'jjj '^y íivnovxy sajjijpjt sxa/t/ng ^n^ 'NvvniHog -f aaip orasira o^- -UBznxa
-aajua as aanssnvg aa X xaaoaivnjj ap sauopuijsip sbj anb ap Bjuan.) oip as on aaaHag
anb 'sBuiapB 'aax^ "(^ZI *d '¿^61 'S3Jiy 'g '¡opio. v\ A aCvnSuaj j^ '-dsa 'pBjj 'aja vj ja
a8v2ur&gt;i 37 'Alivg "H^ xod BpijBquioa bX Bapi) ltua8unupqjjg uaq.)i)sin8uij xap jpj^ ajpnp
-lAiput xap,, J9S Bxanj ltajojBd,, bj aH.assnvg ^a BJBd anb Bsuaid (¿9J-J9J 'dd 'g 'j 'gy
'jfvi{osuasstcnt¡oDjd jap viojxy ajjjjp 'Sos sdq) saizaizvg 'ojoaja ug "aaassavg aa ap ja uoo
appuioa ajJBd ua ojos anb 'tíajojnd&gt;f ap ojdajuoa us b uaiquie) Bxaqap as ojsg (99J)
•gg -d '•••'8unpjat{os ajQ (S9j)
'([981] 9 #d) 'ouoí soniBuiBjj ^7/j ua anb sg
O\ 9J^U9 OpIU91UOD Oip9taJ9JUI odlHB9 Utl BI9BI|
Í8B9IU9J SBI9U9T9 8Op SB^ 9JJU9 OppnpOdd Bl^ BUBOdllSSnBS UOI9UlJSip B^
9p BJS^O^OUOJ UOT9BJ9adJ9JUI B^ 9llb OJBII^ Ull BI9Bl{ : UOI999Jip BUISTUI
BUIl U9 ^BJUndB U999JBd 8BpB^BU9S 8B9IJIJ9 SB^ 9p SBIJB^ 'f *g '
'(69T) djojvd-&amp;n8utri uopuxjsip b^ uoo ^piouroo
ou jvuojounfv-j^nio'iounf sis^^ijub u\ 'ojiq "^ BAjgsqo ouioo '^nb .0
'o^oaouoo JB[qsq [9 U9 Bp 98 49fBnSu9[ p ^^njiisuoo 9nb o^ opoi otuoo
'pBpqBuoiounj b[ 9nb 9p oqo^q [9 9Jtqos uotouojb b^ jbuibj^ 9pu9iju9
18 OpilU9S 9U9IJ O^OS Á 'BlSo^OUOJ B^ JIUIJOp BJBd OIJ9JTJ9 OUIO9 pBpi[
-BUOIOUnj B^ JBUIOJ 9p ^BUOT9U9AUO9 Á OOfPBjd OJ9B OJJO \B UOIOISodo
9p ODIJOBld OJ9B UIl 9p BJBJJ 9S : OJBunq BJSinUI^ ^9 O[J99Bq BJU9JUI
ouioo *9iu9uiB9iJ9Jstq o B9TJ991 Botjxjsnf 98 ou oj^d 'buiiji^^^ s^
^BJ^ -BI^O[OUOJ Á B9TJ9UOJ 9JJU9 U9I9UIJSip B[ JBZBq99J B
BJBd 9jBAinbo ounqu ojs^ "SBox^uoj: S9uoi9b^ijs9aui sb^ U9 ^uoiounj
OTJ9IIJ0 {9p pBpi^iqtpUI9S9jduii: B{ U9 Á (89l) (44s9^i9O8 SO^UBIJBA^ A
U8O9IJBJU9,,) S9JUBIJBAUI UOS 9nb t4891UBIJBA^ SB^ 9p BTOUBlJOduiT Bf U9
9JU9UIBA9nU 9JSISUI 9 ' (*^ ' ' 'JO) B9IJ9UO^ B| 9p BJSI[BJnjBU-OU J9J9BJB9
^9p B9J99B S9UOI9BAJ9SqO SB^ OJ9S OpUB9j^B '(¿9l) UpiOBJU^Uin^jB
BUISIUI BJ OJJBd UBJ U9 BUIOJ9J SniZOIZB'q '9pJBJ SBUI SOUB Z9IQ
"(991) J^IJ91BUI J9 JBUOIOJodojd BJBd OJ9S 9AJIS
O 499OUO9S9p 98 9JU9UI9jduiI8 t49JOJBd99 BJ : BJJJ9UIOUOJ BJ UO9 BpBUiq
-tuoo biSojouoj Bun 9p ^nbunB 'biojouoj bj 9p oduiBO jb sopxuos soj
9p BI9U9I9 BJ BpOJ BpBJSBJJ 98 OJ98 A SBUIjdlOSip SOp 8BJ 9J)U9 UpiOUIJ
-Sip BJ 9p S^pBIjnoiJip SBJ U9AJ9nS9J 98 OU 4O1S9 UO^ *(S9t) 44Bn^U3I,,
bj B98 oi9fqo oXno a^iiBpnwj Bun U9 bjSojouoj A boijouoj 9p uóiobo
-IJIUn BJ OUOdojd 49JU9UIJBUIJ 4^ '(^j) (BJOS BUn U9 91U9UIBIJBS999U
U9punjUO9 98 S9I99ds9 89JJ SBJ 4tOpiUO8 9p odlj^^ 9jdlUIS J9p OUBjd J9 U9
9nb op oqooq J9 uo JBJBd^J uis) (&lt;an8uvj^ bj b soiuoioouojjod 89jj sbj
*—saj-umuva A so^tvfua 'smuauof OA9nu 9p— uadAiinwj 9p soioodso sojj
999jqBj89 'ninnpiaiptipnvj A sndAwnvj ojjuo onSuijstp 'j^ujiav^ ap
ofnjjuí j9 ofBq rouiuiBO ojjo 9n^xs smzoizB1^ ojo^ '('S'g'g *jo) ajouvd

�y lo constante-funcional, que resulta ser tierra de nadie, por no ha
berse atribuido ni a la fonética ni a la fonología.
Decisivas, en este sentido, nos parecen, sobre todo, algunas ob
servaciones de N. van Wijk y B. Malmberg.
N. van Wijk (170) admite la distinción entre fonética y fono
logía y basta atribuye la fonética a las ciencias naturales, como estu
dio de los "fenómenos materiales del habla". Pero observa que la
distinción se vuelve difícil si se trata de hacerla coincidir con la
dicotomía langue-parole. En efecto, existe un desajuste entre la exten
sión significativa del sustantivo fonología y la del adjetivo fonológico:
la fonología debería ser "ciencia de la lengua"; fonológico, en cam
bio, es sólo lo funcional en la "lengua". Por consiguiente, "extrafonológico" no coincide con "fonético" (concreto), pues los hechos
extrafonológicos pueden ser constantes y generales en una comunidad:
pueden pertenecer a la "lengua". Existe, pues, "un grand domaine
d'études phoniques intermédiaire entre le domaine des systémes
phonologiques et celui de la phonétique puré", un campo "oü la langue et la parole se touchent", y donde, por lo tanto, las dos ciencias
fónicas deben colaborar (171).
Van Wijk no saca otras conclusiones, pero parece evidente que
de lo observado se puede deducir que una fonética enteramente autó
noma, sin contactos con la fonología, sólo puede existir si se considera
la parole en sí, como fenómeno independiente y puramente físico;
si, en cambio, se considera el hablar concreto como parole que "rea
liza" una langue, ya no es posible una neta separación entre las dos
disciplinas (cf. 3.1. 2.).
B. Malmberg, por su lado, señala la dificultad de hacer entrar
en los estrechos esquemas de la fonología la compleja realidad de
una "lengua" histórica (172). En las lenguas, aun fuera de las lla
madas "variantes combinatorias", se dan numerosos elementos cons
tantes que, sin embargo, constituyen simple "uso" tradicional, norma
de "realización", y no pertenecen a las oposiciones fonológicas dis
tintivas: son afuncionales. De este tipo son en el italiano literario las
oposiciones normales entre [ts] y [dz], [s] y [z] (cf. 2.3.6.) (173).
Otras veces, y sin que haya "neutralización", las mismas oposiciones
fónicas son distintivas (funcionales) en ciertos casos, mientras que
en otros casos son simples variantes. Así, en francés, la oposi
ción e : e es distintiva en clef : claie, pero no lo es en [se] : [se]
(= sait) (174). Además, en un "estado de lengua" coexisten varios
"sistemas" (regionales, culturales), conviven conservaciones e innova-

(170)La délimitation des domaines de la phonologie et de la phonétique, Proceedings
G., pp. 8-12.
(171)Ibid., pp. 11-12.
(172)Cf. Reseña de G. Gougenheim, Éléments de phonologie franqaise, AL, II,
1, pp. 54-60 (partic., p. 55)
(173)A propos du systéme phonologique de l'italien, pp. 41-42. Una "excepción"
como /ratsa/-'raza': /radza/-'raya' (pez) no impide que se acepte íntegramente la
observación de Malmberg.
(174)Observations sur le systéme vocalique du frangais, AL, II, 4, pp. 232-246 (p. 244).
— 168 —

�— 691 —
•s3ib A Z d 'HSIS JD (6¿l)
'6-¿ 'dd 'sadpupj if-gx 'd 'pmoD viSoy&gt;uo¡ vq *j[) (8¿I)
'2 'n 'Z0 -d
'•uoi¡j ja -uoiij 'snizDizvq í¿ 'd '•••jsa ua nQ 'i,3nixhvj\[ 'p SuBDijdtut SBjp anb SBOuoaj
sauoisnpuoa sajuBjaoduii sb[ ap SBnn3[B eauopBAJasqo BepnSe sns ap oppnpap BjjqBq
üH3íuv'ivj\[ 'oipnisa aisa BJBd JBj^saoa opipod souiaq ou anb 'saiuaioaj sbui ssjqo u^ '99
-19 *dd '1 'ni '^y 't¡3S}sozuoiq uaiuapoui tuj wajsÁsjv^o ^ uaauvmuünb turtz ua^uj
st6l 'pui&gt;^ 'audapoiu sw5uvjf np anbijuvuosuoj atua^sAs aq '-fa aod ''j[) (¿¿1)
•^- -d ""íotfojd y (9iI)
'0f2'8Z 'dd " "suoijDíijasqo ígf, -d ""sodo^d y (¿1)

:sBiajouoo s^uoioBZT^Baj sb^ ^p oipnjs^ ^
B^ b opiíBf^p 'pBpiuntaoo b^ ua ^jubisuoo ^upxoBzi^aj^, ns
uatquiBj JBtpnjsa aqap anb outs 'sajBuoiaunj sauoxaisodo sb^ ap oipnj
-sa ^e asjBjituq apand ou B[[a 'tjBtaos uoian^iisut ouioa an^^uvj e\ ap
BiauaiaM Baaptsuoa as bjSo^ouoj e\ is 'bjsia ap ojund ajsa apsaQ
-oa uos ou anb '(jj 3QOMVT) i^o^^unf mua^sis ap ojdaauoa ^a
bjlo Á ' (j 3flO^VT '[^uijou Buiajsis) finóos upionnism ouioa 4tBn^ua[^
ap ouBaanssnBs ojdaauoa ya bjo ojuauíBpunj ouioa jbuioj ap oqoaq \e
uaqap as bjSo^ouoj B[ ap uoioBjiuiqap e\ ua SBiauadaqoaui sb[ 'ajouvd
-&amp;rtá\m\ Bjuiojoaip e\ uoa sauoiaB^j sb[ b auaatauoa anb o^ jo^
•bjo^ouoj b^ Á v^ya aajua ojBiq un ajuama^qBjtAai^t aSdns 'aaBq as ou
ojsa ouioa 'ojad ítjBjnjBU Btauaia,, ouioa asjBaapisuoa Bupod ou eÁ
'sosbo souiij^n sop so[ ua souam O[ jod '^ '(•"[ *g • ^a) BaauBiu bjjo ap
asjiuxjap 'sand 'Bjiaqap Baijauoj B^ 'osBa Bp^a ug • (SBaijsqijsa sajuBtJ
-baui se\ ap uaiquiBj upisnpxa uoa) SBAijuijsip SBaiuoj sauoiaisodo
sb[ ap Biauaia (o i (sa^suoiaunjB sajusjsuoa sojuauíap so| ap uoisnp
-xa uoa ojad) SBaijsi^jsa ouioa SBAijuijsip ojubj 'sapuoiaunj sboiuoj
sauoiaisodo sb[ ap Biauaia (q í (^Bja^auoa uotaBzqBaa,, B[ b sojsando
'sajuBjsuoa sojuauíap so[ ap ^^sbuijoj,, sb^ ap oipnjsa) 4tBnSua^ e\
ua?9 sopiuos so^ ap Biauaia (o :BiSo^uoj ap sojuijsxp sojdaauoa sajj
souaui O| dod uBjuasaad as Xo^zjaqnjj^ ua 'p^pipaa U3 "^ #g *g
*4tBnua^, B^ b uaaauajjad 'ajuamajuapiAa 'ojad 'sa^u
-oiaun^ uos ou anb '(8¿l) (uoioBzqBaj ap sbuuou) 44uoTaBiaunuodd b^
ap sa^uidou ajuauíBaajua sapBpiJB[naijJBd^ ap opnuaui b B[q^q Xo^[
-zjaqnajL omstui ya A (0I *^ '3/ 'dlDJL) ^osqo^pjf uaiquiBj opBAaas
-qo Bq o[ 44Bn^ua[^, e\ b uaaauajjad anb 44soaxo[ouojBJjxa^? sojuauíap
so| ap asjBdnaoajdsap apand ou Bi^o^uoj B[ anb 'ajJBd bjjo jo^
'(¿¿i) Baijauoj upiaBAjasqo e\
uoa oaio[ouoj oijajija ya ajuauíBnaijojd opuBuxquioa 'soÍBqBJj sotjba
ua oqaaq Bq osoipnjsa ajsa anb o\ 'ojaaja ua 'sa j^ "(9¿l) 4tuoijsanb
ua an^uB^ b^ juauuoj 'sxunaj 'inb sjnaja^j sa^ snoj jib[3 nB ajjjaui
jnod asX^uB4^ ajAinsjnod jnBj yy *B^ jajajJB4s s^d jnBj au \i sibj^[
•juapiAa jsa43 -Buiaqas a[ jassajp jb¿ jaauauíuioa jnBj yy -ajnj^na ap
an^uB[ aun ajjjo4nb saxa^duioa ja saijBA sjaadsB sa^ snoj jaja[jaj jnod
aauBnu zassB SBd jsa4u sibui ajnsaui auiBjjaa aun suBp ja^xa jsa sano^
-ouoqd sap Buiaqas jaijjs ag^ :ájaquqBj^[ Ba^ anb ey b uptsnpuoa ey
'sand 'a^qBjtAaui sg '(Sil) OJ^ B uiajsis un ap uoiaisuBJj X^q 'sauoia

�PAROLE

LANGUE I

Hablar

"Realización"

concreto

normal

FONÉTICA

Sistema
funcional

FONOLOGÍA

Si, en cambio, la fonología se concibe como ciencia del sistema
funcional, ella deja a la fonética no sólo el estudio de los sonidos
concretos del lenguaje sino también el estudio de las oposiciones cons
tantes afuncionales:
LANGUE I
PAROLE

LANGUE II

Hablar

"Realización"
normal

concreto

Sistema
funcional

FONÉTICA

FONOLOGÍA

Por lo tanto, o se admite que la fonética no es sólo ciencia de
la parole, sino también de la langue (LANGUE I), o, si se quiere
mantener el paralelismo con la dicotomía, debe ampliarse el concepto
de parole, atribuyéndole un campo que para de Saussure sólo podría
ser langue: el campo de la realización normal. De otro modo, si se
mantiene el concepto de fonética como "ciencia de los sonidos en el
hablar concreto", hay que reconocer la existencia de un campo inter
medio entre el objeto de esta fonética (alofonética) y el de la fono
logía (ciencia del sistema funcional) y atribuirlo a una tercera disci
plina —la que hemos propuesto llamar normofonética (180), por en
tenderla como "estudio de la norma de realización":
LANGUE I

PAROLE
Hablar

LANGUE II

concreto

"Realización"
normal

Sistema
funcional

ALOFONÉTICA

NORMOFONÉTICA

FONOLOGÍA

La concepción última de Trubetzkoy corresponde a este tercer
esquema, pero sin ninguna ciencia intermedia entre fonética y fono
logía (cf. van Wijk). Y es por esto que en las descripciones fonoló(180) Cf. UCF, pp. 6-7 (186-187).
170 —

�— T¿I —
'16-68 •&lt;*&lt;^ 'Tiqi (81)
'II *d '-jp 'qo '-xf VHVwy3 osoxxvj\[ •[ ^3 (281)
*(Hl"Il *•^&lt;* ''tP '90 'hdvhotj soaaviy "3) tísopxos /x-^/
'/8 ' 1/ 4/f ' ^/ SEUiauojiqijB scq b pepixouos ap uopBjaxxoa B[ ap souiuixai ouioa uauodo as X
'BAijBO¡xj-EA¡so[d uoiJBjaxjoa bj b saiuaxajipui uos JS/ '/p/ '/q/ BBUiauoj soqtJ (181)
sa[BaoA sbj oxad '(/e ^- u -(- ^/ ouioa [u -f- j] x^juasaxd ap uoiaipuoa
bj uoa ojos 'sBsaauBjj sajBSBu sbj uaiquiBj asxsjaxdxajuí UBixpod isb
A) —(81) BJtBxn?D osojjbj^ *f aasq 'sauozBx SBuanq uoa 'oiuoa—
pxsmi muauofiqojD -\- paaoa ua SBjopuaipuiasa sanSnjxod jap sajBSBu
sb[ ajuauíBaijBuiauoj xsjaxdxajuí ouiiji^aj sa 'opoui ouisitu
•san^njxod jap jBax ouisijBaoA [ap ojuijsip Xnuí sa oubi[bji [ap
ouisijBaoA ja anb 'ajxsd bj^o xod 'a^uapiAa sa oxad '(^81) ou^ijbji
Biua^sis [B oaijuapi sa 'sbuoib sauoiaisod sbj ap bixo^bui bj ua A Baiuoj
ua 'sBsan^npod sajBaoA sbj ap [Buoiaunj Biuapis ja t#fa xod 'isb
sbxjo b uaiquiBj xapuodsaxxoa Bixpod anb 'ojaBx^sqB aiuaui
Biuapis un ouis 'joundsa pa Bxtqixasap as ou 'opoui oxjo aQ
"iruoiaunf oiuoa
ap uaiquiBj ouis mioiaunf anb oj sa anb ap o[os ou Bjuana x^p aqap
'[B^ xas BXBd 'uoiadixasap Bun :44BAipnBqxa^ a)uaui[Bax sas uoiadixa
-sap Bun anb BXBd ajqBsuadsipui sa oipnjsa jbj ojsa xod ajuaiuBsiaaX^j
•[Buoiaunj oj ap asxBjaxauoa ap BxauBui bj usjuasaxdax :sa[Buoiaunj
so^sbx soj uauaiiuoo S3jubixbaui sbuisiiu ssjsa sand '[Buoiaunj ouaxxaj
ja BuopuBqB ou u9iaBzi[Bax ap sajuBixBAUi sbj ap oipnjsa ja '44sajBuoia
-unjB^9 otuoa sopiuijap sojuauíaja ap asx^dnao ap xssad b 'sBiuapy '[bu
-oiaunj pax bj ouioa sapnp^pqisod ap vuia^sis ojos sa ou anbxod 'aiuxij
sbui Biuajsis un BjsBq A 'Biuajsis ua^njijsuoa uoiaBzijBax ap sajuBix
-baui sbj uaiquiBj anbxod '44ouisiuiojb^ opBiuBjj Ja ua xaBa BXBq sou ou
niujou bj ap oipnjsa ja 'ajuaiujBxnjB^[ #44BaijsnaB BiauBjsns9^ bj ap Bia
-uaia bj A 44biuxojí^ bj ap Biauaia bj 'Baijauoj bj A biSojouoj bj xBxoqBjoa
UBxaqap (SBiuauoj soj opiuijap u^XBq as anb BxauBtu xainbjBna ap)
upiadixasap jbj ua anb A 'oubijbji jap o saauBxj jap '-fa xod 'uan^uijsip
bj A UBzixajaBXBa bj anb sajusixBAui SBsa opsj ap asxBÍap uapand ou
vjoundsa vnSua¡ bj ap uoiadixasap bj ua anb ajuapiAa sa 'Bxoqy
"(T8T) 1^1 ^ /P/ SBuiauoj soj ap oseo ja sa oSojBuy 'saiuauíixad soSsex
ap BjaBxisqE Buins ajduiis 'sapadsa ap axaadsa ouis sojauauoa sojaíqo ap aiaadsa sa
ou anbxod 'asxBzij^ax Bixpod ou /q/ ajuBixeAUi bj :sajBnpiAipui soapsin^uij sop^
soj ua UBqanxdinoa as anb 'sBAanu zax epuo A SBsoxaumu aiuauíBijuijuí 'sBqaip
ajuauíBidoxd sajumj.oa sbj ua aiuauqeiJUBjsns uuBzijBax,, as anb sbj (sajoax sop
•iuos ap saiaadsa 'sasoja o sodp 'usbiuxoj,, uos anb) satumuvaui SBiupjn scjsa uos
A i [/] oiuoa 'sopBuiuixajap uaiquiBj 'sosbd soxjo ua X [q] ouioa sosbo sopsuiiu
-xaiap ua '(onpiAipui janbB o aisa ap xBjqsq ja ua ou A) vjouvdsa miSuai v\ ua
'BzijBax as /q/ Biuauoj ja 'ojaaja ug •oanDaijf o oaxsnjao oduiaii oinsiui jb xas ou
A oaouos A jüjqüjiq 'puo ojos xas apand jBax opiuos unSum anb SBxiuaiui '(/d/
zojouos * — /p/ zjviqjy¡iq '/ui/ zpoao) SBiuauoj soxjo ap uan^upsip oj anb sajuau
•^pad soSsdj soj auapuoa ojos anbxod 'uoiaaBxisqB Bxnd eun ouis sajsax sopiuos
ap asBja Bun B^uasaxdax ou oxad 'BjouBdsa BnSuaj bj ap (jBuoiaunj) oai^ojpuoj
Biuaisis ja BxSaju; Binauoj aisg •jouudsa ua /q/ Biuauoj ja '*ía xod 'asaxapisuog 'so^axouoo soptuos ap sasrqo o sod
-íj-soptuos '44sbuixoj^9 uos :sajBnpiAipui soaijsjnSuij sojob soj b ojaad
-sax uoa uoiaaBxjsqB Bun usjuasaxdax vA anb ouis sojaxauoa sopiuos •
uos ou anbxod '44Bn8uaj,, bj b uaaauajxad A 44sajBiaos s3jubixbaui,?
uos anb ^sapauuou saumanzip^au sbj x^^nj XBXjuoaua uajans ou sboiS

�nasales no dejan por esto de existir en portugués y de caracterizar
la "norma de realización" de esta lengua.
3. 3. 6. Cabe concluir, pues, que, aun reduciendo la "lengua" a
un solo sistema (lo cual constituye una reducción muy grave, si por
"lengua" no se entiende sólo la formalización de un hablar sino una
de esas formas históricas que se suelen designar con este mismo tér
mino, un idioma), el esquema fonética-fonología, entendido como
paralelo a "material" - "funcional", resulta insuficiente, porque a todo
sistema corresponde una norma de realización, que no es material,
pero conserva todos lo rasgos comunes de los sonidos materiales; y
no se define por la funcionalidad, pero contiene los elementos fun
cionales y constituye el modo indispensable de su concretarse. Los
elementos que integran la norma son "formas", y precisamente formas
objetivas, en el sentido de que constituyen clases de objetos concretos
y son inmanentes en los objetos mismos; pero podemos considerarlos
también desde el punto de vista de la sustancia, como sustancia orga
nizada socialmente (interindividual).
3. 4.1. Todo lo dicho hasta aquí justifica sólo empíricamente la
reunificación de las ciencias fónicas. En efecto, las varias críticas se
ñaladas, aunque tengan bases teóricas, se reducen en última instancia
a subrayar que no conviene cortar los lazos entre las dos disciplinas,
porque esto implica dificultades en la práctica descriptiva y afecta
la exigencia de exhaustividad de las descripciones lingüísticas. De
todos modos, casi siempre parece que se objeta la excesiva autonomización de la fonología, es decir, algo que los fonólogos no han
hecho (cf. 3.1. 3.).
3. 4. 2. De una posición muy distinta surge la crítica que hace
a la fonología L. Hjelmslev. Y quizás justamente en esta crítica se
encuentre una de las razones teóricas más sólidas para justificar la
unidad de las dos disciplinas.
Es sabido que Hjelmslev es el estudioso que trata de fundar su
fonemática (llamada luego cenemática) con criterios "exclusivamente
lingüísticos" y sobre bases independientes de la fonética (184) ; que
trata de definir conceptos como la "sílaba" sin ninguna referencia a
la "sustancia fónica" (185) ; que excluye la fonética como tal de la
lingüística (186) y que llega a criticar hasta ásperamente él "foneticismo" de la escuela de Praga (187). Parecerá, pues, extraño encon
trarlo también entre los críticos que objetan a los fonólogos su ex
cesiva separación entre fonética y fonología. Sin embargo, esta posi
ción no es paradójica sino perfectamente coherente con su sistema.
Para Hjelmslev, el punto de partida es la "lengua", es decir,
en el plano de la expresión, el sistema fonemático (o, en el terreno
en que él se sitúa, y que representa un grado superior de formali
zación, el sistema cenemático) : a los "sonidos" (o a otras "unidades

(184)On the principies of phonematics, Proceedings L., pp. 49-54.
(185)The Syllable as a Structural Unit, Proceedings G., pp. 266-272.
(186)PTL, pp. 50, 62.
(187)Veber die Beziehungen der Phonetik zur Sprachwissenschaft, "Archiv f. Vergl.
Phonetik",II, 2, pp. 129-134.
— 172 —

�•j^, -d 'sadpinjj
*(tt '^) S^'O^^ '^*^• ''7 süuipaaoojj 'awauoqj puv punog (161)
•gt -d "jp st¡nsax (06T)
•¿S -d 'sajutauo^j a^i^ i ^ ^^ (681)
•S9-t,9 -dd
'II '7V '^p^^o^jCzvC taujvjni^njjs um^znto wÁupvjjfvz ^j Í5I?AOM'i7 aP saH (881)
•Aajsrajafjj Bjafqo aj anb oj 'ajuauíBjsnf 'ojsa sa X '('g'I'g *p)
Baijauoj bj JBzitaouojnB jb oidtauíad ajsa uoo Biauaaaqoa bj auaijuBiu
ou oaag '(61) 44osoTíA InoaP un u9 ^Bí&gt; as '^inauoj p aimpp BJBd
p OpiUOS pp 9JJBd 98 TS^ 9tlb X 44BUI9UOJ p UOD uppBpj U9
asjiuipp apand afBnSu9[ pp opiuos pw anb JBAaasqo p 'Xo^zjaq
uaiquiBj aXniui o[ ]^ • (X6T) t4soj9J9uo9 sopiuos so^ ap upisuaj
-X9 B^ X S9JtUIT^ 8O^ JtUipp BJBd OIJBS999U 91U9UIBjnpSqB 89 OJ9BJJ
-sqB Buiauoj p anb JBpao^aj uaqap sBisxjauoj so^9 anbaod 'Biopuoj
b^ ap Ban^uoj b^ a^uaraBjajua BJBdas ou pna p 'ivaNaaHg '\ 'sauBp
ouisipjín^anj^sa pp JopBpunj p ouisiui ojsa Bpuas 'aiuauíBjiat^duij
•oapBUiauoj: oiuaiuipouoa un Baqduit sopiuos so^ ap
ojuaiiuiaouoaaj: p anb X vn^uaj vj ap upuvd anb Xoi/ anb JBAjasqo p
ppuasa aaaaBd sou anb o;und un booj Aa^suipfjj o^a^ *(06l) 44aíBS
-uatu,, pp 44oj)ipoa?, p aianpap ap bjbj^ anb ouis '44o^ip9a,, pp as^q tb\
ajqos 44afBsuaui^ p B^aadja^uí ou ^uosqo^Bf Baipui anb b^ sa BisinS
-ui[ pp uppisod b^ 'Bpiaouoasap BnSua[ Bun B aiuajj 'pBptpaa ug
•(6gX) (BujajBui Bnáua^ ns '*fa jod) aopBAjasqo pp 44ajuara,^ ts\ ua ops
a^sixa anb '44an3uBj,, vjjo ap ouis 'BpBAaasqo ajouvd B[ aod sopBjsa^iuBui
an^unj ap s^nf so| ap bjbjj as ou 'Bazouoa ou osoipnisa p anb BtiSua[
Bun ap ossa p ua 'anb ap oqaaq p ua BJBda^ ou Aapuqafjj
"44anuB| ap sjpj^^ soj ap aanpap as anb
'Bapauoj b^ ap p apsap ou X ^Biopuoj b^ ap odiuBo p apsap oaiupj o[
ap pBpiun B^ aA :Baiiauoj: b[ ap uppBziuiouoinB b^ 'oiJBaiuoa p 'ouis
'(ajuapijnsui aaaasd a\ B^sBq anb) Bjáopuoj tb\ ap BjtuouojnB B[ sa ou
soSopuoj so[ b Bqaoadaj Aapuipfjj anb o[ 'sBjqBpd sbjjo ug
ap sjiBj sap juauíaA^anpap lUBpuaasap ua4nb ^iBuuoaaj a^ au
B[ ia 'uoi^auoj bs jBd anb i^iBuuoaaj as au a^BuB^ np uos ag • • '
anod ^uaa^ua X4u sanbtsXqd saaua^ajjtp ia saauB^quiassaj sanpuaia^d sa[
ja ajpuuopauoj juauíajpssaaau jsa (uaianssnBS suas a\ susp) anbiá
-opuoqd uoijauíjsip ajnoj?^ 'Aapuipfjj Bnuijuoa 'ojaaja ug '44sjuaaaj
-jtp sauíauoqd sap juajuasajdaj suos sauíaui sa\ no sanuB[ saajnB4p
b X \i^^b jtbj nB aaBd^ anb sanuuoaaj aja juo4u auiauoqd un4p sajuBi^
-ba sa[ anb jtbj aj jns uosibj aaAB ajsisui ^[bao^[ '^^ sajxojBuiquioa
sajuBiJBA sap jubjibjj ua,? :anbaod ajuauíBjsnf aaBq oj oaag *(88l) 44B^
-Bag ap Bpnasa bj aod Bpipuajaad 44Baij9uoj,, X 44Bjopuoj^, aajua
BjnpsqB uppuijsip bj Baunu oqaaq UBq ou anb 'sasaauBJj X^
'souBaiaaiuB (SBjstjauoj) soSojpuoj soj ap soqanbB ap Baaaa Xnuí
as?í bjsia ap sojund soXna '^BAO^[4&gt;g oaBAopa osoipnjsa p
'•fa aod 'apand Aajsuijafjj 'BaauBiu Bjsa aQ •asjBziiuouojnB apand ou
'Bjsa ap apuadap : (vapvwatiaa *dsaa) BaxjBinauoj bj uoa upiaBjaa ua
asainjijsuoa apand ojps Baijauoj bj anb aiaap sg • (sviuauaa #dsaa) sviu
-auof soj ap opuaija^d 'BAijanpap bja aod ojps Bajj as (44sajBiauBjsns

�3.4. 3. Resulta claro, pues, que nadie separa total y terminan
temente las dos ciencias fónicas. Los que explícita o implícitamente
parten del hablar (aunque con la idea del sistema y para descubrir
el sistema), como los fonólogos de la escuela de Praga, empezando
por el mismo Trubetzkoy, y la mayor parte de los estructuralistas
norteamericanos, separan la fonética de la fonología, pero no ésta
de aquélla, pues deben admitir que, de algún modo, las bases de la
fonología son fonéticas. Los que parten efectivamente de la "lengua",
como, en primer lugar, los glosematistas, separan la fonología (resp.
cenemática) de la fonética, pero no separan la fonética de la fono
logía, indicando que los fundamentos de la ciencia de los sonidos con
cretos son necesariamente fonológicos. Es decir que, por un lado, se
autonomiza la fonética y, por el otro, la fonología. En el primer caso,
se considera la fonología como dependiente, en última instancia, de
la fonética; en el segundo se considera exactamente lo contrario. En
ambos casos se clasifica la fonética como ciencia natural y la fono
logía como ciencia lingüística; pero en el primero se piensa que es
la ciencia natural la que debe proporcionar los fundamentos a la
ciencia lingüística, mientras que en el segundo se parte de la ciencia
lingüística para fundar la ciencia física.
Las dos posiciones, aun siendo antitéticas, parecen justificarse
con argumentos muy válidos. Esto significa, según nosotros, que no
son irreconciliables y que contienen ambas la misma verdad, aunque
vista desde ángulos distintos. Para demostrarlo habrá que comprobar,
por un lado, que la fonética no puede separarse de la fonología y,
por otro lado, que la fonología no puede separarse de la fonética.
En otras palabras: que el estudio de la llamada "sustancia" implica
un conocimiento de la "forma", y que el estudio de la "forma" no
puede hacerse sin referencia a la "sustancia" fónica. Pero ante todo
habrá que comprobar el carácter lingüístico de la fonética, porque
una "ciencia natural" no podría coherentemente coordinarse con una
"ciencia cultural" (cf. 3.2.).
4.1. 1. Las afirmaciones acerca del carácter extralingüístico de
la fonética se basan en la índole totalmente material def su objeto.
En efecto, esta disciplina se coloca decididamente en el plano de la
"sustancia" del lenguaje, o, mejor dicho, de una de las dos sustancias
que el lenguaje organiza: el plano de la sustancia acústica, de las
palabras como cosas, como naturaleza. Al aceptar el punto de vista
de la "sustancia", que pertenece a la física y a la fisiología (193), la
fonética se identificaría con estas ciencias (cf. 3.1.1.). A lo sumo,
podría ser ciencia auxiliar de la lingüística.
4. 1.2. Según nosotros, tales afirmaciones revelan una insufi
ciente comprensión de la doble faz del lenguaje, que es al mismo
tiempo naturaleza e interioridad de la conciencia. Por eso, aun Una
ciencia que lo estudie como cosa^ como hecho puramente físico," no
se confunde con la física, si lo entiende como lenguaje, como algo
que no es sólo físico. Tal es, justamente, la situación de la fonética
(193) Cf. E. Fischer-Jcercensen, On the Definition, p. 11.
— 174 —

�•(8IS "

•dd -7

•-2 "dd '-piq!
•i d '-tp no
&gt;d$ fo aunjvu 377
•6SI "d &gt;7ij3 niHojotiof .07
•¿ *d '•jw -qo 'NiaxsNaawHg - /^

(861)
(¿61)
(961)
(61)
(t6l)

•

-iqjB BjJBq as sojuauíSas ua oaiuoj onuijuoa un ap uoisiAip Bjauíijd
bj [Bna ja unSas— sijjbjj ouioa 'ojaiJjsa ajuBjssq BjsiAijafqo un BjSBq
anb sajuapiAa ubj uos ojuaiunaouoa jbj ap sojaaja sog '('Z'f' 'P)
Aajsuqafjj jod opBjBuas oojjtnuauof oiUBtuiioouoo jb ajuauíBjsnf aqap
as 'sBjqB^d sbjjo u^ "(861) opsai^iuSis ap oiquiBa un BjauBui Bjsa ap
opuBOOAoad 'oj^o aod o^uaxu^as un amipsns ap pBpqiqísod B^ b aqap as
ojsa :44Sui^ijai apaqBqd^B ui uiaqi oj sjana| ^uiuáissB ui jo 4ajB
ui spunos aqj jBqAv ^uivCbs ui Xjjnaijjip jB^naxiJEd ou a^iu b sb
9M?) '(*q -u 'oaisij bjsia ap ojund ^a apsap pBpqiqisoduii Bun ap
-bjj ap JBsad b) pBpijBaj ua ''Á ttuopBSijsaAut aijsin^uq jjb ui ajqBS
-uadsiput si spunos-qaaads jo uiBqa aqj jo uoijdaauoa aqj,, 'osoipmsa
ouisiui ja Bnuijuoa 'oSjBqtua uig "(¿61) 44iuajsixa-uou si punos-qaaads
aqj sois^qd jo juiodMaiA aqi uiojj,^ 'sauoj* Bpjanoaj otuoa 'ojaaja u^
•zaa vj v sopmos sop jod BpBdnoo aaajBds ^uno BjqBjBd bj ap jbjoj
BiJojaa^BJj bj ap pBiiui bj ap sbui '(961) aaaxdia^g "^ "g ap Biu^já
-Bip un ua :oaiuoj onupuoa ja ua uoiaisodaaqos ns Bpap 'sopiuos soj
jBpuijsap ajqisodiut Búas 'sBiuauoj soj sotuBjaiaouoa ou ig -sviuanof
ouioa '4tSBaijsinuij sbuijoj^, ouioa souisiut soj ap oíAajd oiuaiiuia
-ouoa un Baijdiui —44aí*Bn^uaj jap sopiuos^ oiuoo souauíouaj sojjaia
ap o^uaiiuiaouoaaj ja— Baijauoj bj ap jbioiui ojob ja OJa^ *j '^ 'f
o BiauBjsns Bun ap ouis 'Bai^snaB a^uauíajduiis 44BiauBjsns^5
Bun ap Biauaia sa ou : soaijboijiujiis ouiod anSuijsip soj Á aaouoaaj soj
'opBaijiu^is ns ap ajuaiuajuaipuadapui squasap soj anbuny -dfvnS-uaj
ouioo ouis 'sdjm ouioo sopiuos soijaia Jiqiaasap ap bj sa ou pspijBuij
ns A '—44sopinj^, soj ap Bdnao as ou anb ojsand— oopsin^uij ajuaiu
-BiJBsaaau sa bdijouoj bj ap b^sia ap oiund ja 'BJoqy 'pBpijBuij ns jod
A BjdopB anb bjsia ap ojund ja jod ouis ojafqo ns jod auijap as ou
Biauaia Bun SBiuapB ^jBjqBq jap boiSojoisij-odisij Biauaia buh ap ja uoa
apiauíoa Baijauoj bj ap o^afqo ja BJainbis iu anb aiaap sg 'sopvjnoi^jv
soptuos ou A sBuotBvjnoijjo aqijasap bj^ojoisij bj A '-aja '^ 'd 'o 'bjuwuos
-uoo ipaooci ouioa o^jb aqijasap ou boisij Bg ^ao^q anb Jod uauaij
biSojoisij bj iu aisij bj iu anb apuijsap un xaaBq a^iuiaad aj anb oj sa
: OApnjijsuoa ojuauíoiu ns B^uasa^daj 'Baijauoj bj ua J^ijbj op sofaj
'(6l) (biSojouoj bj b ojos a^nqiJíiB Xo^zjaqnaj^ anb) oaiSojoajaj bjsia
ap ojund ja 'sand 'isy -oiusiiu ojafqo jap pspijBuij bj ap Bajao^ 44oaix
-ajjaj oíainf^^ un 'ojafqo ja a^njijsuoa anb 44ajuBuiuuajap oíainf,, jap
opBj jb 'ajuauíBiJBsaaau 'auaiAjajuí Bjsijauoj jap bjsia ap ojund ja.ua
'—ouBijuB&gt;j ajuauíBjaijjsa opijuas na ou anbunB— soubijub^j souiuuaj
sop uoa ojjBsajdxa BJBd :44sopiiu?, sajdiuis A 44afBnuaj jap sopiuos,^
ajjua uoiauíjsip bj sa Baijauoj bj ap uoianjijsuoa bj ua ojob jaui
-ijd jg '(^61) B^Jl^uoj bj Jod ajuaiujBiujou UBpinasap as soaijsinSuij
-ou sopiuos soj :oijbjjuo3 jb íaf^nSuaj ouioa aaouoaaj soj ou ojad
sopiuos soj aqiajad anb a^aiuja^ ap ooisbjb un 'ajuaiuBaiSojopojaiu
Bjainbis iu 'sa ou Bjsijauoj jg -44ojajauoa JBjqsq jap Biauaia^ ouioa

1

�trariamente (199)— debe registrar el 'hecho empírico de que el in
dividuo reconoce un número limitado de clases de sonidos' (200).
4. 2. 2. Este "hecho empírico" encuentra su explicación más ca
bal en la fenomenología. Husserl enseña que 'un objeto individual
no es sólo algo individual sino que presenta predicados esenciales'.
Y es interesante que Husserl dé justamente el ejemplo del sonido, el
cual tiene "en sí y por sí una esencia, y en la cima, la esencia univer
sal: sonido en general, o más bien, acústico en general —entendida
puramente como el aspecto que la intuición puede destacar del sonido
individual (aisladamente o mediante una comparación con otros so
nidos, como algo común) " (201). Ahora, es evidente que, si a sonido
sustituimos sonido del lenguaje, la intuición aprehenderá su esencia
como tal, es decir, su función en el lenguaje, su finalidad como ele
mento integrante de un signo, puesto que la finalidad pertenece jus
tamente a la esencia.
Por otra parte, la esencia del sonido del lenguaje se aprehende
de manera inmediata, al solo percibirlo y reconocerlo como tal, por
que ya en este acto se da una predicación "implícita" que se basa en
una "experiencia antepredicativa" (202). El reconocer (y nombrar)
algo como [a] u [o] implica el conocimiento de su esencia, que es
la de funcionar como distintivos en el hablar. Y la "experiencia ante
predicativa" en este caso coincide, como lo ha visto Hjelmslev, con
el conocimiento previo de la "lengua" [de una lengua^, mejor dicho,
con la experiencia que el científico tiene de sí mismo como hablante:
también en la fonética, como en otras ciencias del hombre, hay que
recordar que "el hombre es objeto de un saber anterior a toda ciencia,
por la conciencia que tiene de sí mismo" (203).
4. 2. 3. La "lengua" que se conoce previamente a la observación
científica del hablar puede ser la misma que se "manifiesta" en el
hablar observado, pero no importa que lo sea. En este sentido, Harris
señala muy justamente (aunque sólo como hecho empírico) que es
más fácil distinguir las variantes en otra lengua que en la propia (204)
[si esas variantes corresponden a diferencias fonemáticas en nuestra
lengua (205) ]. Todo esto coincide con aquella "existencia psíquica"
del fonema que —independientemente de su definición cómo "forma"
lingüística— señalan concordes Trubetzkoy (206), Sapir (207) y

Pike (208).
(199)MSL, p. 25.
(200)Ibid., p. 31, n. 4.
(201)E. Husserl, Ideen zu einer reinen Phanomenologie und phanomenologischen
Philosophie, trad. esp. Ideas relativas a una fenomenología pura y una filosofía fenomenológica, México, 1949, pp. 19-20.
(202)Cf. A. de Waelhens, Phénoménologie et vérité, París, 1953, pp. 4-5.
(203)H.-J. Pos, Art. cit., p. 156.
(204)MSL, p. 30, n. 3.
(205)"some su'b-units which the native does not recognize, the foreigner iriay notice
simply because they happen to correspond with sound units of tbis own" (Phonemics, p. 57).
(206)"la fonética persigue lo que se pronuncia en realidad al hablar una lengua,
y la fonología lo que uno cree pronunciar" (La fon. act., p. 149).
(207)Cf. La realidad psicológica de los fonemas, en Psicología del lenguaje cit.,
pp. 160-174. V. también Language, pp. 56-58.
(208)"The sounds of a language are automatically and unconsciously organized by.
the native into structural units which we cali phonemes" (Phonemics, 1. c).
— 176 —

�— LLl —
•(0^1) 01 •&lt;* 'HMS ^99 &lt;* 'OÍD ;
'0561 'Baa^g c'asw5uDjf Bnb^stngmj ja ^jvjauag ^nbnsmSutq 'Aiivg *H3 #j3 (US)
•g -d '-jp -jj^ 'vkivwHOi -f -J3 (oís)
•^^ d 'jia j-i^ "iva^iiDHa A ID (602)

^ Bapauoj bj anb o^sa aod sa ^ #(sojja aaiua oiaqijinba ja ojos opusia
-ba) zaA bj b sop soj JB^dopB ajuauíajqBiíAaui aqap anb ouis 'bisia ap
soiund sop soj ap oun OAisnjaxa ouioa JB^dopB apand ou Bjja anb uaiq
-raBi asaijiiupB aqap 'a^uatn bj ua A BzajBani^u bj ua oduiap ouisiru jb
UBJiuanaua as anb souainouaj ap Btouaia sa Baiisin^uij bj anb ajiuips
as is 'ojaaja ug '(sBapsnaB A SBtaojBjnaijJB) sboiuoj SBaxjsjjajoBJBa
ap souiuijai ua uauíjap as SBUiauoj soj 'ajJBd bjio aod 'oaad 'ooijbui
-auoj ojuaiuiiaouoa un b sbtobjS ojos oaiupj onui^uoa ja ua uanáuii
-sip as sopiuos soj 'ojsa joj ' (\\Z) ^iauapuadapaaiui ap ouis Btauap
-uadap ap uoiaBjaa X^q ou ajojvd A anStmj aa^ug • (OÍ^) odiuap owsitu
jn viuuof A ojón sa aírmSuaj \a anbaod 'Buiaoj ouioa uaiquiBj souiap
-uaqaadB bj 'pBpijBuoiounj A pBptjBuiaou ns souiaaouoa :uoiaBAaasqo
ajduits bj Buoiojqdoad sou anb oj ap sbiu oSjb Bjja ap BoaaaB souiaqBs
'Batuauíouaj p^pijeaj ns ua Bapsin^uij p^piApaB bj ap upiaBaapisuoa bj
ua Bií 'anb 'opuní^as og 'jmio'iaunf vniaisis A vxuj.ou ap soidaauoa soj
uoioBaado Bun a^ueipaui 'uBan^anaisa as as^q BXna aaqos
Bun sa afBnSuaj jap Batuauíouaj pBpijBaa bj anb sa B^uana ua
aauaj anb ^^q anb oaauítad og 'ajouvd bj aod ojos aaouoo as aii^uvj bj
'an^tmj bj aod aaouoa as ajo^vd bj ouioa tsb 'soajosou unSas 'anbaod
'uoxotsod ns ap Bo^aiui uoioBidaaB bj Batjduii ou oaad 'Aajsuijafjj ap
bisia ap o^und un ap uoiaBUiatjuoa bj a^n^jisuoa oqaxp og '^ *^ g
'ooijviuauof ti/ajm un ap
(ioioaj.d oiuaiiu-iaouoa^ \a ua asuvpunf aiuatuvij.nsaoau aqap sapvpiun
sns ap ojucnui-iaouooau uaiwiud pa (q A iviuuof vun uod vpvziuvSuo
^vpinujof vtauDjsns ouioa ouis aoouoo as ou viouvisns vi (b :anb ua vpip
-aui v\ ua viSojouof v^ ap ajqnuvdasut vipisa^ ísand *vapauof vj
•jbi ouioa 4tafBSuaui,, ja aBatjpuapi Biapod Baainbis
iu 'opoui oa^o ap íso^ipoa sbxu o 'oStpoa un aaouoa vA anbaod ojos
44afBSuaui^ un aB^aadaaiui ap BaaBj bj aapuaadma apand B^spauoj ja anb
soiuBiaip ''('Z'f'Z *P) Aajsiujafjj aod op^oipui oj b

j

-ouoj bj b Bapauoj bj ajqnjosiput BaauBui ap bij anb bj 'a^uaiUBjsnf
'sa anb 'aoqBj ns ap biustiu upiaipuoa bj aXnjt^suoo anb oj opnuaui b
BpiAjo as 'Bjspauoj jap aoqBj bj ap a^a^d Bjsa aaqos ojuaoB ja aauod jb
'ojsa aoj '(60^) s^jq^jo^eui uos 'sajBj ouioa 'anb 'soqoaq ap ojiuijui
oaauínu un Bipnisa Bisi^auoj ja 'SBjja b Biauaaajaa uod 'A UBjtuiijap
SBjsa anb sbuoz sbj ua 'oaad 'sbuuoj ap opionpaa oaauínu un Buoiaaod
-oad aj oíAaad ojuaiuitaouoa ja íoiupsip Xntu oquina oa^o biuoj b^sbij
oaijjiuaiD oiuaiuiiaouoa ja 'BDijauoj bj ap osbd ja ug *oiafqo jap oüisiiu
apuijsap ja Ba^d ajqipnjaui umoipuoa bj A uoiDBAaasqo bj ap Bpij
-aBd ap ojund ja opinjijsuoa BaqBij otAaad o^uaituioouoa ja osbd opoj
ua oaad 'soja^Sau bjsbij A sojaBDijipotu 'sopiqiaaa so^Bp soj ai^aaaoa
Bjpod oiuijjn ajsg 'ojain^íjsns Biapod ou A oaijj^uaxa ojuaiuiioouoa
ja uoa apiauíoa ou oíAaad ojuaiuiiaouoa ja 'aiuaiujBanjB^ 'yz 'f

�la fonología se justifican ambas como disciplinas lingüísticas, autó
nomas pero no independientes.
4.3. Lo dicho alcanza, creemos, para aclarar y confirmar, al mismo tiempo,
el carácter lingüístico y la estrecha vinculación con la fonología de toda fonética
que se presente como ciencia de la "parole". Pero no se ha entendido con ello
presentar como lingüística y unida a la fonología toda fonética posible.
En efecto, al lado de la fonética que se constituye como estudio de los
sonidos del lenguaje, puede haber una fonética en la cual la intuición previa se
detenga en un grado inferior de la abstracción: en el nivel de las formas acústicas
en general, independientemente de su finalidad lingüística (cf. 4.2.2.). Para ser
coherente con sus bases y constituirse independientemente de la fonología, una
fonética de este tipo no debería hacer ninguna referencia a lo lingüístico y defi
nirse como estudio general de los sonidos vocales (cf. 3.1.2.).
Sólo en parte se acerca a este tipo la llamada "fonética experimental", como
estudio de sonidos concretos, no organizados en "tipos", en sounds of language (212),
porque en ella ya interviene el criterio de selección lingüística: en realidad, se
estudian sonidos correspondientes a fonemas de algún idioma. En cambio corres
ponde a la premisa indicada, por lo menos como intención, la fonética de K. L.
Pike, que debería constituirse sin referencia a la phonemics y ser "a technic of
description which could deal with all nonsense sounds and syllables as well as
with those of language" (213).
La idea de Pike no es nueva, pues una fonética parecida ('libre de abstraccio
nes como sonido del lenguaje, sílaba, etc.') exigía ya Scripture en 1930 (214) ;
además, Pike no aplica su principio con coherencia absoluta, pues admite cierta
formalización y habla a menudo en términos de "sonidos del lenguaje". En reali
dad, lo que él quiere es estudiar todos los sonidos posibles, porque en ciertas
lenguas menos conocidas algunos de los que parecen "sonidos no-lingüísticos" po
drían presentarse con valor fonemático (215). Pero el hecho de que ciertos sonidos
no son funcionales (alofones de fonemas) en algunas lenguas y pueden serlo en
otras no implica que haya que estudiar todos los sonidos. Si la ciencia puramente
física de los "ruidos vocales" quiere ser coherente, ella no tiene que aducir argu
mentos de índole lingüística: si rechaza el criterio de 'estudiar los sonidos sólo
porque son representantes de fonemas en determinadas lenguas', no puede exigir,
al mismo tiempo, el estudio de otros sonidos 'por el hecho de que ellos también
pueden ser representantes de fonemas en otras lenguas'. Asimismo, no se entiende
de qué manera una fonética así concebida podría servir como "estudio previo"
para la "fonémica", sobre todo si se piensa que el número de sonidos "estudiables"
debería ser necesariamente infinito.
De todos modos, una fonética perfectamente coherente de este tipo es posible.
Y sólo una fonética semejante sería en todo aspecto independiente de la fonolo
gía: pero ya no sería una ciencia lingüística (su objeto no sería siquiera "el
aspecto físico" del lenguaje) y su misma legitimidad debería discutirse más bien
en el campo de la física y de la fisiología. Su relación con la lingüística sería
apenas el de una ciencia lateral, de un interés no superior al de la fisiología del
cerebro o del oído.
5.1. Como se ha visto, el problema fundamental de la constitu
ción de la fonética como disciplina lingüística —que es el del acto
inicial de reconocimiento y deslinde de sus unidades "sustanciales",
es decir, de lo que constituye su objeto— sólo puede plantearse y
resolverse con coherencia partiendo de una posición hjelmsleviana
(cf. 3. 4. 2., 4.). Del mismo modo, el problema fundamental de la fono(212)Cf. D. Jones, Concrete and Abstract Sounds, p. 6.
(213)Phonetics, prefacio de Ch. C. Fríes, p. V. Cf. nmbién algunas de las "15
ciencias fon^ticas" enumeradas por J. van Ginneken, Proceedings L., pp. 2-3.
(214)Cf. J. Laziczius, Die Scheidung..., p. 15; Phonétique et Phonologie, p. 297.
(215)Ob. cit., p. 37.
— 178 —

�— 6¿l —
•s3is ¿ a -í ' 'AI 'IV (22)
•^9 '09 -dd 72J (222)
•s8;s ^ 09 -d "jid -^o -AaA^aa 'f J3 (1^2)
•o.iíjnuap afen3u3| pp
EDUJAD BJ B BJJOSOJIJ BJ BpOJ 93Ilp3J 9Hb 'O3l8oj OHISIAIJISOd \O UOO OUIS SO[)B0ipUI SOJOSOJIJ
boj uoa 8oi^Biuo3 BpA3j ou AaiSKiarji ap uopisod b[ ojoj 7g '9 '6J&gt; -dd '7^J (02^)
•01 d '2S6I 'o3ix9W
'pnpjjvaj A atvn^uaq '-dsa \ij 'Aiipa^ pito aSvnSuoj 'nvhhq tivhshvjii -^ 73 (612)
"2¿ "d '6^61 'ipBisniJBQ '$anvqi[ov^de¡ uaqjijqasuaw sap ^laipuapaiipsia^ aip ^a^jj ap uoptpa
ns b uoai^ov^ p a axxa\[ -h ^od Bpejp 'aio^ -y -g b bjjbo esoiúbj bj 73 (812)
"1P "I311? TBJX (912)
aa.ianb uis— soniaaeiu^iui '(2^) sisg^odiq uun u^Xmjisuoa Buupop
ns ap so^iietnoixe soiuauí^punj soj anb lunpB Aajsmpfjj oido^d p anb ejuana
ua opuamai '^ Bai^Buiaso^ c[ ap ouisiui ouajxai p ua sotueaopa ap soiuaji^jiuj
opa joj -uopBJopA A uopeiaadjaiui ap oSopun ozjanjsa un souaui oj jod aaaaaui
—SBai^opaisd Á scji^o^ sBi-ioai sspiiBqap Anuí uoa pi:ppucjodiuaiuoD ap ozjanjsa
un oduiatj ouisiui p sa anb— Aa^ui[af^^ ap p ouioa spuaaaqoa ap ozjanjsa un
sand '(222) B3ílslíí^uíl BjqaS|B,, ouiod sauoisaxtíxa b ajuajj o SEOiSopuiuuaj sap
-cqnaijip b aiuajj sofajdjad asjauaiap anb ^cq ou anb 'ajuauqcuij 'souiaai^)
*(I^^) ^jnqna bj ap buisiui uopipuoa bj sa anb ouis cjBJnqna
opnpo^d,, un ops sa ou afcn^uaj p anbxod 'ttBjnj¡na,, b aanpax o^ anb Euoai
B^ Bjainbis iu :apep Bijpod íti;soa i'Jio,, b ajqipnpax ouioa af^n^ua^ p axapisuoa
anb uopisod Bun^uiu anb pBpiu^ip Bun ajoi;uoo a¡ A 'JtuidsB ap oqja^ap p auaij
cjp anb B| b pjiuaa uoiaisod cjpnbe 'a^quioq pp SBpuap scj axiua 'Bapsm^
-ui[ E[ b bSjoio Aajsuipfjq ap Buiaisis p ops anb aiuappa sa 'oppuas ajsa u^
*(022)^EII9 9P ^opapaj[B asjnziuEgjo 'oiubi o\ aod 'uaqap A oapsingu^ opiuajuoa
un a^uauíEiJBsaaau ue^bji SBpuap sb^ SBpoi, anb^od '(612) BJI BPI B jopajue
sa afEnguaj pp Buoaj b^ pna p un^as opepusod 'xajissB^ 'passnjj 'odja ouioa
sojosojij ap 'ojpi[duii o ojpx¡dxa 'opBjnjsod p oapsinSuij ajuauíEiapisa ouajjaj
un ua Bo^dB A afEngua^ pp ouB^d p apsap a.iqiuoq pp A Ejnqna E[ ap SEuiajqoad
soj sopo) J3A ap pEpipqísod bj aXn^ut Aajsuipfjj ^ppquinjj ouio^ "(812) os
-jaAiun pp pi:pi.)ijdij(nui b^ Epoj A opunjojd sbui oj A o)jb sbui oj jaxioaaj EJEd
ojnaiqaA ouioa afcnSuaj ja jBzijiin ap ajJB jan O)jaiqnasap Biq^q jBna ja ^ppqumjj
uoa asjBjBduioa apand ojos Aajsuijafpj anb aaaasd sou 'ojoadsB ajsa ofEg ^afonS
•uaj jap DaiismSuij vijoaj Eun ouioa 'xiaap sa 'B)uasaad as Bjja ouioa isb BjjE)daaB
anb ^Bq anb ouis '—apuaiaxd as saaaA b ouioa— ttsoai)sinSuij soqaaq,^ sopEuiEjj
soj uoa uoiaBjax uis ítK9f3oj,, o ttBaijosojij?, BUjj)aop Bun ouioa asjBjapisuoa apand
ou BapBuiasoj^ bj anb soxuEsuad 'uaiquiE] isy *)pjoquinjj uoa '/^ 'jBjaua^ Baiisin^
-uij bj ap JopEpunj ja B)SBq Jü)uouiaj asjaasq apand anb uoiaipsa) Bun Bnupuoa
A buio)3j Ejja —(¿12) Aajsuijafjj ouisiiu ja luijijb anb oj ap JBsad b A— popij^ax
ua anbaod 'a(Bn3uaj jap Biauaia bj ap oidoad ouiuisa jap C(uoiaBiAsap^ Bun ouioa
a)uauiajduiis asjBjapisuoa iu asjEJouSí apand ou anb 'Bai)sin3uij bj ap BtJO)siq
bj ua jBiauasa oiuauíoui un B)uasaadaa Ba^rurasojS bj anb ap sopiauaAuoa souiB)sa
'ojaaja u^ *SB]sijBjn]anj)sa sojnaaia soj ap oj)uap uaiquiB) oaad Bxanj a)uauijBdiauiad
'Aajsuijafjj ap Bai)sin3uij Biioa) bj b ajuaaj saaaA b UE^dopB as anb 'BzuEijuoasap o
uoisuajduioaui ap 'sEAijESau sapnjij^B sbj ap aiuauíBsajdxa BÍajB as 'Bai)Buiasoj^ bj
ap souisiui soiuauíBpunj soj uoa o;aajip asjEjua^jua un aSixa anb A '(912) ^sjai
•^aDjpuruf) suarjoaf3oud Suij^/uiq ua opoj axqos souopuBSBq 'oaijtaadsa Buiajq
-oxd un b o)aadsax uoa jbuio) souiapua)ua tnbB anb Bapua pmpaB B]s^ "2 *
'Buijjoop ns ap uoisnasip Bun Á Aajsrapfjj ap uoiaisod
B[ b ajuajj pnipaB Bun Botjdrai ajuasaad as anb uoxanjos jaxnbjBna
oj jo^ "Aajsuijafjj jod 'ajuamB^snf 'souinuaj so^sa ua opBa^uBjd
A ^buijoj^, ajjua sauoiaBjaj sbj ap ja uoa Baijijuapt as
bi^ojouoj A Bar^auoj ^x^u^ sauoiaBjaj sbj ap Buiajqojd ja 'sBjqBjBd sbj^o
U3 'ttBí0UBlsns,, -^ m18111-10^ ^P ^UBiAajsuijafq uoiaBJBdas bj b ajuaij
pniijaB Bun Baijduii —^sajBuiJoj^^ sapBpiun sns ap uotoBaijiiuapt bj
ap :ojafqo ns ap buisiui upianjiisuoa bj ap ja sa uaiquiBi anb— bjSoj

�una teoría más coherente— comprobar hasta qué punto tal hipótesis resulta sostenible en lo que atañe al problema de "forma" y "sustancia".
5. 3.1. La distinción entre "forma" y "sustancia" no ha sido intro
ducida en la lingüística por F. de Saussure, como a veces se dice (224),
ni Hjelmslev la ha tomado de de Saussure. A de Saussure pertenece
sólo la afirmación acerca del carácter estrictamente formal de la
"lengua" (cf. 1.1.1.). Pero la distinción como tal, y en términos
todavía muy actuales, se encuentra ya en Humboldt, quien opone, jus
tamente, Form a Stoff (225), y luego en H. Steinthal y G. von der
Gabelentz, como lo señala el mismo Hjelmslev (226.).
5. 3. 2. En Hjelmslev aparece por primera vez en Principes de
grammaire genérale, pero en una forma todavía muy distinta de la
actual (227). Ante todo, en los PGG la distinción no se presenta en
términos enteramente claros y definidos. En ciertos puntos, parece
que por "sustancia" se entiende lo material del lenguaje (y quizás
también lo concreto en general: la "técnica de la realización") y por
"forma" las categorías gramaticales (228) ; en efecto, se opone la gra
mática, como teoría de la forma, a la teoría de los sonidos (229). Pero
en otros puntos parece que se opone "forma" a "significado" (230)
(cf. Bloomfield, 1.1.3.), o bien que con este término se entiende
lo que Humboldt llama "forma interior" (innere Sprachform) (231),
puesto que, justamente, se le opone el "aspecto", los procedimientos
gramaticales (¿forma exterior?), según una discriminación estable
cida por A. Sechehaye (232). De todos modos, cuando se habla ex
plícitamente de "sustancia", se entiende por ella sólo el aspecto fónico
{todo el aspecto fónico), una "sustancia" que se considera de orden
lingüístico: en efecto, se manifiesta una oposición a Humboldt y a
otros autores que consideran como Stoff también los "conceptos puros",
"sustancia" de orden psíquico (233). La "forma" pertenece sólo al
significante (cf. Bloomfield) y es concreta (objetiva), a pesar de no
comprender lo "convencional", lo que puede modificarse: los soni(224)Cf., por ej., E. Fischer-Jcercensen, On the Definition, p. 11.
(225)Ob. cit., ed. eit., pp. 43-66 y partic. pp. 47-49.
(226)Principes de grammaire genérale, Copenhague, 1928, pp. 112-113, n. 5; cf.
también E. Otto, Ob cit., p. 26 y sigs.
(227)Contrariamente a lo que parece entender H. Vogt, res. de L. Hjelmslev,
Omkring sprogteoriens grandlaeggelse, AL, IV, 2, pp. 94-98 (p. 95).
(228)"Les catégories gnmmaticales, voilá la forme: la technique, voilá l'aspect"
(PGG, p. 113) ; "Mettons en méme temps que ce génitif s'exprime dans la langue A par
un préfixe x, dans la langue B par un suffixe y. Cela supposé, il serait illégitime de diré
que, sur ce point p'irticulier, il y avait différence de la forme entre les deux langues.
C'est différence de l'aspect phonique qu'il faut diré. La forme est, au contraire, identique"
(ibid., p. 115).
(229)"La grammaire est, en effet, une discipline une, la théorie de la forme tout
court. Elle est entiérement différente de la théorie des sons" (ibid., p. 94).
(230)Ibid., p. 91.
(231)Ob. cit., pp. 89-98.
(232)"Deux langues peuvent avoir une méme forme, bien que les procedes par
lesquels elle g'exprime différent entiérement d'une langue á l'autre" (Ob. cit., p. 114).
(233)"Mais, d'autre part, le Stoff n'est pas identique á l'aspect phonique; ce
terme designe plutót l'ensemble des matériaux dont dispose le sujet parlant: non seulement
les phonémes, mais aussi les concepts purs... II y a done ici une différence qui importe:
le Stoff renferme, chez ees auteurs, une partie qui, selon nous, n'est pas d'ordre linguis-.
tique, mais d'ordre psychologique" (ibid., p. 113, n. 5).
— 180 —

�— 181 —
'99 •* '6t-8t 'dd 'Hd (LfZ)
'90Z '61 -dd '077
'S'Z *dd '71J
•6I "d '^7^
' *d '7^
•sSis X ni -d '^70
'Z61 'd '077 (ItZ)
'6I"Z6I "dd '077 *P :J.&lt;noHi\;njj uoa apiauioa
aanssnvs aa 'pBp^ensiia 3[duns jod ou 'aiuouituníias 'X 'oiund ^isa ua anb sg (O^^)
*(8t *d ''Jp '90) ltiI3l)a^snBJÜA sqaBjdg jap 3j[¡jj ]im sjjij^ag sap Sunpjig jap aqapM 'ua9
-unáaMaqsajsiao ua^iiBiisqps pun a^anjpuig uaqaijuuis jap HaqiniBsaQ a;p uaapue jap jne
'idneqaaqn in^q jap aiíag uauia jap jnB isi aqaBjdg Jap jjojg aqa^^jJ^ J9QM (62)
•sSis X 1^ -d 'ixd (8^)
'(6t'8fr 'dd '*p;qi) tt34&gt;'^Jdg jauía nuog jap Sunqas
-jojjg aip juuiSaq aiaqsqdjy uiap i;ni qaia^3,, roaiuoj ouB^d [a ua uaiqiuni Bp as (^buijoj,,
bj anb X (2V'Lf "dd ''Jia *9O) i4PJ!M u^puBjsjaA uuog aqjsijBuiuiRj^ aiuuBua^os aip ssoiq
jqaiu •••aqaBjdg jap tujog Jajun,, anb ajuaiuesajdxa aaip as xaioawüg ng (¿^)
'¿"9 'dd 'ixd (92)
"(6 "d "P!q!) ltaAijanpm
apoqjam aun uojas jijqBja^s juaAiop aauaias a)iaa ap amaisXs aj luampsuoa mb sauoáaiBa
sag -anbiJiduia apoqiaui B[ aj]a jiop aauaias ajjaa ap ajqissuupB apoqjaui ajnas b¡ 'aáBÜuB[
np sjibj sap adnaao^s inb aju^puadaput aauaias aun aii^aj ua ajsixa i}tg,, (S^)
• (9^1 "d 'ODd) íí?ÍJ!u9!s nP uou l* OuBijiuáis np
ai^jrd ouop iibj auuoj nq,, • • ^gauuoijuaAuoa jsa X ¡nb 9^ jnoi ap uoisn^axaq b a^qiSuB]
juauíaiaajip isa 'au^ís a[ suap 'mb aa inoj :auuoj jBd auop BjpuaJduioa uq,,
• (LVZ) 8B0ii8jn8ai|BJjxa oraoo UBJ^pisuoa ^s (upjsaudxa w[ ap maun^sns A
opmajuoo jap mauvisns ubuib^ as anb) 44SBiauB^sns^ svquiv ^no o\ aod
'Í^^) 44^iauBjsns Bun ou A buijoj buii sa BnSua^ B^?, anb ap ouBaanssnBS
buioixb \a ojsa b Ba^B ag 'sa^qBjBcIasui SBUiap o[ Jod 4(S^^) ^^?^
-audxa vj ap viuuof b^ A opiuaiuoa jap rnuuof bj '(souBjd sop soj b
X) 44SBiauBisns,, sop sbj b sajuaipuodsaaaoa '44sbuijoj,9 sop uan^uiisxp
as ' (J7j?^) ^sBtauBjsns^^ sop a^jua 44buuoj^, bjos Bun ap ^bSiij ua :ajns
-snBg ap b ouioa ^pjoquinjj b ojubj ojaadsaj uoa 'a^uBjaoduii pBpaAOU
Bun auaiAiajui inbB j^ * (^^^) uoisaudxa vj ap ouojd A optua%uoa jap
ouvjd ajjua uoiauí^sip ouioa 'sajB^aua^ sbui souiuuaj ua 'auijapaa as
(44PBoí}íu¡"ís/44alUBOÍJíu^ís 9P BI B ^^p^Bd X ajuaipuodsajaoa)
44sopiuos soj ap ouBjd,, X 44SBapi sbj ap ousjd,, ajjua BUBaanssnBS
uoiauijsip bj 'odinaij ouisiui jy • (0^2) souBaanssnBS aiuauíBAisnjaxa
souiuuaj ua X sas^q aaqos Bjuasaad as anbunB '(682) ipjoq^unjj ap ja
uoa a^uauíBjaiua apiauíoa '(882) JBnjdaauoa ouBjd ja ua ouioa (jBjauaS
ua uoisajdxa ap o) oaiuoj ouBjd ja ua ojubi 'BnSuaj bj jod opBuiaoj
oj apuajduioa anb '44BiauBjsns^, ap o^daauoa ja j^ '(¿86) 44PBDÍJíu^Ts^
jb X 44uoisa^dxa^ bj b 'sajBaijBuiBjS SBjJoSajBa sbj ap ^bjjb sbui X bob
sbui bjoijb apuat^xa as 44buijoj^, ap o^daauoa jg • (9g^) oaponpap ja sa
auodojd as anb opojaiu ja sand 'jBijnaad Xnxu opijuas un ua anbunB
'oidiauíad ouioa 44ouisiJiduia^ ja BiABpoj auapiíBUi ag ^^Q ug
'Sdno'j jap o^xaj jb asjau
-ajB BJBd aXsqaqaag ap uoiaBjoqBja bj BuopuBqB Aajsuijafjj anb op^p
'44ajnssnBg ap b ou^ojaj,, un ap JBjq^q uaiq sbiu Biapod as 'pBptjBaj
ug 'ajnssiiBg ap ap Buiíjaop bj ua uaAjanA ^pjoquinjj ap sisa^ sbj
anb soj ua soiund sojjanbB sopoj ap uoiaBidaaB bj aod ouis 44ipjoq
-umjj b ouaojaj^, un aod ou anbuns ' (gj76j) asjaSSavjpunuQ suaioa%
-%oxd Swj^jiuq ua Baadns as ípjoqiunjj b uoiaisodo Bg *g -g *g
*(S82) oaponpm a ooiuidtua
ja sa auodojd as anb oaijsin^uij opojam ja 'ajuaiujBuig '(f^82) SOP

�es decir que ya no se reconocen una "sustancia de orden lingüístico"
y una "sustancia de orden psíquico", como en PGG: la lengua es sólo
forma (248). Por otra parte, la afirmación de de Saussure de que
"lo esencial de la lengua es extraño al carácter fónico del signo lin
güístico" (249) se desarrolla en el sentido de que la "sustancia" fónica,
además de no ser "lingüística", es también indiferente: las mismas
formas lingüísticas pueden manifestarse por otras "sustancias" (250),
por ej., por la escritura (251). Forma y sustancia se definen, pues,
respectivamente, como lo constante y lo variable en una manifesta
ción (252). Por lo tanto, puesto que la lengua forma arbitrariamente
la sustancia, el estudio de la forma lingüística debe emprenderse in
dependientemente de la sustancia (253) y, puesto que la sustancia es
variable, sin referencia a una sustancia particular, como, por ej., la
fónica (254).
5.3.4. Es evidente que en estas últimas formulaciones queda
muy poco de Humboldt, de aquel Humboldt cuya actitud esencial se
resume toda en la famosa frase "Sie selbst [die Sprache] ist kein Werk
(Ergon), sondern eine Tátigkeit (Energeia)" (255). La lengua de
Hjelmslev es una esencia de tipo platónico que sólo "se manifiesta"
en sustancias y actos particulares y ni siquiera es necesario que se
manifieste: puede entenderse como pura posibilidad (256). En este
sentido, es sintomático que, a pesar de haber partido aparentemente
del llamado lenguaje natural, Hjelmslev no haya siquiera tratado de
dar una definición adecuada de la lengua que se estructura sobre la
base de este lenguaje: al contrario, llega a llamar "lengua" toda enti
dad que corresponda a una definición lograda deductivamente (257),
sobre la base de un exiguo número de postulados. "El" lenguaje se ha
vuelto "un" lenguaje: por ello no es de extrañar que en este punto
se dé un encuentro entre la doctrina de Hjelmslev y el positivismo
lógico (258). Y para nuestro propósito es importante subrayar que
los puntos de "ruptura", de pasaje de la lengua lingüística a otras
"lenguas", se hallan justamente ahí donde se acepta que "la lengua
es una forma y no una sustancia" y donde se afirma que la sustancia
es indiferente. Los dos postulados son, además, interdependientes,
puesto que —siendo la "forma" lo que se mantiene constante en una
manifestación— si la "sustancia" se mantuviera, ella debería nece
sariamente formalizarse.
5.4.1. Antes todavía de consagrarle la obra teórica recordada, Hjelmslev
empieza a aplicar el método correspondiente a su doctrina para redefinir varios
conceptos fonológicos en términos independientes de la "sustancia" fónica (cf. 3.
4.2.). En el Congreso de fonética de Londres (1935), expone, como ya se ha
(248)PTL, p. 49.
(249)CLG, p. 47.
(250)PTL, p. 62.
(251)PTL, p. 66. Cf. también H. J. Uldall, Speech and Writing, AL, IV, 1 pp.^11-16.
(252)PTL, p. 68.
(253)PTL, p. 49.
(254)PTL, p. 65 y sigs.
(255)Ob. cit., p. 44.
(256)PTL, p. 68.
(257)PTL, pp. 67-68.
(258)Cf. R. Carnap, The Logical Syntax oj Language, Londres, 1937, pp. XV, 3.
— 182 —

�— 81 —
•bjjXs on ABq q.iujM sa8en2uB[ aie aaaqj jeqj uouiuijap aqj tuoJj smojjoj jj,, (¿9^)
•sauep ua 1/ ap bjj^jb '(^,g -d) ¿g-tS "dd '-q s^mpaaoouj 'qsiuvQ fo sopvui
•auoqd aq^ 'nvaif^ *f -jj 'opijuas ouisim ja ua '-j^ -gg -d 'sajdpiii.ief aqj mq (992)
•44baijoij}suo344 jbuibjj auodoad as inbe anb oj eied unquie}
44ajuBnosnoa?J Bajduia as 'oSaequia uis 'apuop 'j -d '6t6l 'uíjnX '- uadounapuj vjSojo^jojq
*invsi&lt;J '\ *J^ *8Bn8ua[ sbjjo ua u '/ '^ ^ (is^:/ 'ja) bjbojd ua j í¡jsd¡ '¡jsi sauoiaaafjaiui sbj
ua s ouioj 'ajumios jas apand vapotutsuoo cun X '(sajouedsa so^uojdip sol ua 'n 'i ouioa)
ojuvvosuoo jas apand jvjoa Bun saaoA b ojad isaiuvuosuoa 'svaitotJjsuoo sbj ^ 's^juduos
jas ua¡ans sajoaoa sb[ 'a)uaui{Buuou :aaaJBdBsap uoisnjuoa B[ -'sbji^íojouoj sauoiaou sb[ BJBd
ajuouosuoa A ajuvuos A sbju^uoj sauoiaou sb^ BJBd (&lt;aií3ijjsuoa), ^ ^oaoa opuBajduig; '(SBpBU
-¡uijaiap SBjqBjBd ua oaiqBjis oapnu ja jbiujoj ap pBpiaBdBJ) o.iiSojouoj X (uoiaBjnaiuB)
oaiiauoj bjsia ap so^und soj ajjua uoisnjuoj Bun ap A oai^ojouiuuai Buiajqojd un ap bjbjj
as :B)uasajd as ouioj opeaijduioa A 3abj ubi aaajBd ou ojunsB ja 'pBpijBaj u^ (992)
'¿6-96 "dd 'sadtautjj i^9Z)
•SBjiJosa SBqBjis sbj ojuaav jap upiaunf ua asjiuijap uapand ouioj jaqBS aiuBsaja]ui
Bjjag "(992 'd 'al&lt;lDll^S aHl) tlpAJasqo uoissajdxa aqj jo ajnianjis aqj oj ^uipaojjB 'jou
jo luasajd aq Xbui sajqsjjXs '-aja 'sjbu^is jo 'sajnjsaS jo 'Suijijm jo 'spunos jo ujausd
Xub ui '*a "i 'uoissajdxa aiisin^uij Xub uj 'ajntsu aiuoqd jo XjijBssaaau iou si ajqrqjXs
aqj^,, í (jg -d 'sajd-iatnjd aqj ^O) 4ta^BnSuBj puB spunos uaowjaq uoixauuoa XjBSsaoau on
si ajaqx 'sjEnpiAipui aaoiu jo omi Xq paidopn sjbuSis jaq^o Xub jo 'sjauaj jo sunaui Xq •% •
'suBaiu Jaqjo JBJ3A3S Xq JjaM sb aiinb pazijoqiuXs aq Xbui Xaqj jnq 'spunos jo suBaui Xq pa
-zijoqiuXs aq Xbui Xaqj, "pazijoqiuXs ajB Xaqi q.mj,w ui Xbav JBjnaiund aqj oj pjEáaj inoqjiM
'uiaisXs a^nnSuBj aq} jo S)uauiaja sb sauíauoqd aqj japisuoa isnuí sai)Buiauoqj,, (^92)
•992 -d l--BiqvU^S ^HI (292)
•Zg -d '-piqj (I9Z)
•OS -d '-tío -uioj (092)
•96 *d 'sadtouidj 'Aosziaaanx "p í4SBuiauaa soisa anb sauoiamiquioa
SBUisim sbj 'Bqnjis Bun ua 'aijiupB anb o? :uoiaiuijap bj b apnuB as (j^ 'tlP!lIBfl !PnlS^
'ajpuDnb 'uoijnuojuí 'luaooy) apjBi sbj^j *2S '6^ 'dd '"" 'sajdpmjd aqj uq (6S2)
S3 " (¿9^) S^IcIílIÍJaPuí EII8 u9 u^j^nsaj sojdaDuoa sapj 'Bqnjis b^ ap uopiuijap
b¡ ap uapuadap ^e^oa á. ajucuosuoa ap sojdaauoa so^ anb ua Bpipam ej ua 'X
ísnq^jis auai) ou En^uaj jbi 'ooiSojouoj jojba uoa ojuaon auap ou [ouni ja 'uoiaj
ja 'oJEAOjsa ja 'oaaqo ja 'oacSunq ja ouioa 'bíij uoiaisod ua ojuaan ja cSuaj
anb bj}o jainbjnna o] saausjj ja ouioa BnSuaj Bun is A. i (992) viposoud Eun ouis
'aiuBuosuoa eun sa ou 'aiusuosuoa ej ap uoiaiuijap ej b apuodsajjoa ou 'jnpiuj
uoiaisod ua ojos npEuiuiaaiap nnáuaj eun ua asopusjjBq 'ij is : ('f^'S *p) sauoiaiu
•ijap sbj e asJBidBpB uaqap soidaauoa soj 'oijejiuoj jb 'anb ouis soidaauoa soj b
uaqap anb sej sauoiaiuijap sbj uos ou anb ap oidpupd ojjo ja uatquiBj
auaijuEiu Aajsuijafjj oaa^ '(^9^) (sauoiaaafaajuí) SBjqEjBd jjmpsuoa uapand
anb sbj ua SBnSuaj sbj ua sajBOOA ouioa asjEiapisuoa uBuaqap jj 'st 's 's ouioa
soiuauíaja 'opoui ouisiui jap 'X sa^usuosuoa oiuoa asjBjapisuoa UBt^aqap n 'n '1 'a '
SBUEiuajB saAajq sajBaoA sej 'Aajsuijafjj ap uopiupap bj unSas 'anb (J?9^) BjEuas
Xo&gt;jziaqnjx jsy -SBuiaisis sopap ua so^uauíaja sojsa ap uopisod bj ouis 'jBJauaS ua
'vqv^is dj 'ajuüuosuoo vj 'jdooci vj p^pijEaj ua sa ou tpuijap,? as anb oj ^SEpouiíujai
-ap SBapsinJuij sauopEnjis ap asopuaianpap une 'sajBjauaS sojdaauoa b asjpajaa
japuajaad ap BfBiuaAsap bj uBjuasaad '(oauoaj jojba uis 'BaijBasBpip 'Baija^ad
pBpiAijaB Bun sa 'jBuoiauaAuoa Biauasa ua sa 'uopBjaJdaaiui a uopBJOjBA oduiap
ouisiui jb sa ou is 'uoiadpasap bj anbaod) asjBidaaB uBijpod EaijsinSuij uop
-dpasap bj BJBd sauopuaAuoa oiuoa anb 'SBpBjBuas sauoiaiuijap SBq 'g mf "S
"(92) ^nSuaj bj ap bjsia ap
ojund ja apsap ajuaaajipui sa BpEuiuuajap MBiauBjsns^ eun ua MuoiaBzijBiJajBin^
anb sa aiuaij auaijunuí as anb oidpupd jg '(^9^) 4ojuaaB ojos un auaijuoa anb
upisaadxa ap Buap^a, ouioa (igg) (oaijBaoA ojuauíaja un ap uopunj ua siuijap
saapuog ua anb) BqBjis bj ap upiaiuijap bj auaijsos (8g6I) 3^UB0 3P osaaguo^
ja ua j^ -uoiaiuijap bj ua uBjaodiui buijoj bj X opiuajuoa ja ojos anb opusaiput
'(092) (soja^auoa soaijsinSuij sojdb soj ua 44uopBzijBiaajBui^ bj) upisaudxa bj X (oaij
-Eiuauoj Biuajsis ja ua uopisod bj) tnuuof bj '(4Bn8uaj bj ap BaijBiuauoj Biuiouoaa
bj ua jBuopunj ouijsap, ja) opiuajuoa ja : (Buiauaa) Buiauoj ja ua anSuijsip 'sbot
-apy '(6S^) ojos is aod SBjqBjEd Jinjijsuoa uapand anb soj 4sajBJjuaa sojuauíaja,
opuais 'oaijBiuauoj odna^ un ua 4jbui3jbiu ojuauíaja, X jBjjuaa ojuauíaja, oinoa
'ajuauíBAijaadsaj 'ajuouosuoo X jvaoa ap sojdaauoa soj auijap X '44Bn3uaj bj ua
uopunj ns jod 'aiaap sa 'soaijsm^uij ajuauíBAisnjaxa sopajpa ajuBipaiu^, (souiauaa)
seuiauoj soj Buijap anb (BaijBiuauaa) BaijBiuauoj eun ap soidpuud soj 'opcjBua*

�evidente que no se trata de lo que la "sílaba" es sino de una convención semán
tica: de lo que se conviene en llamar "sílaba".
5.4.3. Los métodos que Hjelmslev propone para la identifica
ción y definición de las unidades fonemáticas (cenemáticas) se basan
en los conceptos de función y de forma (cf. 5.4.1.). La definición
"formal" consiste en establecer la posición (distribución) de las uni
dades en el sistema (268) (cf. Bloomfield) y, en realidad, no presenta
dificultades, pues se reduce a una simple operación estadística, una
vez identificados los llamados prefonemas (269). Más compleja es,
en cambio, la identificación. Ésta debería hacerse mediante la prueba
de la conmutación (270), que consiste en sustituir un elemento a otro
en un grupo y comprobar si ello produce o no una modificación
en el "contenido" (cf. 5.3.3.). La posibilidad de tal prueba se debe
a la solidaridad que existe entre el "plano de la expresión" y el "plano
del contenido" (271), o sea, a lo que en la fonología se llama la fun
ción distintiva de los fonemas: dos segmentos pertenecen a unidades
distintas si, sustituyendo el uno por el otro, se produce un cambio de
significado. En OSG, criticando a Jones (quien en la identificación
de /h/ y ¡i}/ recurre a la "sustancia", por tratarse de elementos noconmutables) (272), Hjelmslev agrega que la conmutación debería
realizarse entre miembros del mismo paradigma (273), por ej., sólo
entre finales o sólo entre iniciales. De todos modos, la prueba debería
efectuarse sin referencia a la "sustancia" (274) en la que el fonema
(cenema) se "manifiesta". Y es aquí donde surgen las mayores di
ficultades.
5.5.1. Las dificultades se dan en primer lugar porque en el
mismo Hjelmslev no se registra un concepto único sino más conceptos
de "sustancia". Por un lado, se afirma que la "sustancia" es algo en
sí incognoscible que "existe sólo por ser sustancia de una forma" (275)
y, por otro lado, se define la "sustancia" como "lo variable en una
manifestación" (276). Pero los dos conceptos no son de ninguna ma
nera coextensivos. En el primer sentido, la "sustancia" no tiene nin
guna existencia independiente de la forma (277) ; 'en el sentido onto-

bles. A language without accents will be a language without syllables. French is an example
of such a language. In most of these languages without syllables the vowel and the consonant cannot be determined either" (The Syllable, p. 270).
(268)Ore the principies, pp. 52-53.
(269)No se trata todavía de fonemas porque la distribución podría revelar que
algunos de ellos son prosodias.
(270)Ore the principies, p. 51; The Syllable, p. 267; PTL, pp. 4647 (aquí la ope
ración se llama conmutación si se realiza en un paradigma y permutación si se realiza en
una cadena).
(271)PTL, p. 38. Cf. las "reglas" 1.a y 2.a de Trubetzkoy, Principes, pp. 47-50.
(272)Cf. The Phoneme, pp. 10, 14-15. Cf. la 3.a "regla" de Trubetzkoy, Principes,
pp. 50-52.
(273)PTL, pp. 40, 46-47.^
(274)Hay que observar, sin embargo, que Hjelmslev elimina la "sustancia" sólo:
de la lingüística en sentido estricto (glosemótica = metasemiótica), pero reintrodirce su
estudio en una "lingüística" de otro orden: la metasemiología (PTL, p. 79). Del mismo
modo, se introducen en semióticas de orden superior otros elementos que se han eliminado
de la semiótica-objeto (= lengua) por no pertenecer a su esquema (PTL, p. 81).
(275)PTL, p. 32.
(276)PTL, p. 68.•
(277)PTL, p. 31.&gt;_ •
— 184 —

�— S81 —

'IS d 'lid
'ti 'sa^tfpuijd sifi o ^
•89 d 'lid
•19 *d '7J,d
•Z9 "
'lid

(8Z)
(Z8Z)
(I8Z)
(08Z)
(6¿S)
(8¿Z)

:uopBpBj aiuainSfrs bj 'boij
-sjnSutj ums^adx^ ^p sapBpmn b^ b aiu^touoo anb o^ aod 'aaoa[qBjs3
souiBtapod '(^8^) qi^íQ "3 Bp 'soiisodoíd sojjo uo^ '^nb wuianbsa un
opuB3ijipoui A opuB^duiy 'uanio^j^ ^s anb SBAisaons sauoxoBz^Buuoj
sbijba sb[ b sa^uaipuodsajjoa 'sbuuoj ap atjas Bun ouis 'BDiun buijoj
Bun ítBisaijiuBin^? as ou (sa anb o8^b) ajua un ua 'pBpi^aj U3
ap sojund sojjo apsap ttBuiaoj,, Jas apand ttBapsinui[ bxujoj^, b^ ap
bjsia ap ojund ^a apsap ^BiauBjsns^ sa anb oj anb 'ojaaja ua 'BAjasqo
Aajsuqafjj oidoad 13 • (^8^) soSojouoj: soj ap (BUiaisis) MBn2uaj^ bj
uoa apiamoa ja BjBd anb '(X8^) o^tstnSuij osn ja ^oaijsináuij Bmanb
-sa un BjsaijiuBiu anb BiauB^sns, ouioa auijap opu^na o '(BaijsnaB bui
-joj 'a^uauíBaijsnoB BpBuuoj BiauB^sns =) (08^) tsoppuas soj ajuBijiam
uoiaBAjasqo bj b ajqmbass ajuauíB^Bipauíui BiauBjsns^ ap '(6¿2)Bí
-uBjsns ap sbuijoj^, ap Bjq^q opu^na ouiraaaj ja Aajsrajafjj Bajduia
oppuas opun^as ajsa u^ uouadns uapjo ap 44buijoj,, bjjo B^sapiuBui
anb 44buijoj^ eun uaiquiBj jas apand 44BiauBisns^ bj '4biujoj Bun jod
opBuuoj oj, ouioo 'opijuas opun^as ja ua ojaj -ouBiupojd 44Jas-ou,^ ja
'ja ua BtJajBiu bj sa :sa ou *(8¿2) toaisjjBiaui ojdaauoa un sa oai^oj

�De los elementos que aparecen en el esquema, sólo el primero
es propiamente "sustancia"; y el último, el cenema, es "forma" pura,
independiente de la "sustancia", en el sentido de que puede mani
festarse en un fonema pero también en otra sustancia formada del
mismo grado (por ej., un grafema). Todos los elementos intermedios
son al mismo tiempo "formas" y "sustancias": "formas", desde el
punto de vista del elemento de grado inferior en el que se "mani
fiestan"; "sustancias" desde el punto de vista de la forma superior a
la que "manifiestan". Ahora, ¿cuáles de estas "sustancias" quiere
Hjelmslev que se ignoren en la lingüística? En un primer momento,
parece que su respuesta es: la "sustancia no formada" (285) (aquella
a la que todos ignoran, por ser incognoscible, y que no podría des
cribirse como tal ni siquiera en la metasemiología). Mas luego su
respuesta implícita es: todas, hasta el cenema, la forma pura (286).
Pero esta forma ¿puede conocerse de otra manera que manifestada en
una "sustancia" (= forma inferior)? Platón y Plotino enseñan que
la forma suprema, totalmente pura, es ella misma "sin forma".
5. 5. 2. No estamos mucho mejor si queremos colocarnos en el
plano de la "forma", porque, justamente, Hjelmslev no nos dice de
qué manera podría conocerse independientemente de una sustancia:
los ejemplos que da (287) son palabras, "formas sustanciadas". Ade
más, en Hjelmslev el concepto de "forma" se diluye y se pierde en
el concepto de "función" (en el sentido de relación o dependencia).
Tampoco la "forma" es objetiva, simplemente porque los objetos no
existen [hay que inferir, en efecto, que no existen siquiera los ob
jetos formales]: sólo hay funciones, intersecciones de dependen
cias (288). Los "funtivos" entre los cuales se establecen las funciones
(los "objetos del realismo ingenuo") no son de por sí cognoscibles.
En realidad, el razonamiento de Hjelmslev es capcioso: no se puede
emplear como argumento contra el "realismo ingenuo" que considera
los objetos como existentes la explicación misma de cómo existen em
píricamente los objetos; mediante la "intersección de funciones" no
se puede, al mismo tiempo, establecer la existencia y demostrar la
inexistencia de los objetos. De todos modos, se puede aceptar que los
objetos existen sólo como intersección de funciones (una de las cuales,
y la más importante, debería ser el mismo acto cognoscitivo de un
sujeto), pero con ello no aumenta la cognoscibilidad de las "formas"
como tales. Por esto, justamente, la "forma" no es siquiera "forma"
para Hjelmslev, sino sólo la posición en el sistema (cf. 5.4.1.). Pero
¿qué es aquello cuya posición se establece en el sistema? O bien ¿qué
se vuelve una vez que se le ha establecido la posición? A esta pregunta

(285)PTL, p. 31 y sigs.^.
(286)Cf. PTL, pp. 67-68. En este sentido observa, justamente, Martinet, Struct. Ling.,
p. 583, que la glosemática ignora tambiép la "sustancia organizada" [la forma de una
sustancia].
(287)PTL, pp. 33-34.
(288)PTL, pp. 13-14; AL, IV 3, p. VIII. Bajo este aspecto el "funcionalismo"
hjelmsleviano es muy distinto del "funcionalismo" que se basa en el concepto corriente,
no matemático, de función.
— 186 —

�— ¿81 —
•¿ *d 'sjvawapuoj sap jatns ny natqniBi ^^ •^^ -d '•••jsa ua nQ 'xauiiHVj^[ #y(62)
"22 "d 'sanbjmua^ 'jiasn¡a3aa)f-aaH3si^ '3(262)
•^g -d 'sadpuuj(i6Z)
"09"¿ "dd 'IIIA 't^SQ^ SJ3?HBD 'aiHojouoyd t&gt;j ap sajmuaiuvpuof
suopou sanb¡anb ap jmod n.v ast^^ 'sjiass^ng •g uaiqmci ^^ -¿g -d '-jp -saj/(062)
•OS '¿ "lid(682)

^p osea p ojisodo^d ajsa b uBip u9su9Sja&gt;f-J9q9si^ *^ ^ laup-i^j^ -y
'UBlU9S9jd9J 3JU9UIBATJ03J3 9nb SO[ B 9nb SBUI9UOJ 8OJJO B SBtU U933JBd
9S 9nb O9IUOJ OUJO1U9 [9 Jod SBpBDIJipOUI UBJ UB}[nS9J S9UOT9BZip9J
SB)J9T9 '9^JBd BJJO JO^ ' (6) 9^^ aP inpo JBd q UOS J99B|dra9J 9p
49[dm9X9 JBd 'jUBpBd UI[IJ un SUBp 'JTBSIAB4S UO 18 OWB^ JOUI 9[ ^^IJU
-U9pi b iiBj^nupuoo sibSubj^ un is s^d iibs 9u uo,, : ([5[-] ^ [-y[] '[d-]
X [-d] ) ítOptUOS OUISTUI,, pp BAISO^duiI B| X BATSO[d BUIJLOJ B^ '#f9
489JU9pAinb9 91U9UIB9IUOJ UBJ9piSUO9 OS 9^U9UIunuiO9 9nb
SOJJ3p U9iqUIB^ UOS ttS9[C[B}nuiJ9dlUI,, 'o^duiB SBUI OpiJU9S Un U9 'OJÍ9^
^] ^Bui^p U9 opu^Xniijsns 'o^dui^fg jod '4489jubtjba sb[ 9p
^ 9p B9J99B SB[^9J SnS U99ipBJJUO9 4SBUI9pB 49nb X Bn^U9|
Bun U9 U9jsix9 ou ^nb SBjqBpd UBjgXnajsuoo 9S ts Bjj^p^ons 9nb a^qBS
SOUI9pod O^[,, 'UB9S9p 9S 9nb SOpBJjnS9J SO[ JBp BJjpod OU 49^U9UIB8OlOTj[
-I^JB BJ9piq 9S TS 'SOpOTU SOpoj 9p 4O 9^qiSoduiT 89 UOpBjniUUOO B^ OSB9
9189 U^ "OOTUOJ OU.IOJU9 OTUSIUI [9 U3 9SJBJ1UO9U9 U9p9nd OU 9nb 4jp9p
83 4(l6&lt;0 tts9|qBinuu9duii,, buib[^ Xo^zi^qnjj^ 9nb sopiuos so^ 9p osbd
p 9iu9uqBdpuidd U9J3IJ9J: 98 oq99q UBq 9S 9nb sguop^fqo sb^
•bjouSt 9s ou pBptp^j U9 9nb X ^saBJOuSí 9p9nd ou (•"[ •&lt;^
*S *JD '4plU9UIB9TlSTnSui^ BpBUIJOJ B9I1ST19B BpUBlsnS,, JBUIB^ 8OUI9pod
BX 9nb O[ 4ap9p S9) 4iB9IUOJ BIOUBISnS,, B[ BOpjpUB B9I19B.ld B^ U9 9nb
opB^Bu^s Bq 9s 'ouisiiuisy '('Z'L'S }) (062) ttBOTJ8J^^uít PbPPU9P?^
Bl 3P pdOU3S BUI9[qOdd pp B1BJ1 9S 9nb 91U9UIBpBia99B XniU OpBAJ99
-qo usq 'xoo^ *jj ouioo 'so^iq '("g'^'1 *p) u^su^Saaof-J^ipsi^ *g X
19UIld^]/^[ *y 4JB^n[ J9IUTJd U9 4S9pn0 SO[ 9J1U9 4S9JOinB SOIJBA opB|BU9S
UBq O^ BX B9T1BUI9SO[8 B^ 9p O[{O9S9 pdputdd p 9XniTlSUO9 (SB9I1BTU
-9U99) SB9T1BUI9UOJ S9pBpiUn SB[ 9p UOpB9TJIin9pi B[ 9nb 9p Oq99I{ p
4O193p U^ ' (' 'f'S "P) UOpBiniUUOO B^ 9p B9TU991 B[ U9 SBOIlDBdd S9p
-BijnOIJip OUIO9 UB1S9IJTUBUI 9S SB9IJO91 S^pEipoiJip SBIS^ '\ 'g '
•SB9I1UBIU9S 89UOpU9AUO9 9p 4O9IO[OUlUia91 91U9UIBJnd OUB^d Un U9
8OTU3B99J O1S9 UO9 8BTU :B9T1UBUI9S TS\ 4BATldlJ9S9p BOIlBTUBaS B[ 4BlSo{
-ouoj b^ 4B9ii9uoj B|^ OTUO9 SBuqdpsip t48B9iisinuq-ou,, SBpuop ouioo
U9J9piSUO9 98 9nb SOU9UI y *O9Il^tU9U99 OUB[d [B 89dOId9JUI SBOJlSiníoUq
SBIUJOJ 8BIJBA SB[ 4jp9p S9 '^BpUBlSnS,, 89 A9piU[9fjJ BJBd 9nb OJpnbE
U9ipnis9 9nb SBopsinSuipou SBpu9p X^q ou 9nb s^ OJ9^ • (682) SBD
-ilsinSui^ sbuijoj sbj b 9iu9ipuods9JJO9 44BpuBisns,, bj uBJBipnis^ 3nb
SBOiisjnSuij-ou SBpu^p 9p oip9uiJ9iui Jod 'A9jsui[9fjj unS^s 'jijjnoo
BTJ^q^p UppBlUOJJUOO BIS^ •(.4BpUBlSnS BJ UO9 SBpBlUOJJUOO J98 JB OJO8
BpBAIlOIU UOpBu^lS9p BUn UBTJiqp9J 9nb X 4|BJniBU UOpBUIS9p UIS
OJ9d 91U3UIBTJBJltqjB SBpBjqiUOU 89pBppU9 UO9 4jp9p S9 'SBpBjqHIOU OU
S9pBpilU9 UO9 JBJ9do X 3fBnSu3J J9p Bjq^S^B Un,, J9S BJJ9q9p BOIlSin^
-UIJ B[ 4A9JStUJ9fjJ Un9S 4Ol09J9 U9 : 9lU9UIBpBn99pB 44SBpBjqiUOU,, J9S
BJ9inbtS UBTjpod OU X S^jqíSlplUI 91U9tUBJnd S9pBpilU9 UOS S9JB1 OUIOO
8BUIJOJ SB'q &gt;A9[SUipfjJ 9p BJqO BJ U9 BlS9ndS9J 9SJBJ}UO9U9 9p9nd OU

�las vocales danesas después de r (294). También se podría citar el
caso del fonema /%/ en el español rioplatense: sustituyendo a [s] de
casa la realización de /s/ en pasto ([h]), se obtendría algo que
"objetivamente" se parecería más a caja [kaxa] que a casa [kasa]: la
conmutación, en este caso, equivaldría justamente a aquella "iden
tificación por la sustancia" que tanto se quiere evitar. Además, no se
entiende por qué elementos impermutables como [k-] y [-k] se con
mutan, aunque pertenezcan a "paradigmas" distintos, mientras que
lo mismo no puede hacerse con [h] y [17] en inglés (cf. 2. 3. 6., 5. 4.
3.) (295). Parece evidente que la conmutación se realiza sólo ahí
donde los elementos ya se han reconocido como "idénticos", y pre
cisamente por su "sustancia".
También se ha observado que la comprobación de la conmuta
bilidad positiva de dos segmentos pertenecientes a dos grupos fónicos
implica la identificación de los segmentos que no se conmutan (296).
Así, por ej., la conmutación de [p] y [k] en [pasa] - [kasa] implica
la identificación simultánea de los dos segmentos [-asa]. La observa
ción es muy importante (porque señala que la comprobación de una
diferencia implica la comprobación simultánea de una identidad),
pero no afecta la validez de la conmutación como tal, puesto que se
podría contestar que la identificación entre [-asa]1 y [-asa]2 se ha
hecho previamente, y precisamente por la misma prueba. Sin embar
go, el hecho de que, en la práctica, esto no se haga siempre y de
manera consecuente es sintomático: indica que la identificación es en
realidad previa a la conmutación y que ésta es sólo una verificación,
no siempre aplicable, de una identificación ya hecha. En realidad,
como observa C. E. Bazell, la convicción de aplicar siempre criterios
puramente funcionales, como la conmutación, puede ser una ilusión,
porque los criterios se aplicarían de otro modo si, en determinados
casos, los hechos fonéticos se presentaran distintos de como se pre
sentan (297). Por esto, en la práctica, para lograr descripciones acep
tables, no se emplea un único criterio sino varios criterios combina
dos, uno de los cuales es, justamente, el del "carácter fónico" (298). Y
a veces puede ser necesario llegar hasta más allá de la ll^mada "sus
tancia acústica", puede ser necesaria una percepción fono-óptica, el
ver la articulación: por ejemplo, para distinguir [p] de [t] en ingl.
give the caP to me - give the caT me (299).
5. 6. 2. Pero lo que resulta extraño no es que en realidad no se
ignore en la identificación la llamada "sustancia", puesto que ello
parece inevitable, sino que se quiera eliminar la referencia a la

(294)Au sujet des Fondements, pp. 37-38; Oü en est..., pp. 42-43; Remarques, p. 223.
(295)E. Fischer-Jcercensen, Remarques, p. 224.^
(296)E. Buyssens, Art. cit., p. 49 y sigs. Cf. E. Fischer-Jcercensen, On the Definítion, p. 12.
(297)C. E. Bazell, Phonemic and Morphemic Analysis, p. 34.
(298)Id., Linguistic Form, pp. 40-48.
(299)Cf. F. Mikus, Faits phono-optiques et leur part á Vaudition, "Journal de
Psychologie", XLVI, pp. 215-218.
— 188 —

�— 681 —
•gj -d 'uoijiutfaQ ayj uq '&gt;iasvaDaa)f-HaHDsij[ *a *JD (^O)
*UOT3nqiJ]Sip BtUSIUI B[ 83(8111
us U9U3IJ ou S8^B3OA sbj X 89Jubuosuo3 sb¡ snb :jej^dsa 3(qeuozej BJ8 snb o[ ueqarud
-moa 'pepijesj us isajuBuosuoj X sajBJOA sbj b s^juaipuodsajjoj sajBuopnqujsip sasBjj sop
sajSui us Jijqrusap jb '-jp -%iy 'kihx A hommo^^O "í8 J^ 'ussuq anb oj 83 (0)
*33Bq 38 3nb OJ '3]U3UIB1Snf '83 :UOI3IUIJ3p Op SBJIJBIUOIXB S3SBq OOI03 (JBUIJ 'JBI3UII) S3U0I3
-ISOd SBJJ313 OpUBUlOJ 3SJB31JO8 'SBZItlb 'U3p3nd S3pB]jn3IJip S3JBJ 0J3J '-8- B O]33dS3J UO3
uoisisod bj jspu33duio3 'zsa ns b 'sqap ^upioiuijap,, BXn3 '-d- ojuaiuaja js s^jub Jtutjop
3nb Bijqsq '-&lt;/- B ojjadsaJ uos aoi3tsod Buap) us ejjsq 38 -ds- ua anb o^uauiaja ouioa
-8- '*fo Jod '^Jiuijap^, BJBd 'O)33j3 lia : pBijnaijip BunájB BjjBaijduii oisa b^ (^0)
-St -^ 'lid ^ID (I0)
4t 'ttPJ
BpBUIBJJ BJ B 3SJIJ3J3J BJBd 0UIIUJ31 3JS3 S^UaUIBJSnf B3jdOI3 'jíg-g^ "dd 'j '^¿
'uopDDifissnj^ auiaiio^j puo sassD]^) atuauoyj 'x^o^ "H 9n^ JB1U ^juBsajaju; 83 (00)
ap osjSuo3 opBpjo^ax eA. ja ua Aajsuijafjj xod epciaunua '4Bn8uaj buisiui bj ap
soijcuiq soxau ua ucjiuipc as ou anb sauoia^uiquioa saunu ucp as ou sajuBuosuoa
sop ap sbui ap oxau un ua, anb ap ujBxauaS BaiiBUiauoj ^aj,, bj '*fa jod 'isy
'soqaaq soj uoa SBpBiuoajuoa jas jb sbjjbj UBjaAaj uopnquisip bj ap ojnjidüo ouisiui
aisa ua jaaajqBjsa opcjuajuí cq as anb sajsjaua^ saÁaj,, seunájc uaiquiB^,
•BJ9UBUI
bjjo ap opB|nnuoj UBjjqBi^ as sauoiaiutjap sb^ 'Bjuana ua opxuaj
uasaiqnq as sosBa sosa is 'anb sa jBSuad aq^o anb oaiun cq 'pBptAijBjaj
ns BjaAaj A BpBjdopB uoiauaAUoa b[ aaipBJjuoa anb BaiqB^is Banjanajsa
jB[naii-iBd eun ojos sa a^^atujvdd ^qanjduioa as anb oj 'sajuBfauías
sosbd ua '-('Z'f'^ *J3) ^-ioij.d v opBfij oidiauíad un b apuodsaajoa
ou o 'uoiaiutjap ap oiJiajiao ja opianpap Bq as j^na bj ap Bn^uaj bj ua
Bqanaduioa as anb bj b b^ojbub sa ou SBn^uaj SBsa ua umanqiajsip ns
anbaod ajuauíajduiis '(^0) (s^Jbí&gt;oa tu sajuBuosuoa iu ttuauaij ou,, o)
sajBaoA o sajuBuosuoa ttuauaxi ou,, SBnSuaj SBjaaia anb Jiaap b JB^ajj
BjsBq BiABpoj sbui BJBzijBiauaS as ou is 'aABaS Xnuí Bijas ou ojsa unB j^
' (02) sajuBuosuoa uos upiaisod j^na o jbj ua uB^uanaua as anb sapBpiun
sbj anb aoip as 'uoiaisod j^na o jbj ua —BpBipnjsa Bn^uaj bj ua—
uBjjuanaua as sajuBuosuoa sbj anb aiaap ap asSnj ua 'o^anj A uoianq
-ij^sip ns Baipui as anb ouis 'sajuBuosuoa sbj uauíjap as ou 'ojduiafa
aod 'jsy 'uoiaBJado bj JBzaduia jb asaaaouoa uaqap bX ^sopjnijap,, jsb
sojuauíaja soj anbaod 'osoioia ojnaaja un aXnjijsuoa tjBaa,, uoiaiuxjap
omoa uotanqiJiisip bj JBjuasa^d ja ^ *4JBaJ,, u9ííuÍJí)P otuO^ 44IBUIJOJ
uptaimjap bj JBjuasajd b BSajj as 'sojjo ua oiuoa 'oseo ajsa ua anb sa
ajqBjafqo sa anb o-q 'SBAiiuiistp sauoiatsodo sbj ap uoiaBqo^duioa bj
Á oaijBiuauoj oijBjuaAui ja JBjajduioa ajuauíBiJBsaaau aqap X jijn sa
'oiJBijuoa jb :ajqBjafqo ojja jod sa ou 44u(&gt;ianqi.i;sip,, bj ap oipnjsa
ja 'jsb uny '(^0) sojuauíaja sojjo b ojaadsaj uoa uoiaisod ns BJjsi^aj
X BdnaB oj ojos anb outs 'o^uauíaja un sa onb ap BaaaaB BpBU aoip ou
— (TOS) OSO U3 BPBjniJtoj uoiaxuijap bj ap uoiaiuijap bj b apuodsaaaoa
BJainbis iu anb— uoianqxajsip Bq^ • (00S) {'Z 'I 'T 'P) í^^P^3!^8^!3^
ajduiis Bun uaiq sbiu ouis '^Jboj,, uoiaiutjap eun buibjj as anb oj^a
ou (* ^ • *p) 44Biua}sis ja ua uoianqujsip,, bj anbjod aaanao o^s^
•sapBpiun sbj ap apuijsap X ojuaiuitaouoaaj
ja ua ajqBjiAaui sa uoiaBjapisuoa BXna jo^obj: un ajuauíesiaaid Bjsa
ap JBUiuiija anb BjjqBq anb Jod apuaijua as ou '(*'*! 'ja 'lauíjJBj^f
aasq oraoa) umaiuijap bj uoa uoiaBaijijuapi bj Jipiauíoa jaaBq uis
uny 'sapBpiun sbj ap Bqaip ajuauíBidoíd uoiaiuijap bj ap 44BiauBjsns,,

�Londres (305). Esta ley no encuentra aplicación en cartvélico, donde se da plvpero no -Zt&gt;-(306), ni en ruso, donde hay mgl-, mgn- pero no se da mg- (307).
Del mismo modo, la definición de la consonante como ^unidad fonemática mar
ginal que puede ser tanto final como inicial' (en una sílaba) (308) puede valer
para el inglés y para el danés (309) (a pesar de las dificultades que presentan
h y 77) pero no para el español literario de España, el español rioplatense o el
italiano. En efecto, según este criterio no deberían ser consonantes c y A. (esp.
lit. de España); c y z (esp. riopl.) ; c, dz (ts), dz, s (ital.). Naturalmente, se
podría sostener que en posición final estas consonantes se neutralizan con otras,
pero ésta sería sólo otra manera de decir que no ocurren en posición final.
Sin embargo, en estos casos se trata sólo de dificultades empíricas
que nada tienen que ver con el fondo del asunto y que pueden elimi
narse modificando las definiciones o presentando las "reglas" como
simples normas de validez no universal. Pero lo que no puede corre
girse es el hecho de que a veces unidades distintas deberían tener
definiciones idénticas, por tener la misma distribución, como en el
caso de p y k en danés y en otras lenguas (cf. 1. 5. 3.). C. E. Bazell,
rebatiendo la crítica de Martinet a este propósito (310), sostiene que
en realidad no hay aquí ninguna contradicción, puesto que dos uni
dades podrían tener la misma definición formal y seguir siendo, a
pesar de esto, dos unidades, aun formalmente. Y da el ejemplo del
ajedrez, donde las figuras blancas y las negras tendrían la misma
definición formal. Pero el argumento de Bazell no rige: dos objetos
distintos no pueden tener la misma definición —ni formal ni de otro
tipo— y quedar, con todo, distintos. Hay aquí una confusión de planos
de abstracción: si una definición conviene a dos objetos A y B, ella
ya no define /A/ o /B/ sino /A y B/, es decir, la clase constituida
por los dos objetos. En el caso del ajedrez, la definición no sería de
una /figura blanca/ o de una /figura negra/ sino, justamente, de una
figura /blanca o negra/: de una figura sin color. En cambio la de
finición de una figura /blanca/ o /negra/ debe contener necesaria
mente el elemento (también formal) de su oposición a la figura co
rrespondiente de color distinto. Además, tampoco rige la analogía,
puesto que en el ajedrez los colores pueden intercambiarse sin modi
ficación en el "contenido" del juego, mientras que p y k no son
intercambiables de la misma manera.
De todos modos, si en el ajedrez las figuras blancas se mantienen
distintas de las negras, esto ocurre justamente por su color, que es
una característica sustancial y al mismo tiempo formal (siendo la
"marca" de su oposición a las figuras negras: la condición de su
funcionalidad). Y si en un sistema lingüístico /k/ y /p/ se mantienen
distintos, a pesar de tener distribución idéntica, esto ocurre justa
mente por su "sustancia" fónica, que los caracteriza intrínsecamente
y, al mismo tiempo, los opone desde el punto de vista formal. Ocurre

(305)On the principies, p. 53.
(306)Cf. H. Voct, Art. cit., p. 33.
(307)Cf. E. Fischer-Jcercensen, On the Definition, p. 26.
(308)On the principies, 1. cit.
(309)Cf. H. J. Uldall, Com. cit., p. 54.
(310)Linguistic Form, p. 16.
— 190 —

�— 161 —
'(9f *d 'jsa ua tiQ) t&lt;3n^?J ^^U31STX3 aun suoijnjsod snou
ajjanbBj jnod ajinn ajilas B[ isa4a 'ajuejsqns B[ ap suouajai snou anb aa jsa43 'ai^ojouoqd B[
ap aseq ap ajiun^ asa mb juauíjjad jibjj a[ sibui 'auiauoqd aj sed jsatu 33,, (9I)
'IZZ 'd 'sanbumuau 'Kaswaoaajf-HaHosig -g ^3 (SI)
'8"¿ "dd 'sadiouiij (f^)
•jid -¡ 'jsa a ^O (I)
-8 'd 'sjoadsv poapmuuiviñ puo
atiuauoqd at/j; 'aioshoxvj; í^f, *d 'sadiauijj 'Ao^zxaanax "J3 "tt #d '^sa ua "O (ZI)
'(Zt *d 'tatns ny) tlapnji uos ap
jafqoj jaijijuapi Jnod ajqesuadsipui liBJBd inj inb ja aAijauíjsip jnajeA b inb aa jnoj jUBuajaj
ua aiiiojouoqd B[ 'ajaijua jnoi juauíajaqijap juBjaeaaj AO[Suqafjj 'anA ap sjurod xnap sa[
jua^aaAip anb aauejsqns B[ ap uoijBSi[ijn4p aaáap a¡ jns juauia¡[aijuassa Jsat3,
-íaisnjoo ouio^ o pvpijtnqvjiq ouioo o^os opBqoaduio^ souioq 'napupsip-ou mounj
sns vj aju^lujDiot opuvdou^t 'sosco sojjo ua anb oj uoa uappuioa sojsa anb aoip
sou anb? oaad 'sofajduioo ^nuí saa^q jcpuijsap soraapod ([o] b [d] opuamodo
'ojduiafa aod) sosco sojjoio ua anb pcpoaA sg -q ouisiui jap cjcjj as anb soujpap
apand cpcu 'ajuam^isuoo ood iÁ. 'pcpuouos bj osbo opunáas ja ua A 'pcpijciqcjiq
bj ( (9J) aiiwistxaw ouioo BjsBq A) ajuauíjoad-ou ouioo opcjou8; oaqcq souiaqap
oseo jauiíad ja u^ anbjod 'pvptimqojiq ouioo p ap opin^uijsip q ja uoa pvpi^ouos
oiuoo d ap opinSupsip q ja jcaijijuapi b Bzijojnc sou ^pc^^ */q/ sa anb uaqos
souwjjaqap ou 'OAijuijsip oj b ojos opipuajB osbo BpBO ua opuaiqcq 'anbood
ajuautajduiis 'pvpijudo -)- pvpijmqojiq -j- popiaisnpo -\- pnpiiouos sa ooijajodiq /q/
un anb '*fa ood 'Jioap sa '^soAijuiisip soSsbj ap sao^q,, Jinjjisuoo somapod ou ojoj
•sajcuoiaunj souiuuaj ua buiojsis jap sisijbub un a^njijsuoo vA jcno oj '*oja 'jojoaa
-jo upiaojnoino 'ppijü/aa 'ptrptjoiqDjtq 'popijouo 'popijosou soÍsbj soj souiionpap
'[u] : [dj '[ij] :[d] '[ui] : [q] ouioo sauoiaisodo ap Á ipnp^ouos OAiiuijsip oSsbj
ja souiauajqo í(ouuoq :vuuDd ua) [q] e [dj '*fa aod 'opuaiuodQ •coqcuiojqoad
aAjanA as scuiauoj soj ap u^ionjijsuoa bj A 'soAijuijsip soSsbj soj b cpin^asua
jBi^ajj soiuaqap 'opojaui ja joSij uoo opucoijdy •seoijüuiouoj sapcpiun sbj ap
uoionjiisuoo bj ap cae scui asoepanb ouis bjjb sbui ji bijeoijiu3is ou —BAijafqo
aiuauícjojjjsa Boijijuaio uoioBjado o moa— soAijuijsip soSsbj ap souiuuaj ua sisijbub
ja 'Man3uijsip ou anb BiauBjsns Bj^ ejciou^i as ajuamjcaa is 'acSnj jamiad ug
•joSij opoj uoa auapuBiu bj ou anbood 'ajuauícjsnf 'ouis 'sBsim
-ajd sbj uoo Biouaaaqoo bj jauajucm aod jbj ajjnsa^ anb aoajsd ou oaaj •(cn^uaj
Bun ap up^pijBaan bj b asacjdcpB cjgoj anb ap oprjuas ja ua) (S'I) onaijoad A
oso-ináu JBjjnsaJ apand opojam aisa caijacad bj ua anb ajqcpnpui sa 'caoqy
•(cpcaijiun asuan^cad BiSojouim^aj bj aod cpcjdopc
uoioiuijap bj ua uaiquiBj aaaacdc isb A) (f\) ttajqisiAipui BojSpjouoj pBp;unw
ouioo cuiauoj ja Bqcjapisuoa 'ojoaja ua 'uainb '(I) ^o^jzjaqnj^ anb bjjb sbui ji
jau;jjcj\[ BJBd bijboijiuÜIis ciuaisis un ap OAijafqo sisijbub ja ua saiuoupj^d soSsbj
soj b JBSaj^ • (gj) Msajuauiijad soSsbj ap saoBq,, omoo semauoj soj jinjijsuoo
A cuiaisis un ua ucuoiaunj saiuaupjod soSsbj sajena JBqojdmoo sa oaacq anb
^cq anb oj 'scjqcjcd sbjio ug -(cjuana ua Bijpua) as ou jcuoiaunjB ojad BAiiafqo
Biauajajip ajdmis cun anb ojsand) jBuoiounj jojba auaii ou anb oj 'an^upsip ou
anb oj osbo BpBO ua bijbjouSi as 'o^ubj oj jo^ 'uanSuijsip as anb ua JBqojdmoo
ua 'sand 'bijijsisuoo uoiacaijpuapi ap opojam ja :asj;náuijsip z^a ns b uaqap
sojja 'JinSuijsip Bjed 'ojaj *(ouimja] ajsa ap ajuajjjoa opijuas ja ua) SBaijsinS
-uij ssmjoj JinSuijsip ap bj sa sciuauoj soj ap uoiaunj cg ^pEpij^uoiaunj bj ap
ajJBd 'Aajsmjafjj A ^o^zjaqnjj^ omoa 'anb Jiaap sg "(JJ) BaijBmauoj uoiaisodo
'Biauajajip aÁnjpsuoa anb ojjanbc ojos Ejsa ap jauaju^m anb Ácq anb csuaid
—BiouBjsns bj jbjouSi ja Baijdmi anb SBiauanjSuooui sbj 'oduiaij omsim jb 'jbjia3
A ("'!' #J3) ^ío^zjaqnjj^ ap OAisaaxa saaaA b t4omsiaijauojM ja JBJadns BJBd—
jaupjcj^ *y ¿Bjja ap ajjcd Bun ojos o uoiaczqcaj cun ap caiuoj ttBiaucjsnsw
bj spoi Bjag? ¿4tBiauBjsns,, bj ap bjouSi as ou anb oj sa anb? ojaj *j'¿ "S
•jnuoiounj uopisodo ^saiqnq ou sbjj^ 9Jju^ is '4tBiDUBjsnsw
ns ap jBsad b 'sBaijuapi ouioa sapBpmn sop sbj souiBUBjapisuoa viuajsis
ja ua Á 'vwjou bj b ojoads^j uoa ojos Bjuano ua bubuioj as —bjbj
-uasajd as onb BaauBui jainbjBna ap— uoianqijjsip bj 'o^a^quia uig
•sojuijstp ouioa opiaouoaa^ souiaq soj upiaBaijijuapi bj ua vÁ anbjod

�dad? Es decir que, si este método se aplicara estrictamente, los mismos rasgos
deberían ciertas veces considerarse como "sustancia distintiva" y otras veces
como "sustancia ignorable".
En realidad, en la práctica de la conmutación, no se ignora tampoco la
"sustancia" no-distintiva, si otras veces es distintiva: la constitución del fonema
implica el conocimiento de la agrupación en sonidos reales de varios rasgos dis
tintivos con funcionalidad intermitente. En cada caso se considera lo que es distin
tivo y lo que puede serlo en otros casos: todo análisis de una oposición concreta
se hace con un "conocimiento previo" de la "lengua" (cf. 4.2.1.). Además, aquí
se da ineludiblemente la necesidad de identificar la parte común para separar la
que se diferencia (cf. 5.6.1.).
En casos particulares, el método de Martinet presenta también dificultades
prácticas. Así, por ejemplo, en el español rioplatense no podríamos constituir un
fonema /z/, en cuya realización no es nunca pertinente la sonoridad, puesto que
qo tenemos en rioplatense un fonema /s/ que se le oponga: por lo tanto, debe
ríamos comprobar sólo una "fricatividad mediopalatal" (opuesta, por ej., a s). Si,
en cambio, distinguimos un fonema /z/, lo hacemos porque sus rasgos distintivos
se realizan siempre junto con la sonoridad no-distintiva. Se puede aducir como
justificación que la sonoridad es distintiva otras veces en el sistema. Pero tal
criterio no parece justificar en italiano la distinción entre [s] y [z], [dz] y
[ts], porque se estaría en contradicción con el criterio de la funcionalidad (cf.
2.3.6.) : en efecto, en este caso la distinción pertenece a la norma y no al
sistema (cf. 3.3.6.).
Finalmente, en algún caso la aplicación del criterio de los rasgos distintivos
es imposible. En rioplatense, como se ha visto, la realización ts] del) fonema /s/
no tiene en común con la realización [h] rasgos que no pertenezcan a otros fone
mas del sistema (cf. 2.3.6.). Al contrario: [h] tiene más rasgos comunes con
/x/. Sin embargo, nosotros identificamos las dos realizaciones porque sabemos
que tpahto] se puede pronunciar también [pasto], mientras que, si se pronunciara
con [x] ya no se entendería pasto sino, muy probablemente, algo como parto
pronunciado con r uvular. Del mismo modo, el criterio discutido no nos permi
tiría distinguir en español el fonema /i/ como sordo, porque no tenemos un /v/
que se le oponga. En cambio, justo ese rasgo es el pertinente): /i/ puede llegar
a realizarse como bilabial, es decir, a perder una parte de su oposición con /b/
(realizado t/3]), pero no a pronunciarse sonoro, porque [v] no se entendería
como /i/ sino como realización anormal de /b/.
Constituimos, pues, determinados fonemas sólo porque ciertas realizaciones
son intercambiables o presentan cohesión funcional, o porque ciertos rasgos se
presentan realmente como "haz" en la lengua, en sonidos reales. .Pero, a pesar
de que las articulaciones fricativa, sorda, mediopalatal son rasgos distintivos en
español rioplatense, no constituimos un fonema /s/, porque éste no se realiza:
es sólo un fonema posible, una "casilla vacía".
Así, pues, si en la identificación de los rasgos distintivos se puede ignorar
metodológicamente gran parte de la "sustancia fónica" (pero no realmente, puesto
que para reconocer las diferencias hay que reconocer al mismo tiempo las "iden
tidades"), esto no puede hacerse en la constitución de los fonemas, que debe
necesariamente referirse a la realidad fonética del hablar correspondiene a la
lengua estudiada. El deslinde de los fonemas se efectúa porque ciertos "haces
de rasgos" se conocen como "realizaciones" corrientes o porque se reconoce una
equivalencia funcional. Es decir que se hace por una intuición eidética que se
basa en el conocimiento previo, aunque se proponga, justamente, su superación
(cf. 4.2.1.). La intuición eidética comprende tanto la "forma" (lo constante en
una manifestación) como la "función", dado que, como se sabe desde Aristóteles,
también la función pertenece a la esencia de las cosas.
A este mismo concepto se acerca Martinet, al observar que en varios casos
el simple "sentido común" (o "sentimiento lingüístico") —que según nosotros debe
— 192 —

�— 61 —
•981 &gt;d 'OÍD(IS)
"82"¿ 'dd 'XI
sjjuoo aunssnng 'i3Hq *n i'tp 'Uy 'svassAng -g(0Z)
•0S d 'OÍD(6I)
•Zf -d '^sa a nQ(8I)
•(¿^-9^) ¿-9 "dd 'HNS JD(¿I)
-eq soj ap uoiaisod ej b ojaadsaj uoa ttepB8aj2B,, X eiaepunaas uoiaisod eun sa
oaijijuaia jap uoiaisod ej anb Jepjoaaj anb Xeq ojaj -seuiauoj soj ap 4iBjsiSojoaisd,,
uoiaiuijap Bun jBp aaaanb eaijiu^is ou ojsg '(/&lt;!/ ouioa /d/ souiaaouoa) somaa
-ouoa anb o^ sa anb ap uaiquiej ouis (/q/ ap ojuijsip sa anb^od /d/ somaaouoa)
Bsoa Bun (somaaouoaaj) souiaaouoa anb wd ap ojos bjbjj as ou o^aj -sojjo
ap sojopuain3uijsip 'soiuaaouoaaa soj pina ^a aod ojaadse ja 'seiauajajip sbj ojos
Ejuana ua soiuauaj 'uoiaisodo bj ojos jejapisuoa jy 'Buiajsis ja ua sajeuoiaunj
uos 'jejauaS ua 'o sosbj sojjo ua jeuoiaunj uapand oaad jejnaijjed uoiaBjnuiuoa
Bun ua UBuoiaunj ou anb sojjanbB b uaiqiuej Jinjaui anb Ásq sajona soj ajjua
'sajuBjsuoa so^sbj sns jod A saunuioa soSsbj sns jod uatqiuBj uaoouoo as oaad
'soAijuijsip so^sbj sns jod uanSupsip as sojsa 'sBuiauoj soj ap osea ja u^
'SBiauajajip
sbj ap apuadap (Buiajsis un ua) ojuatuaja un ap smu jeuoiaunj ja í (t pnpij
•uapi) ouisiui o^isuoa pepijuapi ns ap apuadop ojuauíaja un JBuoiaunj ja :ouisiui
is b oaijuapi auaijueiu as is jeuoiaunj apand ojos oiuauíaja un anbaod jeuoia
-unjB sa ou (tpnpijuapi) pepijuapi ejsa 'pepijeaj ua '^ "sozeaj sop soj apuaad
-moa (tppijuapi) -^- ap pepijuapi bj oíaj •jBjuozíaoq ozbjj ja jod '^zpvpiiuapi)
pepijuapi bj i (Mojaa oSsbj,, ouioa souieqo.iduioa — ua anb) -)- ap jeaijjaA
ozbj) ja jod epep Bjsa sop sbj aaiua Biauaaajip eq *— A -\- jas uapand anb sbatj
-uijsip sbjjbiu sop '*fa jod 'asuaaapisuo^ • ^,pnp^uapt) bjjo uoa unuioa ua auaij
Bsoa Bun anb ojaadss ja 'svsoa anua pvpijuapi bj A '(lpnppuapi) sa esoa Bun anb
oj 'soa min ap prrpijuapt bj ajjua uoiauusip bj uaiquiBi jaaeq anb ^íbjj 'SBtauajaj
-ip sbj Baijduii (nu/ajsis un ua ojuaiiueuoiaunj ns ap uopipuoa sa anb) sapeptun
sbj ap uoiauíjsip A ojuaiuiiaouoaaj jap ojuaiuoui ja j^ ^saunuioa sojaadse uauaij
anb SBSoa JBiauajajip uapand as ojos anbjod 'püpjjuapi ns uaiquiej Baijduij sapep
qun sbj ap ojuaiuiiaouoa jap ojuauíoui ja 'onáuaj bj ap osea ja u^ -ojaa oSsnu un
'o3sbj un ap eqej bj :oAiie^au ou^is ap jas epand eiauajajip ejsa anbune 'sesoa
sbjio b opadsaj uoa mauauafip sa ejja ua anb oj jod an^ui^sip as .'sa Bjja anb
oj opoj jod aaouoa as Bsoa eun tnnSunsfp ja X xaoouoo ja uos (soaueqnuiis 'uos
pepijeaj ua A 'jas uBpand anbune) jeputjsap anb Xeq anb so^uauíoui sop soq
'Biauajaqoa bj ap oppuas ja ua o^xai un jetajdjaiui ap jbjbjj anb Xeq
ajduiais anb souiaaja ojaj *soiui]sip so^uauíoui b ajaijaj sbj is aaipejiuoa as ou X
'oiuauíoui ouisiui je sauoiaeuuije sop sbj ajaijaj is aaipejjuoa a^ ajnssneg ap
:uoiaeiajdjaiui ej ap apuadap ajnssneg ap ap sopeiaunua soj ajiua ^(eiouajaqoa,,
bj o MuoioaipBJiuoD,, . bj 'sosbd sojjo ua ouioo 'inbB 'uoiuido Ejjsanu uq
'SBiauajajip X sapepijuapi Xeq en^uaj ej ua anb :uoisnjauoa buisiui ej
b ue^ajj sajojne sop soj '(uopaipejjuoa jbi Xeq ou anb ojjo ja X í4tSEiauajajip
anb sbiu Xeq ou Bn^uaj bj ua,? anb 'opBj ojjo Jod 'X (\Z) SBH?n^B 8P
-Bjjuoa bj sejsa opuais 'sepuajajip X sapepijuapi ajqos ja opoj bji^
ouisiueaaui ja,, anb 'opej un jod 'jbuijijb jb aaipejjuoa as ajnssneg ap anb oun
ja opuaiuajsos) euiajqojd jap MOAijaaje,, ojuaiuieajuejd jap ajuauíajuaipuadapuj
•(0^)I3^ "H ^ sis^assAng "g ajjua eaiuiajod eun jod opejejae ajuauíajqejou
'ttSB3ijsin8uij sapepijuapi,, sbj ap euiajqojd jap 'eiauasa ua 'inbe bjbjj ag
*("Z'9'S "P) PBPíJBuoiaunj ns ap buisiui uoiaipuoa bj b 'jvuoiaunf sa en^uaj
ej ua anb oj e ouis 'en^uaj bj sa anb e ojaadsaj uoa ou 'asjapuajua ajuauíajqeqojd
aqap '(qqq qa) opejunde eq as eX otuoa 'opeiaunua jbj oja^ " (6I) SBPU3-ia}íP
anb sbui Xeq ou tnSuaj ej ua,, anb ap ajnssneg ap ap opeiaunua jap ejaijj
-sa uoiaeaijde eun jas ejjnsaj jauijjej\[ ap opojaui ja 'pBpijBaj uq ^ *¿ -g
'(y^^ '^o) oíAdJd ojuaiiuiaouoa jap Jijjed ap pepisaaau bj ueuiiuija ou o jad
'Moaijijuaia,, ja uoa apiauíoa ou ttoaijijuaiaajd ojuaiiuiaouoa,, ja anb uejBuas ojos
— (" 'Z '^ *P) aopeAJasqo ja jod sepejouSí sen^uaj b ojaadsaj uoa opoj ajqos—
uoiaeaijijuapi jej ap eajaae esajdxa anb sepnp seq *(gjj-) seaijeiuauoj sapepiun
sbj ap uoiaeaijijuapi ej ezijeaj —(¿I) Buiajsis jap uoiainjuí oiuoa asjapuajua

�blantes; que los fonemas sirven precisamente a los hablantes, en sus actos lin
güísticos concretos. Hay que tener en cuenta que los hablantes conocen /p/ como
/p/ y no hacen los análisis que debe hacer el fonólogo para averiguar por qué
se conoce y por qué se distingue de /b/.
El problema de las identidades lingüísticas coincide en realidad con el
problema de la llamada "sustancia", y no es un problema de sustancia sino de
forma, porque las cosas no se conocen como sustancias sino como formas (sustancia
organizada). La glosemática se propone ignorar la "identidad" en los dos sentidos
señalados, y reduce la "forma" a la distribución. Martinet sugiere ignorar sobre
todo la que hemos indicado como identidad2 (aunque sin distinguirla de la
identidad1), y reduce la "forma" a las diferencias. Pero la forma no se identifica
con la distribución, porque hay fonemas distintos con distribución idéntica; y
tampoco se identifica con las diferencias, porque éstas sólo distinguen las formas
pero no son las formas mismas.
5.7.3. El concepto de "identidad lingüística" parece implicar que, en cada
caso, existe una realidad de la lengua que el científico debe descubrir y describir.
Se podría deducir, pues, que —contrariamente a lo que a menudo se afirma (322) —
sólo debería haber una descripción fonológica válida de una lengua determi
nada (323). Pero sería una deducción equivocada, porque cierta variación es
perfectamente admisible. En efecto, los fonemas se comprueban en los sonidos,
pero no se identifican con las formas concretas que se dan en éstos, sino que
son formas abstractas (abstraídas) : son formas de la "lengua", que es ella misma
una abstracción. Y el "sistema fonológico", como abstracción científica con base
real, puede estructurarse con varios propósitos y desde varios puntos de vista:
lo importante es no hacerlo sin referencia a la realidad, porque entonces se
describiría una ficción y no una abstracción. Pero, naturalmente, en relación con
la realidad del hablar, todas las descripciones deben aparecer como varios modos
de decir lo mismo; distintos son sólo los criterios, las convenciones que se
adoptan: algo que se refiere a las descripciones y no a la realidad.
Así, por ej., decir que un sonido [p], en cierta posición, representa un
fonema /p/, o un fonema /b/ (324) —porque esto conviene por cierta razón (por
ejemplo, para mantener la identidad de un prefijo ab-)—, o decir que hay neutra
lización entre /p/ y /b/, viene a ser lo mismo (desde un punto de vista puramente
objetivo), si se especifica que en el hablar el fonema o archifonema se "realiza"
(o se "manifiesta") como [p]. Así, también, interpretar [5] como /o -f- N/ y [-on]
como /o + n + o/, en lugar de interpretarlos como /5/ y /on/ (cf. 3.3.6.),
significa exactamente lo mismo, si se añade que la "realización" es [5] y Fon]:
se modifica la convención adoptada para la descripción y no la "realidad de la
lengua". Todas las convenciones que, en este sentido, digan "lo mismo" son
válidas, si no se pretende identificarlas con la realidad. En este aspecto puede
pretenderse sólo conveniencia, oportunidad metodológica, y no pertinencia o
fidelidad a la cosa descripta.
Lo mismo puede decirse de la exigencia de la "sencillez" o de "elegancia
del sistema". Se trata de sencillez y elegancia del sistema de descripción y no
del sistema de la lengua. La exigencia de la sencillez es, sin duda, legítima
—aunque sus límites están dictados por la lengua, porque no se entiende por
qué deberíamos hacer aparecer como sencilla una estructura complicada—, pero
no afecta la realidad estudiada. Ésta suele ser infinitamente más compleja que
todos los esquemas excogitados para entenderla y describirla coherentemente
(cf. 3.3.4.).
5. 8.1. Una restricción sólo aparente del postulado glosemático
acerca de la independencia de la "forma" con respecto a la "sustancia"
consiste en afirmar que —aun siendo verdad que la sustancia no puede

(322)Cf. E. Fischer-Jíercensen, On the Definition, p. 11; Z. S. Harris, MSL, p.
63, n. 12.
(323)Cf. K. L. Pire, Phonemics, pp. 57-58.
(324)Cf. Z. S. Harris, MSL, 1. cit.
— 194 —

�— S6I —
'(2Z-LZ 'dd) [S-SZ] 'dd '^6I
'bhiojj 'viSojojif 9 vnSuij ip j88d no 'DiSo¡0]jojS vjjap ona^SQ 'ivvsi^ *a "J3 (8Z)
•(9 -d 'Supijj^^ puv yoaad^ 'Tmnjg "f -jj) 44iuaiuo3 jo siiun oqi ssajdxa oí sjtnn
jo Joquinu luaioijjns b SuipiAOjd jo uoijipuoo oj^uis aqi jijjnj Xaqi ji 'oienbope oq jjb
jjim Xaqi pus '^uiouep jo ^uiÜ;ÍEAY-áe¡j se qons 'Xbm Joqjo Xue ui pojsajiueui uoissojdxo jo
siuojsXs M9u jo 'saiqdBjáoqjjo mou jo 'suoiieiounuojd M9U jusaui uto a^,, "J3 (¿^)
•(^I-ZI "dd
'uoijnnfaQ ^tfj uq '"peg) suoiiiuijop oqj ni aSusqo Xub jnoqitM aoueisqns jaqiouB ojuí pajjaj
-subj] aq Xbui ajnjoiujs jbuijoj ajoqM stqj pue 'siseq [euoijounj Xjajnd b uo sauo^ajBo aqj
auijap oj a¡qissod aq jsnuí }; 'auop uaaq SBq siqi uaqM ing 'paijnuapi uaaq aAeq sjubtjba
omj asaqj jiiun JBUij puB IBijiui qioq se pajapisuoo aq jouubo iubuosuoo y,, (9g)
"(ZZ *d ^sanbjmua^j 'uasjaaoaaof-HaHDsig *g)
ajaijnoijJEd aoueisqns ej ap aiuBpuadapui isa aj[a sieui —aoutjsqns la auiooj jan^uiisip e
aAijJB uo.nb aAnajda ajjao JBd anb isa4u a^— aoueisqns ap saouajajjip sap e X J^nb jiej
np ajutpuadapu; sed luauíajjajnieu isa4u [uoioetnuiuoo ej] aAiiaoda ana^,, (cg^)
ua '[oq] aod [uoq] oip 'sanniJod opuB^qeq 'is :uoiovzi\v^á ns jod
uaiquiej BzijajaBJBO as ttBoiism3ui|: Bnáuaj,, b^ 'ojaaja irq 'saaBqnaad
sa[Biuaoj sbui^ou uaiquiBj Baqduit BtauBisns Bp^a 'opB^ ojjo jod 'X
•ojjanbv o msa ¿as aqap BtouBisns b^ 'opB^ un Jod 'anb^od 'BiauBjsns
B[ sa ipno tu ^BaauaS ua BiauB^sns ^ tu ajuajajipui sa ou ouB^d ajsa
u^ *Bnáua[ ?sa ua uoioBjniuuoa ^\ jbzi[B3j \b 'da jod 'aauajsos ap
bjbj^ as ouioa 4ttBaijsmSuq BnSua^,^ tb\ ap ouB^d \a ua 'Bjsa b ojaadsaj
uoa B[[anb^ ap Biauapuadapui Boijiuáis ou bj^^o b BtauB^sns Bun ap
buijoj B^ [ap ajaed Bun] ap ttpBpi[iquajsuBJi^ B[ oja^ *^ -g -^
"(8^S) (iV9Pf,, ^nSuaj v\ ap bibji
as anb 'ajuauíBjsnf 'opuBoijiaodsa anbunB 'sopiaaJBd Xnuí souiuuaj ua
opBsaadxa uBq B| 'tubsi^ '^y da jod ouioa 'sajcoinB sojjo bX X '
-aso[ b^ ap Bidodd tu BAanu tu sa ou Bap^ b^ —(*g "g *^ *ja) ^
-ut[ ouSts [ap ootuoj aa^aBJBa [b oubjixo sa Bnua[ bj ap [BTauasa
o[^ anb ap aanssn^g ap ap uotobtujtjb bj aBia^daaim anb X^q anb [a
- ua orusTuí [a 'aiuauía^qBqojd 'sa anb— ouB[d ajsa b oiaadsa^ U0^
•sapBpqTqTSod ap BTauap outs 'sBapojSTq o SBjajauoa
ap BTauaTa sa ou BOTiBuiasoj^ B[ anb :BaTisjnSuT[ B[ ap
ap ouB[d otusttu [a sa ou BapBTuaso[^ bj Bao[oa as anb [a ua ouB^d
[a anb ajuauíB^snf B[aAaj 4SBJtqB[Bd sbj^o ug *a[opuj btjba ap sou^ts
U3 B[OpUBZT[BTJaiBTU 'BTOUaTOUOa ns ap pBp^OTJaiUT B[ SOJJO B JB3TU
-nuioa ap aaquioq [ap pBpTaBd^a oiuoa ttafBnSua[,, [ap 'oqa^p jofaui
'44BapT otuoa Bnua[,, b[ ap ouB[d [a ua o[os outs 'ítBTauBjsns X buuoj,^ sa
Bnua[ b[ anb [a ua ouB[d ouisttu [a ua asjBp apand ou BTauB^sns b[
jbjouSt [a anb 'aiuauíBSTaajd :BUTJjaop B[ b o^aadsaj uoa [BiuauíBpunj
ojund un B[OAaj anbaod ajuBjjodun Xnuí aaajBd '("^'9 'ja) sbdtibtu
-aso[S sauoTOB[nuijoj sBpTj^ sbiu X SBiaun-id sb[ ap (.(.uoTooajjoa^ Bun
Bjuasa^daj bX 'ajjBd ua souam o[ jod 'anb uoTaBjaadaajuT [bj^
' (LZ) ^TauBjsns bjio b B^a;ui asjoaj
-subjj apand btujoj b[ anb ap OTdTauTdd [a ohijtj auapuBui as —^^soa
-psjnuT[ sosn?^ so[ ubtub[[ SBjSTjBTuaso[ so[ anb o[ ap [btujoj a^uara
-Bjnd uoTOBJapTSUoa b[ ua asjBjuasa^d uapand anb sapBj[noTjTp sb[
sBpoj ap jBsad b— anb ojsand 'ttBnSua[,, B[ ap ouB[d [a ua ajuajajTpm
sa C4BTauBjsns^ B[ anb opuBTUJTjB anáis as 'pspqBaj ug 'BjnjTJcasa B[
oraoa '(9^) SBTauBjsns sbjjo ua viuuof viusiiu vj oraoa asjBjsajTUBín
Bjjpod B[[g (S^8) ^^[naTjaBd BTauBjsns B[ ap aiua^puadapra 'oSdBquia
ras 'Bjjas BTU^oj b[ —Bjn[osqB X [Baaua^ BiauBra Bun ap 8sjbjou^t

�perfecto acuerdo con el sistema (cf. 3.3.6.), se me entenderá, proba
blemente, pero ningún portugués dirá que lo he dicho en portugués.
5.8.3. Es verdad que Hjelmslev habla de "lengua", pero por
"lengua" entiende "lenguaje" y por "lenguaje" cualquier sistema de
comunicación intelectual (cf. 5.3.4.), cualquier sistema en el que
se presente la solidaridad expresión-contenido (329). Sin embargo, los
"lenguajes" no son análogos al lenguaje fónico, ante todo por sus
características de "códigos" fijos (cf. 5.8.5.) y por el hecho de pre
sentar lo más a menudo una sola función (normalmente, la sola refe
rencia) . Por esto el ignorar la sustancia (el colocarse en el plano de
la "lengua idea") hace que se ignoren las otras funciones constitutivas
del lenguaje "natural".
El único "lenguaje" hasta cierto punto análogo y paralelo al lenguaje fónico
es la escritura. Pero sólo hasta cierto punto. A pesar de la paradoja de B. Russell
de que la escritura puede haber existido antes que el lenguaje (330), parece que
hay que convenir con Martinet en que la sustancia fónica es "más propiamente
lingüística" que la sustancia gráfica (331). En efecto, ya con respecto a la función
"referencial" se presentan diferencias notables: en la escritura no se dan sincre
tismos análogos a los que se dan en el lenguaje hablado (332). Es verdad que
Hjelmslev observa que objeciones semejantes sólo indican que "sistemas dife
rentes de expresión pueden corresponder al mismo sistema de contenido" (333),
lo cual debe evidentemente admitirse. Pero esto contradice el postulado de ignorar
la sustancia en la descripción formal del plano de la expresión, puesto que equi
vale a admitir que la estructura formal de este plano depende de la sustancia
específica: no se trata aquí sólo de realización, puesto que los sincretismos per
tenecen al sistema como "archifonemas". Y el mismo Hjelmslev, al tratar de los
tipos de sincretismo, hace necesariamente referencia a la "sustancia" (334).
Por otra parte, nos parece que tampoco se puede expresar "el mismo con
tenido" de manera totalmente independiente de la sustancia particular en la que
se expresa. Esto sólo puede admitirse, en el caso particular de lenguaje y escritura,
limitando el alcance de loq términos "el mismo contenido", porque en la escritura
se pierden en gran parte o totalmente las funciones expresiva y apelativa del
lenguaje hablado. Es verdad que en la escritura pueden aparecer nuevos elementos
expresivos (como los que caracterizan la "letra" de determinadas personas), pero
éstos no son ni análogos ni paralelos a los que se dan en el lenguaje fónico:
no permiten que la misma forma se traslade íntegra de una sustancia a otra.
Así también, es evidente que nosotros podemos inventar sistemas perfectamente
paralelos (335), pero —en el campo de los objetos históricos (no matemáticos) —
sería un acto inane crear un objeto sólo para constituir una ciencia que lo
estudie (336).
(329)Cf. H. J. Uldall, Art. cit., 1. cit.
(330)Cf. PTL, p. 67, n. 1. Pero el propio Hjelmslev señala que un argumento
"diacrónico" no podría servir, en ningún sentido, en el plano "sincrónico". En realidad,
se trataría aquí de un argumento genético empleado en el plano de la esencia y en la
descripción objetiva.
(331)Au su jet, p. 40.
(332)No nos referimos aquí a sincretismos fónicos que se reflejan en la grafía, sino
a sincretismos de letras: puramente gráficos. El hecho de escribir n como u no constituye
sincretismo, porque no está determinado por el "entorno gráfico". Del mismo modo, las
letras árabes que se "ligan" pueden considerarse como variantes combinatorias, pero no
dan lugar a neutralizaciones.
(333)PTL, p. 67.&gt;•
(334)PTL, pp. 56-58.
(335)Cf. H. J. Uldall, Speech and Writing, p. 16.
(336)Cf. A. Marttnet, La double articulation linguistique, TCLC, V, pp. 30-37:
"On comprendra toutefois que la plupart des linguistes hésitent á modifier de fond en
comble l'édifice terminologique traditionnel pour le seul avantage théorique de pouvoir
indure dans le domaine de leur science des systémes purement hypothétiques" (p. 37), .
Pero no se trata sólo de terminología.
— 196 —

�— ¿61 —
•691 #d 'atuauo^j uap aiSojoyaAsj uaiH.ag ^JD(ó)
"9^-IZ -dd 't6l 8IJBd \UVD1 "P vuijvjauouoj^ v^ 'nvazaoavj^^ -fj;)(8)
•(691) 6S d 'HSISÍD(¿)
•44pepi[iqisod,, ouiog jgpod 9jsg uggs
-od ^ojxgjuog un U9 ejggjip uoiDBzifoquiis 9p jgpod axjinbpBd
SBjqB^d SBq^nUI 'S91U9piA9 SOSB9 SOJS9 9p SBUI9pB 'OJ9
ns jod ugtqiuej ouis '44sejrjo 9p ugn^uijsip gs,, gnbjod ops uegijtUois
ou xoxÁXixp o uvid ouiog sejqepd gnb gp epnp Xeq o^¿ *(6) BPBDTJ
-ra^is bso9 B[ 9)uguiB)99Jip uezqoquiís 'js aod gp sogqoquns opnugui
b uos 'souáis so[ gp sogijjjgeip jgs gp SBuigpB 'sBuiguoj so^ 'o^jequig
uig */^ojs/ o /sil/ ViqBj/ '/b[Oabi/ ouiog sgjuBgi^iuáis aod ugiquiBj
ggJBsgjdxg gpgnd g^sg gnb oisgnd '^Bsgra^^ gp ojdgguog p uog J9A gnb
9U31J BpBU /BS9UI/ OUIO9 9JUB9IJIu^lS HIl 9p BOTJBU19UOJ
B^ gnb gp 9^ugpiA9 oqggq p jeágu gjgrnb gs ou oisg uo¡3
-iu^is,, 89 ugiquiBj gnb 'uoigB9OA9 ^\ bjouSi gs X pniggpjux Bigugjgpj
B.ind ouiog ou^is p gpugpug gs gnb^od gjsisui gs X ísou^is so^ gp oijbjj
-iqjB jgjgBJBg p ug zgpi^ia BpBissuigp uog gjsisui 98 'pjgug^ u^
'(8) opBigunug un gp OAijg^j^ jo^ba p aggg^qBjsg BJBd
gjUBjaodiui Xnuí jBjpsg^ gpgnd '44BiguB^sns^ B^ ug uoigszipgj b^ gp
uppBigunuojd B[ gp ojugiuipouog p 'opoui ouisiui [9q -Buiguo^
ggsod gnb Bnáugj Bun jod SBpuugsuoo sguoiosgoAg sbuistui sb^
Bjjpod ou /i/ BjgXgsod ou gnb Bnug[ Bun X íggsod oj ou
gnb 'oubi[B}i pp sb^ gp SB^upsip uos /x/ buiouoj jg ggsod gnb jouBd
-so pp SBATJB9OA9 sgpBpijiqísod sB^ • (¿g) sapvptjiqisod ap viuajsis
g]uguiBSiggjd sg gnb '44Bn!ougj bj gp Buigjsis^^ jb pBpqiqísod ouiog
gggugjjgd gnbjod '44BgpsinSuij-ou^ ouiog gsjsuiuiijg gpgnd ou 'o^ggjg
ug 'uoigBgoAg b^j '44BpuBisns,, ns b sbi9bj^ opoj gjqos ggsod ogxupj
gfBnugj p gnb uopunj 'aijooaa upiaunf 'BpBaou^í opnugui b gnbunB
'gjuBjJoduii Xnuí bj 44BnSugj9^ bj gp ouBjd jgp sXnpxg gs gnb Bgxjduii
Bjp gnb gp oqggq p gjuguiBjsnf gggj^d sou 449fBiiSugj un^, b gfBn^
-U9[ [gp uojggnpgj bj gp s9abjS sbui sojggdsB soj gp ouq 'f *g 'g
•SBUiap soj b so^opniB ajuaulBp^^j^d '(^/) soiu9iu8^s sajdiuis
OOIO3 BIJBJ8 I U3 3SJBJU9S9Jd U9[911S O9IUOJ O[ 9p (4S9^BlU9Ul89SBjdn8,, SOJU9UI9[9
SO| 9p BIJO^BUI BJ '9JU9UIJBUI^ '44S9JUBUO8UOD,, Á. ^S^jBDOA,, 9p BJ OUIO9 UOI9UIlSip
Bun O9ijbj8 oj U9 B9qi]sn( Bpsu : (¡uwjjj^ud! 'jj^ssjxxx :ojquiosB 9p o op^im
gp cpi^njijjcui uopBuiBjgxg Bun Jijg^ns BJBd '*(9 Jod) soidojd soaiibdoa9 S9jo¡ba
Jijinbpe ugpgnd S999A sü^jgp gnb 'sgjqq gjuauqinoj A scquijuí uopBuiquiog
gp sgpcpqiqísod ugggjjo sbui9jbj8 soj 'ouisiuiisy -(uopgBJisqB oiuoo uo8;ppg,, jg
jgggjqBjsg BJBd 'sopiuos soj Jüputjsap gnb ÁBq gnb jg ug '4t9fBsugui,, jg) oaiuoj
onuijuog jg sg opcmud oj jsjqBq jg ug gnb scjjuaiui '(onupuoo un ug vSij gs gnb
Mo8;pog,, jgp oiuguigjg) BjiJijdxg uopuaAiioo bj 'bui9jbj3 jg sg opnuipd oj bijbj^
bj ua 'pspijBgj ua :44odijbj8 onuiiuog,, un ua^njusuoa ojund o^ap Bissq ojos
A (jbjoj 'sosbo soqanuí ua) sopiuos soj ap bj anb jo^bui oqanuí pBpijiqBnpiAipui Bun
UBiuasgjd sbjpj sbj 'aiJBd bjjo jo^ "opnjqBq afBnSuaj jap Bidojd BpuBjsns bj. ap
uapuadap SBAiisgoAa sapBpijiqísod SBjaap :ouisiui ja Búas 44opiua)uog,, ja o^oduiej
anbjod 'ojuijsip 44uoisajdxa^ ap Biuaisis un ap ojos 'sand 'bubjbjj as ou íbjjo sa
uBpuBisns,, bj anbjod aiuauíBsiagjd ^Bjnjposa bj ua ou oaad JBjqeq ja ua o3jb
JB3OA9 apand '8-p-q gp o 'u-^ ap BaiiujiJ uoisaans bu^ *(•"• *p) upiovooci^
bj BpBuiuiija opu^panb '(uoisgjdxa bj ap ousjd jb 9ubib anb oj ua sauoiaap^aj
uoa) rrtou^raf^d bj b Bjja ap ojjuap A 'vatjotu^saudaj tioiounf bj b opBjiuiij ^panb
Bjniuosa bj A JBjqcq ja aajua ouisijajBJBd ja (m^uaiuadxa oj ap mioa% anb sbui
jas aapuaiaad apand ou 'Baijoai bj uns 'BJijsinSuij bj A) Biauauadxa bj u^

�La "evocación por la sustancia" se presenta en lo que se llama
"musicalidad del verso", en la armonía imitativa, en la rima, en la
asonancia, en los juegos de palabras. Un verso como éste, del poeta
croata Nazor:
i cvrci, cvrci cvrcak, na cvoru eme smrce (340)
evoca y sugiere mucho más de lo que comunica "intelectualmente".
Y en persa la coincidencia sustancial de la palabra kü, "donde", con
la onomatopeya que imita la voz del cuclillo permite a 'Ornar Khayyám una asociación poética altamente sugestiva (341).
¿Son estos fenómenos puramente "parasitarios" en el lenguaje?
Observaciones como las de M. Grammont (342) y W. Porzig (343)
y, sobre todo, estudios como los de V. Bertoldi (344), hacen pensar
que, desde este punto de vista, el problema de physei o thesei no
puede considerarse como definitivamente resuelto. No nos referimos,
claro está, al plano genético, al plano platónico de la causalidad,
donde el problema no podría siquiera plantearse (345), y tampoco
al plano de la justificación y explicación histórica, sino, justamente,
al plano de la finalidad significativa, del valor que los hablantes
quieren atribuir a los signos. El significado es algo mucho más com
plejo que lo que se llama "significación intelectual" y aquí hemos
llamado "referencia". "Significado" es todo lo que efectivamente se
comunica, se sugiere o se evoca; lo que el hablante quiere comunicar
y lo que el oyente comprende como comunicado. Lo que no se puede
olvidar ni desconocer es que las palabras no significan para el lin
güista o para el lexicógrafo, sino para los hablantes. El significado
lingüístico no se establece mediante convenciones explícitas: lo atri
buyen a las palabras los hablantes y los oyentes; y a menudo lo hacen
de una manera que desde el punto de vista "científico" (histórico)
sería arbitraria. En realidad, se da aquí el conflicto entre el "cono
cimiento científico" y el "conocimiento originario": entre lo que sobe
el lingüista acerca de la lengua como sistema y tradición y lo que
sabe el hablante acerca de su lengua como medio de expresión.
Para el lingüista, naitre no se relaciona con connaitre, pero para el
hablante Paul Claudel sí (346). Y sería absurdo decir que se trata de
una "asociación arbitraria": en el lenguaje —fuera del campo de la
"corrección idiomática", que no es un campo propiamente glotológico— es arbitrario sólo lo que aún no se ha comprobado. Pero la
asociación entre naitre y connaitre ya existe históricamente: su his
toria empieza con Claudel. La llamada "etimología popular", que en
la historia de las palabras tiene una importancia mucho mayor de
lo que se deduciría de los viejos manuales, se basa, justamente, en

(340)"Y canta, canta la cigarra en el nudo del negro pino"."^
(341)Un cuclillo, en el techo de un antiguo palacio, grita: kü, kü, kü —"¿dónde?
¿dónde? ¿dónde [están los reyes que aquí vivían]?"
(342)Cf. Traite de phonétique'', París, 1950, p. 396 y sigs.
(343)Cf. Das Wunder der Sprache, Berna, 1950, p. 20 y sigs.
(344)Cf., por ej., La parola quale mezzo d'espressione, Ñapóles, 1946.
(345)Cf. A. Pacliaro, Corso di glottologia, I, p. 113.
(346)Cf. Art poétique, París, ed. 1951, p. 48 y sigs.
— 198 —

�— 661 —
"It'O^ 'dd 'sjuaiuapuo^ sap %atm ny 'xamxHvj^ "y *j3 (OSE)
•9X "d 's
pumonuig jnoqy 'xavixHvj\[ -y í6"8 *dd 'iqoiJ9qs8unt{osuoj 'invsij "A
•(•u '"piqi '"PI) ltpoojsjapun X^uorauioa si raxaj aqi sb &lt;o3en3uBp&gt; ames aqi ^Bads Xaqi ing
•ano X[uo sjaqio puB sauíauoqd - o omj aAEq uaiuqauai^ amos 'aoueisui jo ^,5 (6t)
•6 d 'BW9uoqj ^qx 'sauof "a (8^^)
t&gt;6l 'n?I!W 'r&gt;}^o\ow\%atq 'iwvsi^ A JD (¿t)
BOIUOIOBip U^iOBi^piSUOO BUn, 8^ OU BJS9 J^ '44BZip9a,, OJ9B OUISIUI
anb t4Bn^ua^,, u\ b Bonuapi 9iu9u^bioj ounu 89 ou oDi^sjnioUi^ o^ob
joii9)[n t4Btií^u9|?^ B^ :BiJOiBaiquio9 9^ubijba Bun 9p o 'pnpiAi
-I^B9J 9p 9JUBIJBA BUtl 9p SISI[BUB OtUi^n U9 9^JnS BDI^BIU9^SIS UCU9BA
-ouui Bpoj Á 'Bca9^sis pp oijqi[inb9 p opoin un^p 9p Boijipoia uopBz
-IJB9J BpOJ B9IUOJ 4tBnáU9[^^ B[ U9 4OiqtUB9 Ti^ *9SJOp^[ OJ9qB^[B p UB9IJ
-ipota ou 09ijBJt^9pj 9Í"bsu9UI un 9p sgpnpiAipui S9jubijba sb[ ouioa
JSB i (0S8) O3íj?a^ ^UI9JSIS p UBOlJipoUI OU SBUIOJBjS 8O^ 9p 89JUBIJBA
SBq; #9^qBinuiui 44oSipo9^ un 'gjuguBuu^d uopu9AUO9 Bun S9 ou boiuoj
44Bn^u9[,, B[ '('g"8'S) OpBpU98 Bq 9S B^ OUIO9 '91^^(1 BJtJO JO^
•44Ba9fuBajx9 BnSu9[,^ Bun 9jdra9is B^q^q oujo p
9nb ap^p souiBiagq^p 'ojoiJjsg opiju^s U9 Buig^sis p uoo 44Bnáu9^, tb\
souiBaBOTjiju^pi is : (6^^) sonpiAiput soa^o uBzxp^j 9nb sbui9jsis so^jo
X 8O^S9 9JJU9 BZUBf9UI9S BAIJBpa B^ U9 BSBq 98 UOISU9jdlUO0a9JUl B^
X 'SBUI9}SIS Sns 9p OUn O 4BUI9lSt8 T1S BZip9I OnptAipUl OpOl 'pBpi[B9J
U3 '("^''6 *P) onpiAiput ouisiui p ug Bjs^q X pBpiunuioo buisiui b^
U9 8BU19JSIS 9p BpU9JSlX9O9 XBq JB^Bq p Ug[ 'SBDUBXUgjSlS OpUU9UI
B UO8 UBJOU 98 mfaB 9nb SBpU9^9Jip SB[ X ' (g^g) tp^ilB XpOBX9 3[B9ds
9^do9d oavi ou,, onb SBaiu^iui ' (uopBzipgj op 44s9pnpiAipui s^jububa,,
98aBAJ9SqO UB^pod OUins O( B) 44SBUl91SIS,, SOlUSItU SO[ UBOl[dB 98 TS O[OS
uoisu^aduiooagjut X^q 'sB^ugpuBq uoo uopBpuos b^ U9 'sooipaá^pi
89ÍBSU9UI 9p UOISTUtSUBJl V^ U9 4BJn^IJ9S9 B[ U^ '44SOpBJU9AUI,, 4S9^BU
-OpU9AUO9 SBUI9JSIS 8O^ U9U9TJ 9nb pBpipj;9U9á X pBppU98oUIOq 9p
J9^9BJB9 p 9U911 OU 44BnSu9^,, B^S^ *448Bn^U9[,, 8BUI9p 8B^ 9p B^u^Sip
9JU9UI[BpU9S9 S9 B9IUOJ 44Bníáu9^,, Bj^ 4O1S9 9p SBUIOpB 4O^9,J •SO^qiSod O
sbjjo uoo jB^qBq pp ossq b^ 9jqos
89iU9jsix9 (4489fBnSu9^,,) 44
Bjnionajs^ os onb 44Bnáu9|,, b^ 9p puuoj uopBotjtju^pi é[ uo^iuuod
ou 44BpuBisns,, v[ b

sBpu9J9jxp sb^ bX 4s9nd 4tsy *c¡ 'g 'g
•BoijsxnSuq 44Buiaoj,, bj

uopBjiuiq Bun Boqdtui 9
89 ^nb o\ 9p
-9J b opBoijtuSis pp uoponp^^ ^\ uoo ^ppuioo 44BpuBjsns,, b^
p 'BATJBpdB X BATS9jdx9 S9UOpUnj SB^ JBpinOSOp Jod OUIO9 4OJS9
'O9IUOJ 9fBnU9^ p U9 9SJBp UBTjpod OU 9nb 44UOpBZipnSlA,, 9p SOJBIf
-no^d sgpBpqxqxsod BJB^uosoad BjniiJ089 bj 49jjBd Bajo jlo^ 'sóoraoj
-ou 89fBnáu9^ uo Bp os ou 4ao[BA pj aiambpB ^pond o 4Bj99aip Boqoq
-mis íuopBziaouos jgs opond JB|qBq p U9 9nb o^ opoj 4Buins u^
'9punuS j¡- u&amp;fniu ouioo mioxainui o nuanb
-ad -\- latnui ouioo vnouafniu JBjoadaojuí 99Bq 9^ tu 4 (ouanbad ^niu
gnb orastm o^ 89 ou 9nb) o^i%tnbt\p ouioo BaqBpd bur op oaijbooao
aopA pp B9^99B pUBdS9 OJUBjqBq pp UppDpUOO B^ BOIJipOUI OU OJS9
oa^d 444opuBa,, X 44os9naS,, UBoijiuáis 4osna U9 íi^ipa o UBtu^p U9 ^aip
ouioo 489aota9juB s^pooA uod SBaqBpd 9nb JBpips 9p9nd BjsmSuq
p 'opOUI OUISIUI pQ • (lf) Odlj 9JS9 9p 448BiaBajiqaB,, S9UOI0Bl9OSB

t

�inadmisible en el plano sincrónico', porque el variar pertenece a la
esencia misma de la "lengua" hablada y, por lo tanto, también a la
sincronía (351).
Se puede objetar que también en los otros sistemas las innova
ciones surgen por actos individuales: alguien introduce una nueva
letra (por ej., G en el alfabeto latino) o adopta como grafema una
variante gráfica (por ej., J y V, "variantes combinatorias" de I,U).
Pero aquí la convención es siempre anterior a la realización. Es decir
que, en último análisis, identificar la "lengua" fónica con las otras
"lenguas" significa confundir la lengua-enérgeia con las lenguas que
son sólo ergon (cf. 5.3.4.). Nosotros podemos, naturalmente, llamar
"lenguas" también a éstas y hasta, si se quiere, considerarlas como
lenguas "más perfectas" (más cercanas a la lengua-idea), pero de
bemos reconocer que se trata de "lenguas" de otro tipo.
5.9. Finalmente, hay que señalar que no se pueden eliminar
con igual razón de la consideración lingüística las dos "sustancias":
la "sustancia del contenido" (los conceptos puros) y la "sustancia de
la expresión", la materialización del lenguaje (cf. 5. 3. 3.). Esta última
no es una sustancia sólo organizada por el lenguaje sino que es la
sustancia misma del lenguaje como fenómeno perteneciente al mundo
objetivo, exterior al sujeto ("naturaleza"). En este sentido creemos
que estaba más acertado el primer Hjelmslev, el Hjelmslev de los
PGG (cf. 5.3.2.). En efecto, el lenguaje es "cosa" como lenguaje,
pero no es "concepto puro" como tal. En la sustancia de la expresión
se manifiesta, es inmanente, la forma lingüística; la "expresión" es
la objetivización misma de la forma, su materialización en una sus
tancia, mientras que la "sustancia del contenido" no manifiesta ni
materializa ninguna forma lingüística: sólo se vuelve aprehensible
gracias a esta forma. Esta sustancia no pertenece al lenguaje ni tiene
carácter lingüístico.
Por esto las objeciones de I. Dal (cf. 1.5.4.) deben entenderse
más bien en el sentido de que las ciencias del "pensamiento" —en la
acepción amplia del término— deben necesariamente partir de una
base lingüística (cf. 5.2.), y no en el sentido de que la lingüística,
como ciencia del lenguaje (es decir, de un modo de objetivación de
la interioridad de la conciencia), debería ocuparse también de los
"conceptos puros". La lingüística puede, naturalmente, subrayar el
valor cognoscitivo del lenguaje, pero sólo desde el punto de vista del
lenguaje mismo: al analizar, describir e interpretar el lenguaje en
su existencia material y mental.
6.1. De las observaciones que hasta aquí se han hecho, resulta
que efectivamente hay algo que puede llamarse, de una manera vaga,
"realidad de la lengua", y que se toma como pauta en los análisis fonemáticos (cf. 5.7.3.). La existencia implícita de esta pauta se revela
todas las veces que no nos conformamos con un análisis o con una
definición (cf. 5.4.2.), todas las veces que un criterio se considera

(351) Acerca del peligro de confundir lo "sincrónico" con lo "estático", cf. las ob
servaciones de R. Jakobson, Results of the Conference, pp. 17-18.
— 200 —

�— 102 —
•8S •&lt;* '973 73(S)
•()f 'd 's^jdj^uud at/j uq(^^)
"XI *d ' 'AI 'IV '[?"?-iJ?P^](S)
-d 'uoinwjdQ -m uq 'nasNaDaajf-HaH3Si^[ -g ^^(ZS)
ap A H3H3i37H3g "y ap aiuauíajduns Baapaaoad —uojBjg ap anb uaiq
sbui— pnjijaB Bjsa 'Bai^sjn^uij B[ ap Biaojsiq bj ap bjsia ap ojund ^a
apsap 'anbunB ' ^sojafqo otuoa sojdaauoa soj jbjbj^ ua 'sojdaauoa soj
b BAijafqo Biauajsixa ainqiajB ua ajsisuoa anb) 44oaiuojBjd^? ojaadsB
OJBja un SBUBajnssnBS SBaijsjn^uij sbj ua A aanssnBg ap ua Bqanad
-uioa as anb sa pBpaaA bj oja^ "ouBaanssnBS oai^ojoiaos ouisiAijisod
ja ua 4touisiuojBjd?, ap SBjjanq uaj^uanaua as anb ouBJixa 'SBzrnb
'BaaaajBd Á '(ssg) aanssnsg ap b 'opiqss sa ouioa 'aaauaiaad uotobuijijb
Buiíqn Bisgj • (^^g) t4sonpiAipui soj ap ajuauíajuaipuadapui a Bjanj,,
'jBjqBq jap BJanj (ajuauíBApafqo) a^sixa ouioa isb '44SBn^uaj sbj^ ap
Bjanj 'sand 'a^sixa 44Bn^uaj^9 B"q "(g^g) t4sajqtsod sauoiaBjsajiuBui sbj
ap Bun ojps sa Baijsjn^uij BnSuaj bj^9 jBna jap sopia un 'ajuauíBSiaaad
'sa 44Bnuaj,, bj Aajsuijafjj b^bj '('X'8'S 'P) vapafqo moua^sixa uoo
vapt owoa vn^uaj bj ap 's^jnd sbuuoj sbj ap ouBjd ja :jag jap Mooiu
-ojBjdí? ouBjd ja ua Btijis as aÍBn^uaj jap BUBiAajsuqafq Bjjoaj bj anb
oisia sq as tbá 'oiaaja ug •44ouisiuojBjd^? ns jbuibjj Bjapod as anb oj
ap apaaojd uoiaaipBJjuoa jbi Aajsuijafjj ap Buwjaop bj ug *j -^ 'g
•asjBDijdB apuajajd anb soj b sojafqo soj b pBpij
-iqBaijdBui ns anbijdxa anb uoiaaipBajuoa Bun buisiui ButJjaop bj ap
ojund unSjB ua jaqBq aqap uaiq q '44BiauB^sns9^ bj b o^aadsaa uoa 44bui
-joj,, bj ap Biauapuadapui BjnjosqB bj ajnjsod anb Buijjaop Bun
ajqBaijdxaur Bpanb oqaaq ajsg ¿BiauBisns Á Baijapia uptamiut
opjanaB ajsa anb Jog? *44BiauBjsns9^ bj ubjou^i ou anb sbj '44SBjsiap
-auoj,^ sbj 'ajuauíjBjauaS 'aas uBijnsaj 44sajqBjdaaB^ sauoianjos sbj anb
.iod Á 44sajBuuoj,, sauoxanjos sbj uoa ojaijjuoa ua ajuauíejsnf uejuasajd
as SBiaua^ixa sbj anb aod JBaxjdxa Bjapod as ou BUBiAajsuijafq asBq
buisiui bj aaqos oaag *(#j -¿ -^ -ja) SBai^Biuauoj: sap^piun sbj ap vatiapta
upiainjui Bun i('Z'V'2 *P) t4Bn^uaI Bl aP J^uijoj ojuaiuiiaouoa-aad un
aisixa anbaod 'jBjnapaBd osbo BpBa ua 'uB^uasaad as ou o ÜB^uasaad as
sspBjBuas SBtauaSixa sbj anb 'oiaaia aod a^uauíBjsnf Anin A 'Aajsuijafjj
uoa opaanaB ap 'aBjsajuoa Bjapod as 'sBjun^aad SBjsa ap Biauasa bj
y ¿ (Z^2) B^uaj bj ap 44Bajiauoj pBpijBaaí^ bj uoa aipiauioa ap UBjBaj
soaijBiuauoj sisijbub soj ap BjaoABui bj anb aog? ¿pBpijiqBjdaaB bj
Buiuiaajap anb oíaajiaa ja sa j^ng? ¿44ajqBjdaaB^ uoianjos Bun botjju
-Sis anb? ^ ¿ ("I "9 "S *P) sajqnjdaan sauoianjos b aBÍáajj BaBd ajuoui
-BAisaans soiaa^iaa soiaBA aBaijdB anb Asq anb Jog? ¿/^/ A /d/ ap
uoiaBaijijuapi bj sbiu uis BjdaaB as ou anb aog? ¿sajiajjip uos sos^a
sojaaia anb aog? #44sajiajjip sosBai^ sopBiuBjj soj ua sajBiuaoj sauoianjos
svu^o aBasnq ap ubjb ja sa OAijBaijiuSig -sajBiuaoj soiaajiaa sojaaia ap
Bjaiajsa upioBaijdB bj uajtiujj A uajuasaad as SBiaua8ixa SBjsa anb ap
ouisiiu oqaaq ja sa OAijBaijiuáig •(•^'9'S "P) /^/ A /d/ sojuijsip sbui
-auoj ouioa uBuajuBiu as 'Baijuapi uoianqiaisrp bj ap assad b 'anb iu
*('l"9*S 'P) [^] ^ [ll] 'ojquiBa ua 'uBuijsip as A [3j-] A [-^] ubSuij
-sip as ou BAijdiaasap Baija^ad bj ua anb sa ou oaijboijiuSib oj 'ojaaja
ug 'soiaajiaa soaio b aiaanaaa ap pBpisaaau bj a^uáis ^s A ajuaiaijnsui

�su idea de la lengua como "organismo natural", independiente de
los hablantes (356). Y esto a pesar de la crítica a la que de Saussure
somete tal idea (357). En efecto, de Saussure no modifica esencial
mente el concepto schleicheriano: sustituye al "organismo natural"
un organismo social ("institución"), pero mantiene tanto la objeti
vidad de la "lengua" como su independencia con respecto a la acti
vidad lingüística concreta (358).
El "platonismo" (o "schleicherismo") de Hjelmslev es evidente
hasta en ciertos criterios prácticos que adopta, como el criterio distribucional: el establecer el lugar de un elemento en el sistema im
plica, justamente, la existencia objetiva del sistema mismo (359).
6. 2. 2. A esta actitud que hemos llamado "platónica" se deben
varios apriorismos de Hjelmslev acerca de la esencia de la "lengua",
como, por ej., "la lengua es una forma", "la lengua es una red de fun
ciones". Apriorismos que —para quien no se coloque, a este respecto,
en el plano de las esencias y considere la "lengua" como concepto y
no como objeto, es decir que no admita la posibilidad de hablar de
lo que la lengua es sino sólo de qué es lo que llamamos lengua— se
presentan inevitablemente como simples convenciones semánticas
(cf. 5. 3. 4.).
Es que Hjelmslev no duda de la existencia de la "lengua", no
trata de averiguar cómo se llega al concepto de "lengua", sino que
parte de la lengua. Y, precisamente, no de la "lengua lingüística",
como parece, sino de la "lengua" como eidos. En efecto, sólo aparen
temente empieza por aplicar un método inductivo en el plano de las
"lenguas como entes" (360), porque, después de haber comprobado
en este plano nada más que la incognoscibilidad de la "sustancia"
como tal, opera rápidamente una radical e injustificada reducción
de todas las "sustancias formadas" o "formas de sustancia", que no
son incognoscibles (cf. 5.5.1.) (361), y, sin reparar en el hecho de
que ya ha cambiado de plano, yendo más allá de lo propiamente lin
güístico (cf. 5.8.1.), identifica sin más la "lengua lingüística" con
cualquier otro sistema "formalmente análogo" (362). Más aún: se cree
"obligado" a hacerlo por la definición a la que ha llegado mediante
una formalización que no estaba prevista en las premisas declaradas.
No advierte que, si la definición corresponde también a otras clases
de objetos, que no se han tenido en cuenta, es porque ya no se define

(356)Cf. V. Pisani, Augusto Schleicher e alcuni orientamenti della moderna lin
güistica, "Paideia", IV, pp. 297-318, y Forschungsbericht cit., p. 17. Véase también el
prólogo de A. Alonso al CLG, p. 27. Sin embargo, la vinculación con Platón se halla
explícita en V. Brcendal, Sound and Phoneme, p. 45. Cf. también K. Bühler, Teoría
del lenguaje, p. 74.
(357)CLG, p. 42 y sigs.
(358)Aunque no con toda coherencia: cf. SNH, p. 31 y sigs. (141 y sigs.).
(359)A este propósito es interesante observar que las coincidencias metodológicas
con los estructuralistas norteamericanos se deben al hecho de que también éstos atribuyen
a la "lengua" una existencia objetiva, aunque no como idea, sino como objeto físico:
a pesar de las premisas teóricas totalmente distintas (cf. 1.1.3.), los estructuralismos
se encuentran en el plano de la objetividad de la "lengua".
(360)PTL, p. 31 y sigs.
(361)PTL, p. 51.
(362)PTL, p. 68.
— 202 —

�— 02 —
'8 *d 'lid(89^)
"IZ "d 'S3nbjmu3^¡ 'N3SN3t3Ha)f-HaHDsi^ '3 ^3(¿9)
'Oí -d '71&lt;/(99)
*89 d '72^(S9)
•l 'd '7^^(t9)
"(XI "d '"'P *^?P7) lt^n8uB^ 0/ isatnb sassep ap assep ajjaa,, ^3(9)
-unj ap paj sa Bn3ua[ B[^ '44biujoj sa Bn3ua[ B[?^ ouioa sauopBuurp
'ouB[d ajsa uq *4jouBdsa pM '44saauBJj p,, '44sauBp p^ otnoa ' ('^ ^ '&lt;} "p)
upiajuifap 2od uBjnjanjjsa as ou anb A. 'ouB[d ojio ua uBjjuano
-ua as anb 44soiafqo,, b asjBaqdB japod 'axaap sa '(89) 44BPBí^ojdB,,
iBjpsaj 'oSjBqiua uis 'Bjjaqap i (soiJOjaipBJiuoa JBi[nsaj UBjjpod ou Á
ampp so^ Buisiui B[p oiuoa wos sojafqo sns anb ojsand 'sapBpqiqísod
sb^ ap ouB^d p ua a^qBaiiíjaux a Buipj^oi ajuauíBjajua 'p^ ouioa iÁ)
ttBiauatJadxa spoj ap ajuaipuadapui buisixu js ua,? '4tBiJBjjiqjB,^ Biaoai
ns anb ap op^^nisod p ua Bipi^diut uoiaaipBJiuoa b^ atjjaApB ou aaaj
-Bd Aapui^afjj 'oiaaja u^ • (sBuioipi) sBaiJojsiq s^n^ua^ sb^ ap ouBjd
p uoa Bapx-Bnj&gt;ua[ b[ ap ouB[d p apunjuoa as 'oduiaij ouisiui ^y
' ('Z ''9 "P) ^puapadxa b[ ap
opunuí p ua opuapauBuuad un^ 'so[od sop so[ ap djuauwauv^jniuis
jLiiJLiad ap pBpqiqísod B[ BaAaj^ua as anb uis 64ppjBdM B[ ap ajJBd as
anb p ua ou^^d p uoa t(.BnJua[^ B^ ap ajJBd as anb p ua ouB[d {a
(Buoaj b^ ua ou 'BapaBjd b{ ua) jnbB apunjuoa ag • (¿9g) uopB^saj
-iuBUi Bun ap ops aanpap as o (99) (ajouvd) 4toixaj^ p ua aaouoa
as Bjp anb 'opB[ ojjo jod ÍÁ 'BaxjsjnSuq pBpiAijaB b^ ap aiuaipuad
-apui buijoj Bun sa 44BnSua|?? B[ anb 'opB[ un jod 'jbuijijb ua a^sisuoa
uppaipBJjuoa bj 'soaijsináuq souiuuaj u^ • (t4BijaiBiu^ ap opxiuas p ua)
44BpuBisns^, q_ 44buijoj^, ouis 44buijoj,, ops uos ou anb so;afqo so{ ap
'sBpuajsixa sb[ ap ouB[d p ua uopBaqdB JB^Bq Buaqap Á s^puasa
sb^ b ajaijaj as Buoaj B[ rsajua so[ ap opunuí p ua Bpuapadxa b^ ap
assq B[ aaqos so^daauoa ouioa UBJoqBp as anb sbuijoj sb^ ap 44oaipj
-ojsijb^, ouB^d p asjBaqd^ japod Bjaaqap ajnaipuodsaujoa opojaui [a
anb SBJjuaiui 'sBJnd sbiujoj sb[ ap 44oaiuojB^d,^ ouB[d p ua Bjnjanj^
-sa as Bjjoai B-q '(opoiaui pp o) uoxaBaqdB tb\ ap ouB^d p Á Bjjoa^
B[ ap ouBjd [a ajjua Bpuapiauioa - ou bj jod Bjuasajd as uoiaaipBj}
-uoa Bq 'BUBiAa^suipfq BuiJioop b| ap uoiaaipBjjuoa buiijut b[ apisaj
anb —(*^'^'9 "p) pl oiuoa 44oxusiuojB^d^ ns ua ou Á— xnbB sa j^
•44oansjnSui^ aiuauíBidojd oj?i Bjadns uoxsuaixa B^na Á '(S9g) 4piuaiu
-BaiuojB^d,, BpB^njsod vapi - vnü^uaj Bjsa ajuauíBisnf Baijsjn^uq b[ b
oiafqo ouioa JinqiJjB ua b^oba ou Aapuipfjj 'oSaBquia uig *g #^ ^
•SBiauasa sbj^
ap ouB^d p ajaijaj as anb orasiJoijdB aisa ap uoiaBuuijuoa 'ajuaiaij
-nsui anbunB 'ap^sod Bun JBpuas ap jbjbjj bjb¿ O[os opiAjas Bq a¡
Bpuaiaadxa b^ ap ouB[d p ua uoisjnaui Bq *44BnSua^, b[ ap Biauasa B[
ap BaaaaB ouisijoiad^ un b 'jpap sa '(^9g) 4BiauBjsns ou i buijoJ sa
BnSua^ b^^ anb ap ajnssnBg ap ap uoiaBuurp b^ b :Bpij-iBd ap ojund
p aiuauíBiaBxa jBa^[ uaquijad a^ (oAiianpui b^sia ap o^und p apsap
44BpBuuoj BpuB^sns9^ B^ ap sauoxaanpaj SBq 'upxanps B|
Biua^ bí Buiappjd pp ouisiui ojuaiuiBaiuBjd p ua anbaod
o[ ou ^ *(*2'9' "P) ouqiua-iiu ouioa B^anbs b apuajduioa
anb (g9g) sasüja ap asvja vun ouis ajuauípiaiui BpBjapxsuoa asBp B[

�ciones", "la forma se conoce independientemente de la sustancia"
resultan inaplicables (no "falsas", pues se refieren a otro plano), por
que en estos "objetos" se comprueba lo contrario: ellos son "formalización de sustancia", comprenden elementos afuncionales, sus uni
dades no pueden definirse sin referencia a la "sustancia". Evidente
mente, Hjelmslev tiene perfecta razón al señalar que la experiencia
no puede invalidar su teoría —así como el hecho de que en la
naturaleza no existen cuadrados o círculos perfectos no invalida la
geometría, que postula sus objetos—, pero él mismo reconoce que
puede afectar su aplicabilidad (369). Por otra parte, Hjelmslev ob
serva explícitamente —y con toda coherencia— que la glosemática
debería ser una especie de álgebra (370). Pero ya al dar ejemplos
abandona este plano y no puede eludir las dificultades que se pre
sentan al pretender aplicar el álgebra de las formas puras a las "for
mas de sustancia".
6.2.4. Así, pues, no hay en realidad contradicción entre una teoría de
las esencias, que considera las cosas desde el plano del Ser, y una teoría de la
experiencia, que considera el Ser desde el plano de las cosas, así como no hay
contradicción posible entre "platonismo" y "aristotelismo". Se trata simplemente
de teorías que se sitúan en planos distintos, así como "platonismo" y "aristotelis
mo" son sólo filosofías distintas y no filosofías que se excluyen. La contradicción,
aquí, sólo puede estar en la confusión de los dos planos: en pretender aplicar
al "mundo" algo deducido a priori partiendo del "Ser", o viceversa.
Por lo tanto, la teoría de Hjelmslev resultaría inatacable, desde el punto
de vista de la experiencia, si se mantuviera en su apriorismo declarado (lo que
Hjelmslev llama su "arbitrariedad") y no se le añadiera la "aplicabilidad": si
los glosematistas no pretendieran identificar la glosemática (teoría a priori de
la esencia) con la lingüística (teoría de la experiencia), mejor dicho, reducir
ésta a aquélla. En realidad, no se trata de dos ciencias que se excluyen mutua
mente, sino simplemente de dos ciencias distintas, que se encuentran en planos
distintos. Por esto es lógicamente imposible criticar la lingüística desde el punto
de vista de la glosemática, o porque no es glosemática; es imposible criticar la
fonología desde el punto de vista de la cenemática, o porque no es cenemática.
Y es muy extraño que Hjelmslev llegue, sin embargo, a hacerlo. Del mismo
modo, tampoco sería posible criticar la glosemática desde el punto de vista de
la lingüística, si ella no se presentara justamente como lingüistica (como la
lingüística) y no pretendiera estudiar, no ya formas de orden superior en las
formas lingüísticas, sino estas últimas formas, pero como si pertenecieran a otro
plano; si no quisiera estudiar ciertas "posibilidades" en el plano de las realidades
históricas e identificando éstas con aquéllas.
Todo esto, sólo por una distinción de planos, y sin prejuzgar acerca del
valor científico propio de los enunciados de la lingüística o de la glosemática.
6. 3. 1. Los términos "platónico" y "platonismo" nos han servido
en lo que precede para establecer esa distinción de planos y para
definir, de una manera sólo genérica y aproximada, una actitud frente
a la "lengua". Pero no deben entenderse en el sentido propio. En
efecto, es evidente que, sobre una base propiamente platónica, es
decir, partiendo de lo que la "lengua" es como manifestación del Ser,
sólo podría constituirse un "saber" inverificable, mas no una "cien
cia" del lenguaje. Y no es ésta la posición de Hjelmslev. Hay que
advertir que, a pesar de la existencia objetiva que atribuye al con(369)PTL, 1. cit.
(370)PTL, pp. 62, 67.
— 204 —

�— sos —
•opjan.it; ap ajuauíBjaiua jBjsa apand as ou 'ogjsquia uis 'sa^ena
sbj uoa '^jto -juy '1VQ q ^p sauoiaBAJasqo sbj ap SBunSjB ojisodojd ajsa b -j[) (S¿)
•BJtjcmBjá B[ ap BMoaj o opopm oiuoa ou A.
tt^BSjaAiun B3ijbuibj2,, ouioj ttjBjaua8 BaiiBiuBJg,, b[ b •Bisa oieja 'sounjapi soj^j (J&gt;¿)
• (viHojojuiBs BqBtuBji aanssnvs aa anb o[ -auiauíepRUiixoidB) 4tBa¡ioiuiasBjaui,, X t4Eaijsjn8
•uij,, aajua uoijBJijiiuapi bj Baijduii uoiouaAuoa buisiui B-q -^I 'd '-jia "Jip^ (¿)
•H d 'JtpiJaqs^uni/asjo^ 'ivvsi^ "A ¡3 (ZL)
•(uoiaamisuoa bj Bpoj ap zapijBA bj jBjaaje apand 'o^iBquia uis
•anb) {r.t.mit ouisijBiudop un (ouisiAiiafqns) ajuauBiujad ouisijBiudop un e jmjijsns ap
bj sa —BJBjuaA Eun sa is— ouisiAijaiqo pp BÍB^uaA Baiun B^q •(•" "^ "p) oaiisuigop
ojjb un 'jiaap sa 't^uoiado,, ap ¡Biaiui oijb un B.upiuii Bisi,\nafqo pmij.iB buisiui bj
anb ajjaiAjiB as ou ojoj •^^ouisiAi)aiqo^ aiuauíajdiuis Baijiuáis t(ouisijBiugopi]uB,, Aajsuijaffj
BJBd 'ajuapi.va sa 0U103 "(IA "^ '"'!&lt;) *J?P3) ^H3^ uo ^U!G nP aiqdosojiqd aun su^p no
anbjsXqdB] ui aun subjj ajpjad as ap uaiq apjBg as ajj^ *aipn)a ^iaj'qo,j ap ^jnjBU, bj Jns
•••SBd aauouojd as au ajBijuii asaqjodXqt^ • •-anbijijuaias ia aAijisod aqaaaqaaj aun sip^f
ap a^B^uEj np aiqdosojiqd bj b BJanjijsqns ajBjnianJts anbiisin^uij Bq -ajijajs ja an¿B\
anbijaqisa aun p saAijaal'qns suoijBiaaaddB sap la anbisÁqdBjaui uoijBjnaads ajnoj ap íuauíaj
-Bda auop iuaijsqBts ajBJtijanJis anbijsinguij bj 'auisijBiudop jnoj ap ajduiax^,, (J¿)
OUIO9 B^U989jd 9S ' (opiU9JUO9
]^ OJ99tIS9J[ UO9 UOI9I8od BjqO 9nbt[dlUI OIS9 9nb UIS X) UOlS9adx9 B^
b 9J9IJ9^ 98 9nb o[ U9 sou9ui o^ aod '9ju9irúhsuo9 jo^ "^ "g "9
•SOOliSinStllJ-OU SOpiltOS OUIS 'ttS9UOJO^B^ BJ9inbl8 UBJJ9S OU 'B1SIA 9p
ojund ns 9ps9p :tt8Bui9uoj sojjo o|'BqM 90iubj^jo sb|^ 9nb S9 ou íaxi9/ii
SVJ OU 9JU9UI9[duiI8 (ü 'l 'Uinj) SBpBZl[BiqB[S9p S9JOIJ9JSod 89[B9OA
O (íl 'O) 8BpBZI|BiqB^ 89JOTJ9^UB S9^B9OA B^UOJ OU 9nb Btl^u9| BU|] 'p
ou aiuauiajdwis vpanb vjja ap a^xvd vuanq X vuoiaaajas as vo^
moUVJSUS VJ UOIS9jdx9 B^ U9 9nb 8BJJU9TUI '(S9JBJ9U9^ SBUI 44SBUI
-JOJ^, 9p OJJU9p UBJqBO U9iq O 'OpOUI un^^ 9p B^|9 U9 UBJB89adx9 98
ttpBpi[Bjn[d,, B[ X ^pBpiAiSBd^ B[ '4jBarqd^, o ttBAiSBd buijoj,, B^u^j ou
Bn^u9j Bun ^nbunB) a^uaipuodsauuoa viouvisns vj vpoj uvuuof 'bjou
-BUI BUnS[B 9p 'ttOpiU91UO9 |9p SBUIJOJí5 SB'^ 'SBlUllSip OUIO9 UBJU9S9jd
9S t(.SBUUOJ?^ SOp SB^ U9tqUIB} ' ( '6 *S JD) 9fBn^u9[ \TB O^99dS9J UO9 BJUI^
-Stp UOI9B^9J U9 UB[[Bq 9S ^SBpUBJSnS^, SOp 8B^ OUIO9 JSy #(¿,)A9[S
-uq^fjj B^msod ouioo 'oxusi^^BaBd oi99jJ9d un aoqBq 999JBd ou souEfd
SOp SO[ 9JJU9 'OJ99J9 U^ '^UOISgjdx^ B^ 9p OUB[d^, |9 U9 UOiqUIBJ J99Bq
Bp^nd 9S 9nb JB9I[duii: 999JBd OU ( (^¿g) 4JBJ9U9 BOIJBUIBdá^ BpBUIB^ B|
aod 'so^qijnosip 9}JBd ubj^ U9 sopBi^ns9j uoo 'X 44boi^9[ 9ju9uiBand,,
o t4Bjnd BoiqBuiBJiá^ ^\ aod) 44opiu9iuoo pp ouBjd,, ye 9ubjb 9nb o\
U9 J99Bq opipod BX^q os o^s9 ^nb 9p oqo^q j^ 'voysinSuij umoootu
-nuioo vj ap souvjd sop soj v otoadsai uoo sbousijoij^Ib 9)U9Uibj9)U9
S9SBC[ 9jqO8 98Jin)I)8UO9 9p9nd '44SBJnd 8BUIJOJ 9p BI9U9I9,, OUIO9
'afvnSuaj jap vjouaio eun is 9p Bui9^[ojd p 's^nd 'B9iuBjd 9
#(g¿g) (44Boiopiui98
— 44BnU9[^^ B91JUBUI9S UOI9U9AUO0 B[ B 'SlSI^BUB OUIIj^ U9
-9J X) sis9jodiq ouioo ijoijd b BpBpisod 449i99ds9?^ Bun i(ZL) ttu9í3
-9TJ,, BUn 89 :44898Bp 9p 9SBp^9 O [BJU9UI BUIJOJ OUIO9 OJOS 98J9pU9)U9
'oiub^ oj jod '^q^p vapj-vnSuaj ng *(I¿g) ooisjjbjoiu o;s9ndns9.id ópoj
9p OJqiJ X BDIJBUl^oppUB '44B9IJIJUí9I9 9^U9UIB19IJJS99^ 9SBq BOTl 9jqO8
BOT^SjnáuiJ BJ dBpunj 9pU9I)U9 'oiJBJJUOO jy *449fBnU9J J9p B9TSIJBJ
-^ra,, Bun 9p 4B0ipui9jqojd ojJBq 'pBpijtqisod bj U9 opoui unuiu 9p
B8U9ld OU A9JSUIJ9Í"jJ '('^ 'Z'^ 'JD) t4oíl^uiB 8BI OptJU9S J9 U9 BnSu9J
BJ 9p S9jqisod 89UOI0B^89JIUBUI SBJ 9p BUn OJOS ^XnjIJSUOD BOiqSinS
-uij Bnu9j bj^ onb 9p bj ouioo S9UOI9BUIJTJB 9p X 44Bnu9j^ 9p oqd^o

�en el plano "aristotélico" de formalización de la experiencia lin
güística concreta, tomando en cuenta las porciones particulares de
"sustancia" que cada lengua "organiza". Hay que tener presente que
en este plano el lenguaje es "cosa de la naturaleza", fenómeno que
se da en el mundo (cf. 2.3.4., 4.1.1-2., 5.9.). Objeto de la ciencia
siguen siendo las "esencias", pero son "esencias" que hay que com
probar ahí donde se dan, es decir, en la realidad fenoménica del len
guaje, en aquella misma parole a la que Hjelmslev excluye de la
lingüística (estructural) 'por no corresponder a la definición' que
ésta da de su objeto (376). En otras palabras, no hay que eludir las
"cosas", sino, al contrario, hay que "ir hacia las cosas", porque las
esencias no se hallan "más allá" o "detrás" de los fenómenos (377),
sino en los fenómenos mismos: los fenómenos las manifiestan (378).
En este plano, justamente, lo mórfico se comprueba en lo hilético, la
"forma" es manifestada por y en una "sustancia", así como, por otra
parte, lo hilético alcanza la cognoscibilidad sólo gracias a lo mórfico.
Pero comprobar la esencia en una cosa no significa quedarse en la
cosa individual, porque, para decirlo con Husserl, una cosa no es
sólo ^una cosa": "lo singular eidético implica la totalidad de las
universalidades que están sobre él y que, a su vez, están encajadas
unas en otras..., lo superior siempre en lo inferior" (379).
Asimismo, "partir de lo fenoménico" no significa partir de lo
totalmente heterogéneo y amorfo, porque se parte necesariamente
con un "conocimiento previo" del sistema (cf. 2. 3. 5., 3. 4. 2., 4. 2. 1-2.,
5. 7. 1.) ; ni significa excluir los conceptos de "estructura" y "funcio
nalidad", porque el funcionar en una estructura pertenece a la esencia
de las "cosas" observadas y estas mismas "cosas" se deslindan sólo
porque se les reconoce tal esencia (cf. 2.3.5., 4.2.1-2). En otras pa
labras, se parte al mismo tiempo del "hablar" y de la "lengua", por
que ya el reconocer el hablar como hablar implica el reconocerlo como
"hablar una lengua", implica intuir en cada porción de sustancia
observada la "forma lingüística".
6. 3. 3. La "formalización del hablar" consiste, precisamente, en
la "explicitación" (y corrección, aclaración y superación^ en el plano
científico) de una "experiencia antepredicativa" implícita en el reco
nocimiento del hablar como tal. Pero en esta formalización la "sus
tancia" no se pierde, porque, al ser conocida, se "formaliza" también
ella, se vuelve sustancialidad, como atributo de la "forma" (esencia).
Una forma lingüística es una abstracción, pero no es "forma vacía",
privada de atributos, sino que conserva justamente los atributos con
los que se presenta concretamente en la sustancia. Una cosa es ignorar
la sustancia incognoscible (lo puramente material) y otra cosa es
sostener que el fonema, por ejemplo, es "pura forma" y no sustancia,
porque en la forma la sustancia se mantiene como sustancialidad.
Desde este punto de vista, la afirmación de que "la lengua es forma
(376)Edit. cit., p. IX.
(377)PTL, p. 61.
(378)E. Husserl, Ideas, p. 18 y sigs. Cf. también ^^l análisis de "fenómeno" que
da M. Heideccer, Sein und Zeit, trad. esp. El ser y el Tiempo, México, 1951, p. 33 y sigs.
(379)Ideas, pp. 19, 38.
— 206 —

�— ¿os — •(O •&lt;^) OE-^S 'dd
'i 'III 'IV &lt;au^?s nP w^ "7 (7 'NNVKHoq -f 'aaMDoag "^ 'anvaDaog -^ (Z8)
"891 '991 'dd '^tuauoqj uap aiáoioyoXsj 'aaiH^g -^ (I8)
*99'I9 "dd '2 'AI 'TV 's?D^^DJ/ np anbijuvuosuoa auiajsXs a\ suvp
anbiqojjXs adnoa vj '3HaHiMivj\¡; -g u^iquiBj ^3 -/sBqjafsl \k\¡ - /SBqjf| ¡sb[/ '/soqaMs||oi/
-^soq8M| ¡soj/ 'dsa ua '•( jod íaiuauíjjad a^uaiuBJi^iqouo^ opnuaui b sa 41ODiqBjis ajjoj,,
\a 'o3JB((iua nig 'oduiaii \a ua egojJBSap as antuod &lt;• (ff -d k"p;qi) Bq,B[is B[ Bi^o^ouoj E[
ap aXn[axa osoipnjsa ouisiui ^g 'fmZ^ "dd 'awauo^j puv punog *avafía)ag '^ (08)
ap ojuatraioouoaao: p (&lt;? • (BPBUI-IOJ ^iouBjsns^ B[ b
t4BiauBjsns^ b^ ap aÍBSBd) oS^v ouioa oápj ap ojuairaiaouoaajc p ( :ojj
-Biia uos sa[Biauasa sojuauíoui so[ 'JB^qBq pp uoiaBzqBuuoj b[ u^
•a^qBiJBA 'ojubi O[ jod iÁ puoiauaAuoa sa 'sa[Bia
-uasa uos anb sounS[B uaiínpxa as is 'sojuauíoui sojsa ap ojauínu \^
•soauBjpiuiis A soiuijsipui ouioa uejuasaad as sojuauíom sojsa sopoj.
'Bjxaj[duit uoiaBzipuuoj B^ b 'uoiam^ut b^ b anb SBJjuaiui 'soAtsaans
sojuauíoiu jod 'sop^a^ aod 4(*g *g "9 im\ #^ "^ "ja) ojsia Bq as ouioa 'apaa
-oad 4SBaijiiuaia^, o BpBaaqqap 'Bjiai[dxa uoioBziprajoj B-q '\ 'f -9
'S9)Udtpuddapuajui smiijdiosip sop otuoo
asuapuajua uaqap vtSojouof A nopauof 'SBjqBpd sbj^o u^ ^pl^n^ua^
pp sopiuos?^ so^ ua Bjajauoa BiauBjsns ouioa Bp as anb 44pBpqBiauBi
-sns^ B[ ojaBjjsqB ouBj^d ns ua aiuauíBOBsaaau uBAjasuoa sBuiauoj so^
anbaod (a A ísapj ouioa soisa ap o^uaiuitaouoaaj p ua Bjiaj^duii BiC
44afBn^ua^ pp sopiuos^ so^ ap uoiaBzxpui^oj; Bun ap 44u9pBjiai[dxa^
b^ uBiuasajdaj (sBUiauoj so^) sapBpiun sns anb^od (q íBaxjauoj B[ ap
OAijnjiisuoa ojuauíoui p uoa aiuauíBjunfuoa Bp as 'p^. ouioa afBn^ua^
ojafqo pp oiuaiuiiaouooaa p ua 'anb ojuauíoui un ap oaijjiuaia on
-B^d [a ua 44u9iaBziuiouo^nB9r b^ ops aXnj^suoa anb^od (v zva^anof v\
ap ajqvuvdasuj ü^i/diasíp nun sa viSojouof vj 'ajuainSisuoa joj • (popi^
-vuoiaunf b[ 'sauoiaB[nuuoj ssjsa ap Bun Bp^a b 'ajuaui[BjnjBU '
-aa^B) (^8) toppos pp ojjouib onuijuoa pp upiaButuiJtajap
-suoa^ anb uaiq o i (I8) ^í89^11^!5!^-10^. S9P zu^isqnsjiiBrj anz jira uaj
-oqaáM sojp anb A ^qa^sa^Suvj^j p ua ajuBjsuoa Bpanb anb O[^ uos
SBuiauoj so[ anb í (08) [ouisiui opiuos pp] ^nuijuoasip A pjodmajB^
buijoj ouioa '4opiuos p ua a^uajaqui sa Buiauoj [a^ anb aaíp as opu^na
Bsoa bjjo BuutjB as o^[ "soiaaauoa sopiuos so^ ua 44BiauBjsns,, ouioa Bp
as anb pBpipiauB^sns b[ upianqiJjB ouioa aua^uBui '44BiauB^sns^ jas
uis 'anb buijoj ouioa a^uauíBSiaajd A i (auatjuoa anb Jopadns buijoj
Bisa b SBiasjá Bpuqsap as A aaouoaaj as ops 'a^jBd bjjo jod 'pna p)
44afBnSua^ pp opiuos^ p ua Bpiua^uoa buijoj ouioa '('J'S'S 'ja ^t^^^
-joj,, Bun sa bX anb) 44opiuos,, jap upiaBzijBuuoj joijajjn ouioa asjiq
-aauoa apand o[9s vtuauof p anb oqaip oj ap aanpap ag 'f *g '9
'sbuisiiu sbuijoj sbj uBj^a^ui anb sapiauBjsns soinqiJjB soj b
Biauajajaj uis 'sapj ouioa sbuijoj ap ojunfuoa un 44Bnuaj,, atuvjj as anb
apua^ajd ops is BaijuBiuas u^iauaAuoa Bun sa j^ 'pBpipiauBjsns bj
ap upianqiJjB bj uis 'BjaBA buijoj sa 44Bnuaj^, bj anb jboijiuis apuaj
-ajd is Baupjja sg '(Bjajauoa ou X BjaBJjsqB sa) omsiui jBjq^q p ou
X JB^qBq jap upiaBzipuuoj sa 44BnSuaj,, bj anb. o 'ajqiasouSoaui oj b
aaauajjad ou 'pijajBui ajuaiujBjoi oj sa ou 44Bn8uaj,, bj anb JBaijiuSis
ajainb is BiAqo sg -BaiiuBiuas upiauaAuoa eun aXnjijsuoa o 'Baupjja
sa o 'BiAqo sa o '—opxjuas jauaj aqap anb sa is—. t4BiauBisns ou X

�algo como lenguaje; c) el pasaje de lo concreto a lo abstracto (del
"hablar" a la "lengua") ; y d) el pasaje de lo simplemente constante
a lo funcional (de la norma al sistema). Pero convencionalmente, y
según la finalidad que se persiga, se pueden distinguir varios mo
mentos más (por ej., entre "hablar" y "lengua", el momento de la
llamada "lengua individual"). Nosotros mismos ya hemos propuesto
(cf. 5.5.1.) una serie posible: a) sustancia incognoscible; b) ruido
(forma acústica) ; c) ruido vocal no articulado; d) sonido (ruido
vocal articulado) ; e) alofón (sonido concreto del lenguaje, corres
pondiente al plano del hablar) ; f) fono (sonido abstracto: lo cons
tante en varios alo iones; correspondiente a la norma) ; g) fonema
(lo funcional en un "fono": correspondiente al sistema). De los seis
momentos propiamente "formales" (excluyendo el momento de la
"sustancia no-formada"), los primeros cuatro se dan en el plano con
creto: son formas con sustancia. El fono y el fonema se dan el plano
abstracto: son formas de sustancia.
De todos estos momentos, el que nos parece fundamental, y que
es un enriquecimiento de la "forma", es el momento del alofón, por
que coincide con el plano en el que una cosa física se reconoce como
expresión y comunicación humana: es el momento en el que se cons
tituye el lenguaje como "naturaleza" y "mente" al mismo tiempo. Los
momentos sucesivos, científicamente útiles y hasta indispensables, re
presentan necesariamente un empobrecimiento, pues en cada formalización se mantienen sólo ciertos elementos constantes y, por consi
guiente, mientras, por un lado, se gana en sistematicidad, claridad y
sencillez (y se vuelve posible una más rigurosa descripción científica),
por otro lado, se pierde buena parte de la riqueza infinita del hablar,
como actividad cognoscitiva y creadora.
El fonema es el último momento de la formalización de la "len
gua lingüística" y el último al que llega (desde el comienzo) la for
malización implícita: ésta no va más allá. Pero la formalización deli
berada puede continuar. Puede constituir, con los elementos funcio
nales de varios "lenguajes" (fonema, grafema, etc.), una nueva clase:
el cenema (correspondiente a un plano que, con un tértnino hjelmsleviano, puede llamarse esquema). Y aun es teóricamente lícito seguir
indefinidamente, establecer, por ej., la clase de las "marcas distin
tivas" en general, y luego la clase de todos los elementos funcionales,
etc., que pueden designarse con términos como "marquema", "funcionema", etc.: el sufijo -ema es generosamente productivo. Estos
últimos momentos (después del fonema) representan ya formas que
pueden llamarse "puras": son formas sin sustancia, en el sentido de
que no presuponen una sustancia determinada para concretarse (aun
que sí una sustancialidad genérica).
El problema práctico que se plantea a la lingüística y a las varias disciplinas
lingüísticas es dónde establecer sus límites en esta sucesión de "formas". La foné
tica de Pike ícf. 4.3.) se sitúa en el plano del sonido articulado, anterior al
lenguaje; la fonética experimental, en el plano del alojan. La fonética práctica
abarca normalmente los planos del alojan y del joño (sonido concreto y sonido
abstracto) —pero inclinándose más bien hacia éste—, y, con Jones (cf. 1.4.),.
incluye también el plano del fonema. La fonometría de Zwirner se concentra
— 208 —

�— 60^ —
"(SSI-2SI) Et-^^ dd 'HMS JD (8)
*[jj] ouioa [j] oiuei jaaaJBdB uapand 'jbuij uoiaisod ua ojduiafa jod 'sBpszij
-BJinau sauoiaisod sbjjo ua iu '\ 's ap sandsap A jBpiui uopisod ua ojos jouBdsa
ua Biao^Sijqo sa /g/ ap (jj) uopnzijcaj bj :pBpi[Biuiou ap opBjg un apuod
-sajJOD pBpijnuopunj ap opBjg jb 'a^jEd bjio joj -osjo ouioa Bpuajiua as BJqBjEd
Bisa anb jaj^q apand [ossc] jod [ossoj anb scijuaiiu 'optiaaApBui ajuauíunuí
-oa BSBd A uoisuaaduioo bj apiduii ou [ajuo^] Jod [aiuc^] JBpunuoid p '/c/ ií
/o/ ajuia BAijuijsip uopisodo bj oubije^i ua jpsixa ap assad b 'anb JBqoidiuoa
opipod soiuaq 'isy -SBjqBjBd SE^upsip ua uopisodo buisiui bj ap oaiuap uaiquiBj
ouis 'sauoiaisodo sb^ba sb^ aaiua o[ps ou t4puopunj o^uaiiuipuaj,, ap Bpua^ajip
Abjj •pupijvuorjunf ap opvuS p JBjapisuoa anb Asq ouisiui inby '(ozpzpBjjB)
•iuíou '/os^bjjb/ -jsis 'ozzdj d A '(os^sjbjb) -uijou '/osjbjb/ #isis 'ozzdjo *p
:puBdsa ua aaduiais auau anb BApBquiipp uopunj buisiui v\ uoa ppiui uopisod
ua aaaajBdB apand (jj) oucijcu ua 'aiasd bj^o jlo¿ 'ouBipii ua (j) A puodsa ua
(jj) sa puijou uopBzipaa ej 'Bzipainau as uopisodo c¡ apuop '[Bpiui uopisod
ua oaad íBaipaoAjaiui uopisod ua ojos jBuoiaunj sa uopisodo bj ssiuoipi soquiB
ua :oucijcji ua A jouBdsa ua /jj/ A /j/ ajiua uopisodo bj ap osea ja sa ojbjj
ajuauíjBn^j 'opjos ouoj ja sa soAi^adsaj (4SBiuauojiqaJB,, soj ap jbuijou uoiasz
-ijBaj bj 'o^jBquia uis 'apuop 'osnj ua o uBiuajB ua sa oj ou ojad 'Bisoja-oiAjas
ua o ouBiunj ua jBuopunj sa jbuij uopisod ua bjouos A opjos ajjua uoiaisodo bj
: (uoiaozíjBJinau ap sauoiaisod sbj ua sajBuuou aiuauíajdiuis (4sauoiaBzijB3J,, uoa^
pnp^jvumaunf oj ap untjnoad upionqijisip bj Bp as MBiuajsisM jap ouojd ja ug
*(8) sajBuop
•unj opuais ou une '(sajBuuou sauopczijcaj) souof jouBdsa ua uos (a) A (3)
'opoiu ouisiiu jap ítjBSjaAiun bjububa,, sun opuais ou unB '('I*" "p) /s/ ap
BiJOiBuiqiuoa ajucucA eun sa (q) 'asuaiBjdou ua '*fa Jod 'isy ^sajBuopunjB OJad
saiuBisuoa sauoiaisodo sbjio uaiquiB) ouioa 'sn^uaj Bun ap SBaijiaadsa uuoiaisod
ap^ A sBiJOiBuiqutoa sb^ubijba sbj uBiuasajd as mbuijoum bj ap oiiBjd ja ug
•([3] o [p] ap oiuBjap /u/ ap sauoiaBzijBaj sej '^fa jod) oaiuoj
oujoiua ja Jod SBpBuiuuajap ajuauíjBdJ 'ítsajBSjaAiun,, SEiJoiBuiquioa saiuciJBA sbj
uaaauaiJad ouBjd oiusiiu aisa y -sajE^OisEao A sajBnpiAipui aiuauíBiapisa 'MsajBtu
-joub,, sauojojB oiuoa ojos asjB^uasajd uapand [zp] 'ja] '[s] ouioa 'sojjo A ^sauoj
-ojb oiuoa Bjainbis uBtuasaad as ou [n] '[o] ouioa sopiuos 'Bjoucdsa BnSuaj bj b
aiuaipuodsajjoa JBjqsq ja ua 'isy '("X'g'9 *p) Bpuodsajjoa opBJapisuoa jBjq^q ja
anb bj b MEn3uaj,, bj un^as 'MBiauB^sns^ bj ap JBijnaad uoiaaajas bj BiuasaJd as
—soapsinSuij Msoiuaiuoui^ soj b soujbiiuiij bje¿— up^ojo jap ouEjd ja ua bj^
•'SOUBjd
soijba soj ap BauBijniuis uoisia eun uis 'a^uauíBpBjsiB asjaoeq apand ou 'a^ed
bjjo Jod 'ojad 'uc^uiisip as anb soucjd soj ap oun pea ua sojuiisip so^aads^
ajainbps —^spuB^sns ap o uoa biujoj^ bj ap 'jiaap sa 'KBpBziuB3JO BiauBjsns,, bj ap
jas apand ojos pupijEaj ua anb— ttBpuB^snsM bj ap uopBjapisuoa Bg *2'^'9
'uoiaBzijBiujoj ap souBjd so)ui)sip b ua.iaipj as s^jja anbaod 'saiuajBdB ojos
opnuaui b uos scuijdpsip A sauop^juaiao sbijba snjsa ajjua sauoiaaipBJjuoa sbj A
BBiaua^iaAip sbj 'a^uain3isuoo joj • (upBpijBiauBjsnsw bj jinjaxa japod uis anbunB)
MBpuBjsns ap seuijoj,, sbj ap ouioa t4Biaunisns uoa sbiujoj,, sbj ap ojubj uopBaap
-isuoa bj 'ajuain^isuoa jod 'aAnjaxa A ttjBjaua3 ua BnSuaj,, bj ap '(t4Buianbsa,,)
muauaa jap ouiqd ja ua ^aojoa as (^Bai^iuauaa,, a^uaipuodsajjoa bj uoa) BajiBui
-asojá bj ojog ^oaiisinSuij ajuauíBidojd,, oj inbB Buiuuai anb opuBJapisuoa 'ousjd
ouisiiu aisa Biadns ou oaad i (muajsis) muauof jap ou^jd jb aiuauíBAisnjaxa ^sca
uopuaiB ns saipap A vnuou bj A uojqDi¡ ja opnuaui b sbui oj Bpinasap 'jnjaua3 ua
'jBuopunj A jBJmanjjsa Bapsin3uij sg • (pBpijBuoiaunj bj ap ouBjd jap 'vwauof jap
oiuaiiuiaouoa ja Baijdiui anb ouis aAnjaxa ou 'o^asquia uis 'jBna ja) 4tpBpiuniuoo
Bun ap jBjqBq ja ua ajuBisuoa,, oj ap 'ouof jap ouBjd ouisiui ajsa ua 'auaiiap
as aiuauíjBjauaS A 'Biua^ap as ^jBuoiaipBj^^, sansmáuij Bg " ('9 "g'g *ja) 44uoiaBz
-ijBaa ap biujou,, bj ap ^uof jap ounjd ja uaiquiBi JBajBqB aqap 44BnSuaj,, bj ap
Biauaia ouioa oaad 'muauof jap ouBjd ja ua Bniís as '44Biuaisisn jap Biauaia ouioa
j,, '44Baiiuauoj5, o) bi^ojouoj Bg 'ouof jap ouBjd ja ua a^uauíBpipiaap

�Finalmente, pertenece a este plano la llamada distribución de las unidades en
el sistema. Así, en español una palabra no puede empezar con s -f- cons. y puede
terminar sólo en vocal o en /d/, /x/, /I/, /n/, /r/, /s/, /$/.
Que todo esto debe caber dentro de la consideración de una lengua se
puede demostrar fácilmente observando el mecanismo de la adaptación de los
extranjerismos, que se reducen a las "porciones de sustancia" organizadas por
la lengua respectiva y se modifican para coincidir con sus reglas normales, fun
cionales y de distribución (384). Por ello el situarse en un solo plano baria des
cuidar una larga serie de matices que, aun cuando no pertenezcan a qué es lo
que funciona^ pertenecen, sin embargo, a cómo funciona un sistema (cf. 3. 3.5.).
Además, sólo un análisis minucioso del cómo de la funcionalidad en una sustancia
determinada puede revelar lo que, en el mismo plano sincrónico, ya es virtualmente cambio, momento del devenir del sistema.
La consideración de la "sustancia organizada" se suspende coherentemente
sólo en el plano del cenema considerado en sí y sin referencia a otros planos,
porque aquí la "sustancialidad" se presenta nada más que como condición de
"manifestación". Pero, por ello mismo, las formas de este plano son sólo inteligi
bles: al nombrarlas de algún modo, al querer "operar" con ellas en una lengua,
ya se pasa a un plano de "manifestación" en una "sustancia determinada". Ade
más, el colocarse en este plano (y sólo en él) implica, al mismo tiempo, conside
rar la "lengua" (o su "esencia") como absoluta estaticidad e inmutabilidad (385).
Por esto, justamente, los "códigos" fijos, las "lenguas" artificiales, las semióticas
convencionales, corresponden mucho mejor que las lenguas históricas a los postu
lados de la glosemática.
Cabe, finalmente, señalar que la identificación de la "lengua''
como resultado de la formalización del hablar con la lengua como
idioma ("lengua española", "lengua francesa", etc.) implica tres dis
tintas abstracciones: o) la abstracción misma mediante la que se
establece la "lengua" como "norma" y "sistema" (la formalización de
la actividad lingüística) ; b) el considerar sólo en el plano de la
simultaneidad lo que se encuentra al mismo tiempo en el plano del
devenir; y c) el considerar la lengua-idioma como homogeneidad, es
decir, el reducir la lengua a un ejemplo de lengua.
En realidad, los conceptos como norma, sistema, esquema repre
sentan sólo estructuras de un hablar y no coinciden con la lenguaidioma, que se establece sobre bases históricas y culturales, o también
sobre bases empíricas de validez relativa, como la intercomprensión.
En una lengua-idioma hay más sistemas y más normas (cf. 3.3.4.).
En rioplatense, el "sistema" de quienes conservan el fonema /s/ en
posición final y oponen, por ej., /la/ a /las/ no es el mismo de quie
nes no conocen /%/ final y oponen /la/ a /la:/ (386) ; así como el
"sistema rioplatense" que no conoce las oposiciones distintivas entre
/j/ y /A/, /s/ y /6/ no es el mismo del "español literario de España",
que las conoce (387). Sin embargo, todos estos "sistemas" pertenecen
al "idioma español", y sólo a una modalidad de éste. Naturalmente,
nada impide que, mediante una nueva abstracción, se constituya,
sobre la base de los varios "sistemas" comprobados, un archisistema
que corresponda al "español"; sólo que éste ya no podría tener nin(384)Cf. N. S. Trubetzkoy, Principes, pp. 54-56.
(385)"Elle [l'hypothése] nie également le droit de considérer nn état de langue
comme un simple moment passager d'une évolution, transition fuyante et fluctuation incessante" (L. Hjelmslev, Edit. cit., p. VII).
(386)Cf. W. Vásquez, Art. cit., pp. 6-7 (90-91).
(387)Cf. VCF, p. 11 (191).
— 210 —

�— 112 —
d 'sj/ma^ 'jjosao^vf a J3 (68)
•^ -d 'au/auot/^ ai/j; (ggg)
-OÚ BIOUBJSnS B[ B 9SJIJ9^9J; 9JU91UBIJBS999U 9q9p BOIlBUlOSOfS B| 't4
-U9[^ bjjo aoinbpng gp o 'boiuoj Bnáug^ b^ gp ouB[d p agpuggsgp p
'SOpOUI SopOJ 9Q 'Bn3u9[ B}S9 9p aBipogd O[ OpOJ OpB[ 9p 9^U9UIBTJBS99
-9U BÍ9p A '44SBlláU9^9? SBJ^O SB^ UO9 9ppUIO9 B^p 9llb U9 O^pnbB OpS
B9Il8inSUI[ Btl^u9J B^ 9p JBipnjS9 gpgnd '4JBJ9U9^ U9 SBtlSu9^, SB^ 9p
ouB[d p U9 98JB9O[O9 \v '^nbaod 'bSbij o\ gnb jgpug^gad gpgnd 9S
tu '4to9ijsináu^ 9ju9uiBidoj;d^ o^ B^o^B ou BonBuigsojá b^ 'gjasd bjjo
Jod '('f'2'Z'9 *P) MBi9UBisns gp sbuijoj^9 sb^ gp ouB^d p ug 44sbioba
sbiujoj,, sb^ gp b^sia gp oiund [9 opuBjdopB 'BoijBtugugg B^ uog gnbij
-uugpi gs Biáo[ouoj tb\ gnb Bigugjgqog uog agpugjgad gpgnd ou Bjstj
-Buigáo^ p o^sg aod gjuguiBjsnf -Bi^opuo^ v\ g^npui Boi^uigugg b[
ouioo tsb 'gXnput b^ gnb ouxs BDtisjnáu^ B^ b guodo 98 ou ouB[d ns uo
giuguiBiopisg B^ugjuBUi gs gnb bdijbuiosojS Bun 'opoui ouisiui pQ
•B{IJOIOp UTS S9JU91AIA SOUIStUBSjO
ÁBq gnb^od 'Bppjop uog SBjuB^d gp JBjqBq gpgnd gs ou gnb 'o[d
-lugfg aod 'opuBAagsqo 'Biáopiq B{ gp sgpagugá sbui soidgguog so^ o[os
'BgtuBjoq B[ gp ouisim ouB^d p ug 'asgqdB A Bgtjpugp g^uguiBjgiJjsg
BgiuBjoq Bgtun B[ aggBq Bjgipugigad ou SBa^ugiui 'BotuBjoq B^ uog uop
-gipBJiuog uis Á Buipi^g^ Bigugp sun bijbjj -BiSopiq :ugpao oajo gp
Btgugp Bun outs 'BgxuB^oq 'gjuguig^uopiAg 'BiaBq ou Bisipan^BU
sBuisiui SBjuBjd sb[ gp a^qnggd o\ A Boxjioodsg Bpusjsns B[
-gqipp BJBaou^t 9 (uopBgi^d^pui 'uopBpunggj 'o^uguupgjg 'ojugiui
-igBu ouiog) puiiuB oupa p ug ugxquiBj uBp gs gnb BptA gp sgpagu
-gá SBUiaoj SBjagp ops SB^p ug BaB9B;sgp 4SBjuB^d sbj^ jBipnjsg p 'gnb
BjsipanjBU un gp B[ b B^opuB sg Bjsi^Buigso^S pp upioisod B-q
•sgpj. ouiog SBpBaBp^
Z9A Bun 'aoaag ug apnpui ugpgnd ou gnb SBgtjuBuigs sguoiou9Auoo
sg^duiis uos BgijsinSuq vj uog Bgipra^so^S b^ a^gijiju^pt p A
vj gp oidoad ouB^d,, aoiagdns ouB[d gsg asuiB^ jg • (ogiuoj
-U9[ pp Bigugp) mpip ^^tiauwidoud uoijs^nSuij nj voojoo as anb \a ua
ounjd jn uoi^atjn upioaou^sqv ap ounjd un ua oiad 'a^uauivuajd voi^
-psnf as •DOijtnuasoj^ vj 'B^gjguog Bgxjsin^uq pBppijgB b^ gp uppszq
-Binaoj B^ gp bjsia gp o^und p gpsgp ugiquiBj 'sgnd 'jsy #g -f 'g
•(•gjg '44aB^diugf9 sggu^aj pM '44aB^duigfg
pu^dsg p^^ uog Bpputoo 44ojduigf99^ p opuBng uiib) Biuoipt \a ou A mu
-(npi ap ojdtuaía un oqxaosgp o^os mua^sts un gp uopdtagsgp agmbpng
gnb 'giuguiBjsnf 'Bgiput 'osbo opoj. ug *ouisiui p ug gadingis A o^ijsg
ogiun un ug fqBq grpeu gnbaod 'Bgipjodiq pspipga Bun b gpuod
-sgaaog 'giugxug^ugpiAg 'oagd ^ijn ojdgguog un sg • (^gg) souBgxaguiB
-91jou sosotpn^sg so^ aod oppnpoajui (joajo^pt) ttoiggpipi?^ gp o^tigg
-uog p gpuodsgaaog uopugAUog buisiui bjs9 y '(ggg) (ouisiui p oad
-uigis) 4ogugouioq A opiuijgp ojijso un ug ^pBq gnb onpiAipui ops
un gp a^^Bq pp sppnpgp Bnu9[ b^, b gjugiupuopugAuog gagipa
gs sguoj* *q pB^pgijip Bjsg aBjtA9 Ba^d g^uguiBisnj* •44sbiu9^sis^ sosg
gp sguniuog so^uguigp so^ ops BiaBAagsuog gnbaod ' í^^^iq^g,, ^n ug
oágn^ A 44buuou,, Bun ug 449saBzipga^ Biapod ou) pBpipuopunj BunS

�culiar de cada una, es decir, volverse, según los casos, fonemática,
grafemética, etc.: dejar de ser glosemática.
6.5. A comprobaciones semejantes parece haberse acercado en
los últimos tiempos el mismo Hjelmslev. En efecto, según lo que ha
podido llegar basta nosotros, en los desarrollos más recientes de su
doctrina, Hjelmslev ya no ignora la "sustancia". A este propósito, dice
textualmente E. Fischer-Joergensen: "The point of view. .. that commutation and identification must involve substantial considerations if
the analysis is to be of any use, is not incompatible with Hjelmslev's
theory in its present form. His "purely formal analysis" is not meant
as a preliminary linguistic operation, but as a final control of the
results gained in this way by trial and error" (390). La justificación
de este tan importante cambio de actitud residiría, según parece se
ñalar la misma autora, en la exigencia de sencillez de la descripción.
De qué manera el "principio de la sencillez", que es sólo un
principio metodológico (391), podría haber justificado un cambio en
un punto axiomático de la doctrina, no resulta muy comprensible.
Asimismo, cabe preguntarse hasta qué punto se sigue manteniendo
una teoría a priori, si se acepta un cambio impuesto por la aplicación,
es decir, en último análisis, por los objetos de la experiencia (cf.
6.2.3.). Coherentemente, no se puede aceptar una "corrección" de
la glosemática: la glosemática como tal no necesita correcciones de
principio porque es enteramente válida en el plano que le es propio
(cf. 6. 2. 3-4.) : necesita sólo una distinción entre el plano de la teoría
y el plano de la aplicación, donde, sin embargo, ya no es glosemática
(cf. 6.4.3.).
7.Sobre la base de todo lo dicho, y teniendo en cuenta como
premisas fundamentales:
A)que el lenguaje pertenece al mismo tiempo a la "naturaleza"
y a la "mente" (2.3.4.), y
B)que "el hombre es objeto de un saber anterior a toda ciencia,
por la conciencia que tiene de sí mismo" (4.2.2.),
parece posible establecer las siguientes conclusiones (que, en la me
dida en que pueden constituir "tesis" y no "comprobaciones", se pre
sentan sólo como resultados provisionales, en vista de una más amplia
discusión) :
1)Una neta separación entre "forma" y "sustancia" no puede
hacerse en el aspecto fenoménico-objetivo del lenguaje, porque lo
"mórfico" se comprueba en lo "hilético" y, por otra parte, lo "hilético" sólo se conoce por lo "mórfico" (2.1., 3.4.3., 6.3.2.).
2)Si la forma es "lo que se mantiene constante en una mani
festación", la "sustancia" que se mantiene, como tal (en el plano con
creto) o como atribución de la forma (en el plano abstracto), debe
considerarse "formalizada" (5.5.1., 5.5.2., 6.3.3.).

(390)On the Definition, p. 12, n. 3.
(391)PTL, pp. 10-11.
— 212 —

�— 12 —
•(^-•'2)
44afBn3ua[ ojaui^ pp Biioaj iu 44soAiiafqo
Bjnd j^s apand ou Bapsin^uq b[ A uopoexisqe ^un sa 4js aod A
ts ua afBtiSuaj,, opBuiB[[ ^a 'ojubj. o[ io^ "BAiiBaijiuSis p^pipuij oiuoa
opaaouoaai p Baqdiui afBnua[ ouioa afBnua[ p laaouoaaa [a 'oduiaij
orasiui [y (-^ *9 '*g -¿ -g '••[ *¿ *g) JB[q^q p ua 44Bn3ua[^ B[ ap Bapapp
uotatrnut B{ b : ojuatuiiaouoa a^sa b uaqap as 44BnSua^ b^ ap pBpipaa^
BpBuiB^ B[ uoa aipxauíoa aod sozaanjsa so1^ *('g'¿'S '"^^'Z'^^ '"2" I'2'f'
'"9" " '2) ^JtiB[qBq ouioa BnSua^ b^ ap auaij BjsinSui^ p ^nb oaijijuaxa
-ajd ojuaimiaouoa p uoa apiauíoo Á 'pi ouioa afBnua[ p aaaouoaaj p
44BAiiBaipajdajuB Bpuapadxa,, ouioa BpAaj as anb 44o^a^d ojuaiuiiaou
-oa?^ un ua ajuauiBijBsaaau BaipBj afBn8ua^ pp Biauaia Bq (qi
#('T'*9) t4^oxsajdxa b^ ap buuo^,, b^ á 44opiuajuoa pp buijoj,^ b^
ajjua ojaapad oxustppjBd un aaqBq aaajBd oaoduiBjL #('6'S) OAiiafqo
ouatuouaj ouioa 'soa ouioa afBnáua^ jap buisicu 44BiauBisns^ b^ Bjauírad
B^ opuais 'af^nSua^ p o^aadsaj uoa uoia^pa buisiui b^ uo usjpq as ou
44opiua^uoa pp BiauBjsns^^ ^\ Á 44uoisajcdxa b[ ap BiauB^sns^ b^[ (^
'('"T'8'S) 44SBPUBlsns,, sbjjo b a^uauiBjaiui asjtaajsuBJj uapand
oaiuoj afBníáua^ pp 44opxua^uoa^, p iu Bjmanjjsa b^ tu anbaod 'afBnS
-ua^ p ua a^uajajipui sa ou BaxisnaB (biujoj) BiauBisns B^[

(g

"(*I"f'*9) tpiauBjsns ap sbtujoj,^
ap 4tsasBp^ ouioa SBUitj[n SBjsa '44BiauBisns uis sbuijoj^^ á (s
44BiauBisns ap sbtujoj,, '(SB^aaauoa) 44BiauBisns uoa sbiujoj^^
uapand as ^ojaBjjsqB/ojaiauoa) bista ap ojund ajsa apsaQ (¿
•(••"9)
[ap uoxaBzipiujoj ouioa Bjn^an^jsa as anb 'B^aaauoa sa ou anb 'ataap
sa 'uoiaaB^^sqB sun sa 44Bnua[,, B[ anb ap opxiuas p ua B[japuajua
sa onaijoad sbui o'q 'sopi^uas soijba ua asjapua^ua apand 44BiauBjsn8
Bun ou Á BUUOJ Bun sa Bnua[ B[M anb ap uoiaBuuip B^ (9
*(*2*¿"S) ^^^íjílti^pí ^9 Á uaXn^uoa 44BiouBjsns^ A 44buijoj^
anb [a ua o^daauoa '44Baxisjnáui[ pBpuuapi^ B[ ap Biua[qoad [a uoa
apiauíoa 44BiauBjsns B[ ap Buia[qojd,, opBUiB[[ [^ -44SBiauajajip,, sns
jod uan8uiistp as A 44pBp^uapi^ ns aod uaaouoa as SBai^sinui[ sapBp
-inn SBq[ 'SBiauajajip A sapBpxjuapi ap Biuajsis sa Bnua[ Bq[ (5
'('Z'L'S ''l'L'S)
44sa[BiauB^sns^ sojnqTj^B aiuatuBUBsaoau apuajdiuoa B[p 'pBpipu
-oiaunj B[ jm[aui ap ssuiapy -SBjaaauoa sbtujoj sb[ ajjua uBqanaduioa
as anb SBiaua^ajip sb[ uoa iu Buiajsis [a ua uoianqiJisip B[ uoa iu
asjBoipjuapt apand ou Bapsm^uq 44buijoj5, b[ 'oiub^ o[ xo^ (f
" (*2 f '9 '' ' 9 ''I 'S "S ^f I f ''2 I 'f) B^pisuoo as anb
uoiaBzipui-ioj ap ouB[d p aoiaajui uapao un ap 44buijoj?? Bun o[O9 sa
44BiauBjsns,, buib[[ as anb o[ 'pBpi[Baa u^ *a[qTasouoa ojaadsB ns ua pj
ouioa asjBJapisuoa aqap buisiui 44BiauBisns,, B[ —^44buuoj,, sa aaouoa as
anb O[ anb opsp— oppuas ajsa ua anbiod 'Bapsináu^ pBpi[Buoiaunj
B[ ap otiBsaaau a^iodos ouioa '44BpBTUioj BiauBjsns^ otuea asiBiouái
'oiquiBa ua 'apand oj^j •44a[qiasouoaui BiauBjsns^ ouioa o[os 'biou^i as
a^uauíBiJBsaaau A 'asiBiouSí apand 44BiauBjsns^, BpBiuB[[ B^j (g

�11)La interdependencia entre lo mórfico y lo hilético (1) y el
conocimiento previo que se da en el reconocimiento del lenguaje como
tal (10) implican que, en el plano de la expresión, la fonética y la
fonología deben entenderse como disciplinas interdependientes y que
se presuponen mutuamente (3. 4. 2 - 3., 4. 2.1 - 2., 4. 2. 4., 6. 3. 4.).
12)La fonética como ciencia de un "hablar", es decir, de una
actividad correspondiente a una "lengua", no puede concebirse como
ciencia natural: es necesariamente una disciplina lingüística (3. 1. 2.,
3.3.2., 4.1.2., 4.3.).
13)Las dos disciplinas, como actualmente se entienden, no ago
tan la descripción del hablar y de sus formalizaciones, porque descui
dan el plano de la norma, constituido por los elementos fónicos cons
tantes independientemente de su funcionalidad. Esto permite pro
poner una distinción de tres disciplinas estrechamente vinculadas:
alofonética, normofonética y fonética funcional o fonología (3. 3. 3 - 5.,
6.4.1-2.).
14)Las "formas lingüísticas" —lo constante y lo funcional—
se dan en el hablar concreto y se aprehenden en el mismo mediante
una intuición eidética simultánea con su comprensión como tal. Por
lo tanto, la ciencia del lenguaje debe partir de la actividad lingüística
y volver explícita, mediante formalizaciones deliberadas, la experien
cia antepredicativa. Los varios conceptos científicos de la lingüística
—entre ellos, el concepto de "lengua"— se estructuran como abstrac
ciones sobre la base del hablar concreto. La "lengua", como formalización del hablar, es abstracción pero no ficción (1.5.6., 4.1.2.,
6.3.2., 6.4.1-2.).
15)El partir de la actividad lingüística no es un partir total
mente objetivista, pues se parte siempre con el conocimiento previo
de la lengua, o de una lengua (3. 4. 2., 4. 2. 5., 5. 7.1., 5. 7. 3., 6.1.,
6.3.2.).
16)Los conceptos como norma, sistema, esquema son forma
lizaciones del hablar y no se identifican con la lengua - idioma, que
se establece histórica y culturalmente. En la lengua - idioma hay co
existencia de "normas" y "sistemas" (3.3.4., 3.3.6., 6.4.2.).
17)Las convenciones semánticas como "la lengua es sólo for
ma", "la lengua es red de funciones", no pueden referirse a las len
guas históricas, sino sólo a conceptos a priori (establecidos por defi
nición) o a formalizaciones convencionales del hablar (5. 3. 4., 6. 2. 2.).
18)La glosemática se coloca en un plano de formalización ul
terior al plano de la lingüística. Por lo tanto, no puede haber con
flicto entre las dos ciencias, si se mantienen distintas (5.3.4., 5.8^1.,
6.2.4., 6.4.2-3.). Los conflictos que se registran se deben a una
contradicción interna de la glosemática, entre el plano de la teoría
y el plano de la aplicación (6.2.3-4.).
19)La abstracción glosemática es legítima pero no autoriza la
identificación de la lengua lingüística (como formalización del ha— 214 —

�— si^ —
'Xjaiojodas (laSonSuoj^ aqi utotf jo uqaaadsn uiojf uois %ou saop auo 'Xos o% st ioqi
i(t(utaisXsn jo) ((a8on2uo]n aqi (o aXpajmouq snomatd o sapdutt (Xpcipao tptistnS
•vtin jaipo Xuo fo ^ío) qoaads ¡o uopnzpnutjof atfpuatos aqi (puoq jaqio aqi uq
•t(aqdjoutn aqi o% anp Xpto ucnouq st uajXqn qi puo eptia¡Xqt&gt; &amp;qi ut papuaqaiddo st
laadso uatqdioutn aqi "uouautouaqd staapaa(qoM uv s aSonÉutq w 'aauts 'patojadas
aq touuoa uaauoisqnsn puo (iuuof^ tvqt sastiuajd aq% uiojf. s^nsaj ti 'taof u¡
•((aauo)sqnsn pajjno-os aq% jou (qans so aSünSuoj fo tuauiotu aapnjijsuoa
atp st tptqcn) Átpoutf aapoaiftuSts aq% 'aSonSuoj fo uopdiiasap aqi ut 'ojouSi o%
ajqissod tou st ti %oq% st %o paatjjo uotsnjauoj jojaua^ atp puo 'situuvaq uoajnssnos
aqi fo Xaauns pooptja o ut papado ajo '^uispviuauipuo^ fo suopduinsso atsoq autos
Sutztatjua ut patftjxrp puo paqspqo%sa "mam fo sjutod asaqj^ "^Jiasiuiq )o soq aq
aouatosuoo aq% o% anp 'aauaios Aun Sutpaoajd aSpajcnouq o fo jaafqo aq% st uouin
ptqi (^) puo íjaouatasuoo aqi fo JLt\jotja%utn puo ((uouautouaqd axn%oun o st ti
iupututn aqi oí puo (íP2JOCn,, aH^ i '9iup autos aqi 10 'sSuojaq aSonSuoj ioqi (\)
sastutatd aqi uo papunof si ij 'saouatos atuoqd aqi fo uopoatftunaj ^ Xfpsnl oí 'puo
'uauoid uotssatdxa^ aqi oí pjoSaj jotaads qnm 'satisiníSup aapdtaasap fo sajdtautjd
^oapatoaqi aqi fo anbtitjo aqi o% uopnqitiuoo o aq oí papuaiut st Xossa st
ao sa^aos shx ni aDNVisans,, onv rviaoa

AHVWKÍ1S

ap uppipaoa ua :e^n^^na Á uoioi^uxi ^pepi^qeíaos ap uoiaipuoa ua
Á Biauaiauoa v\ ap pepiaoiaa^ui v\ Á opunuí p axiua oiJBipauuaiui
ua aAnjtjsuoa as A aaqtuoq [ap uotsajdxa 3A[anA as voistf vsoo eun
anb [a ua 'aiaap sa 4(g^ -d '^'J'J) t4oidaauoa un uoa asjBiaose b auaiA
Bai^snaB uaBuii Bunw 'ajnssnBg ap aaxp oraoa 'anb [a ua o^uauíora
ouisiui [a ua uBp as uoiaBatji^snf ns A [Biauasa t4ojuauioui^^ ns anb apiA[o
ou afBn¡oua[ [ap Biauaia B[ anb 'opoj aaqos 'sa aiuB}Jodun o'i -Bjaja
-uoa BaxisinSui[ pBpiAiiaB B[ ap uoxaBJB[aB b[ b 44BnSua[,, B[ ap oaxjij
-uaxa oiuaiuiiaouoa [a apsap A ' (^Buianbsa,, [b aiuaui[BniuaAa A) 44Buiai
-sis^ [B (í4BnSua[^ B[ ap oíAajd o^uaiuiiaouoa [a uoa) jB[q^q [a apsap
:44Bi[anA X ept,9 iap oiuaiuiiAoui un ua asjBSBq Bjjaqap Baijsxn^ui[ [bj ap
opojaní [^ *a[qBasap 'sBuiapB 'sa X a[qisoduii sa ou 'oaijBuiaso[3 [a X
(*I '^ "9 'J3) t48O0í^sIíJ^uíI ^inauiBidoad9, souB[d soijba so[ (so[jipunj
-uoa uis X) a^uamBaiuB^jo anbiBqs anb Batisinui[ Bun ua 'sisajujs
Bun anb 'o^und oun:qn. ajsa ap BajtaaB 'oSjBqma uis 'jB[Buas

(I^9) 9P
-bzi[buuoj ap souB[d so^uiisip b uajdipj as anb oms 'sBaxjajijuB uos
ou Bapsjnui[ B[ ap SBAiidtjasap sauoiaBjuauo sbijba sb^j (^^
'('Z'f'9) op^aijiuSis ap BJopBjJod omoa 'jtiaap sa '44Baiisjnui[ buuojw
ouioa aaouoaaj as 44BaijsnaB buijoj,, Bun [Bna b[ ajuBipam B[[anbB sa
44o}uatuiiaanbTJua5, aXn^i^suoa anb uoiaBzxpuuoj Baiun w[ (-[g
'('Z'f'9 ''S'8 *S) ^^[qBq [ap p^pi^aj b[ b ojaadsaj uoa 44oiuanmaajq
-oduia,, un Bai[duii oAisaans ouB[d un b afBSBd BpBa oaad 'SBuitjja[
uos Ba^sin^ui[ pBppvijaB B[ ap sauoiaBzipuuoj sb[ SBpoj^ (q^
• (*g 'f '9 '•(* - g *8 #s) ops[qBq aÍBn^ua[ [ap a^uauqBiauasa uanSui^sip as
anb 'sa[Biaijtj^B 44safBnua[M X 44soipoa?í so[ uoa (Buioipi oraoa o jB[q

�but from both at the same time. The "objective" study of speech implies an
antepredicative experience of the "language" (or of "a language"), which reveáis
itself in the very recognizing of language as such.
The so-called "substance" may be understood in various senses. The principal
ones are: (1) the Unknowable, the absolutely material, that which is apprehended
only due to a "form"; (2) the concrete, material or phenomenic aspect of language,
in which the "linguistic form" is apprehended; and (3) a "form" belonging to
a plañe that is inferior to the plañe of formalization which the scholar chooses
as his own (e. g., the "acoustic form" with regard to the "linguistic form", or
the abstract "sound of language" with regard to the "phoneme"). The "form"
may be defined as "that which is constant and functional in a materialization".
It follows that only in the first sense the "substance" may be, and in fact is,
ignored (as it is incognizable). In the other senses, it is not possible to ignore it,
since it is a "form" (concrete or abstract) in which we apprehend another "form",
of a higher order.
This means that the phonetic research implies a previous phonematic knowledge (otherwise it would be impossible to distinguish the so-called "sounds of
language") and that the phonological research, on the other hand, implies a
knowledge of the "substance", since the "linguistic form" is apprehended in the
concrete speech (in what may be called "manifestation" or "realization") and is
defined satisfactorily only by "substantial" features (those which are maintained
on the successive planes of formalization and constitute its "identity"). Than,
phonetics and phonology may and must be distinguished but they may not be
separated; they are two interdependent disciplines and both are linguistic, since
both imply the knowledge of language as significative finality. However, such
as they are commonly understood, they do not exhaust the formalizations of
speech, because the simply "constant" aspect in the materialization does not co
incide with the "functional aspect", for being more extensive. Between the "con
crete forms" (allophones, speech,) and the "functional forms" (phonemes, system,),
we must place the "constant forms", which are partially non-functional (phones,
norm,). Three closely connected phonic sciences are consequently proposed: allophonetics (the study of concrete speech), normophonetics (the study of the "norm
of renlization") and phonology or functional phonetics (the study of the functional
system, as constituted by the distinctive oppositions).
A higher degree of formalization is, naturally, possible. This formalization
would arrive at the "forms independent of a particular substance, i. e., of a par
ticular way of materialization" (e. g., the common aspect of a phoneme and of
a grapheme). These "forms" may be called "puré forms" or "forms without sub
stance", since they do not contain any determined substantial attributes, though
they mantain the generic attribution of substantiality, as a condition for their
manifestation. These "forms" do not keep the entice functionality of "properly
linguistic forms", but only those functional aspects which are common to these
and tho the "forms" of other "languages" (such as writing, "codes", artificial
languages). This means that the linguistic form cannot be transferred entirely from
one "substance" (way of materialization) to another, since every "substance"
implies peculiar determinations of the "form", and that the phonic language can
not be entirely identified with other "languages", because, on the plañe of form
alization corresponding to the "class of languages", only the common features of
various "languages" are maintained and all that which is peculiar to each one
is veressarily dropped. Therefore the acoustic substance (materialization) is not
indifferent in the phonic language, just as the graphic materialization is not
indifferent in the writing. A science which would place itself on this plañe (which
we may cali scheme,) would be in condition to study only those common aspects
which belong both to language and to other "semiotic structures".
Such a science is glossematics, with the corresponding cenematics. They are
fully legitímate sciences, on the plañe of formalization on which they place themselves, and do not contradict, but include, linguistics and phonology. But; the glossematic methods (which refer to the so-called "puré forms") cannot bf&gt; applied to
the plañe of the "substance-forms". When the glossematist descends to the plañe
— 216 —

�— LIZ —

•ipns s a8nnSunj auxns siqi fo iou pun 'aSnnSunj
jnaixoisiq un fo afduiBxa ub ^^iio /o uopdixjsap aqi sÁncnjn si i(iuajsA,s^ o /o uoiidixo
•sap at(i axofaxaqj^ •iísiuatsA,sn axoiu pun itsiuxoun axoiu suwiuoo pun Xjjnxnjjna
puu Xpnaixoisiq paiisijqnpsa si asnas sii/j i aSnnSun^ y '(((aSnnSunj tistj^u^^ 1/?,,
'^aSnnüunj i¡siund^ ai/í,, so qons) saSnuSun^ jnaixoisiq aqi ^jicn apiauioa %ou op ,/Cai/j
jn^ (saijintian uaiism8uij^9 xaqio fo xo) ^aaads fo suoitnzijmuxof axn ((auxai¡asft
'ei_uxajss&gt;t '((uxxourf so qans sjdaauoa aqi í^j paaxasqo aq pjnoqs ji 'Ájjnui^
'Xjainxndas waisÁs otjmuaqdoxS
aqi xo uiaisxs aijnwauoqd aqi SuiXpnjs m iou jnq ^uxaisÁs ot^muaqdnxS n o% pun
anwuauoqd o o% ''8 *a íuouiuxoa si ipiqon, iuqi Sui^pnts ui mata fo %uiod oriviuauaj
aqi Ájddn ^nuí a ,^ mpapunofuoa aq %ou Ániu uoipizipyuxxof fo sauiqd aqi (^) pun
iaunjd ^aisuaixa axoiu n uo paxapisuoo axn qarqoi saxninaf aqi fo xaquinu aqi fo
uoiianpax n saijdiui tuaqi fo qana (\) mq ^ajqissiiupn axn suoiinzijnuxxof ^^n 'Áns
oí si inq^ •At¡]nioi xiaqi ni luasaxd iou axn a8nn8unj siqi fo t(suxxof^ aqi aunjd
sn uo asnnaaq *&amp;8im8uiq aiuoqd aqi fo ^pnis aqi isnnqxa louuna saiinuxassoj^ ing
'saiism^uij unqi aauaios ^uxauaS axoux n ^\dwis si saiimuassojS iuoiinzijnwxof fo
saaxSap luaxaffip oí xafax saauaias ocni aqi aouis 'auo luaxnddn un mq ptax n iou
si oiaia fo siuiod ((aiisin8uij Ájxadoxd^ aqi pun aiinvxassojB aqi uaamiaq laijfuoa
aqi 'Ápuanbasuo^ -a^mi^unj siqi fo uoiinisafiuniu xo aaunisqns xmpiaad aqi axouSi
louuna pun (uan8ojoqdnx3^ n xo) isin8ui\ n sauxoaaq Ájixnssaaau aq 'aSnnéunj n fo

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2670">
                <text>Forma y sustancia en los sonidos del lenguaje</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2671">
                <text>Presenta la situación actual del problema y de los alcances y límites del mecanismno lingüistico. Fonética y fonología en la concepción de Trubetzkoy. Justificación de la fonética como disciplina lingüistica. Forma y sustancia en la doctrina de Hjelmslev. La independencia entre lo mórfico y lo hilético.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2672">
                <text>COSERIU, Eugenio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2673">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , 1954, Nº 12 : p. 143-217</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2674">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2675">
                <text>1954</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2676">
                <text>Faccultad de Humanidades y Ciencias de la Educación </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2677">
                <text>Esapñol</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="65">
        <name>FONETICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="328">
        <name>HJELMSLEV</name>
      </tag>
      <tag tagId="270">
        <name>LINGÜISTICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="327">
        <name>MECANISMO LINGÜISTICO</name>
      </tag>
      <tag tagId="329">
        <name>TRUBETZKOY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="223" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="412">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/433c9db88a797e7fcb6733dc0a271c6b.PDF</src>
        <authentication>4f5e02208b1f466d61b3f3af8a7c2111</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2463">
                    <text>— III —
'61 '8íJBd "d'fTd "P3 SZ "8?d '^ouajsixg ta anbiSo^ 'axnoddAjj -f (x)
sb^ b pp9ds9 U9 's^ppiui sofBqBJtj sns b X nfijids^^ jap viSojouatu.
-oua^ b^ b oujoj U9 gjuguqBdpuiad ubjiS soipnjsg 8OA9nu soq
'oyoa^aQ jap
wifosojf^ e[ e X muojsij] &lt;dj ap mfosoji^ bj b 'vifosop^ nj ap wiuotsifj
B[ b 'n^iuids^ \ap vifosopj B[ b o^^rq JBssd BJBd 'vzajvunivy v\ ap
Vlf0S0Jl¿[ B[ Jl99p S9 't4BSOZUOJ9A 9)JB(l B[,, O9iq BqB^nuiISip 98 í9i^
'91 Vl 3P V}^Ud}'J B^ B OUJOJ U9 91U9UIJB19U9S9 BqBJ^U99 98 ^303JJ 9p
BIJOSO^IJ B[ 9p U9UIBX9 \9 'SODISBp 8OipnjS9 SOJ 9p BIJto^Bta Bf U^
•ojuiisip o)99dsB un oÍBq
UB)U9S9jd o[ 9nb 'SBjqo SBj^uiiad sns 9p oju9iuii9Ouod \a A oipnjsg
[9 9nj X O[{9 U9 CUpiOUI JOJOBJ Ujq #OJU9lUIBSU9d n8 9p B9J99B 89UOI8
-J9A SBSOJ9UinU 9p UOIOTJBdB B^ 4BUBI[9á9q BJJOSO[I^ B^ JOd 89J9)UI pp
UOI0BAOU9J BUn OpBJ9do Bq 98 9nb U9 '8Odui9IJ 8OUITl|n SO[ U9 BA^9SqO
98 OpOJ 9JqOg '3303H OUIO9 8BJ9UBUI S9JU9J9Jip WB\ 9p SOpB^znf OpiS
UBJ9iqnq 9nb sojoso^ij soood jbjiuoou9 uBjapod 9S
(i) "^^F0^8!1! BT aP BíJosoIÍJ Bun B ouioa
-89 BDlSoj BUn B OJUBJ 9n9[[ BUBtp9q BJJOSO[IJ B[ 9nb J
9p9nd 98 J8B 9JU9UIB9IUf^ #B89jdx9 9S X 99OUO9 9S 9nb OUISIUI J9S p
UOS SB^p 'OpUU98 OUIO9 J98 p 9jqUIOq p U9 UB89jdX9 8B^[9 49JqUIOq p
UOS OU IS 9p BpU9pUO9 T3\ A BpU9pUO9 BJ OJ9d '^BJn)BU 9)U9)8IX9 Ollb
odiuaij oumuí [b js 9p Bpu9puo9 X Bpu^puoa S9 9jquioq ^^ -opijugs
9S9 9p X J9qBS 989 9p BpBÍpnj[9U9 B| OUI8 89 OU inI)B 9JqiUOq p OJ9d
'SoSo^ p 999JBdB 9llb BS9Jídx9 98 X B)9JdJ9)UI 98 9nb OUBUinq J9qB8 p
U9 Bpiip UIS S^ *BJn^Bq9 B^ U9 X B0Ixd9DS9 BIUOJÍI B[ U9 OU18 9XnpUO9
ou pno p 'ojnd omsiuBuinq un 9p JB[qBq Bpond 98 9nb BJBd
BISIZOUlds OpBI8BUI9p Opp9UBUIJ9d Bq 3303JJ *OUBq99q O^U9IUIB8
-U9d p oSp OpB98JBJ UBq 9jquioq JOd OUIUIJ9J 9S9 9JU9UIBJBip9UIUI
OppnpBJ^ UBq 9nb SOUJ9pOUI 89)9jdj9^UI SO^ X IS 9p BpU9pUO9 B{ OUIS
'gjquioq p aoip ou 3303JI 'mSojouawouaj ^\ u^,^ #ou onb jbjso^uoo
9p9nd 98 9nb 999JBd SO^[ U919BJB9 9S9 BAJ9SUO9 UOZBJ B^ 18 9SJBJUll^
-9jd 9qB9 '3303JJ b iBS^d \y 'uopoB ns 9p S9uopipuoo sb^ opusfij X
BppUBXllUq 'OUBUIliq O^ 9p OUB^d pp OJJU9p UOZBJ B^ J9U9XUBUI BJBd
OZJ9njS9 un JBAJ98qO 9p9nd 98 XMV^[ 9p BUIJJOOp B^ JBipnjS9 ly

U9 UOZ^^ ^| 9p
VIDUVO VÁ1IS V Ol^VN

�obras teológicas de su juventud. Rastreando en ellas se cree posible
encontrar los temas de su pensamiento definitivo, lo cual le daría un
tono que no se advierte en las últimas a primera vista.
Para Dilthey, el intérprete que primeramente tal vez inició este
tipo de estudios, el período inicial del pensamiento de Hegel está ca
racterizado por una tendencia panteísta. La influencia de Schelling
sobre Hegel le parece algo indiscutible. A través de ella una conexión
con los filósofos renacentistas, como Bruno, que también seguían esa
orientación. Con todo, ya desde el comienzo manifiesta una hostilidad
hacia la interpretación de lo absoluto como sustancia, concibiéndola
como sujeto, actitud que culmina en la Fenomenología, cuando critica
estas concepciones hacia las cuales estuvo ligado en un tiempo.
El contacto con HÓlderlin también conserva vivo ese panteísmo
y esa influencia romántica. La crítica al entendimiento que se man
tiene en su filosofía ulterior también es un rasgo de su pensamiento
en esta época. Y sus estudios acerca de la religión cristiana, compa
rándola con la judía y la pagana tienden a acentuar el carácter de
Cristo, del principio del amor, entendido como mediación. El pueblo
judío se habría mantenido en el plano del entendimiento, es decir
de la separación, de la escisión. Al principio emplea la palabra Vida,
en lugar de lo que más tarde llamará Espíritu. Esta o éste se mani
fiestan como totalidad, que implica dentro de sí una multiplicidad,
una infinita oposición, pero al mismo tiempo, una unidad superior.
Esta realidad así concebida no puede ser comprendida por el enten
dimiento; la reflexión, el entendimiento son funciones de separa
ción. El punto de partida del pensamiento de Hegel sería un pan
teísmo místico, según la interpretación que del mismo nos da Dilthey.
Conviene tener presente esta interpretación a los efectos de juzgar si
en la elaboración definitiva se apartó, renegando de esta concepción
inicial o si la conservó.
En esta primera época trata de pensar la filosofía trascendental
pero desde un punto de vista superior. Se apoya mucho en sus tra
bajos religiosos. "Merced a este ahondamiento de las categorías, en
virtud de estados de ánimo consonantes, se diferencia Hegel de
Schelling o de Schleiermarcher y entra en relación con los mís
ticos; alguna vez copió pasajes de Eckhardt y de Tauler; tuvo puntos
de contacto con los neoplatónicos y en la misma dirección actuó por
esta época su propio estado de ánimo. Cada vez se hallaba más soli
tario a medida que su pensamiento se alejaba de la filosofía y de la
teología de aquellos días y a medida que, a la par, se hacía más sen
sible, para captar las relaciones de la vida. En esta situación de es
píritu Hfgel prestó a la conexión de las categorías que había creado
la filosofía trascendental una nueva significación mediante el injerto,
propio de la mística, del sentimiento en los conceptos del pensamiento.
Se renovó en su alma el anhelo por una unión completa que hablaba
a través de los apacibles rasgos de la figura de Cristo, de los him
nos religiosos, de las obras de los místicos; la separación la
sentía como dolor y en cada antagonismo padecía un sufrimiento
propio. "En la desdicha, —decía,— encontramos la separación, nos
— 112 —

�— su —
•6^61 '™d -Jap^
•pa 'jaSajj ap amdosojmj ^ suop aouapsuoj v\ ap unai{jo¡\[ aj 'ihv^ • (f)
•BUBUI3JB BIJOSO[IJ B[
B3ISB[3 B3UJJ B83 B OpB{n3UIA 3U3I1UBIU Of A3HX1IQ 3nb 3p UOpBJBpB 8[ SOU13.IBJJ ()
"^61 -O3IX
'BOiinouoag BJnjjn^ op opuog -pa '^-^s^ -8Bd 'otusipapi ;a ^ \aSajj 'a^haiiq -J^ (^)
•ODIJUBUIOJ [B 'BJSIJBUOpBJ pp SBJ^ap ^ 'O$O[Oaj JB
somijqnasap 'ojosojij pp SBjjaQ 'ojajauoa psjaAiun pp uopdaauoa
e[ b aa^ajj b opBAa^ Bq anb o^ ajqtnoq oqaaq soiq un ap Bapt B[
ajqos 'ouBjisija ojuaiuiBsuad p aaqos uoixa^pj b^ ajj^d ua sa j^ -sa
anb o\ ap tqp bui ajdiuats ba pna p aod njiaidsa pp ouisiui ojuaira
-pora p sa pBpptiBSau B^ -bjio b Bapi Bun ap BSBd ^aoajj ^^na B|
jod Bpuaijadxa Bun sa 'opo^ara un jas ap sajuB Baijaapip Bq 'oai
-p[ ajuauíBjnd uaSrao ap sa ou anb o^p uaaqnaaj SBpuuo^ SBsa uaiq
sbui o -sBaxStq SBprajpj ssun^p b Bppnpaj jas apand ou aaoajj ap
Bijoso^j Bq^ :ihv^ BaBJ ' (t) '2a^aH dP v^íosoí}^ vl ua '^}a^d'iouo&gt;j vj
ap nqcnpsafj vj :ouBip^aq ojuaiuiBsuad pp BajaaB ajqBjou ojqq un
ua ihv^ *f Jod BpBzqsaj B^ :piaadsa Xnra uopBjapisuoa Bun aaajara
son anb uoiaBjajdaa^uí Bun puij p BJBd ajuauíBsajdxa souiBÍaQ
•Batjpisiq pBpqBaj bj uoa o^aBjuoa JBasnq
ua Bijsisuoa aa^ajj ap ojuauuBsuad pp pdiauíJd oapnu p anb BqBj^
-sora ajuaiupuij ^Miaaj^ "BUBumq pBpapos B{ jjnjpsuoaaj opis BjjqBq
pjidBa uopBdnaoajd B^na jopssuad un ouioa :sa o^sa íaxwo^ b opBJ
ojjap ua opBjapisuoa Bq as oraoa aaoajj b Bqsjiui aaHaaaMiaxg
•ajuauípnpBjS opuBzqBuop^j
opi BjjqBq as oan[ anb 'B^siaiuBd A oapsira uapjo ap uopmjut Bun
ua opBjsa BjjqBq Buij^aop b^ ap Bppjsd ap oiund ^^ 'JBprais b^sia ap
o^und un OAnjsns uaiqunn aaajj (g) 'JB^naijxBd opora un ap opBjajd
-ja^uí vzoMidg un b uatquiBi opua^nput 'BjstjuaaBuaj B[ ua A BUBra
-ajB Baijsira tb\ ua opBztBJua BJBd 'sojaraijd sop so^ ap BjJBJBdas oj
souaui o^ jod o 'o\imaH3g-axH3ijj-XMV&gt;i r^auq ^\ ap ^aoajj b BtJBfap
'BjaBxa Bjanj a3hxiiq ap uopBjajdjajm B[ ts 4aa^ajj ap pn^paB Bjs^
ai^o^ B[ ap a^uajajip BaiSo^ Bun b A upzBJ B[ b BjjnaaJ A pBp
tb\ japuajduioa BJBd ojdBui 'oiuaxraiujaasip p 'ojuaiuiipuajua p
ajapisuoa p anb ap BsnBa b^ sa 'aaoajj ^p Bidojd Btjas anb opunuí pp
uoiadaauoa Bsa '^aHxaiQ aaBq anb uopB^ajdjaiui B| b opjanaB 3q
(Z) '44soaij8jra so[ uoa oasajuaj
-Bd ns uaiquiB^ BpAaj as o^sa ua A ziMaiaq apsap 'Bjjosopj ^\ ap bijoj
-siq B^ b aaoajj BuodB anb o^sbj oAanu un sa jopp pp uopBaijtuSis
B^s^ "up^^Biiraq bj ap uopBjadns b^ B|nauiA anb b uopipuoa B^ ouioa
aaajjo ^\ as orasiuoiáBiuB pp X uopBjiraq b^ ap JO[op p ua Bpuap
-uoa b^ tsb íjo[op sa uopBJBdas b^ X opBJBdas o\ uoa BaijpaA as uoiun
B[ ojad 'uoiun bj ua apisaj anb osotóipj jo|ba pp oiuaiuiBjuaaajaB
un BJ^sanra aj upxSipj b^ ap Bijojstq Bq *ouitub ap sopBisa so\ uoa
SBjjoSajBa sb^ ap pBpiui|B b^ ap texauapuoa b^ ap opBu^ajdrai BJaiAnisa
ojuaiutBsuad ns ts oraoa í oraras ap opBjsa un b UBianpuoa oj sapn^daa
-uoa sauapjo soq "joija^ra opunuí pp uoixauoa B[ BjJB^sap anb 'orastu
-oSbjub un oraras p ua X uopBJBdas Bun BqB^dBa BpuapuaassJ^ B[ ap
BaisijB^ara-oai^o^ uppBpj b^ ua íoppajBdssap Bq uopBJBdas B^sa Bqatp
B[ ua ^a^uBuirajaiap oj b Jjnq anb soraauaj X o^afqo oraoa soraxiuas

�Y sin duda se puede observar que la obra de Hegel ha sido triun
far del romanticismo, racionalizar el dogma y al mismo tiempo, por
así decirlo, hacer desaparecer en el conjunto intemporal, donde se
unen finalmente racionalidad y realidad, las disonancias e incluso lo
trágico del mundo concreto. Ño es menos verdadero que hay en el
fondo de su filosofía, un elemento trágico, romántico, religioso, que
si quisiéramos hacer con él el todo de su filosofía, nos llevaría a un
error; sin embargo se diría que el todo de esta filosofía está colo
reado de ese fondo. En el origen de esta doctrina que se presenta
como un encadenamiento de conceptos, hay una especie de intuición
mística y de calor afectivo.
Más bien que de problemas intelectuales, Hegel ha partido de
problemas morales y religiosos. La lectura de los fragmentos de ju
ventud aporta aquí una confirmación a la impresión que se extrae
de la lectura de la Fenomenología, que no aparece desde ese momento,
sino como la narración y la conclusión de los años de formación y de
viaje a través de los sistemas.
.. .La evolución misma de Hegel, en sus primeros escritos, pa
rece gobernada por una ley de contraste que le hace ir de la Aufkldrung a una filosofía próxima a la del Sturm und Drang, luego
volver a la Aufklarung, interpretada gracias al kantismo; luego
volver a una crítica radical del kantismo y a una filosofía mística.
Y es después de haber llegado casi a una especie de divinización de
lo inconsciente que él esboza su sistema donde el término supremo
es la conciencia. Cada una de las veces, Hegel ha vivido profunda
mente cada una de sus filosofías, de las cuales ha sido, en su juventud
sucesivamente intérprete; cada una de esas veces el residuo dejado
de lado por alguna de ellas, lo irracional primero, la reflexión luego,
han reivindicado su lugar, y se ha encontrado un momento en el cual
el lógico ha podido concebir un sistema donde esos elementos todos
eran conservados. Pero ese sistema, donde los conceptos parecen a
primera vista, tan maravillosamente manejados, es la expresión de
una experiencia viviente, es una respuesta a un problema que no es
puramente intelectual. Ese problema del acuerdo de lo discordante,
para utilizar los términos de HerÁclito, de la transformación de la
desdicha en dicha, es la fuente común de la Filosofía de la Historia,
de la Filosofía de la Religión, de la Estética, de la Lógica.
Los conceptos hegelianos no han sido recibidos pasivamente de
las filosofías precedentes. Han sido fundidos, remodelados, recreados,
al contacto con una llama interior.
Poco a poco, sin duda, esos conceptos perderán algo de su vida,
se endurecerán; y en efecto, no hay para nosotros objeción más
fuerte a hacer al sistema hegeliano bajo su forma definitiva que
éste: por. rico que sea, no es bastante rico para contener en él la
multitud de pensamientos y de imaginaciones y de esperanzas y deses
peranzas del joven Hegel. El hombre Hegel destruye su sistema
al mismo tiempo que lo explica. Pero muchos reproches que se le
dirigen recaen a menudo en la forma exterior de ese sistema, en
ciertas expresiones y en una evolución posterior de la doctrina más
— 114 —

�— sn —
'9^61 '8™Bd 'J
'P3 '1^^9H 9P ^lu^s3tl 9P 9j^ojouauiouayj oj ap ajnjonuj^ %a asauaf) íxtól ^ 66I '
•jaiqny -p^ 'axnoddAjj • Jod 'psaj 'qoA g 'tj-"¡s3i3 9P ^i^ojouaiuouayj nq (¿)
•Sf-61 '
•j^iqny -p^ -gg -gBd 'p^ajj ap aiydosoiiyj vj stwp uo\%v\pay^ vj a(j 'Tai^j -g (9)
•jaad -jp "do 'ihv/^ '[ (g)
-sap '(¿) sisa^axa ajqsjou eun X uoiaanpBxj ajuajaaxa ean
sq axno^dijj ^^no b^ b n^f^ids^^ j^p mSojotidiuotia^ B[
•B^iSp^oa^ asBq uoo pBpiunraoo ^p bjsia ap ojund un b uoisuaasB B[ X
[BnpiAipur ajuauíBjnd orasiuBUinq un ap uoiaBdadns B[ aBXBjqns aaaj
-Bd jo^nB a^sa 'moudjsix^f Á voiSorj '^aoajj b BpBdSBSuoa Bjqo BUiíj^n
ns ua ajuauqBtaads^ ^pepianáas Bqanuí uoa o^aaa^qB]sa souiapod ou
anbunB 'axnoddijj ap p xas aaax^d sou utjb bjsxa ap ojund uj^
(9)*44BqBxidsB pna B^ b snjxxrd
-sa so[ ap pBpiunuioa B^aajxad Bjsa agjBzipaj Bipod ajuauíB^os p ua
anbxod 'xaq^s asa xod XBqdo ap xBÍap Bipod ou aa^ajj 'uozbx v\ axqos
opBpunj xaqBS un X is axjua sonptAipui so[ BqBJBdas anb uoiSrpx
Bun axjua op^uioj^ 'ajuaraBja^duioa opiaauBAsap Bq as soub soxaiuixd
so^ ap osoiSqax os^nduir \a BxaxxBa ns ap utj \y 'oidoxd xajaBJBa
ns Bipxad BsoiSipx Biauaixadxa Bjsa BqB^iaqdxa as anb Bpipatu b anb
sa BiaBxsap B-q 'Buiajsts ns opia^u Bq sisixa Bsa a(j 'ouisiui ts ax^
-os opBjaaXoxd opis Bq aaoajj 'SBpunjoxd sauoiaBxídsB sns BxaxaBjsuBs
anb spBu opuBxiuoaua o^[ 'is ax^ua saxquioq so[ b X axquioq p X soiq
b Bxaiun anb pax X oAijaaja zaA b| b ozb^ un xaaajqB^sa a[jiiiuixad
uts BiaBA pBpiJB^nSuTS Bun ua axquioq |B BqBxxaaua 'omsiiuBjsajoxd ja
ouioa 'ouisioi^uBuiox ja 'ojsando ouiaxjxa ja u^ 'oiaxauoa X jBuosxad
soiq un b ounSjB oi^is BqBfap ou Sunuvj^ffnfr bj ap ouisijbuoiobx ja
'ja b ajuaxq *ts axjua saxquioq soj ap pspiun 'soiq uoa axquioq jap
pBpiun íBqBmiuB oj anb pBpiun ap pB^unjoA ^jqop bj pnjijaB buisiui X
bjos Bun ua xipunj opBXBSua Bq opu^na aanpoxd as qaü3jj ap BuiBxp
j^ "SBaiun ouis xas opuatpnd ou ouioa sapBpiunmoa sssa Bxiqaauoa
ja 'xoixajuí o^uaiuiiAoui ns xod opBx^s^xxB 'oSxBquia uig 'SBxapBpxaA
uos Bixojsiq ns ua sspBzíBxua sajBuoiaBU sapBpiunuioa sbj ajuauíBaiun
^aoajj bxb^ "oiaBx^sqB oursixB^iuBuinq un ap op^qnsax ja sa ou p^p
-lun bj Bia^q uoiaBxídsB Bjsa oSxBquia uig 'uotaBaijiun Bjsa xsx^daxd
sa Bijosojij bj ap upiounj bq •ounfoxd ns uoa asxBaijijuapi BjdaoB
ja anb ua Bpipaui bj ua ouis BuiAip BpiA bj ap XBdiaijxBd apand ou
axquioq j^ qs axjua saxqraoq soj ap uoiun bj ap ja uoa apunjuoa as
ojiuij oj X ojiuTjuí oj ap upiun bj ap Buiajqoxd j^ 'Busuinq pBpxunuí
-oa bj ap ouis 'jBnptAiput buijb jap uotaBAjBS bj b BxrdsB ou aaoajj,,
•jbioos ouBjd ja ua Baojoa as aai\[ 'ajuaipuodsaxxoa Biauaixadxa bj ap X
aaoajj ap ojuaiuiBSuad jap BjsijBnpiAipui uoisxaA Bun Bp sou ihv^
SBxjuaim oxa^ "BSoiSijax Biauaixadxa Bun ua 'osoiSijax uapxo ap sbiu
-ajqoxd ap uoiaBjipaui bj ua ajsa ouBija^aq ojuaiuiBsuad jap BptjxBd
ap ojund ja anb ajiuipB aai\[ 'jaSajj ap vifosoji^ vj tía uptonipaj^
oj aq otpnjsa opunjoxd ns ua 'aai\[ iaMajj ap bj sa 8jubixba Bun
uoa anbunB 'ihv^ ap bj uoa ajuapiauíoa Xnuí upiaBjaxdxajuí buq
(5) #4tBjaxauoa pnjtuajd
ap jbui^txo xaja^xBa ns ua buisiui BUBqa^aq 44uoisia,, bj ua anb naiq

�cribe las etapas de la conciencia que de la singularidad se eleva hacia
la comunidad y al saber absoluto, preparando la aparición de la Ló
gica como desarrollo de este Saber Absoluto. Un desarrollo semejante
encontramos en Royce. (8)
W. James distinguía en el pensamiento de Hegel dos aspectos:
"La visión de un filósofo y la técnica que emplea para demostrarla,
son dos cosas diferentes. La visión en él fue la de un universo en el
cual la razón mantiene todas las cosas en estado de disolución y ex
plica todo lo que aparece en la superficie como irracional, apropián
doselo a título de simple "momento".
Es una visión tan intensa en Hegel y el tono de autoridad con
el cual hablaba, colocándose en el centro de esta visión tenía tanto
peso, que la impresión producida no se ha borrado jamás. La visión
de sus discípulos, una vez ampliada para ver las cosas en la misma
escala que el ojo de su maestro, no podía encerrarse más en la escala
de un horizonte menos vasto.
La técnica empleada por Hegel para demostrar su visión era el
pretendido método dialéctico; pero sobre ese punto, ha encontrado
una acogida completamente opuesta a la que le han valido los otros.
Las aplicaciones particulares que él ha extraído de su método, apenas
si alguno de entre sus numerosos discípulos las ha encontrado satis
factorias. Muchos las han abandonado completamente; ellos han visto
más bien una especie de ripio provisorio, símbolo de lo que podría
un día u otro hacerse realizable, pero que no tenía actualmente ningún
valor o significación literal. Sin embargo, esos mismos discípulos per
manecen ligados a la visión misma como una revelación que no podría
jamás desaparecer". (9)
En este pasaje de W. James se desliza un equívoco que conviene
destruir desde ya, porque es un equívoco muy generalizado. Nos refe
rimos a la denominación de la dialéctica hegeliana como un método,
lo que no concuerda con los hechos. El equívoco proviene de la con
sideración de la lógica hegeliana en el sentido de la lógica clásica,
lo cual es profundamente erróneo. La lógica en Hegel es, en realidad,
una ontología, de ahí que los momentos de la lógica, representan los
momentos de la realidad. La lógica es dialéctica porque la realidad
es dialéctica. Si hubiera que caracterizar el método del conocimiento
hegeliano lo haríamos en los términos de KojEVÉ, diciendo que el
método hegeliano es un método fenomenológico en el sentido husserliano del término. (10)
"El conocimiento científico exige por el contrario el entrega
miento a la vida del objeto, o lo que es la misma cosa, que se tenga
delante suyo y que se exprese mediante la palabra la necesidad in
terna o íntima de este objeto. Hundiéndose así en su objeto, este co
nocimiento olvida esta visión que no es más que la reflexión del saber
(8)J. Royce, El Idealismo Moderno, Ed. Imán. Buenos Aires, 1945.
(9)W. James, Hegel and his Method, apud. A Pluralist Universe, pág. 85-6, Ed.
Longmans, Green and Co. N. York, 1943.
(10) A. Kojeve, Introduction á la Lecture de Hegel, pág. 447, Ed. Gallimard,
París, 1947.
— 116 —

�— ¿II —

'Z6I 'WB^linjg •8UBniraojj[ "pg *X-OS '^^^ 's^t^ia-^ sap ai^ojouatuougyj 'laoajx (xx)

-oaiaiduia ssiauaia sbj ap oidoíd opojatu jap uoiasaijdB bj uoa
-suoa apand ou bjjosojij bj anb uaaouoaaj oju^na ua OAjiBSau opBaijiu
-Sis un 'ouras oj b 'uauaji anb oiEipauíut jaq^s jap ^ ouisiopsiiu jap
SBuiaioop sbj ap bjjosojij bj b JinSupsip gjiuiagd anb o^ sg ojs^ #BAi}Baj
-soraap Bzjgnj gp oiugxg Á oaiScqB jb^iuiis ogmbtsd opBjsg oajo jgmb
-[Bng o uorginjuí o sisBjxg gp ojdBJ m 'oiugxuiijugs ra sg ou gnb Bgs o
oidaauoa s^ 'o%9iouoo 'ojggjgi ijvs^aattin 'opunSgs ioidsouoo 'oaauíijd
:^a^ajj BJBd sg ootjpso^ij ojugiuiBsugd ^g,, "Bisi^uoiaBj ajuaraBioiJíisg
sg aaoajj ^p Bjqo B[ gp aaoag aoBq gnb uotaBiaad.iajui Bg 'jdSajj ap
vtfosojiji nj ap ojjdn¡\[ oj X ot\i¿^ og 'bsouibj gjuguiBpBgiji^snfut Bjqo eun
ug aaoag *g op b{ sg ss^g gp Bug 'SBAijiuijap SBaqo sb^ gfg ouioa ubuio^
gnb 'sg[BuoiaipBJj sguoigBjgadagjuT ugiquiBj souigugj 'g^nqiajB g| gs
aiuauqBnjiqBq gnb jgjgBJBg \^ guau ou 'uozbj bj gpuop X oapuBinoj
aaoajj un uBjugsaad sou anb sauoiaBiajdaaiui SB^sa ap opB^ [y
(l) *6t-iiqi-ios^p \&lt;s BpAaj Bpp anb ouisim
oiajguoa I^ag o[ ap BAijafqo,, Bjnianjjsa eun 'odtuaij ouisiui ^s Bas
ou anb '{BqaaA uoiadiaasap o oxuaiuiBSuad 'BtauaiJadxa anb ojubj ua
oidojd Bas a[ anb oaijiaadsa opojaui auaij ou B[[a j^no oj Jod sa j^
•ouiuijgj pp oiapjsa opijuas [a ua pBpjgA Bun Bjuasaadgj 'BiauatJadxa
Bjsa ajuauqBqaaA aqijasap opuBna pna o^ jo^ -^BpBqanjaad,, o BjjBaij
-ipoui uis BpAaj ^\ Á v^auatioo p^pipaj b^ BpAaj Bjjg -BUBipSaq
Biüuaijadxa bj ua ajuaaajip ajuauíBiajduioa Bjausui eun ap a^anoQ^
•opBJjsoui BiqBq oj bX iMv^g ÍJBipnjsa b ojafqo ja Bqjn^aad Boijpuaia
Biauauadxa bj ísbjp soaisanu ua Bjapuajua bj as ouioa jb^ 'Baijijuaio
Biauaijadxa bj ap sajBiauasa so^sbj soj ap oun BqB^ou bX
-xa buibjj as anb oj ajuauíBido^d opuBjqBq sa 'Biauaiauoa bj b Biuas
-aad as anb 'ojgpBpaaA ojafqo ja ojuaiimAoui asa ap a^jns anb ua Bpip
-aui bj ua ojafqo ns ua ouioa jaqBS ns ua ojubj buisiui ts ua Bnjaaja
Biauaiauog bj anb oatjaajBtp ojuauuiAoui asgM 'viouaiuadxa eun jod
'vmjosqv pvpiciisvd eun aod opuoj ja ua aanpBjj as '^aoajj ^jqBq anb
jap oaijosojij opoiaui ja 'BAiiBjnaadsa pnjiiaB B^sa anb JBX^jqns aq^a
SBUiapy "ouBiuosSaaq ja uoa unuioa ap oqanm auap 'opojaui ajsa anb
'aaaasd sou 4Jiaap Biapod as tSBa 'sojund soj^o ua 'sajBaipBJ SBiauaj
-ajip sbj X SBiauBjsip sbj opuBAjBS X ojuaxu^BJj ajsa opuBjapisuog
(ll) '^PÍP-19^ ^jaaJBd uotxajjaj ns apuop ua
osaaAip oj ap BzanbiJ bj ap ouisiui js ap a^iauía ouisiui js b opiqta
-jadB Bq as anb osiAipui o ajduiis opoj ja osa jog -joijadns pspjaA
ns ua BuuojsuBJ^ as X Baiiidiua Biaua^sixa eun ap ojos ojaadsB un
BjSBq orasiui ja Bfsqaj as 'Baijiaadsa uptaBuimaajap bj Bjs^q Baijijdmis
as 'ouisiui js b japuaqaadB b baj^iia as opiua^uoa ja anb ap o uoiobz
-IJB3J bj ap sa^uB oaad í ouisiui js BiaBq aAjanA oaijj^uaia ojuaiuiiaouoa
ja 'Biuijjn B^sa ap oaijaajBip oiuaiiuiAOiu ja ua opuBsajSoad X Bjjai
-bui bj ua opipunq opuBjsa ojag 'opiua^uoa jap Ji]jBd b oinsim js ua

�naturales, de las ciencias de lo finito; y son, si se quiere profundas,
pero de una "profundidad vacía". (14)
Pero, repetimos, estudiando la evolución de la idea he^eliana de
la noción como lo han hecho Wahl, Dilthey, Niel, Kojevé, Negri,
Andler, nos parece que se llega a una conclusión diferente.
"El principio fundamental del carácter empírico es el amor, que
tiene algo de análogo a la razón; lo mismo que el amor se encuentra
en todos los hombres más bien, olvidándose de sí mismo, sale por
decirlo así, de su existencia y de su vida para entrar en otras, así la
razón, en tanto que principio de ley válida universalmente, se reco
noce a sí misma, en cada ser racional, como ciudadana de un mundo
inteligible". (15)
Lówith también indica la relación entre la intuición de Goethe
y el concepto de Hegel, "que es tanto una vecindad como una leja
nía". (16) Y el mismo Hegel indicaba en el prefacio tan conocido
de la Filosofía del Derecho, que la razón es "una rosa en la cruz
del presente" con lo cual anota, —el mismo Lówrra lo indica,— la
unidad de la razón filosófica. Si fuera así, considerando que la Filo
sofía del Derecho pertenece a la época definitiva de Hegel, habría
que pensar que la orientación teológica de los primeros escritos se
conservó en los definitivos. (17)
(14)B. Choce, Lo vivo y lo muerto de la filosofía de Hegel, pág. 13, Ed. Imán.
B. Aires, 1943.
(15)H. Nohl, Hegels theologische Jugensdschriften, pág. 18, Ed. Mohr. Tübingen, 1907.
(16)K. Lowith, Da Hegel a Nietzsche, pág. 20, Ed. Einaudi. Turín, 1949.
(17)Después de haber escrito lo que precede hemos tenido oportunidad de leer el
libro de Paul Asveld: La Pensée Religieuse du Jeune Hegel, publicado por el Institut
Superieur de Pbilosophie á L'Université Catholique de Louvain. Su autor enuncia su
propósito de la siguiente forma: "Desde nuestro punto de vista hemos abordado nuestro
autor bajo el ángulo religioso, con una mentalidad de teólogo en el sentido amplio.
Al hacerlo, nos colocamos en el punto de vista que fue hasta 1800 el de Hecel mismo.
Las preocupaciones de la mayor parte de los investigadores hasta aquí han sido ante
todo filosóficas. Pero al abordar a nuestro autor como filósofo, sobre todo como filósofo
del siglo XX, se corre siempre el riesgo un poco, por precauciones que se tomen, de
sacrificarlo enteramente, por la tendencia muy humana de creer que lo que no nos interesa
más no interesaba tampoco a nuestro autor, y no atender así a los elementos importantes
de su clima de la vida, de su Sitz im Leben. Por otra parte, hemos comenzado por
ignorar sistemáticamente el sistema de la madurez; querríamos de ese modo evitar el
peligro de deslizar en los escritos de juventud preocupaciones posteriores. Considerando
ante todo, en los primeros trabajos, lo que prepara y explica el sistema que le sigue,
se corre un gran riesgo de falsear un poco las perspectivas. Agreguemos en fin, que
nuestro fin no es juzgar el pensamiento religioso del joven Hegel, sino únicamente
hacerlo comprender. Sin duda, estamos lejos de compartir los puntos de vista de nuestro autor;
pero como su pensamiento religioso discute la Weltanchauung cristiana en su conjunto y
bajo todos sus aspectos, creemos que sería ridículo entrecortar simplemente la exposición
de negaciones o de afirmaciones en sentido contrario, y que el diálogo con Hecel, para
ser fructuoso, debería ser objeto de un trabajo independiente.
Creemos no poder resumir mejor el resultado de nuestro estudio que bajo el título
"Libertad y alienación". Por las palabras de "libertad" y "alienación" designamos menos
expresi^nes técnicas de Hegel que ideas del filósofo. De una manera general entendemos
por "libertad" el hecho para el hombre de estar en plena posesión de sí mismo, de
"estar en sí" (bei sich selbst sein) como Hecel dirá más tarde; por "alienación" una
separación orientándose a la hostilidad, una desposesión generadora de la esclavitud.
Esas ideas las consideramos a la manera de temas musicales. En una sinfonía, los temas
característicos vuelven, retomados del comienzo al fin de la orquesta, en variaciones de
todo género. De una manera análoga, consideramos las ideas generales de libertad y de
alienación en el sentido definido como los temas más característicos de los trabajos del
joven Hecel, que vuelven sin cesar en dominios diversos y bajo expresiones variadas".
(Op. cit. pág. 9-11).
— 118 —

�— 6TT —
•9^ -8Bd -jp -do 'iho^ (61)
•(3333JJ
ojatun^j) X6I '^]OJoj^¡ ap ja anbisXi¡dDjaj\¡ ap "íiaj/ '1333JJ #pndn '9X^ "2Bd
Bí 3P anbija-nifjuv^ jns l&amp;8aj] ap juautaSnt a"j 'nnosang "j^ (81)
-uaipaons ^ oppuaipaaaxd opButra.iajapui o\ aua^i op^uiiuxaiap o[ X
OpeiITUU919p J9S un S9 90npOJ(l OXU9IUIipU9JU9 p 9nb J9S BpBg^^
•odraoij oxisanu gp sgxojnB soqanuí uBidBsnipj ou gnb
SOUIUUa^ U9 1333IJ 9qtd9S9p B^ BI9U9TJ9dx9 BSg 'pBpiUn B[ JBjSo^ 89
OpiJU9S nS X UOI9BJBd9S B^ 9p BI9U9IJ9dX9 B[ 9p 99BU JBJOSO^IJ ^^
•oDijugpi os^nduit un gp 'upiun 9p
BISUB Un 9p BJBJJ 98 SOSB9 SOp SO[ U9 ^BUISIXU B^ 89 O)U9TUIB8U9d 9p
sbuijoj 8BJS9 b BA9j^ gnb BUBUinq pBpisgggu B^ ígsjiun ugqap upiSipj
Á bjjoso^ij B[ '^aoajj bjb^ *o^9 gp z^d^g bj9 gj bj giuguiBotun 9nb
BtpU91U9 98 A 'uotun BS9 JBZI^B9J 9p ZBdB9UT UOZBJ B[ B BqBJ9ptSUO9 98
gnb gp Biu9Aoad |Buoi9Bi jgqBS ^ A gj b[ gj^U9 pBpi^np B&gt;q 'jbztj^
-B9I9 9p BJBádB9U9 98 UOZBJ ^\ 9nb S9UOIST989 BUIUU919p X B9J9 OXU91UI
-tpu9^u9 p^ 'jiun 9p zBdB9ui 89 gnb ojgd 'BJBdgs 9nb 'oiu9iuiipu9i
-U9 pp bjsia gp ojund {b sopBjjgjB opBiSBUigp oppguBuugd u^q gnb
b gqgp 9s sojoso^tj sosg gp osb9bjj ^^ *ouisigiiuBuioj jb BqBzijgjgBaBo
gnb pBpiAu^fqns b| X ^unaB^^jny b^ b BzugjoBJBg gnb pBpiAijgfqo B[
Btgsq Bigugpugj b^ gajug uoisnj Bun jbjo^ B^ugjut
-91UB sopBjig sojoscqxj so[ ugpugjdiuog ou gnb o^ 89

'(61) I? 9P
Bjsg Bpsu gnb X 9)jBd BunSutu sg ou gnb ojubj ug o^s s^ 'ojio
o| 'ojsgj p opoj 'gjdBd Bun sg ^g 'opiiJEdga: sg BpiA B^ gp opoi p
gnb oiubj ug ouis sg o^j *p gp Bjgnj B^sg pnptAipui BptA v\ gp p^pxu
-tjut b^ gnb X 'so^uguigp so| sopoj. gp gjugjgjip sg p gnb ojubj ug
ouis pnpiAipui BpiA Bun sg ou gjquioq xi[\ 'Exiuijui pBpisjgAip b[ uog
uozbSi^ X uoigisodo Bgqdiut pBpipnpiAipui gp ojdgguoo \^^ :008I 3P
Diuajsis ap otuaiuSvjj¡ p ug souibjjuoou9 tsy -pnipoB Bjsg ug buijij
-uog o^ ugiquiB^ iaODVf 'axHDi^ 'xmv^^ ap sbijosojij sb^ gp uguiBxg ^^
'(8l)44OUBí9l ^ lBíDíJílJB 8Btn oqonuí 'ooijubuioj ouisBisn^ug un son^puB
so^ gp 9ijb p aod 9)ugis 'snvAO\[ un gp X ^Daix un 9P ^j9ubui b^
b 'o^maHDS anb SBJ^ugiui 'aaaaiHDS X aHxao^) ouiog sbuisiux sgjugnj
sb^ ua aqaq |g 'BnSijuB moaxfy b^ ap sbjis9bui SBjqo sb^ uoa ojaaa
-tp o^objuoo pp 'soaip^uBAa soixaj so^ ap Bpunjoxd uptoBitpaiu b^ ap
BUBuia anb osjgAiun pp Baiiajsg X BsoiStpx upiadaouoa Bun sg 'aaoajj
ug pipiouii^d o[ 'imavjj ugiq Xnuí ojsia Bq o^ ouio^) 'Bp^u tSBa Bqgp
g^ ou BuiJioop ns gp put^uo X oijbuiStjo opiugjuoa p gnb
'BUBUI9p BTJOSOJTJ BA9nU B^ 9p OJU9UIBpunj 9p OpiJJ B
oiJBinqijj ggguBuugd 'XIX I^Í8 T9P soguBjodiugjuoo so\ sopoi ouioo
aaoajj anb a^qijtiastpui sg is 'pBpipgj u^ 'BUBiius^ Biougn^^ut ^\ gp
ojgpBpjgA gguBO[B p gjqos upistggpui bj ug soujBÍgp ugggjBd aaoajj ap
sojxai so^ pxaua^ BxauBui Bun ^(j,, "ouisi^uB^ pp Bpuan|jui Bun b
ou o aqap as oaipmuB oxuaxuiBsuad ajsg ts xgga^qB^sa Ipjjip Xnuí sg
•oai^aiiiuB ajuatuBpunjoad sa 'aaoajj ap piaiui ojuatuiBsuad ^g
•upzBJ tb\ ap otpatu xod ojuaiuiipuajua
pp uopBagdns Bun 'ozuaiuioa p apsgp 'p ua Bnuisut as ^ 'oiuaiui
-ipua^ua pp Boijjja Bun uoa Bzuaituoo aa^ajj ap o^uaiuiBsuad |g

�dolo y la multiplicidad del ser se encuentra sin apoyo entre dos
noches; reposa sobre la nada, porque el entendimiento indeterminado
no es nada y termina en la nada. El sentido propio del entendi
miento puede dejar subsistir juntos en su oposición no reducida, lo
determinado y lo indeterminado, la finitud y la infinitud dada y man
tener el ser en frente del no-ser, que le es igualmente necesario".
Antes había dicho: "Del punto de vista de la escisión la síntesis
absoluta es un más allá, el ser indeterminado e informe, opuesto a
las determinaciones de la escisión. Lo absoluto es la noche y la luz
es más joven que ella, y la distinción de las dos, tanto como el sur
gimiento de la luz fuera de la noche, es una diferencia absoluta;
la nada es el comienzo previo de todo ser, de toda multiplicidad de
lo infinito. La tarea de la filosofía consiste en unificar esas presu
posiciones, en establecer el ser en el no-ser en tanto que devenir,
la escisión en lo Absoluto, en tanto que ella es la manifestación, lo
finito en lo infinito en tanto que vida". (20)
La filosofía aparece en este momento como la mediadora entre
la situación de finitud humana, de soledad en sí mismo del hombre
y la necesidad de restaurar la unidad perdida. Al pensar en esto Hegel
ya supera el kantismo y diríamos que si la filosofía kantiana es una
filosofía del entendimiento, la hegeliana es una filosofía de la razón.
El movimiento dialéctico que después describirá con suma detención
y con grandes detalles en la Fenomenología, permitirá el tránsito de
la subjetividad en que se hallaba encerrado el hombre en cierto mo
mento, ese momento que expresan las filosofías mencionadas, a lo
Absoluto. Y el modelo que toma para ilustrar su idea de mediación,
es decir de lo que hace posible el tránsito de una situación a otra,
es Cristo, o sea que esta idea de mediación que tanta importancia
tiene en la Lógica posterior, tiene su origen en la reflexión sobre
una noción religiosa. Vemos así como la relación entre el kantismo
y el hegelianismo podría provisoriamente encararse de este modo;
el entendimiento, la razón kantiana y también, en primer término, la
sensibilidad, aparecen, tal como se desprenden de la Crítica, a pri
mera vista al menos, consideradas en su exposición inmediata como
algo independiente, pero en Hegel se trata de explicar cómo la sen
sibilidad trascendiéndose se transforma en entendimiento, y cómo éste
superándose a su vez, en el proceso de la Aufheben, se transforma
en Razón y ésta en Espíritu.
La verdad no reside en ninguno de estos aspectos momentáneos
sino en el movimiento que lleva de uno al otro. "El capullo desa
parece cuando brota la flor y pudiera decirse que aquel está refutado
por ésta; análogamente la flor queda declarada por el fruto como
una falsa existencia de la planta y en lugar de aquella se presenta
éste como verdad suya. Estas formas no solamente se distinguen, sino
que se desalojan mutuamente como incompatibles entre sí. Pero su
naturaleza fluyente hace de ellas, al mismo tiempo, momentos de la
(20) Hegel, Différence des Systemes Philosophiques de Fichte et de Schelling, pág. 91
y 89-90, Ed. Vrin. Paris, 1952.
— 120 —

�— 121 —

•8¿ -Sed
'•^1 '8?d 'ai^oiou^inouBqd 'laoajj (12)
*(S2) ^ouiaj ap
opuBjqiuaj j^Sipuaui uaqap sajsna soj aod X pBpijBjJouiui ns X ^as ns
ajuauíBiJBsaaau aqap jBna jb X sajuasajd ouioa opoj aqiaaj ajqiuoq ja
jBna jap ouBJjxa jas un ua ouis 'ajuaipuadapui Bpuajsixa jbjoj p ua
XBq ou ÍBpBjS X joabj ouioa ouis opBpjoaB sa aj ou ojjo oj íouBjjxa
japod un ap pnjJiA ua beusiui is BJBd uaiqiuBj Bpuanaasuoa jod X
ojjo BJBd sa oun íbaijbjoj pBptsaaau Bun auaij opoj 'jas ns ap zibj bj
ouisitu ts ua baojj BpBu íopBuopipuoaut sa Bp^u í ajuaiuBaojdpaj X
opBuiuuajap oj uis ajuBuiuuajap o[ JBSuad apand ou 'Bpuapuoa ns ap
Bjanj JBSuad aqap íopBuopipuoa X uopipuoa ajuauíBaojdpaj ouistm [a
BJBd sa ojsando o\ íojsando otuoa ouis (ajquioq p) ajsixa o_^[w
:b3jb X (^^) 'opas apand anbjod BpBjadnaaj Bjas Bpipjad
B[ anb ap ojuaiuiBsuad p ua opnsuoa un ap pspijn^as BJjuanaua
X sopapjad ap Bjambui as ou anb osa jod sa X íuajsixa pBpiuiAtp ns
X so[p 'ajsixa p oiuoa ajuauíBjn^as ubj íubjbj^bj a^ SBraBf anb ojad
'jBiquiBa uapand sojafqo sns anb 'omsitu p ouioa Bpuanaasuoa jod
oujaja ubj 'jopajxa opuntu sa p BJBd opoj anb 'ajuaipuadaput jas un
'ojsando un sa buiijuj sbui BzapjnjBu ns ua ajqiuoq p anb ap oqaaq p
jod opBzpajaBJBa Bjsa jouib ajsa ap Bpuasa b^^9 :Bjjanui pBpq^aj b^
ap jouib pp ojtsodojd b Bjaap sooiSpjoa^ so2uaiu8vu¿[ so[ ua j^
(12) *44B^S^ 83 ou 9tl^ I 89 'uiuijaj bsoo B[ apuop i^p íbsoo
b^ ap ajiiuq p uaiq sbui sa pBpisjaAip v\ ajuaiu^Sopuy *is ap sod ua
opBÍap Bq Biauapuaj b^ anb jaABp^a p sa opBjpsaj opnu p X ípBpipaj
BtABpoj pna p osjndiut a^diuis p sa Bpuapuaj B[ omoa 'oaia ou
O[ sa omsiin is jod uij p ÍJiuaAap ns uoa ojunf opBjpsaj
[a ouis opBjpsaj p sa ou paj opoj p X ojjo^avsap ns ua ouis 'sauíj
sns ua BpBjoi^B Bjsa ou bsoo b^ anbjoj 'ajuatuBAijaaja BpsjBjjoip p
'B[p jod ozjanjsa ap X p^papas ap BpuaiJBdB bj b JBposB BJBd X
Binsiin Bsoa B[ JBajJos BJBd SBqaaq sauopuaAui sb[ ajjua ajuauíBAija^p
opBjuoa anb X^q saauojua 'paj ojuaimpouoa p jas ajainb is 'jaaou
-oa pp ozuaiiuoa p anb sbui o^p jas apuajajd 'aaBq anb oj is oja^
¿Bjajsa Buisiiu bj ua oppnpojd Bq Booda bj anb SBiuap oj opoj uoa
Biauajajip ns jod anb uoisiaajd joXbui uoa 'sojsa asjaaouoa uBjjpod
soipaui anb jod X sopBjpsaj X sauij sns ua anb jofaui 'oarpsojij
o^BqBJj un aXnjijsuoa ajuauíBUjajut anb oj 'asjBsajdxa Bjjpod anb u^
•jBiauasa oj uoa uoiaBdnao bj jas jod ajuauíjiaBj jBSBd uapand uoioobj
-sijBS ajjBp ouioa isb 'buijoj jbj ua asjsiaunuojd ap BiauaSixa b^
•soiJBsaoau
ajuauíBnjnuí sojuamoui 'sauoiaaipBjjuoa X s^qanj sajuajBdB sbj ap
BJnSij bj ua jaA X ajqij asjBAJasuoa o p^pijBjajBjiun ns ap asjBjaqij
jaqBS ajans ou apuaqajds oj anb Biauaiauoa bj 'ajuauíjBjaua^ 'bjjo
ap X oaijosojij Biuajsis jap ojaadsaj uoiaaipBjjuoa bj isb asjapuajua
ajans ou 'ajjBd bjjo jod oja^ #opoj jap ^piA bj aXnjijsuoa anb oj ojo3
sa pspisaaau btusiiu Bjsa jod X i bjjo bj ouioa BiJBsaaau ubj sa Bun
bj anb ouis 'uBu^nd ou ajuauíBjos ou jBna bj ua 'b3iubSjo p^piun

�Como se observa en este pasaje, Hegel ya anuncia un poco oscu
ramente la posibilidad de una superación de esas oposiciones de tal
modo que la conciencia desdichada deje de serlo.
Por ahora la dialéctica parece un juego estéril de las oposiciones
pero ya se advierte de una manera un poco confusa, como esas opo
siciones han de tener un sentido, un progreso, lo cual da su signo
positivo a la negación misma, condición necesaria para la dialéctica
y por tanto del progreso.
Si la verdad, como enuncia el trozo de la Fenomenología citado,
no está en ninguna fase determinada, es menester que cada una se
profundice, que se supere, que se trascienda, conservándose; todos
estos son los matices que tiene el término aufheben, que designa el
movimiento propio de la dialéctica. La idea de síntesis en cierto modo
representará una vuelta a la tesis, pero ese movimiento de involución
sólo será posible cuando se hayan agotado todas las posibilidades, todos
los avatares por los cuales debe atravesar la conciencia humana. "El
amor debe recorrer un ciclo de formación desde la unidad no des
arrollada hasta la unidad realizada. Esta unidad es una vida que ha
culminado {Vollendentesleben) porque la reflexión se encuentra sa
tisfecha; a la unidad no desarrollada se oponía la posibilidad de
reflexión, de escisión; en esta unidad de la vida, la unidad y la esci
sión están conciliadas; realidad viviente que había sido opuesta a ella
misma (y que ahora se siente), pero que no había hecho de esta
oposición un absoluto. En el amor el viviente siente al viviente. En
el amor son resueltas todas las dificultades, la unilateralidad se separa
ella misma de la reflexión y la oposición infinita del ser uno, incons
ciente, no desarrollado". (24)
La acción de la reflexión, de la limitación, de la separación son
condiciones indispensables para que la labor del amor, que es una
labor unitiva, conciliadora, pueda realizarse. El juego antitético tiene
lugar, pues, entre la tesis y la síntesis. Lo que Hegel llamará poste
riormente concepto, es lo que llama aquí multiplicidad desarrollada.
Pero conviene recordar que el término concepto en Hegel tiene por
lo menos dos sentidos fundamentales: una peyorativo, próximo al que
le atribuyen las doctrinas antiintelectualistas: el concepto es separa
ción, universalidad abstracta, análisis; y uno nuevo, el suyo propio,
que supera esos puntos de vista, lo cual autoriza a afirmar que la
lógica de Hegel es evidentemente una lógica diferente de la clásica.
En la obra ya mencionada de juventud expresa lo siguiente:
"En el Reino de Dios, la realidad común a todos los seres, todos
los que viven en Dios, no ea una realidad conceptual común (Begriff)
sino el amor, un lazo viviente que une a los creyentes, ese sentimiento
de la unidad de la vida en la cual todas las oposiciones, como las
hostilidades y también las conciliaciones de las oposiciones perpe
tuadas —los derechos— son suprimidos; yo os aporto una nueva orden,
dice Jesús, y es: amaos los unos a los otros y en lo único en que se
reconocerá que sois mis discípulos. (25)
(24)Id. pág. 379.
(25)Id., pág. 321.
— 122 —

�— 21 —
"61 '?** TI(OE)
'lf -^*d TI(62)
•8f, -Sed -pi(gg)
'6 "^e^ TI(¿2)
"Sed ihom(92)

^ gpuBjS pmaiA B[ b 9{qBsu9dsipui njTjjdsg p 'oinsBisnjuo p
B^ BIHp p 9punjUI pBptpmj TIS X UOZBJO9 p ^ UOlOBUl^BUIl B^ 9jqOS
9^u9xn9jj[9nj BXods 9S gnbxod 'BpBAod B[ 9p onSuijsip 98 b^sq 'pernota
•ayu o potaos o avjndod itpt^tjau B[ 89 BsoiSipj buijoj: BjiBno buq
•SOUBIJUB^
9^U9nqBpU9S9 SOSBJ UO9 9JS9 9p UOTS^9A BUn Bp SOU STlSdf dp Vpjy[
B| U9 oS^n'q "(62) ajuaniBpBpiB opBj^ptsuoo onpiAiput pp uoiOBonpg
TB\ B BpBUlJS9p BqBJ89 BUTJJOOp nS ^8nS9f 9p BJllSljf B{ U9 9SOpUBlld
-sui laoají 99Bq b[ uopdtdos^p B^na vpvajud tipiSijaj. B[ oS^n'q
(82)"í4BraIB pp pBpipjdoraui b^ gp Á soiq
9p B9pi B^ X 8O989p X 89J9q9p SOJJS9tlU 9J^U9 8OX9U SO|^ 9p
BUI9JSIS unn Boqduii 9nb inawafqo uoiSjjdJ. b^ sora9U9j
(^2) *&lt;tpBpipiJOniUI B^ U9 'pBpiUIAip BUn U9 9J 9IX9 BOlJOBjd UOZBJ B[
•OJ9^U9 aod pgj BS^q 98 49jJBd Bun pBpqB9d U9 jpnpBjj 9quinoui sou
SOJJOSOU B pn9 pp 4OUl9JdnS U9iq p 9nb JBJ9ds9 JOpod BJB^^^ "9JU9PIA9
S9 BUBijuB^ uppBjídsui BXno 'vap^fqns upiSijaj. b[ ouiuij9j J9uiijd
U9 ÍUOlSipj B^ 9p SO^99dSB 8OIJBA 9llx&gt;UIlSip aa^ajJ B0Od9 BS9 U^
(9^)'^uoiSipj ou X Bj^op^j^ S9 (puv^suayf
apud^amuosvu) 9iuBupopBJ ojo^pjui p ops opBipdta^ Bis^ pno
[9 U9 pj OJU9IUII9OUO9 Uj^ qg X OJ9)U9 OpunUI p 'SOJIOSOU 9JJU9
UOIOBpj TS\ 9p 'SOIQ 9p O9ISIJBJ9in U9iq SBUI O O0IJIJU9p OJU9IUII9OUO9
opoj 9p 9ju9UiBjn[osqB 0JBd9S 9iu 'uoiSipj 9p o^Bq oX opuBn^
*UBUI9p OIUSI0ISB[99Jd pp S9JUBJJOdlUl SBUI Z9A pj S9^UBJU989jd
-9J 8O[ U9XnilJSUO9 9nb S9JOpBSU9d SO1S9 B OUIlXOjd XniU B^S9 ^333JJ
•nvhxv\[ e BinqijjB oMissa^ ^nb o 4tsoiu9^ sns b BinqijjB aaaaajj onb
Bianpiqes B[ ouiod oqiouoo onb 'BjjnpiqBS B[ :Biup pp ouiijuí oí&gt;[B aa^
-ajj 9uodo ojo^p^ui oijj \y 'aaHaavi^aaiaaHDg 'aaaaiHDg 'Mnaaaaojj
UBIU9J 9nb BUISIIH B^ 89 UOl^ipj B|^ 9p B9pt ng 'BpU99OUl 9p OpBJ89 Un
9JU9UippU989 89 UOlSipj BJ ÍOOIlUBlUOJt OUISIAIJIUIIdd pp SBldodd UO8
upiSipi B^ 9p aaoag 90Bq 98 gnb 89uopBju9S9jd9J 8BJ9iuiad sbq
•UOI9Bqi9UO9 B^ 4ZBd
I jbjo[ opipod Bq ou 9nb Bpu^puoo Bpoj so Bpsqoípsop
-UO9 9nb O^S9nd 'BpU9I9UO9 B^ 9p SBUIJOJ SB^ 9p UpiodlJOS^p B[
U9 B^s^ 9nb ouis 'b^9 op BdnDO os aaoajj ^nb 999JBd onb uo
BT U9 O[O8 BpBIBJJ B^S9 OU 'BJS9 9nb 9SJI99p BJjpod 9pUOp 9p '
-ipS9p BI0U9pUO9 B^ 89 OSodoJ nS BZUBOp OU 9nb BpU9I0UOD BQ
•AOisaH^ un 9p X aavv3a^aai^j un
gp :jb9jb souiBiapod ^aHDSZxai\[ un 9p X avasvj un 9p souopdu^
-89p SB^ 9p 'iHV^^ BJOUB
4SBpBf9[B XlIUI UBJ89 OU 89UOI9dlJ9S9p
SB^ i S9UOI8IAOUISO9 9p SOlUBIJip 'BpiA 9p SBUUOJ 9p UppdlJOS^p BUn
9p OU18 í 91U9UIBAISnpX9 8B9pi 9p oS^nf Un 9p BJBJ^ 08 O^[ "BpB^pjJB
-S9p BX 'BUI9jdnS pBpiun TS\ B JÍB9p B^SBq BI0U9I9UO0 V\ BS9IABJJB
9nb 8BdBJ9 SBSJOAip STB\ 9p UOpdlJ9S9p B^ 89 Vt^ojOUdUlOUa^ BQ

�Como se puede observar por este criterio estamos muy lejos del
pensamiento de la Ilustración; su teoría del genio nacional está muy
próxima a Herder.
"El genio nacional fresco, se siente a sí mismo en su fuerza, se
arroja ávido sobre toda novedad y toma un interés vivísimo; puede
ser que la abandone y se aferré a otra cosa; pero esto no puede im
poner cadenas a su frente libre y orgullosa. El genio que envejece
se caracteriza de preferencia por su vinculación a las tradiciones, se
fastidia de las cadenas, como el viejo de la gota, lamentándose sin
poder quitársela de encima; se deja arrojar de aquí allá, a gusto de
aquel que lo domina; disfruta a medias, no libre y abiertamente con
aquella alegría serena y bella que invita a otros a la simpatía. Sus
fiestas son locuaces, de modo que el viejo se queda en una charlata
nería, sin encontrar una voz decidida ni un placer sano y enérgico".(31)
Es tan complejo el sentido del término Genio en que lo emplean
los alemanes de esta época que ya Heinse había dado una lista de
los posibles sentidos: "Witz, Verstand, Geist, Scharfsinn, Fahigkeit,
Gabe, Natur y Herder agregaba que ninguno de esos términos podía
tomarse aisladamente sino que era menester tenerlos todos en cuenta
para entender lo que significa en alemán la palabra Genio.(32)
El pueblo alemán de esa época se le aparecía a Hegel como un
pueblo viejo, decadente, que necesitaba genios que lo renovaran y
le dieran una nueva vida. Los pueblos jóvenes en los cuales busca
inspiración están en la antigüedad y siguiendo la orientación de mu
chos espíritus de su época ve en Grecia, el ejemplo de pueblo joven.
Siente en esa época una gran hostilidad hacia el judaismo y al
cristianismo, pero poco a poco va advirtiendo que es posible unir
dos modos de pensamiento y de sentimiento diferentes: el paganismo,
religión de la serenidad y de la dicha, pero ignorante de su desdicha
y el cristianismo; su propósito es fundar un cristianismo pagano.
Las inquietudes en que vivía y en que vivía el pueblo alemán, en
medio de sus hostilidades y de escisiones serán la condición para su
unión futura; Schiller, Holderlin y Novalis profesaban las mismas
ideas. "Si el universo debe ser totalidad bella, sustancia plena y tam
bién espíritu, reflexión renovada sin cesar, se ve como el problema de
la beatificación de lo particular, la beatificación del sufrimiento y de
la conciencia desdichada está en el centro de esta filosofía, como es
menester que estén unidas las ideas de un dolor infinito y de una
feliz totalidad. Hegel sabe que esta totalidad no puede ser alcanzada
sino por la lucha y el sufrimiento. Y lo mismo que ha puesto de
manifiesto la necesidad del principio de contradicción, en el sentido
enérgico y profundo del término, para el pensamiento lógico, ha mos
trado en su filosofía de la historia, la necesidad de contradicciones
constantes en los hechos; para él, no hay reconciliación perfecta si no
(31)Nohl, op. cit. pág. 6.
(32)v. P. Grappin, La Théorie du Génie dans le preclassicisme Allemand, pág. 224,
Ed. P.U.F. París, 1952.
_ 124 —

�— s^t —
•6Z -8Bd -j;o "do Ihv^ [ ()
aiuaiupiaadsg -oABpsa p A ouib pp 'viSojouaiuoua^ Te\ ua BJBdnao ae
ojuBj anb o| ap uopisodo B[ uB^uasajd sapiuaijo sauoi^ipj sbq
•jBjadns ja^sauaui sa anb
o^Bipauíui ospj un ap uatqniBj inbB b^bj^ as 'jauaiuBiu ap ajqisod
-un (Bjspijojsiq ajuauíBpunjojd uoisia ns souiapjoaaj) aaoajj BJBd sa
pspiuajas bis© QJaj 'UBjisixa ou 's^aijá BuqB pp oijqiuos ojaadsB p ua
ubjusisui anb NMVi^iavu ap 'aHDSZxai^f 9P sauoiaBjaadaa^uí sb^ BiABp
-oV í^qaipsap ns ap aiuB-iouIfr 'sua^as 'Bsoqaip 'zipj Buip un íBooda b^
ap sBjstatsBp so^ uBiqaauoa b^ ouioa aqiauoa B[ BaidS Buip ^g
'BUBiisoa Buip pp Á Bjpnf Buip pp
'BaiaS Buip ap uoxoduasap b^ sa SBds^a SBsa ap uoiaduasap Bg *BpBJ
-adns ap sauotaipuoa ua B^sa saauo^ua ops íB^p ap Biauaiauoa buioj as
ouisiuBijsij^ p aod oSan^ Á 'BpBJOuái oaauíidd sa Bqaipsap B[ isy
*a^jBd bjjo
ua Bisa A opBjpnsaj Bq soiq anb ap opunuB p uos 'Biauaidadxa Bisa
ap SBinaj sop so[ uos anb 'sopBuopuBqB aaquioq p A Bjjaij b^ 'bjoba
Bqxunj b^ 'BiauasnB ns 'soiq ap aiaaniu bq uas OAanu pp ojuaiiutaBU
p BpunuB anb zapiABJ B[ ap jopp p sa ouBpsiaa jopp p íouisiu
-Biisij^ pp saABJ^ b oppuBjapisuoa 'ojuaiuixjjns pp oAijisod aajaBJBO
p aaqos oppsisui Biq^q vA snvAO\[ "pBpqiqBisa b^ ap o^uaiuiiiuasaad
[a auap 'aopp asa ap 'pnjambui Bsa ap 'BJadsa Bsa ap ojjuap o^ad
'aBjadsa ja^sauaiu Bag 'Biauaianoa B[ ap Basipo Bsa ap puij ouirajaj
p 'uoianps B| JBJjuoaua Bipod ou 'oaiaojsiq odiuaij ns ua SBpBzíBjua
a^uauíBpunjoad 'saaoiaa^uB sbjjoso^ij sb^ ua anb ajjatApB laDajj
auias tui/i iiunni(os
sasaip sai/ap^ wap snv
:saauo^ua ops íB^ado as upiouapaj b^ apuop
'oAtiBpaadsa ojuBg sau^ai^ p dBa^ Bis^q 'bzub^ b^ ap Bpi^aq B[
ap 'uoisiasa B^ ap 'jopp pp oxpatu ua 'jBaja b BpBuapuoa Bjsa anb
Biauapuoa b^ ap uopippxu b[ jas aaaasd AHaNrr^ ap uoiaip[Btu bq
•BUBipSaq BDiScq
^\ A Nnaamojj un ap ouBÍ^^d oiuspiisiui p 'snvAOj&gt;^[ un ap oubi^
-sijo oiusiaijsiiu p aj^ua ajuaisixa pBpimixojd b^ BqBjjsotu mv^
•aaoaQ ap piaiui oiuaiuiBsuad p
Biuixojd ub^ 'bijosó[ij BpunSas ns ua 9MmaH3 ^p ouiuuai p jBa^d
-uia BJBd vasipo ns ap 'sauoiaBjisaq sns ap 'sauoiaBjpso sns ap 'sojaqj
-uoa sns ap 'Biauaiauoa b^ ap pspiaiJO^siq B[ ap upiadijasap B{ 'Bjsaijiu
-Bin BjauBiu Bun ap souaui o\ jod 'souiBj)uoaua ou p ua ía^uaniBJaj
-ua BjaiaBjspBS anb ojoso^j un jas opnd ou 'sbjjoso^ij SBjsa ap jopBJ
-idsui uaiunu omoa aaajsdB vzomws ^nb Jiaap Bpand as anb ap JBsad
b anbjod inb^ sotuijjaApy *puij pn^ijBaq ^\ ap A upiun u\ ap uoiaip
-uoa tb\ uos 'uoiaaipBJjuoa bj 'jopp [a 'opsaad p 'ucnsiAip b^ íoiuaiiu
-Bsuad ns opuoj b japuajdiuoa somajanb is jipuiasajd apand as ou
pna bj ap ^aoajj ap Bjjoso^j bj ua aiuBjsuoa BaijBiuai Bun

()

jopp pp A uoispsa Bia^duioa sbiu b\ ap sop^jsa so^ jod opBSBd ^q as

�ve Hegel esta oposición en el judaismo; es una oposición que supone
en la forma de concebir a Dios y a los hombres, una completa sepa
ración previa a donde ha de tener lugar la unión.
Toda la experiencia del pueblo judío es la experiencia de una
separación. "En el curso tomado por la evolución del género humano
antes de Abraham, de este importante período en el cual la barbarie
que siguió a la pérdida del estado de naturaleza se esforzaba por
vías diversas en volver a la armonía destruida, hemos conservado,
algunas huellas oscuras. El efecto del diluvio sobre el espíritu de
los hombres debió ser el sentimiento de una profunda escisión, una
inmensa incredulidad respecto a la naturaleza; ella que hasta en
tonces se hahía mostrado amistosa o tranquila en el equilibrio de
sus elementos, respondió a la fe del género humano por el odio más
destructor, más insoportable, más irresistible; en su furia, ningún
amor discernía el ser a perdonar sino que ella sembraba salvajemente
la devastación en todas las cosas". (34)
Abraham, el padre del pueblo judío rompe con su familia, se
encierra en su aislamiento. "El primer acto por el cual Abraham se
transforma en el padre de la nación es una escisión que rompe los
lazos de la vida común y del amor, el todo de las relaciones en las
cuales había vivido hasta entonces con los hombres y con la natura
leza; esas bellas relaciones de su juventud las arrojó lejos de él". (35)
El hombre por un lado, el mundo por otro, y Dios, permanecían
como algo enteramente extraño; un Dios que dominaba, pero que no
podía ser comprendido, en el doble sentido que Hegel le atribuye al
término, de entender y abrazar; ya aquí se advierte la ambigua signi
ficación que tiene para Hegel el término Begriff que habitualmente
se traduce por concepto, pero que está emparentado con zu grefen
(aprehender) y zu begrefen (abrazar). De ahí deriva la importancia
que tiene el estudio de estos desarrollos iniciales del pensamiento del
joven Hegel, que creemos, que no se borran en el pensamiento del
Hegel definitivo.
"La gran tragedia del pueblo judío no se parece a la tragedia
griega; ella no puede suscitar el temor o la piedad, porque éstas no
se despiertan sino ante el error fatal de un ser hermoso; su tragedia
no puede sino despertar horror. El destino del pueblo judío es pa
recido al destino de Macbeth; sale de la naturaleza, se vincula a seres
extraños arrastrándose y destruyendo a su servicio todo lo que hay
de sagrado en la naturaleza humana y debió finalmente verse aban
donado de sus Dioses (porque eran objetos y él era su esclavo) ano
nadado hasta en su fe". (36)
Dentro de ese cuadro aparece la figura de Jesús. Hegel había
escrito una Vida de Jesús, donde éste parece ser un representante del
kantismo. En un pasaje, Hegel presta a Jesús este discurso: "Porque
la divinidad ha distinguido a ^al punto al hombre del resto de la
(34)Nohl, op. cit. pág. 243.
(35)Nohl, op. cit. pág. 245.
(36)Id. pág. 260.
— 126 —

�LZl —
•68 -3Bd -ji^ "do 'iho\[ (8)
•08 -3?d -pj (¿)
•pnjiuxjuí B[ B^SBq BJjuanaua as anb ua pn^uij ap uoiaipuoa B[ ap ajq
-uioq [b jba3[[ uoisiui jod jauai ap Bq btjoso[tj Bq 'upiaBqiauoa Bun
ap pBp^iqisod B[ ussiAip oa anb ojad (uoiaunj Bsa auaii ojuaixnip
-uajua [a) sauoiaBJBdas uaaa[qBisa anb uoixa^jaj b[ ap 'ojuaitaipuajua
pp SButijaop nos íuoiSipj ua ouisiBpnf [a anb orasiui o[ OAijB[naadsa
ojuatuiBsuad [a ua UBjuasa^da^ iaoDvf ap X aiHDi^j ap sbijoso[ij: SBq
'vopiÁ'j ns ua ojuaiu
-^punj xnv^J anb X uqiaBJjsnq B[ OAnj anb 'BUBUinq ajuauíBjnd uozbj
ap Bapi B[ uoa apiauíoa ou anb BÍa[duioa Anuí uozbj Bun ap o jad
'o[jruiupB souiapod 'uozbj b[ ap bjbibjj ag ¿[buoiobj á oai&lt;&gt;[ aiuauíBJ
-aui BisiA ap ojund un apsap 'sajoija^sod SBjqo sns ua 'oaiSo^oai oiaad
-sb ajsa ap opBÍodsap souiBj^uoaua anb uoiasipaui ap oidiauíjd asa
jBjapisuoa saauojua omoa? 'sotjbjjuoo so[ aun anb jouib ap otdiauijd [a
'BjaBjjsqB sbui BjauBui Bun ap o o^sij^ sa jopBipaui [a 'osoiSqaj b^sia
ap ojund un apsap BpBJBaua sa uoxaBipaui B[ sojoosa sojauíijd so[ ug
•Baijaa[Bip b[ ajiuuad anb o[ sa pn^ainbui Bjsa íoSaisos ns 'zBd ns op^z
-ub3[b Bq ou anb Biauaiauoa B[ ouioa soiuBjuipp anb 'Bpsqaipsap Bia
-uaiauoa B[ ap uptadijasap Bun Bp son ^aaajj :jsb souiBiJip 'ojuaiuiBu
-ozbj ojjsanu opuaiuinsa^ *bSo[bub Bza[Bjn^BU B^n Bjpuaj jopsipaui
o^uauia[a [a anb ap uoisnpuoa B[ jasj^xa soiuapod osa jod 'oAijxuijap
o^uatuiBSuad [a ua uauai^uBui as Baij9so[ij pmainbui B[ ap A Bsoii[aj
pnjatnbut b[ ap Biauapiauíoa Bjsg -Bpxpjad pBpiun B[ jBJiuoauaaj sa
Baijoso[ij Biauaiauoa b[ ap oiuoa 4Bsoi^i[aJ Biauaiauoa B[ ap 'uoii[aj B[
ap ojub^ uoiaBjídsB B-q -BpBqaipsap Biauaiauoa B[ ap uoiaanpBJj b[ sa
'BUBi^sija Bisa[^j Bq 'a^uBjsip A ajquioq [ap opBJBdas 'oAi^afqo soiq
un ua BpiBaaj Bun [a BJBd Baijiuáis 'pBpmnuioa o^usna ua Bisa[^j
B[ ap uoiobuijoj B[ anb 'isb sa o^ubj^ "BisqBnpiAipui ajuauíBpunjojd
jajaBjBa un uauai^ so^ijasa sojaiuijd sns ua laoajj aqiouoa o[ ouioa
[B) uoi^i[aj ns A snsaf o jad 'japjad ap Bq odiuaij [a uoa anb [Bnp
-lAipui jajaBJBa un auai^ upiOBipam Bjsq 'jopsipam un a)uaui[Biauasa
sa snsa #uoiaBi[iauoa ap uoiaunj: Bun inbs sa snsaf ap uoiaunj Bq
(8S) 'OH o
jaaja oun Bp^a b BJBuiuua^ap [Bna B[ '[BSjaAiun uozbj b[ ap bdijijo
b[ b BzuBuasua ira oíamos o^ #bijo[S iui oasnq ou anbjod 'ajdaaB b[
'szuBuasua iui ajqos asopuBÁodB anb 'aipBU ap ofixa ou oA íp^paid
-ojd ira 'Bapi iui oiuoa ouiB[aojd o[ ou oA 'ouasua o^ anb oq 'oíainf
[ap Bpipaiu bjio jBaipui Bupod o[aia [ap o Bjjaij b[ ap pBpiJojnB
buiiSuiu [Bna b[ b '^p^u sbiu ap apuadap ou uoiaB[siáa[ BXna uozbj
b[ ouioa B[3Aaj as oX asq "orasiui is b asjBSznf ap zsd^a sa 'Bpiaajaui
Bsuaduioaaj B[ orasiui is jod BJiujaasip anb o[ X uoiaisodmoasap B[
ap X Bquini B[ ap Biuiaua jod Bisa [Bna o[ jod 'oX ns jbuib[[ apand
ajqiuoq [a anb oq,, :aXn[auoa 'bubiuoj\[ b[ ap uouuag [a ajuaraajqq
oaod un jauodxa ap sandsap 'aiuB[apB sbj^[ (¿g) •(.4aaa[qouua X aSiJip
sb[ o jad 'sa[BjnjBu sauoiaBui[aui sb[ Buapuoa ou B[[q 'oupsap oj[B ns
bzi[B3j ajqmoq [a anb 'B[[a ua auaij anb aj B[ jod ouis sa o^[ *uozbj
ap piop O[ 'Biauasa ns ap ofa[jaj [a uoa piuiuB o[ B[[a anb Bza[BjnjBU

�La dialéctica es la ilustración de ese itinerario; el hombre, para Hegel,
tiene una condición iterativa y la filosofía no es sino la descripción,
al menos en la Fenomenología, de ese vagabundeo, positivo en el
fondo, aún bajo sus aspectos más enérgicamente negativos, porque hay
una positividad en el hecho de "perder su alma" como dice el Evan
gelio; frase que Hegel interpreta en el sentido de que la condición
de la salvación es la pérdida, pero pérdida que tiene un sentido po
sitivo porque señala el advenimiento a una forma de vida superior.
Ya en esta época se sitúa superando el romanticismo; la conciliación
no avanza indefinidamente en lo que los románticos llamaban un
Jenseits, sino que es posible obtenerla. Pero la obtención fácil que
afirmaba Schelling, la unificación inmediata que éste creía, no es
la de Hegel, sino que se debe pasar antes por la separación, como
etapa ineludible.
Las filosofías de su tiempo no pueden obtener la unión. La exal
tación romántica de la subjetividad, es en el fondo una religión de
la desdicha; la subjetividad romántica, como Goethe lo advirtió muy
bien, se destruye a sí misma, se consume; él había notado esta situa
ción parado jal que expresaba en estos términos: "En todo lo que
vive y debe vivir es menester que el sujeto prevalezca, quiero decir
que sea más poderoso que el objeto; debe primar sobre el objeto
al modo de una llama que consume la mecha", pero agregaba: "Un
instinto de cultura poética siempre actuante que lo presiona siempre
de dentro y de fuera constituye el centro y la base de su existencia.
Cuando se ha aprehendido ese punto, todas las otras contradicciones
aparentes se resuelven. Porque ese instinto no conoce reposo, debe
orientarse hacia afuera a fin de no consumirse él mismo falto de esto
fa, falto de materia; y a causa de que ese instinto no es un instinto con
templativo, sino solamente un instinto práctico actuante, una vez vuelto
al exterior, retorna contra sí, por reacción". Y a esos textos goethianos
que ilustran magníficamente la situación de la subjetividad román
tica, que Goethe como Hegel quisieron superar, agregaba Du Bos:
"El sujeto es el Trieb, esa palabra que en nuestra primera conver
sación, yo os decía que era menester, para darle todo el sentido que
Goethe le atribuye, traducir por nuestros tres términos de instinto,
necesidad y propulsión Puesto que en esa primera conversación nos
hemos explicado completamente sobre la poetischer Bildungstrieb,
sobre el instinto de cultura poética, unamos el Trieb mismo en su
carácter original y para unirlo de ese modo, más que a uno cual
quiera de esos tres términos o incluso a los tres términos reunidos, yo
os sugería hace quince días, me inclinaba a reunir toda la significación
en una sola expresión y diría: el Trieb es la fuerza motriz del ser.
Esta fuerza motriz sabemos ahora el nombre que lleva en el lenguaje
goethiano, el que Goethe le asigna, no es otra cosa y nada menos
que la fuerza de propulsión de este ser "sólido, tenaz que no se des
arrolla sino de sí mismo"; no es otra cosa y no es nada menos que el
Daimon. No volveremos sobre esta denominación y en lugar de volver
amalgamemos con el Trieb el otro término que pertenece al vocabu
lario del joven Goethe, del Goethe titánico: el Drang. El término
— 128 —

�' — 621 —
\
'6t6l '8Í^BJ 'Bajao^ -pg '99"^-9 "S^d 'a^jao^) 'sog riQ *q3 (6)
bj apsap aaaajj jo sotuapuorao jbj jod X OAiiiuijap aaoajj jo uo Xbjj
•ojuoraajqBiiAOui JBSBd oqap pBpiuBumq bj sajBna sbj jod 'sBiauaijadxa
X souoiaipuoa uos opBaad jo X jojjo jo anb Bxapisuoa anb bijosojij
Bun 'orasiraijdo orasira ns ap ojraop nnB 'BJopBjosap orara un sa Bpnp
uig raoioBniís ns ap asjBJoqij jopod ja onpiAipui jap oiuaraBxajua
apuadap ou anb bX 'uraasniis bj aju^jodsasap sbiu aaBq anb 'bjsioij
-ojsiq upisiA Bun X^q oraijjn a^sa uo ojad 'ojuoiuibjsib ns uo a^uois os
onpiAipui jo opuBna UBjsaijiuBiu os 'jbiu jo 'opBood jo 'aaoajj BJBd
íbj^sbjjb oj onb BOBjuoraap Bzaonj bj 'pBpisaaaj^[ bj 'ouijsap ns jbuoio
-ibj^ opond ou onpiAipui jo aHxao^) bjb^ •orasiaira^uioj jo jBJodns
ap BxauBra ns ua 'Biauapiauíoa ap soraaraaja souibjou ojad 'sbubij
-a^aq sauoiadi^asap sbj ua UBJjuanaua as anb 'osnjaui uoiaBjadsasap
bj X BijoauBjara bj 'BA^afqns ajuauíBand uoixajjax bj ua Biunsuoa
as ou X ouaa^xa ojuaraijB un anbsnq Bjja aHxao^) na anb aa^q anb
Biauaiauoa bj ap osjndrai jap uoiadijasap bj ua bijbj Bpnp uig
(6) "^odijo^o^bo oai^b^
-adrai jap BjqBjBd bj 'jaqap ja BuSisap anb Btusira BjqBjBd bj 'jjos ja
inbB sa X —jiaia aqap ja anbaod X baja ojafns ja anb BJBd 'p^pisaaa^
bj ap 'a^unuy op BiJB^nqjj^ BjqBjBd 'ssniu ja sa jnb^— jajsauara sgj
•BazojBAajd ojafns jo anb jajsauara sa 'jiaia aqap X 9aia anb oj opoi
ugj • ^uaijocnjoa ^^afqn^ snp ssniu 'jjos uaqaj pun iqaj vp svtn 'tuajjv
^uj,f :Bjsandsaj bj orasira ja BJisiuirans sou aHxaof) uaiqraB^ inby ¿as
-jjransuoa aqap buibjj B^sa anb jod 'oisaj ja ajqos jBrajjd aqap o^afns ja
anb ^O^j? 't4asjiransuoa aqap X aransuoa as anb 'biubjj Bun sa Bzjanj B^sa^
'uoiaBiujjjB bj 'uoiaBJBdraoa Bun ap BjauBra bj b jasa JBfap 'uoiaaajjp
Bidojd ns ua ja anb sofaj s^ra inbB ji sa aHxaof) b jaij ajuoniBjaiua jas
X ttBqaara ns aransuoa anb buibjj bj ap BjauBra bj bí^ ojsaj ja ajqos
JBrajjd aqap '(ojjjaap ap BqBas) orasira ja 'Bzjanj b^so oja¿j 'uoisajd
ofsq ziJioiu Bzjanj bj sa aHxao^) ua o^afns ja :araoináis uoiaiuijap bj b
soraBSajj 'sBjqBjBd sop sbj ap BtuB^jBraB bj jod X 'BraiXBiu u^isajd ns
ajjns qoijj; ja anb ua o^uaraoui asa sa ouBiqiaoS 3tmu(j j^ #ojnaBjaadsa
ajqBJBdraoaui un uaaajjo sou 'uoiajosqBaj bj ap s^jadsiA ua X orasiu
-oraap jap oa^od^ ja ua 'Sjaqjqjg uoa ap Bsapuoa bj b sbijb3 sbj jBna
ja ajqos op^jsa ja Hioisaud oívq uv^sa tajuaijjoa uotsajdxa bj uaiq Xnuí
Bsajdxa anb orasira opB^sa ja sa 'ja ua 3unj(j as^ *BpBU b BpBu oqap oj
ou anb oibuui ub^ oí^jb aHxao^) ua sa ouBiqiao^ Suvjq jo X SBjonasa
sbj ap Bjanj osjauaraBiu op BpiA ns Bpo^ opjBn anb uoiaBdnaoajd
bj Biuaj aHxaof) 'ooiuB^ij unB 'uoaoC unB 'uaiqtuBj^ 'sonpiAipui soj
jod jouib ira BjBnSí anb Biauajajipui Bun osajojd oX 'odtuaij un op
nijjídsa ja '^sia^jiaz ja ubuibjj sauBraajB soj anb ap sauoiaB^sajiuBra
sbj b X BiJBJa^j unB iu Bijojsiq rabB soraaaBq ou íja ap soiuajBdnao
sou ou íafndrao jap X pB^sadraa^ bj ap Baoda bj X ojuajuiiAoin ja
'3uvjq pun uiunj^ jap oraaiuiiAoin jo opBiuBjj UBq as bj^o X oun onb X
Baoda Bun Bpoi b a^uajBAinba ojuoiiuiaoui un opoj 'BjnjBJOjirj bj ua
X sajqran^soa sbj ua X Biusraajy ua oqnq 'ooiubiji aHxaof) jop sotu
-siui soub soj ua oauBjodraaraoa oub sioqBg raoisajd bj ap X afnduia
jap sopBjso sop soj uaiq sbui o souoiaou sop sbj Bjaraoj^uoa

�Fenomenología, poca consideración por la personalidad aislada. Su
crítica de la subjetividad romántica lo lleva al otro extremo. Pero
observemos que la conciencia para Hegel admite perfectamente esos
tres rasgos que Du Bos señalaba en el Trieb goethiano; la conciencia
es instinto, necesidad e impulso. Tanto en Goethe como en Hegel
hay una tendencia a superar la individualidad inmediata, falsa y sus
tituirla por la individualidad verdadera, que es la individualidad
desarrollada, pero con esta diferencia; mientras que en Goethe la
individualidad se desarrolla en contacto con la naturaleza, en Hegel
se desarrolla en el transcurso histórico.
Hegel ve en el romanticismo una ignorancia de la verdadera filo
sofía. "Una doctrina insiste en la riqueza de los materiales y sobre
la inteligibilidad; la otra desprecia, por no decir más, esta inteligi
bilidad e insiste sobre la racionalidad inmediata y sobre el elemento
divino" (40). La referencia es aquí a las filosofías de Fichte y de
Schelling y podría ampliarse la lista e incluirse a Schleiermarcher
y a Kant. Todas esas filosofías permanecen encerradas en categorías
finitas, desconocen la inmanencia de lo finito en lo infinito. La sín
tesis kantiana es como se sabe, una síntesis finita, condicionada. He
gel querría superarla. La negación aparece como la función media
dora entre lo finito y lo infinito. Su actitud oscila en ese momento
entre una filosofía de la reflexión, que se mantiene en el punto de
vista de la escisión y una filosofía del entusiasmo que las anula, pero
sin superarlas. Se podría decir que la filosofía de Hegel, se propone
conciliar el punto de vista de Fichte y Schelling superándolos, que
remos decir que lo Absoluto no es un Aufgehobensein, sino un aufbeben, poniendo el acento sobre el aspecto activo de este término.
La conciencia desdichada se sitúa entre el infinito de la separación
de Fichte y el absoluto indiferente de Schelling. En el primer caso
encontramos una reiteración de la contradicción, del pensamiento
antitético, pero sin resolverlo; es lo que Hegel llama el mal infinito.
El verdadero infinito, el buen infinito consiste en el acto del tras
cender; lo Absoluto no es una quietud (aquí se advierte la insatis
facción, frente al spinozismo) sino una inquietud que termina única
mente con el Saber Absoluto. En el Sistema de 1802 nos encontramos
con esta oposición: el ser finito está constituido por determinaciones.
Lo indeterminado es la Nada. Una forma ilusoria de pensar sería
considerar el ser finito en sí mismo; es menester pensarlo yendo
más allá de él; la trascendencia del ser finito que las filosofías ante
riores rechazaban, representaba la negación de la negación, y por lo
tanto una afirmación, pero una afirmación verdadera no provisoria
y por lo tanto falsa como ocurría con la primera. Se reconoce ya
aquí el esquema clásico de la tríada hegeliana. Estos temas que des
arrolla profundamente a la Fenomenología, son el antecedente de la
Lógica, lo que prueba la estrecha conexión de aquella con ésta. Todo
lo que hemos oído hasta ahora1: "es pues el grito de la conciencia
desdichada, ese tormento de la naturaleza sufriendo de esta limitación
(40) Hecel, Phanomenologie, pág. 20.
• — 130 —

�— tsi —
"0I •^&lt;* 'TI
"931 "3?d TI
-Sed jp do "ihv^
anb ap Biuana asopuep soidaauoa sop sosa jBsn anb Bjpuai ípBpijiA
•oram bj b UBuapuoa son Bjnd uopisodo X Bjnd p^piiuapi íuppisodo
Bjnd bj uoo ojjaa^q apand oooduiBi 'oai^aja j^s jb sotuBijaAjOA opom
ojio ap 'pBpiiuapi ajduiis bj uoo JBiUBjapB apand ou bijosojij bq
(^fO'^31113^ B ^MmaHDg 9p J3AJOA
souiuuai bojío ua 'oiafns ap Bapi bj b asj^ajaaB jqap aiJBd bjio jod
X ouisiiu oinjosqB oj sa anb oSjb ap 'oAiiisod o[b ap 'oiubi o\ jod X
'pBpiun Bun ap oduiaii oiusuu ^b X uoioBpj eun ap 'oiuaiuiiAoui ap pni
-jua[d Bun ap ouis 'Biauaaa^ipui ^\ ouiod 'oioBJisqB X otaBA 'aj[duii8 X
ojnd oatib9 o\ ap b[ 'saauoiua apsap sbui Bja ou pBpiAiiBSau ap Bapi
BT[ 'uaqa^n^ B^ ap osaaoad \9 aiuBipaui laoajj aqpasap bj uoio
-Bjadnaaj B^ *BpiJaq b^ b JinSas aqap 'pn^s B{ íopuaioa^qBisaj bji
as 'bisia bjauíiad b Biuasajd sou as anb opxpuiosa 'opijaq jas [^
'aiuaiuBninuí u^iisaaau
as ojnaso o^ X osouiuin^ o^ j^na ^a jod 'oaiuiBuip oiaadsB un sa^opuBi
-sajd o jad 'sauoisiA sop SBsa Jiun ap bjbibji bjjosojij ng 'uoisnjuoa
B[ ap 'ojnaso oj ap upisiA Bun uoa ^NimaH3g ^p B[ X sB[^aJisa sb¡
uBJB^duiaiuoa as aiuauíBaiun apuop opta |ap uoisia Bun uoa axHDij[ ap
Bijosojij b^ BqBJBdmoa oduiaii ns ap sbj^oso^ij sbj opuBznf aa^ajj ^
•pBpisoutuin^ B^ BaBisap as ^na p ajqos ojnaso opuoj un ouioa isb oá[B
'ozb[ ap X uopBJBdas ap uopunj a^qop Bun isb opuBuadiuasap 'sBapt
sb^ Jiun uapand as pna p aiusipaui o;uamap [a sa anb jas-ou ap
Bapt ^\ oqaip jofaiu o 'oaiuoiB[d Jas-ou p anb pd^d ouisxui p jauai b
auaiA Bp^qaipsap Bpuapuoa B^q 'uopB^au uaiqtuBi Bjas uopBipam jas
[B X uopBipam ap uopunj Bsa Bjpuai BpBqaipsap Bpuapuoa b^
i.Z'P) 'oHOJJBsap ns
ua uozbj bj jEjdea BJBd bijosojij bj jajjoaaj Bjaqap anb soipBisa saj;
Bjq^q ouisim oj 'oiuaiuiBuozBJ ja ua soip^isa sají XBq anb orasiiu oj j^
•opBziiBipaui oiBipauíui oj Bjas jBaj o'^ "Bzjanj biubi uoa bjisisui sitva
"M tBnD BI ajqos uppBipaui ap Bapi Bisa aiuauíBaiSoj JBpunj japod
Bsuaid Taoajj 'soiq X sajquioq soj BJiunaj Baiápjoai uoiaBipaxu bj ouioa
pBpijBjaua^ bj b pBpijBnpiAiput bj 'BJBdas oiuaiuiiujaasip ja anb sbji
-uaiui 'aXnjauoa anb oiuaiuiBuozBJ jb sbi3bjS 'jBjnauíA ap sand bjbibji
ag,, "3333JJ ua Baunu aaajBd^sap ou pBpanSiquiB Bsa X zaA bj b BaiSoj
X Bax^pjoai sa :ajqop zibj eun sand auaii upiaBipaiu ap Bapi b^
'jas ou ja X jas ja ajiua 'uopsjaj eun anb
sbui o^jb sa anb 'upiaBjaj bj ^XodB as jBna bj ajqos uppBjídsui bj sa
oduiaii oiusiiu jb X soiq ap aiJanuí bj ap oubiisijo opaisitu ja ua inbB
BXod^ as 33^3jj ap uoiaBiipaiu bj X SBAisaans sauoiaaajjnsaj X saijaniu
ap uopsjJBU bj sa Biauaiauoa bj ap sedeía sbj ap uopBJJBu bq
•aiuBisui jap uoiaBziujaia bj BJBasnq
X oduiaii jap uoisajdns bj Bjaipid anb ua oiuauíoui ja ua BiJBuap
-uoa as anb oisnB^q ap Bijoisiq bj sa Biauaiauoa bj ap Bijoisiq bq
(jj^) 'uoiaBiimij bj ap Biauaiauoa bj jod 'ozjanjsa
ja X uopBJídsB bj jod asopuBiujip X BinjosqB uoiaisodo Bisa ap o

�uno es relativo al otro. Toda la obra de Hegel, pero especialmente
la Fenomenología es la descripción de como la negación se destruye
a sí misma y se transforma en afirmación, pero desde luego este
proceso, no puede ser comprendido por las leyes puras del entendi
miento, sino que sólo la Razón puede hacerlo.
Y lo mismo que el no-ser platónico, es la debilidad, la quiebra
en el mundo compacto del eléata, la negación hegeliana es también
la fisura de lo absoluto, pero gracias al cual éste se puede trascender,
progresar y no quedar fijo en la inmovilidad inicial.
Tal vez sería interesante aproximar esta forma del pensamiento de
Hegel a ciertas reflexiones de ese genio que fue Holderlin. En un
fragmento de éste leemos:
"La sensibilidad del todo aumenta en el mismo grado y en la
misma relación en la cual aumenta la separación en las partes y en
su centro (donde las partes y el todo están en el punto supremo de
la sensibilidad). La unidad presente en la intuición intelectual, se
sensibiliza en la medida en la que sale de sí, en la medida en que
la separación de esas partes tiene lugar, partes que no se separan en
ese momento mismo sino porque ellas se sienten demasiado unidas
cuando en el todo están próximas al medio, o porque ellas no son
más que partes yuxtapuestas, alejadas del medio o del punto de vista
de la vitalidad... Y aquí, en el exceso, el espíritu en el seno de la
unidad y en su esfuerzo hacia la materialidad, en el esfuerzo de lo
infinito divisible, inorganizado en el cual todo lo orgánico debe ser
comprendido en este esfuerzo de lo infinito divisible hacia la sepa
ración... en esta voluntad necesaria de Zeus, actúa propiamente el
comienzo ideal de la separación real". (44)
La separación es necesaria para el conocimiento de sí y en otro
pasaje, agrega Holderlin: "Para que la vida sea cognoscible ella se
debe presentar de tal modo, que en la superabundancia de la inte
rioridad, donde los opuestos se permutan, ella se separa". (45)
Este pensamiento reviste en Hegel esta forma: "Si Dios está en
relación con el mundo, esa relación, debe tener su fundamento en
Dios mismo; y por consecuencia, la unión de Dios y del mundo tiene
por contrapartida en apariencia, por fundamento, por sinónimo, en
realidad una separación de Dios consigo mismo. La alteridad, la dua
lidad, lo negativo, la determinación, hay ahí tantos nombres para
afirmar el carácter concreto de Dios. Lo concreto es mediato; y por
lo mismo diferenciado". (46)
A. Koyré en el estudio excepcional que ha consagrado a Boehme
y a su influencia sobre la filosofía alemana, nos presenta pasajes de
aquel cuya similitud con Hegel es notable. Incluso se podría hablar en
cierto modo, sin poder pronunciarnos acerca de si se trata de experien
cias coincidentes, de una etapa en que Boehme siente el mundo como
malo y a Dios como algo lejano que está ausente. Por lo menos ésta
(44)Hoi.derlin, Samtliche Werke, III, pág. 271-2, Ed. von Hellingrath, Ed. Propylaen, Berlín. 1943.
(45)Id. III, 321.
(46)J. Wahl, op. cir. pág. 138.
— 132 —

�P3 '9uii{9og •[ p ai^tfoso^j^j "7 'aHA.0^1 y
-unq Jiaap sa 'aaoag ap oqaajjsa oppuas p na (uaqoqaSfnn) 44Bp^p
-buoub,, sa ou pBpipnpiAiput Bf 'oiaap ug 'ttmaoaaja ouis jiaap anb
^Bq anb o^ oiuaiuiBpBuouB sa oj^[ *oqaaj}sa opBisBcuap o^daauoa nn
aaavvg unSas sa (^unqaqfny) aaoajj B^qBq anb ap ojuaiuiBpBuouB ^g
•uozbj Bjsa ua sbuibC BpBuouB as ou BuiAip uozbj bj B^sBq BAap as anb
BUBuinq uozbj Bg *(g -SbjbíI '^ 'qiq 'g^C 'il) "' "^pui pBpqBnptAipui
b^ o[os aaajBdssap (BuiAip uozbj b\ B^s^q Biauaiauoa B^sa ap uoioba
-ap B[ ua) p aaip 'puoiDBJ Bpuaiauoo bj ug^ 'spuc pBptpnpiAipui
ns ouis 'Buanq pBptpnppipui B| 'Bqaip aiuauíBidojd pBpipnpiAipux
B[ sa ou 'ButAip uozbj tb\ BjSBq BAap as pnpiAtpui uozbj b^ opuBna
'aaoajl b ajduiais opuB^njaj 'aaavvg unB ^aip 'aoaJBdBsap anb og
(81 's?JBd 'AI *qíl '¿-90S 'II) 'BIF U3 so^opuspunj BAa[a so[
'oiJBJjuoa p jod anb ouis 'ojuauí^punj ap BAud sou o 'BpBuouB so^ ou
'buisiiu is ua sojquiaiui sns apunq ou (ffuSa^ aqastuvSuo ^dp) botu
-b^jo p^pmn Bg^^ '[a aoip xsy • (pBpxun b^ ua ouis ^aia ou anb p^pis
-jaAip B[ ap Á) botub^jo p^pisjaAip oduiaij ouistui p sa anb p^pmn
B{ ap 'pjn^d pspxun ^\ ap ojaadsB p ofBq ajduiais aqiauoo B| aaavvg
'BuiAip uozbj ^\ Á BUBiunq uozbj bj aa;ua 'BjnjBija u\ ap nqjjdsa
p Á soiq ap njijjdsa p aajua uopBpj Bsa ^ • (g^ *SBJBd '^j -'qrg
'90'll) 19 9P ^sjinSuiistp 'ouja^a nqjjdsa p Bjssq opBAap opis Bq
anb op^aja nqjjdsa p 'Bpunjojd sbui uptun B[ ua ajduiats a)iuuad
ai^Haog,, 4soiq Á onpiAipui p 4íapunjuoa,, anb aaoajj b aiuauíBijBjj
-uog "uozbj b^ ap Buia^qojd pp ojisodojd b 'aiVHaog Jod opBzpo[BA
a^uauiB)aapad Bjjuanaua as oxdiauijd asa Á 'aun anb upiaupsip eun
o an^uijsip anb uoiun eun ua Jiaap sa 'uopBJBdas B| á uoisnjuoa B[
aj)ua 'soraajixa sop ajjua Bjjuanaua as pBpjaA b| ajdmais ouiog
•ttBuiAtp BiauBjsns b^ ua aiuamapBipauíajjt
aaajsdBsap BjniBiJa bj vzomws ua ouioa ajuauiBjaBxa^^ '^a^ajj ua BpBp
-buoub aA as uozbj B^ isy ^[buoiobj pBpipsjaAiun B[ ua BpiSjauíns,,
'7303JJ ^p SBtnsiiu sauoisajdxa sb^ unSas Bj^uanaua as BjnjBija B[ ap
uozbj B[ 'ojob asa ua anb ap Biauajajip B^sa uoa ojad 'BuiAip upzBj
b^ b d)uaJj BjniBiJa B| ap uozbj B^ (^untii^^ uap aqay wi) t4uoiun
ap ojob p ua,, BpBuouB 'la^ajj anb pnái 'awHaog ao^vf uipunj
-uoa uis aun aivHaog íJiun ap jBn^ ua apunjuoa ^a^au "aiMHaog
aoavf Jod BpB^uasajdaj Bisa pBpjaA Bf Á 'Bjsizouids ouisiuoisn^uoa un
Biuasajdaj uozbj b[ ap BUBtpSaq uoiadaauoa b^,, : aaavvg bjb^ *qa^
-ag b a^uajj ai^Haog ap uopBjajdjaiut bj Bjapuajap 'aaavvg :jotj3j
-sod uBiuap oaijsjuí un anb souian^aj^B oiund aisa souiBaoi anb ^Á j^
•o^uaxuiipuajua fa 'oAtsjnosxp o[ 'a^uBuozBj uozbj Bf Buáisap
anb SBJjuaiui 'BpuaSqajuí Bf 'BAijin^ut uozbj bj Bjuasajdaj
••i^y[ "aaoag ap fB osjaAui optjuas un ua ojad 'i/nn-uja^ Á
ap uoiouijsip b^ ajqos sojiJasa sojoiuod sns ua awHaog ajsisui bj^
¿aaoag uaAof p uoa opiaaJBd un pnigaB Bsa ua souiBJ^uoaua o^
ilf) 'BPíA B^S9 U9 ^BzuBap opipod BjjqBq anb 'a^isaaaB 'omixojd
soig un sqBasng 'upxaBAfBS ^\ anb OAi^Bpaadsa bjsia ap o^und un
apsap opBjapisuoa ojuaituiaouoa p souaui Bsaja^ui a[ Baoda B^sa ua
aaoag b anb opom pnt ag -vxoxny ap aBJixa as anb uoisajdrai Bf sa

�dida en lo general... ella es elevada (emporgehoben)" (ibid) "ele
vada" como la raíz que aparece a la luz bajo la forma de planta no
es anonadada. Bien lejos de confundirse con Dios, el conocimiento de
la criatura será tanto más distinto de Dios, cuanto más unida a é]

esté" (ibid).(48)
También Boehme, y aquí el parecido con Hegel es asombroso,
plantea el problema del mal y de su positividad; el mal es la condición
para la revelación del Bien. El ser se afirma, se opone, se resiste
para poder vencerse y superarse. Pero ese desarrollo, esa revelación
progresiva de la Divinidad, como dirá Schelling más tarde, la histo
ricidad de Dios, no puede ser comprendida enteramente por la inteli
gencia, porque en ella hay elementos turbios, irracionales, que alteran
la evolución y la condena de la Vernunft, la reivindicación de la ima
ginación próxima al Verstand radica en que permite captar lo unomúltiple simultáneamente, mientras que el entendimiento debe pro
ceder por etapas; el discurso aisla y rompe la interioridad, la com
penetración interior de las fuerzas y la cualidad. (49)
Y así desarrolla Boehme la teoría de las cualidades, que no deja
de tener semejanza con la teoría de Schelling de las Potenzen: "los
momentos principales y los actores mismos del proceso teogónico". (50)
Y establece el místico alemán profundas aproximaciones entre la ex
presión Qualitdt, con Quellen, que significa fuente, surgente, que se
eleva y se lanza (eine quellende Kraft) y también Quaal o Quahl,
que significa sufrimiento, tortura. La relación entre estos términos nos
daría este resultado; en toda cualidad, hay una fuente, un impulso,
que viene del sufrimiento de su limitación, de su carácter incompleto,
que hace que tienda a liberarse, a unirse a otras cualidades. Y rela
cionando esta observación con Dios, Boehme nos dirá que "en tanto
que Dios es fuente de la naturaleza es necesario que haya en él
una fuente de potencias y de fuerzas, una fuente del fuego y del
movimiento; en tanto que fuente de la vida, es menester que se en
cuentre en él la orgé, la ira, que caracteriza a toda vida animal. En
tanto que él es la fuente creadora y productora del mundo, que en
gendra de sí orgánicamente, es menester necesariamente que se en
cuentre en él el ardor y las potencias pasivas, la fuerza que fecunda
y que fecundada, produce; en tanto que es vida él mismo encontra
remos en él la lucha interna que es con una dualidad interna (toda
doctrina vitalista es dualista) inseparable de la concepción de la
vida". (51)
Estas relaciones entre el pensamiento de Hegel y Boehme tienen
por finalidad mostrar que "lejos de creer que la filosofía de Hegel
es una filosofía puramente racional, diríamos que ella es un esfuerzo
hacia la racionalización de un fondo que la razón no alcanza". (52)
(48) E. Susini, F. von Baader et le Romantisme mystique, II, pág. 466, Ed. Vrin,
París, 1942.
C49) A. Koyré, op. cit. pág. 86.
(50)V. Jankelevitch, L'Odyssée de la Conscience dans la derniére Philosophie de
Schelling, Ed. Alean. París, 1008, pág. 80.
(51)A. Koyré, op. cit. pág. 95.
(52)J. Wahl, op. cit. pág. 145.
— 134 —

�p -do
&gt;d0
^ oj[na ^ osuapui 'sbuiijdia uojbubS ísaaqiuoq so[ ap sasoiQ soj
uojBJBdas as sbiu 'ojuaiuiBfap p 'uoisiasa B[ pjuaaaaas as sbiu oju^na
ísaaquioq so[ aajua uBqBqaaBiu sasoiQ so[ 'sonSijuB sodinaij so[ uq
•opBuiraop o[ sa 'szapanj
-bu b[ 'ojafqo p A 'Bsoaapodopoj p^pipaa b[ sa 'aaqq ^^s p 'ojafns [q
•auaijqo as opaanaB un^uiu 'BzapaiuBU ouioa aaauBiujad BzapaiHBU
tb\ opuBna 'ojafqo pp ojafqo p 'oiafns pp buijoj b| BAjasuoa ojafns
p opuBn^ -a^qisod o\ A pa.i o^ ap 'BzapaniBU b^ ap A pBjjaqq b^ ap
'oiafqo pp A ojafns pp uomn B^ 'uoiun Bjsa b jbuib^ apand ag
•pBpiuiAtp b^ ap aouiaj p Baidsui a[ 'upistA
-tp b^ ap Biouaiauoa b^ —Biauaiauoa Bpm ns ípBpiun ouisiui js ua sa
anb joxub p aod— 'BU3 Jod o;adsaa 'uoiaB^auaA saauoiua auaij opip
-iAip ajqiuoq p ípBptuiAip u\ sa uoiaBui^feuit b^ aod opBAij^fqo jouib
ais^ -opBuiuiop sa ou A Buiuiop ou p 'o^afqo p uoa pBpxun ^Bq anb
jouib p ua ajuauíBps s^ 'BAp^fq^s a^uatuBia[duioa sa A ojafqo p
-oub BDija^ad pBpiAijaB B&gt;q 'ojafns p SBjsando ajuauíBja^duioa 'S
ajuauiBja^duioa uos SBatjíuoaj sisajujs b^^, -BjaBJjsqB pBpipSaj b^ ap
bjsia ap ojund p JBaadns ap ^bjbjj Ba^d uoiaBJídsui ns uos 'sasa^á
-ui uaiquiBj ouis 'sauBuiap o[os ou 'ojuauuijuas pp sojoso^ij so^
(f'S) 'upxun BjABpoj Baijru^is
ou oaad '^wat/asaaai/aq js^ ttaffdjSafj^ *bidba pBpipaauaá b[ ap 'ojdao
-uoa [ap SBijoso^j SBand uos axH^ijj ^p A xnv^j ap sbijoso[ij s^-q
'saaoiaajsod sauoiaBaoqsp sb[ ua ojuaiuiBuozBa ap
sasBp SBjaaia A ojuaiuiipuajua [a asa^aua ap Biuaoj B[ ua p^pqijsoq
Bsa ap SB[pnq Bpnp uis aBajuoaua b souib^ "Ojdaauoa [ap oipaui aod
sopipuaaduioa aas uapand ou anb sosoi^ipa SBinaj ajuaui[Biauasa uos
^aoda Bsa ua uBdnaoaad a[ anb SBuiaj soq '^aDaiJ ap pnjijaB Baauitad
B[ anj anb ouisxaijuBuioa p aod Baqdxa as pnjijaB Baauíiad Bsq
•ajuaaajip sand saas BaqB[Bd B[ b Ba^p a[ [a anb opxjuas
13 'PBPílBaj BI Jtapuaqa-idB apand ou ajsa anb opuBaapisuoa ojdaa
•uoo p Biasq pBpqijsoq Bun BjsaijiuBui ozuatuioa [B anb souitfiQ
'aaoajj ap OAijB[naadsa
ojuaituBsuad [a ua u^a^ajuí as ssuiaj sojsa ouioa saoqB
(S) '(.^^V^S^ -^ paa
B[ aBpAaa A Bsoqaip Biauaiauoa B[ ap ojuniaj p spBqaipsap Biauaia
-uoa B[ ap sisoajod^ B[ b oduiaij ouisiiu [b aauodo ap 'aaavHNiaaoHDg
ap A GNiTiaHag ouiij[n [ap sbjjoso[ij sb[ ua uaiquiBj BaBajuoaua as
anb [Biauasa upiasaBdas B[ ap Biuaj [a biusiui pBpiuiAip B[ ua aijuas
aaaBq ap 'BpBja[diuoa uozBa b[ ap ojiuijui o[[oaaBsap un ap Bapi b[ b
oqaip Bq as oiuoa asáa[[ ap 'BaiSBp bui[b pp Bjaajaad uoiaBzqBaa B[
'pBpiAijafqo B[ A BaijuBiuoa pBpiAijB^au B[ 'ajuBsaaui ojuaiiuiAOiu [a o
pnjambui B[ 'pBpiAijafcps b[ aiun ap 'oaijuBiuoa o[opuaiaBq ouisiaisB[a
p a^aadns ap 'oaisitp o[opuaiaBq oiusiaijuBiuoa p a^aadns ap 'uoz^a
Bun uoi^ipa B[ ap 4u9i^i[aa Bun uozsa B[ ap aaaBq ap BjBaj ag,^
•BuiAip asaaasq b apuaij A 'BUBiunq uoz^a Bun anb sbiu
o[b sa apuaijua b[ ^aoajj oiuoa [bj uozsa b[ anb Baipui sou ojsq

�fueron niás temidos, hasta el momento en que la unión no era posible|
sino por la fuerza. No puede haber amor sino con el ser que es nuestroi
igual, el espejo, el eco de nuestro ser". (55)f
La exigencia ontológica, un apetito del ser, podríamos decir, no
han dejado de ser sentidos vivamente por Hegel. "El ser es la síntesis
del sujeto y del objeto, en el cual el sujeto y el objeto han perdido
su oposición; igualmente esa inclinación (una virtud) es una síntesis
en la cual la ley pierde su universalidad (en virtud de la cual Kant
la llama siempre objetiva), el sujeto su particularidad, y los dos su
oposición, mientras que en la virtud kantiana esta oposición perma
nece, transformándose uno de los opuestos en el elemento dominador,
el otro en el elemento dominado". (56)
Hay una riqueza en el ser sentido, pero no demostrado (la de
mostración del ser es imposible) que contrasta agudamente con la
pobreza que Hegel señalará posteriormente en esta idea. Podríamos
atenuar esta oposición, indicando que, como lo manifiestan algunas
filosofías contemporáneas, la riqueza del ser consiste en que es sentido
y no pensado y aquí la filosofía de Hegel no está tan distante de
las investigaciones de G. Marcel, de Heidegger, de Jaspers, de Alquié.
Pero esta etapa, y aquí está lo característico de Hegel, debe ser supe
rada y el ser entrar en relación con nosotros con lo cual pierde su
carácter absoluto. La fe aparece como la función que ha de realizar
esta conciliación. "Lo que es no es necesariamente creído, pero lo
creído, es, necesariamente. Lo pensado, pues, como separado, debe
hacerse algo conciliado y entonces sólo puede ser creído; el pensa
miento es una conciliación y es creída; pero lo pensado no lo es
todavía". (57)
La ambigüedad del término ser es utilizada aquí por Hegel. "Con
ciliación y ser tienen el mismo sentido; en toda proposición, la cópula
"es" expresa la conciliación del sujeto y del predicado, es decir un ser;
el ser no puede ser sino objeto de fe; creer presupone un ser; es, pues,
contradictorio decir, para poder creer, hay que asegurarse en primer
término el ser. Es con esta independencia, con este carácter absoluto
del ser, con el que se choca; es necesario que sea, pero del hecho de
que es no es igualmente para nosotros, la independencia del ser debe
consistir en que es, sea o no para nosotros". (58)
Así vemos en el pensamiento hegeliano una doble actitud: exi
gencia ontológica por un lado; exigencia de síntesis por otra. El
ser es lo que desborda. A medida que la filosofía de Hegel progresa,
veremos un primado progresivo de la síntesis sobre el ser y ese des
bordamiento inicial, se irá eliminando hasta que el ser en su inte
gridad sea pensable, esto es, apresable en una síntesis. Pero por ahora,
parece encontrarse un hiatus entre lo sentido y lo pensado. Y las
fórmulas que Hegel emplea aquí son muy semejantes a las de Hei
degger o de Jaspers. En esa época usa la noción de vida, para desig(55)Nohl,op. cit.pág. 376.
(56)Id.,
id.,pág. 268.
(57)Id.,
id.,pág. 383.
(58)Id.,
id.,pág. 383.
— 136 —

�— ¿si —
•^0 8?d 'PJ
'"PI (19)
"80 '3?d 'JP &gt;do 'iho\[ (09)
'9261
^pg '5 -á^^d '^puvw9]¡y atydosojiyj vj ap ajiojsijitp sapnjg 'xnOHxaog *g (
b[ ap aaBq aa^ajj anb uopduasap b[ ^ *srcvAOjs^ ua uaiqiuBi A (noih
-adijj Bosnq anb [iiubjui BuqB p) \tnaaaaojj ua uBJiuanaua ^s ouioa
'bojiubiuoj bi^oso[ij b[ ap setnaj so^ 'sotnaqBs 'ubj3 anb 'Biauapsuoa
-ui b[ ap 'Biauaaout B[ ap BiSopdB Bim isb souiBJiuoaug 'oiiuijui o[
ap Biauaiauoa jaqBq apand ou íBquiq Biauaiauoa Bpoi íBpBnaapsui
aiuaraBsozjoj sa 'aaoajj inbB souaiaap b auaiA 'Biauaiauoa ^poj^
(X9)'tiajnauijuoa asa ua opiq
-iaaj jas apand ou ojiuijui o\ íojiuijui un jos Bjjaqap oiafqo \^ 'uaiq
BJoqB 'opB^iiui^ o^ ouis aqiaaj ou A 'bjiuitj anb o^ sa 'ajuBjuasajdaj o^
'a^niut anb oj í uoiaaipBJiuoa X^q ojad 'pnitua^d ap Biauaáixa B[ jqd
-urna aaaj^d joiub pp uoiainjuí B^q *(opBSr[ oSp oiuoa sopBsuad sop
so{ 'sopiun joiub A uoixa^aj) joiub pp vuioudjd saouojua sa osoiSipj
o^[ 'sauoiaBiiiui^ sb^ ap uotSaj B^ Bj]uanauaaj as B^p uoa A
-afqo b^ aoapjBjsaj 'joiub p aiuijdns uoixa^jaj Bpoi anb ouis '
-uafqo b^ BJBd JBn^ X^q ou ztpj jouib [ap so^uatuoiu so[ ua ÍBja[d
-uioaui Bza[Bjn^BU Bun une sa ouisiin joiub p ojad ípBpi[BJOiu B[ ap
SBjajsa sb[ ap sa^iiuj[ so[ auiijdns jouib p í Biauaiauoa b[ b opB8a[[ Bq
anb O[ ap SBjajsa sb[ ua uoiaBuiiuop B[ BAa[a pBpi[BJOiu B^,, 'joiub [a
A uoixa[pj b[ aajua ajuajsixa ojai[juoa [a b^b[3J sou aaoajj soo^^ojo9jj
soíijas^ sns ap SBui^ird SB^sa ug *BSoii[aJ pnjiiaB eun ozuaiuioa ns ua
'sa bijoso[ij B[ anb ap B^uana souj^p sotuapod isb i sauoiauí^sip sb[ ap
oduiBa [a ua ajdtuais Bpanb uoixa^jaj Bq uBsuad ap biujoj Bisa Jijiuuad
ap Bq anb o[ 'ajuauíBsoi^qaJ aqiauoa aaoa^ ^n^ '-ioiub p sa SBiuana
ap uij [y 'oaiuBájo ja^oBJBa un isb jbuioi aaaj^d aaoajj op o^uaiua
-Bsuad [a 'ajsixa ou tbA sa^jBd sb[ A opo^ [ap uoiaisodo b[ inby
(09)*44BPÍA ^^^sí111 BI ^P sauoiaBaijipotu uos 'SBiauasa ap upio
-isodo Bun ou í[Bn^i BpiA eun 'sa^uaiAiA ap ajuaiAiA uoiaB[aj eun sg
•oaia sa anb O[ ap uoiaaBj^sqB eun 'ojdaauoa un 'BpBSuad a^uaiua[duiis
Bijas anb p^piun eun sa ou 'ajp^d ns uoa ofiq un ap uoiaBpj Bq,,
:soiuaa|
'sooiSpjoaj sojudw^nj^^ so[ ug "uoioisodns bjjo b ajuauia[qB}iAaui souibS
-a[[ 'ouBip^aq oiuOiuiBSuad [ap uppBuuoj b[ souiBAjasqo opuBng
(6S)*BA9nu ^ bP[A3Jjb uoiaBaqdB Bun opBzipaj Bq o[os anb ouis
'BaipioisiJB boiSo[ B[ opBuopuBqB Bq ou aaoajj onb ap 'xaoaxaog op
sisa^ iq BpBOOAinba aaajBd sou osa jog ^as [ap uoisia Bsa ap sou anb
oiuaiuiBSuad ap buijoj BAanu eun j^aja auodojd as 'saadsvf apjB} sbui
BJBq o[ omoa 'aiuBsuad-ou oiuaiuiBsuad un ua 'jas [ap oiuaiiuiiuas [a
soujBp ap jBiBJi A oaiiaqiuB oanf asa ua jaaauBuuad ap zaA u^ ojad
ío[p BJBd a[JiAjas Bjjpod ou 'Bjuodsip [a^ajj anb ap sBjJoSaisa ap
B[ aiuaiuaiuapiAg 'BpBSuad jas apand ou pBpq^ioi Bisa BJoqB jod
*u9iSi[aj B[ ap uij [a sa 'niíjjdsa [b 'biiuijui BpiA b[ b ajqtuojj
pp uoiaBA3[a Bq #sop so[ aJiua ozb[ p JBzqoqiuis b BjjpuaA joiuy
p A íofijj p jod '^pt^ B[ íajpBg p jod asjBiuasajdaj Bjjpod jag
[g 'SBjninj sboi^o[ SB[ntujoj sb[ souiaaouoaaj 'SBai^o[oai SB[nuuoj SB[
Booda Bisa ua tbA ojag 'niijjdsa bjbuib[[ aiuauuoijaisod anb o[ jbu

�pasividad en el conocimiento, que aparecía en su noción de expe
riencia, no está muy alejada de la pasividad de Novalis.
"Esta riqueza de la vida, el amor la adquiere en el cambio de
todos los pensamientos, de todas las diversidades de las almas, bus
cando infinitas distinciones y encontrando conciliaciones infinita
mente, dirigiéndose a toda diversidad de la naturaleza, para tomar
el amor en cada una de las dos vidas. Lo que hay de más personal
se une en ese contacto hasta la inconsciencia, hasta la supresión de
toda distinción; el ser mortal ha despojado el carácter de la divisi
bilidad y un germen de inmortalidad, un germen de lo que se des
arrolla y se produce sin cesar a partir de sí mismo, una realidad
viviente se ha desarrollado. Lo que está unido no se separará de
nuevo; la divinidad ha actuado, creado, pero esta unión no está sino
en un punto; a ese germen, los amantes no pueden agregarle nada, de
manera de producir en él una diversidad; porque en la unión, ellos
no han podido verla opuesta, ella está pura de toda escisión; todo
lo que podía hacer posible una diversidad, una existencia, el ser re
cién creado debe haberlo extraído de sí mismo, opuesto y conciliado
en él mismo. El germen en su eclosión se dirige siempre más hacia la
oposición y comienza su desarrollo; cada grado de su desarrollo es
una escisión, con el objeto de recuperar toda la riqueza de la vida
misma. Así tenemos ahora: el ser uno, los seres separados, y el ser
de nuevo unificado. Los seres unidos se separan de nuevo, pero en
el niño, la unión misma se ha hecho indisoluble". (62)
Al final parece como si Hegel admitiera un Absoluto (nos refe
rimos claro está a los primeros escritos) donde la conciencia se ani
quila. "La oposición de lo intuyente y de lo intuido como de un sujeto
y de un objeto, desaparece en la intuición misma; su distinción con
siste solamente en la posibilidad de la escisión; un hombre que con
templara continuamente el sol, no sería más que un sentimiento de
luz, el sentimiento como ser. Aquel que viviera enteramente en la
intuición de otro hombre, sería este otro mismo con la posibilidad
de ser otro para sí. En relación inmediata con esto, puesto que el
Hijo del hombre ha llegado a salvar lo que estaba perdido, se afirma
el precepto de reconciliarse, de suprimir la división y de unirse; esta
unión consiste en la intuición de Dios, consiste en volverse como
niños" (63).
Pero una vez que Hegel ha llegado así a este punto de vista irra
cionalista, observamos en él una regresión. "El amor mismo es un
sentimiento, la reflexión no está conciliada con él" (64). Es un poco
difícil advertir así, por pequeños fragmentos, como ha cambiado su
pensamiento, en estos esbozos de reflexión religiosa, pero del contexto
extraemos la impresión de que aunque las frases aisladas coincidan
con aquellas en que considera al amor como superior a la reflexión,
las mismas observaciones tienen ahora el sentido de señalar un defecto

(62)Nohl, op. cit. pág. 381.
(63)Id.,
id., pág. 400.
(64)Id.,
id., pág. 394.
138 —

�— 6t ~
"9061 'sí
'P3 'uqjjo^ -pux 'f2S *8?d '*?su9¿ 'sasjaaiQ satsaoj '311x303 (59)
so[p anb B^SBq BiBiBJjpui so[ ^ opBjBiipui Bq so[ anb —aiuauíBUBA
ojsando UBq as pna B[ b bjiuijui Biaua^od Bun— 'putifrjo oupsap ns
ap so^oajBsap so[ X SBiauanaasuoa sbj anb sbui nos ou 'SBjp soj^sanu
ua BJ^uanaua as anb ua opipios X a[qBiasiui opBjsa p opipuajduioa
'oipnf o^qand pp soAi^naasuoa sopBjsa so[ sopoj^ "oipnC opand pp
omjsaQ pp B^qBq ouioa soraaA isy 'sapBpiunuioa sb[ ua ouioa 'ajuauíBp
-b[sib sopBjapisuoa sonpiAipui so^ U9 ojub^ BJiisxxa '¡a BJBd ouijsaQ p
anb jaA ipBj sa 'pBpiunmoa v\ b pnpiAipui o\ ap ojtsuBjj un Jtaaap
-Bjsa b ucusuado^d ns BpBQ -ouiisaQ p qaoajj BSznf ouioa
ap sauoiaBjauaS sb^ SBpo^ ap saABJi b o^sa X opBJBdas aas tu sozBpad
ua as jad moa apand ou 'opiun auapu^iu as oapnu ns snajuaiui oaad
'opinajsap jas opBjiuiq anb ojubj ua 'uaiq Xnuí apand opBiaunuojd
ubj 'pnpiAipui ja^aBJBa ujq #onpiAipui pp pBpqiqBjnuiui ^\ Bpeaa^aj
X auuiaps pepian^as Bun uoa Bsajdxa Bpj^sa B^sa pna o\ jo^ *ajq
-uioq pp ounsap p o^saj p opo^ anb sbui UBUiuua^ap 'bai^bu
-na^jBd bj X BZJanj b^ anb jpitupB o^iaq ^ja oisa opipaauoa X
ap o^und ns uaiquiB^ BqBiuoj ajquioq pp ojnjnj outisap p anb iqB
ap s^ -so^uaiuiiaBU so^ uapisajd anb sa^diqnuí ub^ sapBpatJBA sb^ uoa
uoiaepj Bun ap o^uaiuiiaapBjsa p uaxq Xnuí Bi^iuijad Bjjap B[ uoa X
is aajua sa^sapa sodjana so[ ap sauoiaBpj ap X so^uaiuiiAOiu so[ ap
pspisjaAip bjiuijui b^ X opBjado Biq^q uoiaaB BXna ojjsb [b BinqiJiB
9\ as 'uoiaBuimjaiap Bjs^ *so^p uoa lauaj Bpand anb opxaaJBd p
Bas anb apuBjá jod 'sonpiAtpui soj^o soj ap oun Bpsa ap an^u^sip as
onpiAipui un pna B[ jod Bai^sjjajaBJBa u\ 'Buosjad b^ ap BpBjiíuq X
oinsiui ojuaiuiiaBU p ua Bpxjajojd 'BjBipauíui 'BiJBsaaau pBpqBnpiAip
-ui b[ mbB Baipuíois oiuomap \^ 'upiaBJBpB eun ap pspisaaau auai)
Bjojjsa b^ ap ouisiui opjij ^^M :otJBjuauioa ajuatnáis p BqBaj^B X
pu&amp;qaj aip 'uuoj
^ia^ pun ^ia^ atiia^ puf}
os 'uajjiqÁ, uoqos ua^Sos o
'uai[aijfiua %qo\u np )suum^ u^p 'mas np jssnm o^1
•uaia^^a^^im np qovuocn 'ziasa^y tuap
uaqaipa'ñ juof pun ^uof pun pjüqosjv
'uajauvj^ xap assnu^) tunz punís auuo^
uaqaijuaa )J9^} ^^p qotp xap '^vj^ uiap un
:Bjaap a^sa soaijjo SBuiaod so[ ap oun u^ 'amaof) ap uoiuwq
pp opBÍap Xnuí Bjsa ou 'aaoají apuaijua o[ ouioa pj ouijsaQ j^
•ojuauu
-Bsuad ns opBpuinsa UBiqsq B^aijS BipaáBJi bj X NriHaaiojj pna p
ajqos Biua^ 'ouijsaQ p aXnqiJjB a\ aaoajj anb oppuas p sajuu japuajd
-moa ja^sauaiu sa 'BzqBaj as ojsa otuoa japuajduioa BJBd oja^
•jouib o uoiainjuí a uoixa^aj Jtun ap opi^uas p ua BjuaiJO as 0081
oiuaimssuad ng "a^uauíBaijija bjiui sb[ 'opoui ojjaia ua 'aaoajj X

�se reconcilien con él, en el espíritu de belleza y por esta reconciliación,
lo supriman". (66)
Es Jesús finalmente, quien nos ofrece la reconciliación con el
Destino. Cuando un criminal realiza un crimen es contra sí mismo
que actúa, porque la vida, —enseña Hegel—, es una sola y atentando
contra otro, es contra uno mismo contra quien se actúa. El castigo,
la ley aparece como algo general, superior al individuo y distinto de
él. "El castigo representado como destino es de naturaleza diferente;
en el destino, el castigo es una potencia hostil, un ser individual, en
el cual lo universal y lo particular están unidos también, porque el
deber-ser y la realización de ese deber-ser no están separados como
en la ley que es solamente una regla, un ser pensado, y tiene nece
sidad de un opuesto, de una realidad donde extrae su potencia. En
esta potencia hostil, lo universal y lo particular, no están ya más
separados en el sentido que la ley, como universal, está opuesta al
hombre o a sus inclinaciones como a lo particular. El destino es sola
mente el enemigo y el hombre se opone a él igualmente como una
potencia combatiente; por el contrario, la ley como universal domina
lo particular, mantiene al hombre en su obediencia. El crimen del
hombre que se considera como apresado en su destino, no es por
tanto, la rebelión de un sujeto contra su amo, la huida del sirviente
lejos de su señor, la liberación de una servidumbre; no es un hacerse
viviente a partir de un estado de muerte, porque el hombre existe,
y antes de la acción no hay escisión, ni opuestos, y aun menos su ser
dominador. Es solamente al salir de una vida que no está regulada
por leyes, ni contraria a las leyes, matando la vida, que se produce
un ser extraño.
El anonadamiento de la vida no es un no-ser de la vida, sino
su escisión y el anonadamiento consiste en su metamorfosis en un
enemigo. La vida es inmortal y una vez matada aparece bajo los ras
gos de su fantasma aterrorizante que despliega todas las ramifica
ciones, que desencadena todas las Euménides. La ilusión del criminal
que cree haber destruido una vida ajena y acrecentado de ese modo,
su ser, se disipa cuando el espíritu difunto de la vida herida se lanza
contra él; lo mismo que Banquo que había llegado hasta Macbeth
como a un amigo, no es destruido por el homicidio, sino que en el
instante siguiente toma su lugar, no como convidado, sino como es
píritu irritado. El criminal creía haber actuado sobre una vida ex
traña, pero no ha destruido sino su propia vida porque la vida está
en la divinidad-una; y en su presunción, ha destruido, sí, pero sola
mente la dulzura de la vida; la ha cambiado en enemigo. Es sola
mente la acción que ha creado una ley, cuya dominación está desde
ahora instaurada. Esta ley es la conciliación en el concepto de la
identidad de la vida aparentemente extraña que el criminal ha herido
y su propia vida que arriesga la pena de muerte. Es sólo entonces
que la vida herida se adelanta como una potencia hostil contra el
criminal y lo persigue como él la ha perseguido; así el castigo como
(66) Nohl, op. cit. pág. 256.
— 140 —

�•izz
"922
'982
^22
•08Z

•8Bd
•Sed
•SÉd
•3Éd
•3Ed

'TI
'Tí
•jid #do '•
•^id "do ' lHO{(t
•jp "do '•
•jp -do ' •1HOM

(U)
(0¿)
(69)
(89)
(¿9)

sa oiuaiuiBSuad {a anb 'jiaap sa 'saXa{ X^q ou anb Jiaap sa 'sauota
-tsodo ou 'sauoisnpxa uos sauoiaBaijipoui sb{ íoqoJJBsap ns ap sop
-bj so{ sopoj 'sBUBsaaau sauoiaBaijipoui sns SBpoi uoa ojaiua {oqjB {a
'soiq ap ouiaj {a íBpiAB{ ap uoiaBJO{j 'jouib {g,, 'sosotoqaj 8Btua{qojd
so{ ajqos uoiaBijpaui B{ jod aiuauíaiuapiAa BpBJídsui opis Bq soisando
so^ ap pBpmn ssg 'so^sando so{ ap pBpiun Bun ap Bapi B^ sa
B^ ua souiBJ^uoaua anb ojdaauoa ^ap ^apx B{ 'SBjuana ap mj
-oa {b asjaaja Btjpod ouioa oSjb{ ubi sa ou ouiuiBa {a 'ojdaauoo {ap
BUBt{a^aq btjoso{ij b{ b 'jouib {ap BUBt{aaq Bijoso^j b{ aQ,, 'uoisaad
-xa Bun jnb^ auatj 'oAi}BJoXad ziibui unSuiu uis bX BdoqB 'oidao
-uoa {^ 'optun u^q as ou^saQ {a ajuBipaiu o^afqo {a X ojafns {^
(0¿)*ttsaiuBfamas sauoiaBniís ua uBjsa soai{q so{ ap ajuoj^ {a ua oiso^ X
ua odip^^^ 'BUBiistaa bui{b {a ua opBuoisnj u^q as Bipnf bui{b {a X
pBpxuaaas B{ 4iaoa{j 9p ojuaiuiBsuad {a ua oiuoa souibjo^[
(^9)"ttBui{B ap upiatsodsip biusiui B{ ap SBtauanaasuoa sop sb{ ouis uos
ou ojio X oun íoutisap oidoad Odisanu ap pBpqusoq B{ ap uotsaddns
B{ ap 'sbi{bj SBidojd sBdisanu ap uopjad {ap ^sajdxa uoxaipuoa B{
aaBq snsaj* *ojio uoa dBipauoaaj ap jbibji {ap 'opBaad {ap uopjad {3q
•B{{a ap ofBqap aod 'oqaa^ap {ap Bjajsa b{ ua 'doidajuí uptSaj Bun
ua BqBdiuoaua as anb ap upisxuipB b{ ojio ap jBuiB{aad ap O{{n^jo {a
auaii ou íopB{oiA oqaaaap {a Baza{qBisad anb ojio ap opxSixa Bq ou anb
-aod i oiuaiuiBsuad unSuiu 'ouiuiBa {a aXnaisqo a{ {{isoq oiuaiuuiuas
unSum 'aujaxauoa B{ anb o{ u^ 'piA Bunutu B{{a ua opiaaq Bq BpBU
anb oisand 'jouib {a X pBisiniB B{ ap sauotaB{aj sb{ jaaa{qBisaj 'saiuaiA
-ta sauoiaB{aj sb{ SBpoi JiumsBaj apand anbaod 'asjBqiauoaaj b Biuoad
Bisa B{{g[ 'ouBuiaiuB ap opBtaunuaJ Bq B{{a anb oisand 'soqaaaap sns ap
ounSuxu BJiuoa op^iuaiB Bq aipsu anbjod 'josuajo {B jBuopjad anb
BpBu auaii ou 'auaiiaj BAiiafqo pBpi{Baj BunSuiu {Bna b{ b ^oqaajap {ap
sauoiaB{aj sb{ ap suiíaua jod jsb BA3{a as anb bui{b uq "ouiisaQ opoi
ap Buixaua jod uoiaBA3{a b{ b 'opBqaipsap sbui {a 'ouiaadns ouiisap
{a 'Btauaaoui Buiaadns B{ b asjBq^ apand Biuajdns Bqsj b{ tsy *Bjap
-jad b{ 'bui{B ns jba{bs Bjainb anb {anbB oja^ *asjBAJasuoa BjBd opoi
b JBtaunuaj ap pBpqtqtsod B{ Jiaap sa '^qaq bui{B {ap OAtiBáau oinq
-IJ1B {a sa Buiajdns pBiJaqq Bq •^oiuaxuiBTaunuaj {ap otuiuiop {a 'sqaq
bui{b {ap OAiiB^au oinqiJiB {a sa Biuajdns pBiJaqi{ Bq,, "OiuaiuiBia
-unuaj {ap oiuiuiop {a 'B{{aq biu{b {ap oiuiuiop {a jsb soiuBzuBa{y
(89)*4t^ouib sa oujisaQ {a X oupsaQ sa jouib {a itun^vf ¿oiuv ouis 'pv^
joiuv sa ou —'ihv^ bioub— 'bsiajp Bq,, -oujisap {a uoa souiBi{iauoaaj
sou {Bna {ap otpaui jod 'jouib {b s^iaBJá aanpojd as 'Bjjaia as Bpjjaq
BXno 'BJiuanauaaJ as anb BptA B{ ap oiuaiuijiuas {a 'uoiaBqiauoa Bq
(¿9)*ttoSiiuaua un oqaaq
Bq as ouisiui {a {Bna {ap oStiuaua un ap 'opBtujB Bq ouisiui {a anb
Biauaiod Bun ap '{Buituija {ap oiaB {ap uoisnajadaj Bia^xa B{ sa oujisap

�igual a lo real, no hay universal; ninguna relación es objetivada en
ley, ningún objeto está ligado a un objeto, nada está fijado. Ninguna
libertad de las oposiciones, ningún yo libre, ningún tú libre. De la
oposición producida por la libertad resultan los derechos. La libertad
sin oposición no es más que una posibilidad. Los hombres son como
deben ser; el deber ser debe seguramente corresponder a una aspi
ración indefinida, si el objeto no puede de ningún, modo ser superado,
si la sensibilidad y la razón, o la libertad y la naturaleza o el sujeto
y el objeto, son puramente opuestos, al punto de ser absoluta. Por
las síntesis no hay objetos, —no hay sujetos, o no hay yo—, no hay
no-yo; su cualidad de absoluta no se encuentra suprimida". (72)
Poco a poco el lugar tomado por la Vida va siendo ocupado por
el Espíritu. Y así tenemos el desarrollo completo de las etapas que
ha de describir en la Fenomenología.
Esta podría definirse diciendo que es el "camino de la conciencia
natural que sufre un impulso que la lleva hasta el verdadero saber
o como el camino del alma que recorre la serie de sus formaciones como
las estaciones que le son prescriptas por su propia naturaleza; ellas
las recorre para purificarse en espíritu cuando a través de la com
pleta experiencia de sí misma, llega al conocimiento de lo que es en
sí misma". (73)
La mayoría de los comentaristas de Hegel señalan la tendencia
generalizada de esa época, a la descripción de las formas de concien
cia. Entre ellas, cabría mencionar al Entile, al W. Meister, H. von
Ofterdingen. Se encuentran en la obra de J. Royce sobre El Idealismo
Moderno, algunos desarrollos muy interesantes a este respecto.
Ya hemos indicado como, en el fondo, la historia de la concien
cia es la historia de su desdicha o de su inquietud. "La conciencia
sufre pues esta violencia que proviene de ella misma, violencia por
la cual ella destruye toda satisfacción limitada. En el sentimiento de
esta violencia, la angustia puede retroceder, frente a la verdad, as
pirar y tender a conservar aquello mismo cuya pérdida amenaza. Pero
esta angustia no puede apaciguarse; en vano ella quiere fijarse en
una inercia sin pensamiento; el pensamiento altera la ausencia de
pensamiento y su inquietud altera esta inercia; en vano se aferra
en una cierta forma de sentimentalidad que le asegura que todo es
bueno en su especie; esta seguridad sufre violencia de parte de la
razón que no encuentra nada bueno, precisamente en tanto que es
una especie". (74)
El movimiento filosófico que se traduce en la evolución de la
conciencia y en el tránsito a formas superiores no se produce como
en Descartes o en Kant a consecuencia de decisiones voluntarias:
no es la duda en el sentido cartesiano, lo que ha de llevarnos a una
forma superior de la conciencia; no es la duda, "es decir una ten
tativa de alterar tal o cual verdad supuesta, tentativa a la cual le
(72)Nohl, op. cit. pág. 394-5.
(73)Hecel, Phanomenologie, pág. 71, ed. cit.
(74)Hecel, Phanomenologie, pág. 74.
— 142 —

�— en
•jp *pa 'gg 'Sed 'aatiajspjj ia 37161807 'axnoaaAg; "f (¿¿)
U -iFd-pi (9¿)
I¿ '3?d TI (S¿)
bj o rupioonpou)U[ bj gXnijisuoo BjjgnbB is jBuiuu^jap
Biugjqodd osjbj un zgA pj o jpjjip B98 X vai8prj bj uoo
9nbuojju9 9S viSojotiawoua^ bj 9nb isb Boijdxg 9g -9A9ipj 9p oi
bj9s pBptuniuo9 bj 9p jopA p X 8Bpxpu99SBjj uBJtgs 'aavvoa^aaai^j c
ouiixoad aa^ajj un uBqB)U9S9^d sou 9nb 'opBipnjs^ soui^q 9nb aaaajj
9p O^U9IUIB8U9d pp S9SBJ SBJgiUljd SB[ OUIO9 B9ljdx9 SOU OlSg
(¿¿)"44SBAtJO^p S9UO^9BJ9dnS SB^ X S9UOI9ISodo SBf 9jU9UIB0lJ99pip
BT9UnU9 9nb OUISIUI 9fBn^u9J p U9 OJU9UI9p nS BJJU9n9U9 O1U9IUII9OU
-O99J 9is^ -njiuids^ jap vi8ojouaiuoiia¿[ ^\ U9 BJiu9nou9 99 9nb js gp
8B19U9I9UO9 SB[ 9p On^nUI O1U9TUII9OUO99J 9JS9 9p BIOUBJJOduiI B[ jqB 9Q
•psj9Aiun ojgfns ouiod Bijgxqnosgp buisiui Bjp opugis 'psjgAiun js ug
B10U9I9UO9 B^ gXniTISUl 9nb 8BT9U9I9UO9 SB^ 9p BpBS9jdx9 UOl9B9IUnUIO9
b[ gp Bjgdsg o[ aa^ají '8OTQ -^ BUBuinq Biougpuo^ bj gj)U9 bsoiou9[
-is uopBpj b[ gp UBqBjgdsg 3HDMvaaaavj\[ un gp o saxavasaQ un gp
BOtSBp bjjoso[ij B[ 9nb o^,, *oiu9iuii9ouo9 pp pBpipsj9Aiun v\ BqBSBq
98 piiO B[ 9aqOS pBpi[BSJ9AIUn nS BJ9 pjU9pU99SBJJ BI9U9I9UO9 B^ 9p
pi9U9S9 OÍáSBJ p 'SBJU9n9 9p UIJ p '9nb^Od 'B9T1JJ9 BJ^OSO^j B^ U9 OpBO
-i^duit BqBjsg bX 'opoiu oiagp U9 'o^s^ #psj9Aiun gsjgoBq b gpug^ X
o^U9iuii9ouoggj ns aod Bqon^ 'pBpiApgfqns ns gp 'ojugttuBpp ns 9p gps
'osgjSodd ns U9 Biougpuoo b^ 9nb apgp souigjgnb 'oSopip p guodns p
BJBd 'O^99J9 U9 4BJJOSO[IJ B^ ÍB9TI99pip OUIUIJ9^ pp OpiJU98 p BpA9J
sou os gpuop X pui^xjo X Bsoiano bj^ubui can op Bztpgj os aa^ajj U9
OJI8UBJ1 98^ -B19U919UO9 B[ 9p OIiqUIB pp OJ)U9p UOiquiB^ B89JUl 18 U9
B8O9 BJ 9nb B99 O SVIUVIOUd) S9pBpiJBn9 8BJ B OJISUBJJ Utl 9OUI9JB1OU
aaoajj u^ 'SBtdBuiTjtd sopBpijBno sbj X SBUBpunoos sopBpijBno sbj ojiuo
uoiDuxjsip bj '\ioxv^ gp Bi^ojouiuijgj bj unáos o boiuouiouoj: pBpijB9d
BJ X 'BI9U9ldBdB BJ9UI BJ 'SO^UgipUOdopUI 99pBpiJB9J OUIOD ^ "BlOUgid
-9dx9 9p otoxnf jgp gp^s 'pijuapudosvu) mouatouoo bj b 'uopdooxgd 9p
oioinf jgp opos 'untuoo jnoua^auoo bj op 'opBdá oijoto uo sououi jb 9jqis
-Od BX9 Bt9U9pU99SBJ^ BS9 BUBJ1UB5J BTJOSOJIJ BJ U9 9nb 8OUI9pdO99^
'9pU9I9SB.il 9S BI9U9I9UO9 BJ 9nb OUIS '91U9UIBAtlIUIJ9p opinipSUOO OJB
S9 OU BpU9I9UO9 BJ 9nb JtIiJ9ApB JBlU9UIBpunj 89 VlSojOtiaiUOUa^ BJ
9p BqOJBlU BJ d9pU9jdlUO9 BJB^ 'OATlISod J910BJB9 Un 9D9JJO BJJ9nbB
gnb opoui jbi gp 'joiJ9dn9 oiuguioui un b oiisubji jg BJBd oijbs99
-9u O1U9UIOUI un ojos 89 uopBx^gu bj gnb oqoíp somgq ugiquiBj^
#opB9ijdx9 soxugq sou bX
jBno jo gjqos 'uaqaijfrtv ouitupi jgp eguoioBDijiuáis sojdiijniu sbj gp
Bi9jdlUO9 UOISU9ddlUO9 BUn 9UodnS BI9U9I9UO9 BJ 9p OIXBJ9UIII jg
(9¿ ) "44UOI9BJ9dS9S9p
BJ 9p OUIUIB9 J9 OUIOD 91U9UIBldodd O Bpnp BJ 9p OUIUIB9 J9 OUIO9
(m8ojouauioua¿[ bj) BpBagpisuog J98 gpgnd^, roqoip BjqBq sgiuy
^^¿)#t4OpBZlJB9J-OU Old99UO9 J9 91U9UIBJOS 89 'pBpJ9A U9 9nb OJ 4U9iq
SBIU 89 pBpiJB9d BUI9ddns BJ JBn9 J9 JOd JgqBS 'O9IU91UOU9J J9qB9
J9p pBpj9A-OU BJ 9p 91U9I9SUO0 UOI9BJ19U9d BJ 89 'Bpnp BS9 'OIJBJ1UO9
jg aog 'OZU91UIO9 jb otnoo BpBiuoi sg bsoo bj Jbuij jb gnb 9}d9ns gp
bj b BijgnA Bun X Bpnp bj gp uoptJBdBsgp baiibj9j Bun

�Parte de ésta. Mientras subsiste la desigualdad entre el saber y el
concepto (tomando aquí la palabra sin matiz peyorativo) y el objeto,
estaríamos moviéndonos dentro de la Fenomenología, es decir, que la
conciencia todavía sufriría su inquietud natural; cuando la identidad
se ha consumado, estaríamos en presencia del Saber Absoluto, que
es la Ciencia del Ser, del cual se ocupa la Lógica.
Debemos recordar que ese saber absoluto se ha de expresar no
a la manera de Spinoza, o de Schelling, según lo interpreta Hegel,
como una sustancia, sino como un sujeto. De allí resulta que lo Ab
soluto no está más acá o más allá de toda reflexión, sino que re
flexiona sobre sí mismo.
El punto de partida es la conciencia individualmente considerada,
desde un punto dé vista empírico; se trata de elevar esa individua
lidad a sus formas superiores: dicho proceso constituye lo que Hegel
llama cultura, pero en el sentido de formación, de Bildung; se trata
como ya dijimos, de llegar a la conciencia como comunidad y no como
singularidad.
La conciencia empírica al cumplir esta tarea, rehace en cierto
modo la historia de la humanidad, de ahí que la Fenomenología, sea
al mismo tiempo una descripción de los avatares de la conciencia
desde el punto de vista histórico. "El saber absoluto no es accesible a la
conciencia individual, sin que esta conciencia individual se haga con
ciencia del espíritu de su tiempo. Pero inversamente el saber absoluto
no es concebido solamente por Hegel como lo que se entiende ordina
riamente por un saber, como corresponde a una nueva época de la
historia del mundo; no se comprenderán ciertos pasajes del último
capítulo de la Fenomenología si no se admitiera que para Hegel la
humanidad que acaba de sufrir alteraciones tan profundas ha entrado
en una nueva fase de su historia. A esta historia corresponde el saber
absoluto y el saber absoluto es la expresión". (78)
Sin tratar ahora el problema relativo a las relaciones de la Feno
menología con el resto de la obra sistemática de Hegel, y sin entrar
muy hondo en lo relativo a las subdivisiones, veamos sucintamente
como considera las relaciones entre sensibilidad, entendimiento y
razón y que entiende por estas denominaciones. La primera etapa
está constituida por el tránsito de la mera conciencia a la conciencia
de sí. Ese tránsito está constituido por tres fases: conciencia sensible,
percepción y entendimiento.
Decíamos que en la filosofía kantiana, aunque con ciertas salve
dades, el entendimiento y la sensibilidad aparecían diferenciados.
La distinción parecía posible atendiendo a la pasividad de ésta última
y a la actividad de aquel. Ese criterio, en la concepción de Hegel, ya
no es posible. En ésta se tratará de mostrar como la conciencia sen
sible pasa a ser entendimiento; no olvidemos que siempre está omni-

(78) J. Hyppolite, La Genese, etc. pág. 48, ed. cit.
— 144 —

�-pg •

— sn —
-8Bd 'j '3/1807 jaP tft&gt;HOsuassi^ 'laoau (6¿)

Bun '^aoajj Bj^d 'sa B[p anbjod 'ji^jns apand on ojaBjuoa ajsa ua
BpBSBq bjjoso[tj b[ anb jpap Bjjpod as opoui ojjap ua o jad '[Bpiui
oiuauíoiu [a 'Bpuapuoa B[ ap uopnpAa B[ ua ojuauíora un 'ajjappB
as ouioa 'uBjuasajdaj sbijoso[ij sbijoiq "ajuauqBnjdaauoa B[JBsajdxa
ojsa b opjanaB ap a[qisod sa ou jas ^e BiauajaqpB Bjauíud Bsq
•opBZBjqB jas Bipod
ou jas p anb souopuapip X ouiuuaj pp opBaijiuSis p uoa opuBSnf
'ojdaauoa p BqBpjoqsap anb 'jaq^s ap ou ojad 'Bpuaaja ap ojafqo Bja
jas p anb ojapisuoa opuBna BdBja Bsa jod os8abjjb aaoajj anb uaxq
-uiB^ souiapjooa^j #aj b^ jod ojuatuipouoa p. aXnqjsns opu^na 'moavf
ap b^ uaiquiBj opoui o^jap ua X ^MmaHDg ^p bijoso^ij b^ BXodB as
^aoajj unSas anb pnjijaB Bisa ajqos s^ -ajqBjaui oíáp ap Bpuasajd
ua souiBisa 'ajqisvds vio^aiotioo B[ jod 'ojobiuoo jauíod [a u^
ajqisu^s mou&amp;puoo vj

•ajsa b jbS3[^ Bjs^q 'x\tv^ b joij^^ub ojuaiuiBS
-uad [ap uoian[OAa B[ ap uopbjjbu b[ sa 'is ap Biauapuoa b[ b Bpuaia
-uoo b[ ap BdB^a Bjauqjd Bsa ap uppBJjBu B[ anb jpap souiBupod
oaijoisiq jaiaBJBa ns opuBpJoaaj X v-iSojouatuouaj B[ b opuaiA[o^
(^¿)'ttuopBztJotjajxa ns uoa Batjijuapi
as X pBpiAiiafqns ns ap opBfodsap aA as jaq^s p 'Bapj B[ b SBiaBjá
'uaiunsaj u^ *uopaB ns b opuBdBasa ouioa X soiJBjaBjjaj ouioa so^afqo
so[ Jiuiijdns b JBiuaui aqap jaq^s [a [Bna B[ b opjanaB ap uopdaauoa
B[ b JBiaunuaj aaBq sou 'ajJBd Bun jod 'anb Bzajjaa B[ ap 'p^pjaA B[
ap asBq B[ ua B^sa anb Bzajjaa Bun ap uoisasod ua soujauod uoisiui
jod auaii Bpmajqo tsb Bapt Bq -o[[OJJBsap ns ap ojunfuoa p opoj ua
Bjnd Biauaia B[ Jiaap sa 'Bjnd Bpuap B[ sa Baiiooq Bq "OJnd jaqBS anb
ojub^ ua Bapj sa B[p ÍBaijjduia Bpuap B[ ap apuajdsap as ncnSprj B[ ap
BSiuiajd B[ ojad ísB^aajip sbui SBSiiuajd sns X so^uauiap sojauípd sns
Bpuap B[ b BJ^siuiuins anb B[ BjBipaiuui Bpuapuoa B[ sa 'a^qtsuas
X oaijjdiua oiuuuop p uq 'o^aajip jaqBS un ap aiuanj ouioa BpBjapis
-uoa jas opuatpnd ou ouioa 'B[3Aaj as 'jopajuí uopBpAaj B[ 'Bujajut
Bpuapadxa B[ 'o[duiafa jod 'sBSjaAip sap^pjaA ua Bpuaaja b[ 'Bpuap
-uoo bj^o ^poj^ *ojBipauiui jaqBS pp 'opom ojjo ap oqaip 'a[qisuas
BOiJiduia Bpuapuoa B[ ap ajJBd 'sBaiuauíoua^ sauopBisajiuBiu sns ua
njpjdsa yap Bpuap B}sq -uotaBipaui ns X ojnd jaqBS pp p sa anb bjsta
ap o^und [ap p^pjaA B[ X pBpisaoau b[ ajuauíBjsnf Bai[duit anb uoiats
-odns 'SBaiuaiuouaj sauoiaBjsajiuBui sns ua njtJidsa [ap Biauap B[ sand
auodns Baiáoq Bq^^ "o^aadsaj a^sa b oj^p Xnuí sa qaoajj *a^^pq ns ap
ozuaiuioa p uq 'opBJapisuoa a^uauiBOiSo[ojuo ojdaauoa [a a^jns omoa
soujBJisoui jod Bzjanjsa as 'a^JBd Bjauípd B[ ua ivo/i^prj b[ ua anb sbj^
-uaitu 'o^daauoa [a Bpuapuoa B[ ua aájns omoa JBuxuuajap ap bjbjj ag
•ojdaauoa ua ojafqo p jbuijojsubjj sa osaaojd ajsa ap pBpipuij Bq
•bjjo b BJnSij Bun ap ojisubjj
[a Bji[iqisod anb umjojaBj p sa anb 'uoiaBipam ap Bapi b[ ajuasajd

�expresión conceptual; una filosofía secreta, ligado a algo vivido, pero
no expresable, es para este autor, algo inconcebible. El saber no es
algo inmediato que se dé de golpe, sin trabajo y sin peripecias; lo
inmediato es falso, la verdad reside en un nuevo inmediato, pero
alcanzado a través de la mediación. "Únicamente el devenir que, al
nivel de lo inmediato es ya mediación, prefigura lo que será el dis
curso, la reflexión del ser en sí mismo, lo Absoluto como conciencia
de sí universal o como sujeto, afirmándose él mismo mientras que
no era sino presupuesto en el punto de partida, no siendo más que
un nombre vacío". (80)
Veremos también, como la Lógica comienza con el concepto más
pobre, porque es el más indeterminado, que es el concepto de ser.
Notamos que en la filosofía de Hegel la alteración tradicional que
señalamos al comienzo se mantiene. Mientras Hegel sigue dentro de
la forma de pensar ligada al romanticismo, insiste en la riqueza del
ser y admite que su contacto se produzca antes de la acción de la
inteligencia; cuanto más predomina en él, el intelectualismo, la ne
cesidad de que el ser sea pensable, como pensar es establecer deter
minaciones, es indudable que ese primer concepto del ser en general,
indeterminado, se ofrezca como el concepto más pobre y ese primer
contacto más acá de la reflexión, represente una etapa muy rudi
mentaria de la conciencia. Veremos con el tiempo, como ciertas filo
sofías, o mejor, ciertas no-filosofías, se esfuerzan por restituirnos el
sentido de lo inmediato, aunque sacrificando la inteligibilidad y en vol
vernos a lo que Hegel pretendía haber dejado atrás; ese nos parece
ser el sentido de la obra de Kierkegaard, de G. Marcel, y en cierto
modo también de Jaspers y tal vez de James, de Whitehead, que
configuran un movimiento que Wahl llamaba el movimiento hacia
lo concreto y podríamos decir que intentan situarse en una ac
titud metaempirista, como sería también la actitud del segundo
SCHELLING.
Pero Hegel nos muestra cómo esa actitud es insostenible. El len
guaje ya significa una demostración de esa imposibilidad.
"El contenido concreto de la certeza sensible, le hace aparecer
inmediatamente como el conocimiento más rico, como un conoci
miento, ciertamente de una riqueza a tal punto infinita que no se
puede encontrar ningún límite, ni en extensión, en el espacio y en
el tiempo en los cuales se despliega, ni en penetración, en el fragmento
extraído de esta plenitud por la división. Este conocimiento nos pa
rece además como el más verdadero; porque todavía no se ha sepa
rado del objeto, sino que lo tiene delante suyo en toda su plenitud.
De hecho, sin embargo, esta certeza se revela expresamente como la
más abstracta y más pobre verdad. De lo que sabe, ella expresa sola
mente esto: él es; y su verdad contiene solamente el ser de la
cosa". (81)

(80)J. Hyppolite. Logique et Existence, pág. 13, ed. cit.
(81)Hegel, Phanomenologie, pág. 81.
— 146 —

�83 'BI3U3S3 B[ X OJ3pBpJ3A O[ 83 :83 OJ3fqO [^,, '[3 Jiod BUTUII3^3p 3S
J3qB8 [^ -83PIU3UIJBJ 3p J3S p UO3 'aXnOddAJJ B^OUB 'BJJipiOUIO^
qBI3U3S3 OHIOO OpBJ3piSUO3 3 Ojsfqo p 3nb U3 O1U3UIO1U p SOUI3U3J
:ouira.T3j jsiuijd U3 : sboijsjj^^dbjbo sb^ss 9U9ij o^rpspip oítenf {^
UBJ3dnS OIJB8333U BJ3S 3nb 3[qBJ3UI Un
'uoSojn opBis3 un 'sjqod sbui ojusiiuioouoo ^3 's^nd b^ijiu^is 'aaaajj
Bj9jd.i9jut o[ ouioo ^bj '0NmaH3 ^P ojnpsqy p 'opBpusasjipui
J33 j^ 'oi^BjjsqB 9iu9uiB}9[duio9 psjSAiun JdqBS un 'opuoj p us 83
'jB^n^uis 83 3nb 's^qisuss BI3U3I3UO3 b^ 3p O^U3iuii3ouo3 p opoui p^
3Q 'J3S-OU p Á UOI9BUIUIJ919p BpOJ 3p 3JU3SnB J3S p 9JJU9 pBpijnspi
B^ 'voi^pq ns U3 bjbjisoui o[ ouio3 's^ans dpuop 3p 'BpBU soui^su^d
OU 'opUOJ p U3 BpBU SOUipsp OH 4UOpBUTUIJ313p BUn^UIU 3U3I^ OU
3nb jpdp 83 'opBUIUIJ3J3p OUnUlU 83 OU 3nb 4J3S p SOUIB^USUIIJdd
-X3 opuBn^ '3^U3snB bjss ps^^Aiun oj 3puop 4JB[nSuis ojBip^uiui un
33OUO3 BJS3 9llbjod 4UOpBip3UI TB\ 33npOJ}UI BiC OJU3IUipoUO3 n8 JBSdjd
-X3 3pU3^3jd B^83 OpUBn¡^ "^^qiSUSS BpU3pUO3 B^ 3nb OJ3pBpJ3A 8BUI
OUIO3 BpA3J 38 3fBnSu3^ p Í3Í"BnU3^ p U3 b^ 8OUIBJ)U3 4O^Sa ^B O^3dd
-83J UO3 oSp JBS3jdx3 3p 8OUIBJBJJ OpUBn^ 'Ü^Oí/ü p U3 A xnbo p U3
B183I^IUBUI 38 3nb O^S3 Un ÍOJS9 UTO. 3XqOS BSX3A 3[qiSU3S BZ9JJÍ99 B'q
•BAIJ^UIJ^P UOpB3IJIUn V[ B JB3^^ BJSBq
'8B3UBJU3UIOUI 89UOTUn9J 3p 4S3UOpBJBd3S 3p 4S3UOpBip3lU 3p 3IJ38
BUIl 3p S9ABJJ B OpUBSBd OIdd 'OJll[OSqB JdqBS p BIJI^SIX3 OU BUIJOJ
BJ^O 3p 3nbJ0d 4BpB^OJJBS3p pBpi)U3pi BUn 3p OJ3d 4pBpiJU3pi BUn 3p
BJBiBJJ 3S USiqUIB} inbB í BpB^[OJJBS3p pBptUn VI S3 4Ojd33UO3 p 3JUBip
-3UI B83jdx3 3S 3nb BJ3pBpj3A pBpiUn V\ 1303JJ BJBd OUIO3 SOUIIA VÁ A
4B8[Bj pBpiun Bun op ojsd 'pBpiun Bun sp n^rq bjbji 38 ío[pjJBS3p ns
Bpiui 3S pno pp aijjed b 'Bpuspuoo v\ 3p ppiui o^usuioui 3JS3 som
-BÍ^U313J 4OpOl UO3 ÍOJJO B BTAU3 SOU ppiUl OJU3UIOUI 3JS3 OX3J
'B9lSopm9JSld9 BÍOpBJBd 3p djqUIOU p UO3 Bu^lS3p KOS
3nb of3^duiO3 BUI^^qOJtd 383 3p OJD3d8B un B3ipBJ iqB ÍO[qiS
S3 UOpB3IJIJU3pi V\ 4S3UOpBT3U3J3Jip 483UOl3UIlSip 3JU3XUBIA3Jtd
soui333[qB^83 ou is 3nb ojjsp 83 usiquiBj oj^d 'pxnjBu uoisusdo^d ns
BS3 J3S 333JBd 8OU3UI JV O 483pBpilU3pi OpU3p3^qBJ83 BXBqDJBUI KOS
-aaAap\[ 3lU3UUOIJ3}Sod B^BpuSS O^ OUIOO 3^S3 4Bpnp Ulg -OlU3IUIBSU3d
pp BqojBui B[ 9jrmj9d snb ojU3Ui3[3 p 83 4orasiuojB[d p us omoo
otusTUBipSsq p U3 3nb 4J3s-ou sp ojdsouos p ^pnpojiui snb som^usj
'oatjbSsu opinf un b JBpdB 3nb soui3U3j bsoo buisiui b[ uos ou 3nb
ípsp A o^ J3p o^sfqo p JinSupsip jspod BJBd 'uopBpusxsjip BJ83
J333jqB^83 Jdpod BJBd OJ3d í UOpBpU3J3Jip BJ B OpB9JJ SOUI3q 3nb
-jod joijsdns BdB^3 Bun U3 souibjss vA 4ojjo jod ojsfqo un X opB[ un
JOd BpU3pUO3 BUn SOUIinUIJSip OpUBnO ípBpiJBpSutS B[ U3 BpBJJ33U3
B^83 3U3IAJ31UT 3nb BpU3pUO3 Bq[ 'UOpBipSUI 3p UOpunj B[ iaO3JJ
sp bijoso^ij B[ U3 Busduisssp 'souisqBS ouio^ 'snb 4J3S-ou sp Bjs^ndo
UOI9OU V\ 4J3S 3p UOpOU B|^ UO3 OpBnfuO3 Bq 38 OU "BTABpOJ 'uOTOUpStp
V\ 3p BpU3pUO3 Av\{ OU tnbB BIABpO^ 'O^u^iUipOUOO pp O83JOjd p
9JU9UI9JU9JBdB 3^IUIJ3d OU X JIJ9}S9 SBUI p OUIO9 999JJO 38 UOpBUIUUS)
-3put ns us snb ojsd 4oj33jj3d ojusiuipouoo un 83 íjss pp
BZ3^J33 B^ B OO[BUB O[B B]U3S3jddJ O^U3lUipOUO3 J3UIIjd

�indiferentemente del hecho de ser conocido o no, permanece incluso
si no es conocido, pero el saber no existe si el objeto no existe". (82).
Pero la certeza sensible no es el ser, sino que menta el ser y
ella nota que mientras el ser permanece la conciencia sensible se
manifiesta inconstante. Ella no tiene el derecho de elevarse por en
cima del aquí y del ahora. "Hegel se representa esta primitiva con
ciencia. Ella se pone en presencia de un objeto que es dado como un
esto (ein Dieses). Es dado, sea en un instante actual como un ahora
(ein Jetzt), sea en el espacio presente como un aquí (ein Hier). Se
dirá: ahora es de Noche; pero en el instante siguiente será de día;
o bien; hay aquí una casa. Se tiene derecho? En esas nociones de
noche y de día, de árbol y de casa son términos genéricos, de los
cuales no podemos servirnos porque pertenecen a una conciencia mu
cho más evolucionada. Los nombres suponen una clasificación por
géneros y especies, que no puede estar presente en el más informe
de todos los conocimientos, en la certeza sensible inmediata. Estric
tamente dirá Hegel, en la Lógica^ estamos en el estado de espíritu
de los negros que frente a la novedad de un objeto no saben sino
gritar "Aquí hay". Lo que hay no importa, puesto que el contenido
del instante actual no está más en el instante después y la sensación
situada en tal punto del espacio se desvanece en cuanto me doy
vuelta". (83)
Mientras que el dato constituido por el esto, en un aquí y un
ahora determinados y singulares, se desvanece, subsisten, sin embargo
el aquí y el ahora universales, o sea el espacio y el tiempo.
El aquí y el ahora cambian entonces constantemente; el saber
no alcanza a expresar la permanencia del ser; es pues, una apariencia,
como los filósofos griegos lo habían indicado.
La permanencia del aquí y el ahora, es decir de un aquí y un
ahora indiferentes a las variaciones, supone una noción de orden
universal.
"Una tal entidad simple, que es por la mediación de la negación
que no es ni esto ni aquello, y que es también indiferente a esto o
aquello, le llamamos un Universal". (84)
Y agrega: "Es también como un universal que nosotros pronun
ciamos lo sensible; lo que decimos es aquí, es decir, el aquí universal
o aun él es, es decir el ser, en general^ Nosotros no nos representamos
seguramente el aquí universal, o el ser en general, pero pronunciamos
lo universal. En otros términos, no hablamos absolutamente de la
misma manera que opinamos en esta certeza sensible. Pero como lo
vemos, el lenguaje es más verdadero; en él vamos hasta refutar inme
diatamente nuestro punto de vista; y puesto que lo universal es lo
verdadero de la certeza sensible y el lenguaje expresa únicamente esa

(82)Hegel, Phanomenologie, pág. 83.
(83)Ch. Andler, Le Fondement du savoir dans la "Phénoménologie" de L'Esprit de
Hegel", pág. 322, ed. Rev. de Métaph. et Morale, 1931.
(84)Hecel, Phanomenologie, pág. 84.
— 148 —

�•p-SI 'ojaiaax 'N^xvij (¿8)
•S8 '^?d -pi (98)
'aiSojouautouotfj 'laoajj (58)
jas ^a oiuixdns oX 'sa oa opes^d sa anb oj oja^ (g íBpiuitjdns sa
opes^d sa anb 'p^pxaA Bpun^as bj otnoa ouijijb oX Bjoqy (^ ípBpxaA
Bjaniijd bj ouiijdns oX 'opiiuijdns sa anb oj oraoa o opBSBd un ouioa
oaipui oj oX ojad íojapBpjaA oj ouioa opBinxijB sa [a Á BJoqB ja oaipui
o^,^ 'jmovpui ep oj^o ja jod Bpinjijsuoa inbB Bjsa BaijaajBip Bq
•(¿g) "44onpiAipui Bpsa BJBd jbui^ijo ojanpoxd 'oiJBipauuajui
oSjb ouis opBjjuoaua sa anb oj tu Bjjuanaua anb o\ xu sa ou souibui
-jijb JB^nuis jas o^na JO[oa opo^ anb Á BjpuaSua so^ aiuauiBjsaijiuBui
anb Btdojd uoiaB^sBJj B[ uoa sofo so^ ap ojjuanaua [a uos oauB^q p
A oa^au p anb souiaja^ "is jod Á js uo oun opuats oraoa sojjosou
jod oppa^qBjsa Bas —saxVHDOS aaip— 'Bp^u an^)?^ -a[qisuas ojuaiui
-pouoa p ua pBpqiqísod Bjaajaj Bun opBaipui BjqBq moxvi^ ^^
•a[qisuas
B[ ua BpBJjaaua Bjsa anb ua o^uaiuiBpiB asa ap Jips BJBd bja
jauaj anb sand auap íjapuaasBj^ sa Bpuapuoa b[ ap ppuasa
-aBJBa b^ anb souiapiAp ou oja^ "sopa ap ounuiu b pBpTJoixd
uis 'ojafqo p A jaq^s p 'sojuauíap sop so[ BJapisuoa 'a^qisuas Bpuap
-uoa B[ ap Bapa^pip ^\ Buiuijna pna o[ uoa 'ojuauíoui jaaxaj uq
•saJB^n^uis A
sa[BnpiAipui oÁ soj uaanpaj as X usniís as pna bj ua 'jB^uapuaassjj
uppdaaxadB bj ap bubijub^j ^apí Bpunjojd bj ua opBaqduii BqBisa bX
—'aaia\ty Bjunds— 'ojisubj^ o^s^ 'SBpuapuoa sbj ap pBpiunuioa bj ap
ojáoj jb X onjnuí ojuaiuipouoaaj jb BJBAajj anb Bpuatauoa bj ap Bqanj
bj inbB ajuaisajd as B^ 'oaiuojBjd ojajaajr ja ua svaooyxoaj 9p ^^stj
-BnpiAipui ouisiAj^afqns jap uoiaB^npj bj b uaxquiBj X ojjojjssap jb
oSojbub sa aaoajj ap ojjojjBsap ja íjBSjaAiun oX un ap pBpijiqísod
bj opuaiAdJ^ua soiuba bX j^na oj uoa 'sajBjnSuxs oX sojjo ap Biauaj
-sixa bj jauodns anb souiaua^ ojad íjbjtiSuts oSjb ouioa ou X jbsjoa
-jun oájB ouioa souibuijijb oj 'ajuauBuuad ojb ouioa oX ja souibuijijb
opu^n^) -pBpinuiiuoa ap ojnijj b a^sixa ou BiABpoj Biauaiauoa bj anb
JBpiAjo souiaqap ou 'o^aaja ua íoX ja sa bijba anb oj anb ap Biauaj
-ajij^ bj uoa 'BaijaajBip buisiui bj aanpojd as uaiquiBi mbB oja^
(98) -44oX ja ua
Bptuiijdaj ouis 'Bptuiijdns BiABpoj Bjsa ou ojad 'ojafqo jap Bp^sjnd
-xa ajuatuBjapBpjaA saauojua sa ajqisuas Bzaixaa B&gt;q qa ap jaqss un
oáuaj 'oX anbxod 'sa ja íoiwx uvjuoui ja ua o 'oxtu ojafqo anb ojubj
ua ojafqo ja ua Bjsa p^pjaA ng -jBiauasaui sajuB Bja anb jaqss ja sa
anb jpap sa 'ojsando ns b opBSBd Bq BJoqB Bzajjaa B-q^^ 'Baxjstjos bj
jod opBjuasajdaj BiJBjsa opunáas ja 'oiusijBaja ja jod B^atjS bijosojtj
bj uo opBzijoquiis JBjsa Bjjpod bjsia ap ojund jauíod ja ig -ojafns
jap opBj jap asxBi^npj X ojafqo jap opBj ja jBuopusqB ua ajsisuoa
'ajqisuas Biauaiauoa bj ap BaijaajBip bj ap ojuauíoui opun^as j^
"oxoipo jap X xnbo jap pBpijBsxaAiun bj b
'ojsa jap pBpiJBjnguis bj ap 'pBpijBna bj ap ojisubjj un tsb soiua^
"(g8) C4sotuBjuaui anb ajqisuas jas
un jBsaxdxa soiuspod anb ajqisod ajuaiuBjxaia sa ou saauojua '

�pasado o el ser suprimido, en otros términos la segunda verdad; yo
niego así la negación del ahora y vuelvo de ese modo a la primera
afirmación, de que el ahora es. El ahora y el acto de indicar el ahora
están constituidos de tal modo que ni uno ni el otro son un simple
inmediato sino que son un movimiento que tiene en sí diversos mo
mentos". (88)
Ese acto de indicar constituye el movimiento que expresa lo
que él es ahora en verdad, o sea un resultado, una pluralidad de
ahoras reunidos y unificados. Indicar es hacer la experiencia de que
el ahora es un universal.
Notamos así en lo sensible una unificación de lo singular y lo
universal, una síntesis de lo múltiple y lo uno, sobre lo cual se
desarrollará la percepción, la segunda parte de ese itinerario de la
conciencia que nos muestra la cosa, no como algo puramente inde
terminado, un mero esto, sino como un haz de cualidades.
En síntesis: "La Crítica de la certeza sensible y la reducción de
su puntualidad, al opuesto, al universal, contiene un doble sobre
entendido. Hegel quería mostrar a Schulze y a su escepticismo la
imposibilidad de abandonar el terreno del conocimiento racional para
apoyarse en los hechos de la conciencia empírica. Y quería también
pagar tributo al pensamiento griego que, de los presocráticos a los
sofistas y a los escépticos antiguos, ha mostrado la inconsistencia del
saber sensible, hasta que con los escépticos posteriores ha perdido la
línea de su desarrollo clásico, dudando del fundamento mismo del
saber racional. Como siempre le sucede, en su referencia histórica y
polémica Hegel eleva su tono y de ahí su impulso". (89)
"Se puede decir a aquellos que afirman esta verdad y esta certeza
de la realidad de los objetos sensibles, que deben volver a las escuelas
elementales de la sabiduría, volver precisamente a los antiguos Mis
terios de Eleusis (de Ceres y de Baco) y que tienen, primero, que
aprender el secreto de comer el pan y beber el vino. Porque el ini
ciado en esos misterios no llega solamente a dudar del ser de las
cosas sensibles, sino aun a desesperar; por una parte él realiza el
anonadamiento de esas cosas y por otra las ve realizar este anonada
miento. Los animales mismos no están excluidos de esta sabiduría,
sino que se muestran más bien profundamente iniciados en ella; por
que no permanecen frente a las cosas sensibles como si fueran en sí,
sino que desesperan de su realidad y en la absoluta certeza de su
no-ser, las aprehenden sin más y las consumen. Y la naturaleza entera
celebra como los animales esos misterios revelados a todos los que
enseñan cual es la verdad de las cosas sensibles". (90)
(Continuará)

(88)Hecel, Phanomenologie, pág. 88.
(89)E. de Necri, ínterpretazione di Hegel, pág. 329-30, Ed. Sansoni. Firenze, 1943.
(90)Hegel, Phanomenologie, pág. 90-1.
— 150 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2464">
                <text>Itinerario hacia el mundo de la razón en la filosofía de Hegel</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2465">
                <text>SILVA GARCÍA, Mario</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2466">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 111-150</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2467">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2468">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2469">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2470">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2471">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="222" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="411">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/7fe43e0236e955fcfb6f70c73a8fc974.PDF</src>
        <authentication>bd10085912579a2336014ce95a209693</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2453">
                    <text>�antecedente para su adsorción a la parte proteínica de la membrana
bacteriana. Pero nos interesaban más aún los grupos o estructuras quí
micas, que dan afinidad por la fibra vegetal del algodón, constituida
por polisacáridos (celulosa) ya que una parte principal de la mem
brana microbiana también está constituida en general por polisacári
dos, evidentemente algo diferentes. En la química tintorial estos grupos
o estructuras son denominados "substantivantes" y los colorantes res
pectivos llamados "substantivos" o "directos", a los cuales pueden ser
asociados también los colorantes de cuba en su forma reducida (soluble
en agua). El hecho de que ciertos grupos "substantivantes" p.e. el
grupo —CO—NH—, aparezca en forma repetida en la germanina
(Baeyer 205 o Fourneau 309) y p.e. la estructura "benzidino-bis-azóica"
(I), también substantivante, aparezca en el azul de tripano (tripanocida como la germanina), nos pareció también un antecedente muy
promisor para nuestro plan de trabajo: Aplicar los vastos conocimien
tos de la química tintorial sobre substancias y colorantes substantivos
a la quimioterapia (4).
Con respecto a los postulados b) ye) habíamos pensado introdu
cir el resto sulfanilamídico (II) en ciertas moléculas (p.e. de estructura
"substantivante"), ya que es capaz de aproximarse al resto aminobenzoilo del ácido pteroílico, impidiendo con sus electrones disponi
bles (según II) la síntesis peptídica (III) del ácido fólico (esencial
para muchos microbios) a partir del ácido pteroílico y glutámico. Los
electrones disponibles se fijarían a la fisura electrónica del grupo carboxílico del ácido pteroílico, impidiendo así la reacción con el grupo
amino del ácido glutámico.

I

II
H,N

^

v

^III

(7A

CH

III"/
CC-CH2-]\--C-OH

V V\/ +1

•"hJn—ch-ol-ch,-cooh
OHi

COOH
— 232 —

�—

Z—

jbuijoj usijpod 'soaiua^ouioaaouiaq soaijajsoad sodnaS sns ua opiuajuoa
(g) oaijojjidBJjaj Btuajsis jb 8biobjS i(^) sojuauuaj sojsa 'jBna bj un^as
'upiaanpaa-opixp ap sojuauuaj soidoad soj ap uoiaaB bj ap oiusiuBaaiu jb
oiaadsaa uoa sbui sisa^odiq Bun aaa^q b BAajj sou 4tsojuauuajiiuB?^ ouioa
soaipiuiBjjns sojsanduioa sojaaxa ap uopaB bj ap uopBiaadjajuí Bjs^
•o^anpojd pp BUBiqoaaiuin
-ub pBpiAijaB joXbiu bj b sajqiuodsip sauoa^aaja jbuijoj ap pBptjiqísod
apuBj^ sBin bj tsb opua^nqijjuoa 'sa^qiuodsip sauo^jaap jbuijoj apand
'BpBtiaapB uoiaBuiquioa ua oinuip ajsa 'ouisira oaipzBp opia p naiqiuBj
ouis 'oaipiuiBjps odn^S p ajuauíBps ou osb3 a^sa ua anb 'Bjuana souiBp
sou 'o^duiafa un sa (^\\) sapna sb^ ap 'ojsanduioa ouiiqn a^sa ap bio
-uBuosaj ap sbuijoj sb^ unáag qozBiiBjpis pp *a'd uoiaaB ap ouisiuBoam
pp oiaadsB un upiuido Bj^sanu unSas ajsisuoa anb o^ ua 'sBtauBisqns
sbjjo b ouaSixo p JBpBjsBJ^ ^ojuauuajijuB,, ouioa 'Bapod 'pzBpBjjns
p ouioa 'BpiuiBjps Bun 'oaijaaB opia^ ua asopuBuuojsuBJ^ 'ouaSixo
pp Jo^daaB [a 'Baijjaadsa buijoj ua 'sa (oaiAnjid opioB pp u9pB[ixoq
-^Baap ap oianpojd) 'opiqapp^aaB p puuou os^a [a ua SBJ^uaij^ #Bpixu
-Bjps B^ anb ajqBprxo a^uauqtaBj sbui 'BpuBisqns Bajo b '(¿) ZQSJJ ap
buijoj ua ajuauqBnjuaAa 'oua^jxo p asopuBpBjsBJj 'BpiuiBjps bj b ajuaui
-BAanu sauoajaap sop 'a^ ^. q _j_ 0sH^—HO Z snoioBnoa bj un^as
'aapaa 'ajqBqoad sbui oqanxu sa anb oj 'o '(BpBJjuoaua (9) ajuauípuoia
-daaxa ajuauíBjos oaad '(g) saaojnB sounp aod BpBjnjsod) BpxuiBjps
-ixoapiq Bun b BpiuiBjjns b[ aBpixo n 'BaoqB uBapod anb soj 'soAij^^au
ojiapiqxo sauoi sop sajqiuodsip Bfap sauojoad sop ap BpuaaajsuBJj Bjsg
•BpBuoiauaui vÁ '(q^j) Bppnpaa buijoj bj b bSojj as 'oai^opisij ajuaiq
-uib pp Bn^B jap sajuaiuaAoad 'sauojoad sop ap uoiaip^ jo^ *(^^yj)
sBAijBJ^au sb^jb3 sop isb Bjsa opuaijmbpB 'BSBjixoqjBa-oa bj ap oaijpzBij
opio pp oua^pjjiu jb aaBjua ^^qop uoa op^Sij —^3= odnaS jb ubíij as
ttsa[qiuodsip5i soaipxuiBjjns sauoajaaja sop soj '[ja b sopBiuixoadB zaA
Bun anb ap 'sisajodiq bj souiaaBq 'BSBjixoqjBO-oa bj ap uoiaunj bj ua
ButzBipBjjns bj ap Á jozBijBjjns pp uopuaAjajuí bj jBaqdxa bjb^
•souaSpjpiq sop opBj
-daas opuaiqBq '(q ^\) Bjnuijpj bj apuodsaaaoa Bpianpaj BSBjtxoqjBa-oa
bj y -oaiuipijid ojaia ja ua asjBpixo Á — aianpaj ap zBd^a 'j Biuizuaoa
bj A BSBjixoqjBa Bun JB^nj aauíiad ua auapaajui jBna ja ua 'sotqoaaiui
soqanuí bjb¿ Jbjia uoiaanpaa-opixo ap osaaoad 'oaijaaB opios A oaiu
-oqjBa opijpxquB b (JJ003 0^eH3) o^p^jd opia^ jap BAijBpixo uoia
-BjixoqjBaap bj ua 'oua^pjptq ap JojdaaB ouioa ajuaiuajqBqoad 'auaiA
-aajui buisiui B^ 'BSBjixoqjBa-oa bj b uaiquiBj ouis 'oaijjoaajd opiaB jb
ajuauíBjos ou 'opBj ojjo aod ajuauíBAijaadsaj BoimpiuiiJid o boijozbij
A opBj un jod BaipiuiBjniBjjns zaA bj b Bjnjanjjsa ns b sbiobj^ 'sop soj as
-jBiuixojdB japod aod 'BJauBiu Bjsa ap uBuoxaaBaj (JJA) ^utzBipBjjns ^j
A (ja) JozBijBjjns ja anb souiBSua^ • (uopanpaj-opixo ap sspBuapBaua
sauoiaaBaJ ua uoqBjsa jas) sajBiujou sauoiaunj sns Jijduina 'sbui sojjo
A ^ A (^) j; Biuizuaoa bj '(Al) (buiiubij bj ap ojBjsojtp) BSBjxxoqjBa
-oa bj ouioa sajBiauasa sojijoqBjaiu b 'jipadiui ap uaiquiBj oms 'oaqoj
opios ja ouioa jBiauasa ojijoqBjaui un ap Bai^ojoiq sisajuis bj Jipad
-uii ap 'opBjuBjapB souiaq tsA ouioa 'ajuauíBjos ou 'bjbjj as '

�electrones disponibles, con los cuales y con protones reducirían los
substratos reducibles (SR) (los diferentes cofermentos), recuperando
sus dos electrones de dos iones oxhidrilos y trasladando el oxígeno así
liberado, de un modo muy específico, a sus substratos oxidables (SO).
("Electrólisis biológica") :
i "f" ^ ej
~~" ~
"— + SR

+ SO + 2H2O

SR¿¡

SO + H2
^&gt;F + + ^¡

+ (OH)7 "^
SRH2 + SO.O

H2O

IV

IV a

NH,

N

CH3 CH2—CH,
I
I
I
c=c
o

•n(

C—CH2—N^

|II^

H3C-C

CH,—S

0-P-OII

CH

CH, CH,—CH,
I
c= •c
_0_
o^-p-o -

OP+OH

I
OH

OH

IV b
CH3 CH2-CH,
i
i
c=c
'i

Ó^P-OH

N
\

CH,—S 0-P-OH

OH

VII

VI

NH,

CH=CH

I

:N

CH

Ai

I

^CS

II

H

CH H,N

:NH

í

I

NH2

CH

N^CXCN

T i ^ CH
CH

r. _N-

H-ín

H-C1
H-C-OHI

Vía

^,

H-C-Offl

CH -CH

i
o
H-C-OHi

ó

\ c —s:+

c-o^p-oíp-o-c
H, OH Ó
H,

\. ^
Ar

^: -CONH,

II I
CVCH

Ar- —SO2

:n

CH

so2

— 234 —

�XI

'HN

•BUBiqojairaiiuB pBptAijaB 'sisajodiq BJjsanu un^as 'jauaj UBuaqap bujj
-nraijd B^ ap sopBAijap so^ uozbj Bisa jo,j '(^xi) Buipmpioijojpiqap
-siq B| Bjsd Bun A (qm^. -^ ^IIIA) ^uipinpjoijojpiqap b^ bjbcI sop
jnbs soniBoipui sa^na se^ aa^aa 'Biouenosaj ap sbiojoj sns imSas sa^qra
-odsip 8auoj^oa|a jbtojoj napand (a 'B8B[txoqjBa-oa v\ b asjBtnpcoadB
japod BJBd oaqozBi^ cqoia p uauaij (q 4(uopo^[B p BJBd soAiiuB^sqns
sa^uejopa soqontu ap pa^uao Barnoiujsa b^ noisnj B[ ap eapdiauíad
da^nanodmoa sop eo[ opnaXn^^snoa) aiaijjadns ap p^piAijoB uauap
(b tsopBpnuoj: ainaraaoiiaiUB sopBpjsod sajj so| soinsxm is jod jqd
•nina ap BÍB^aaA b^ SBcnaps nana^ Buqnratjd B^ ap sopBAiJtap soq
e^m o^ubj
oíaajBd son BidBja^oinimb b^ na noiasaqdB a^qísod ns 'of^q a^uara
-BAi)Bpj oíaaad ap 'sa^uB^opa eo^ ap Biiisnpni wei^ b^ ap ojanpoad
nn ap mb^ bjbii as ouio^ '(x) pianaS Bpnuoj B[ ap sopBzuaniqod
ajuauíBip sbui 'bojío naiqniBi sojanpojd sop soisa ap opBj p naaajBdB
OJad i (xi) Buiptnpioiiojpiqap-siq B[ á (m^) Buipmpioiiojpiqap
B^ :nos 'uoisnj B[ aod opiuaiqo oianpojd pp sapdianiad sajuauod
-moa SBq "opBnojps naiqniB^ aiuauípniuaAa Á (^221 ua (ó) Z9A
-tjd jod oipasap) 'ajjnzs noa Bnxpmpj-d ^\ ap tuoisnj b[ ap
oianpoJd p apua^ua as MBni{nnin^w uoioBuiniouap b[
•soAtinBisqns saju^jopa ap
Bun uBAiJap pno pp A oaqozBiiozuaq opio p Bpijadaj o BiJBiran
Bun ap auaxjnoa anb 'Buipmijd bj ap odnj p jod ajuara
-Bsojapod BpjBJiB anj upiauajE BJjsanu uoisBao Bjsa u^ 'soTqojaira so[
bjjuoo soAijaadsaJ sopBAtjap so^ ap ojuaiuiBjJodraoa p JBipnisa BJBd
'uopoSp pp Bjqxj B^ Bj^d soAijuBjsqns saiuBJopa UBAiJap pna pp
'Braajsis nn Jiaap sa 'oAtiuBisqns oaqozBij Braa;sis un opBosnq soraaq
uozbj Bisa jod A ajuapiAa aaaj^dB BnBiqojairatiuB pBpiAijaB
oaqozBtj opxa pp BpuBiJodrai b^ 'sojsandxa sojdaanoa so^

�-NH,

Este fue realmente el caso, como resultó del examen "in vitro"
de los productos que preparamos, derivados de la dehidrotiotoluidina
y de la bis-dehidrotiotoluidina. Los productos fueron examinados con
tra los siguientes gérmenes: Proteus vulgaris (X-19), Escherichia coli,
Salmonella typhi, Klebsiella pneumoniae, Streptococcus pyogenes y
Stapbylococcus aureus. Los gérmenes fueron cultivados sea en medio
sintético, sea en solución glucosada de peptona. Las concentraciones
límites de inhibición están expresadas en 0.000001 g — 1 gama por
1 cm3.
Mientras que la dehidrotiotoluidina misma, insoluble en agua,
solubilizada o mejor dicho dispersada por intermedio de etilenglicol
(en cantidades no nocivas para el cultivo de los gérmenes) se mostró
inactiva contra todos los gérmenes mencionados, su derivado metilensulfónico (XI I, soluble en agua, preparado por acción del formol-bisulfito sobre la dehidrotiotoluidina, mostró una actividad inhibidora
entre 150 — 200 gamas contra el proteo y el estreptococo. El colorante,
obtenido por copulación de la dehidrotiotoluidina diazotada con el
ácido 2-naftol-3,6-disulfónico, ya conocido bajo la denominación de
Tiorubina (XII) (10), mostró en forma de su sal de sodio, una acti
vidad inhibidora entre 30 — 60 gamas contra el estreptococo y de 90
gamas contra el estafilococo. Los colorantes obtenidos por copulación
de la dehidrotiotoluidina diazotada con el ácido J (ácido 2-amino-5naftol-7-sulfónico) (XIII) y con el ácido 2,3-oxinaftóico (XIV), tam
bién en forma de sus sales de sodio muy poco solubles en agua, se
mostraron inactivos contra los 6 mencionados gérmenes.
En la serie de la bis-dehidrotiotoluidina, esta misma substancia,
solubilizada con la ayuda de etilenglicol, mostró una actividad inhi
bidora entre 20 —• 40 gamas contra el estafilococo, y su derivado metilensulfónico (XV), preparado con formolbisulfito, una de 30 gamas
contra el estreptococo y el estafilococo. El colorante obtenido por
copulación de la bis-dehidrotiotoluidina diazotada con el ácido 2-naftol 3,6-disulfónico (XVI) mostró en forma de su sal de sodio una
actividad de 80 gamas contra el estafilococo. Los colorantes obtenidos
por copulación de la bis-dehidrotiotoluidina diazotada con el ácido J
(XVII) y el ácido 2-3-oxinaftóico (XVIII), casi insolubles en agua
también en forma de sus sales de sodio, se mostraron inactivos contra
todos los gérmenes.
— 236 —

�— L2Z —

AIX

IIIX

BNEOS-

IIX

Bisa
ap sa^qísod s^uozej aae u^p^nd uaiqraBj 'B[noa^ora b^ ap
[a aod Á JB^naa[oni osad jo^boi ^a aod BpeooAoad 'apuBJ s^in a^uatn
qBtuuaAa aioijaadns ap pBpiAtjaB buíi Á odijozbu opio pp uoiOTiadaa
Bq *sa[qiuodsip saaoa^aa^a ap uoioBinaoj B^ aqiauoa as sapna sb^ un^os
'Buipinpjoi^ojpiqap b| ap BiauBuosaa ap sbuijoj sb^ anb a^qBjsa SBtn aas
aaaasd anb '(BXl) BpuBuosaa ap sbuijoj sa^qísod sns ap Btm un^as
BpBoqdxa jas apand Bnipinp^oi^ojpiqap b^ ap B| noa nptaBJBdnioa na
Buipxn^iopojpiqap-siq b^ ap ataas B^ ap apuBaS sbui pBpiAt^aB Bq

�XV
MICII2SO3Na
H3C

XVI

H3C

-NH,

Para aumentar la actividad antimicrobiana de la dehidrotiotoluidina y de la bis-dehidrotiotoluidina respectivamente, hemos introduci
do en ambas el resto sulfanilamídico. A este respecto deseamos recor
dar, que ya hemos obtenido, hace algunos años, por condensación
de la dehidrotiotoluidina con el p-nitrofenil-sulfocloruro primero la
p-nitrofenilsulfo-dehidrotiotoluidina (XIX) y después por reducción
la p-aminofenilsulfo-dehidrotiotoluidina (XX) (11). Esta vez hemos
obtenido las substancias deseada* por condensación de la dehidrotio
toluidina y de la bis-dehidrotiotoluidina con p-acetanilido-sulfocloruro
(suministrado por amabilidad de la casa Hoffman La Roche, Nutley,
U.S.A.) y desacetilación de los productos acetilados (XXI) y (XXIII),
— 238 —

�— 6S^

IIXX

'

IXX

XX

XIX

opBjijaaBsap ajuauíBiJBpunaas 'ojanpojd
I9 ^ (IIXX) PBIíl93B ojanpojd ^^ jsb asopuaiuajqo 'ipajB ua sa^q
-rqosui ua soisandinoo so^ b ajaatAuoa anb 'ouaSpjpiq un ap ucuoisod
ap uoiooBaj Bun jBn^ auan 'HB9t^ I9P puan^ui b^ oC^q 'ajuara
'anb aaaa^d 'oaad 'ajuauiBUijB[nBd asopuB^ijaaBsap 'opra^tp
ip?ojB bjjuoo sa^qBjsa odraaij oood uos sopB^tjaoB sojanpoad scq
•ooraipiJtd oxpara ua aiuauíBjoaaip uoiaBsnapuoo tb\ aezqeaj ap
ajqtsod sa uaiquiBj ÍButpiaid opuBéajSe 'oun Bpsa ap ^ora un jea^draa
oairaouooa sbui oqanra sa o jad 'o^njopoj^ns pp ^ora un Á butuib bj
ap sajora sop opuBajdraa 'Baiuanjoj o Baiuaauaq uopnjos ua bjjbzijb3J
ajqxsod sa 'sojsandraoa sojsa ap uopBjBdaad bj b ojaadsaj U0^
•pBpqiqnjos Baod Xnra ns b
opiqap ajuauíajqBqojd 'sop^uopuaui sauaraja^ soj bjjuoo soaijobui uoj
-bjjsoui as aijas Bjsa ap sopBjijaaBsap Á sopBjijaoB sojanpojd so^
• (AIXX) ^ipinjojoijojpiqapsiq-ojjns
qiuajouxuiB-d bj á op^uopuaui tsá (XX) o^^&gt;npoj(l p JSB opuaiuajqo

�-Mf,

H3C-

-NHCOCH,

HSC-

H3C-

— NII,

Para la obtención normal de los productos desacetilados se realiza
la desacetilación ventajosamente con una mezcla de 1:1 de alcohol y
de ácido clorhídrico conc, desdoblándose sin embargo en esta ocasión
los productos parcialmente en ácido sulfanílico y las bases respecti
vas. Contrariamente a los compuestos acetilados, que parecen ser ca
paces de una transposición, no fue observado lo mismo en los com
puestos desacetilados (con alcohol y HC1) con el grupo amino libre.
Estos productos son perfectamente solubles en álcali diluido y el grupo
amino libre parece, por su propia atracción, impedir el traslado de un
protón al ciclo tiazólico.
De lo expuesto, vemos que cierto número de derivados en gene
ral hidrosolubles de la familia de la "primulina" tienen actividad an
timicrobiana "in vitro". Queda aún un gran número de derivados de
esta serie, sean o no colorantes, por preparar y examinar, especial
mente los productos sulfonados, y realizar, por último, el estudio "in

— 240 —

�91

'O}JJ3S9p OpO)9UI p
un89S oojjpiqjop opioB uod sas^q sop sbj onpis^j p U9 JBJBd^s X oo9s
b sopiun^a soiobj}X9 so[ JBJodBA9 'pqoop uoo (ou^jbjjbu pp
-Ij) BOIUJjniUlJd UOISIIJ BJ 9}U9UIB109Jip J9BJ^X9 UQtqtttBJ 9p9lld Og
*oT6I
9punj X BJ9piA-jnzB BI3U93S9JOn[J UO9 JOpO UIS ISBO pqoOJB U9 9Apn8ip
9S BUipmpioijojpiqgp bj io^fZ 9P B9J" 9PunJ -^ b^^ijbuib gpj9A Bpu99
-S9Jon[j UO9 pqoop U9 9Apnsip 9S Binptiqoiouojpiq^p-siq B&gt;q -Bti^B
UO9 UOl9B^ldt99jd X UOI9BJ)U99UO9 'pqO9[B U9 UOpnpSip Jod SOpB9
-ijond J9S U9pgnd so:pnpojd sop scq 'o^ijbuib oouB^q jojoo 9p Buip
-irqo^otjoj[piq9p b^ jsb opuBjidp^jd 'BUipop uoi99B9j BjSBq B9ijsnB9
BpoS UO9 OpBIBJJ S9 OJJtJBUIB JIOp9 9p OpBJ^pj ^g ' (B^JIJBUIB) BUip
-mpjOIJOJpiq9p-Siq B[ OpUB^ldl99.ld 'BlláB 9p OS93X9 Ull UO9 SOpBJBJJ
uos sopiun9J sooijprqaop sopBjqij so^ '9iqn[osut 9jU9uiB9ij9Bjd onp
-TS9J BJSBq 'S999A SBUnSp O1U9IUIBJBJJ 9JS9 9SOpU9i:)ld9¿ 'BTJBUI OUBq B
^:X O9IJpjqJÍOp OpiOB 9p OS99X9 Un UO9 S98Bq SB^ 9p BpZ9lU B[ 9BJ}X9
9g ropopui 9iu9ináis p opBJoqBp soui^q 'Buipinpjoijojpiqgp-siq B[ X
^ 'S9SBq SB[ 9p BpZ9UI BJS9 9p JBJBd9S

Noisn^ vt aa VMiaimox
-oixoaaiHaa-sm v^ aa x VMiaimoxoixoHamaa va aa Moiavavaag fi[

•O^JIJBUIB JOpO UO9 'pqO9[B U9 9[qnpS 9JU9Uipi9JBd
'(8 00I"06) S9^qn SBoiuipuiijd sos^q sb[ 9p bjdz^ui Bun jsb ouoj^qo 9g
•BnB X Bpinjtp XnUI B9tJSnB9 BpOS UO9 9]U9UI[BUIJ X iO^&gt; QX JB ^Qg^!!
uoo opBABj S9 opiu9jqo jsb ojyiJBuiB ojonpojd j^ 'BnSs Bqonuí uoo
OpBJ^IJ J9 BJldl99jd 98 X OU9^BJJBU p B-llJtJ 98 'BJJJU9 9g •UpiOIJpq^ B
O^ ^^ JB OOIJnjjnS Opi9B 9p EUI9 OO^T UO 3JS^ B JBJBd9S BJBd—
-JJ9Ajnd X OpBIJJU9 BJJ9qBq 9p 89ndS9p 'OU9JBJJBU 9p UOTOipB UO9
-99J9 UOISnj BJ B}U9TJB9 9g * (SBJOq 5 9p S9Ilds9p ) g^JJ 9p O)U9imipU9jd
-S9p 8BUI BXBq OU 9nb B}SBq 'o0^^ B ^pB}U9UinB BJnjBJ9dui9} BJ 9JU9UI
-jbutj X o00^ B SBJoq g 89nds9p 'o08T B ssjoq 8 9;uBjnp BpB)U9po 89
•9JB9 e03ZbM 9P 8 X 9P ^ 9JjnZB 9p S9JOUI Z, 9P 'BUtpin[OJ-d 9p JOUI X 9P
Bj9Z9ui Bun O8B9 opun89s p ug *SEH 3P iu9juiípu9-ids9p sbui
ou X O8X B 9n89jy 9nb BjsBq BJnjBJ9dui9^ bj SBJoq 8 9juBjnp
-BJU9J OpUBlU9UIVlB 'Bpipunj 89 '9JB0 ODSbM 3P ^ I 9P ^ OU9JB^JBU 9p
8 oox 3P '9^JnZB 9P 39¡oui ^ 9P 'BUipinpj-d 9p joui un 9p Bpzam Bun
O8B9 J9UIJjd p Ug 'OU9JBJJBU Op UOIOipB UIS O UOO (gx) BJn^BJ9JI[
bj 9p S9uoi3B3tpui sbj un8os BpBn^o9j9 3nj Boiujjnuijjd uoisnj Bg
Moisna va aa MoiDvziavay (j

1VXM3MH3dX3 3XHV3

�III)

Acción del formol-bisulfito sobre la dehidrotiotoluidina.

2,4 g (1 centimol) de dehidrotiotoluidina fueron disueltos en
240 cm3 de alcohol y agregada una solución de 2 g de formaldehidobisulfito (P. M. 152 con 1 H2O) en 20 cm3 de agua. Se calentó a
reflujo durante muchas horas, examinando de tiempo en tiempo, si
la solución alcohólica precipita aún con agua (dehidrotiotoluidina)
y agregando 1 g más de formaldehido-bisulfito disuelto en 10 cm3 de
agua. Después que al diluir una prueba con agua, no hubo más pre
cipitación, se dejó enfriar, separándose 0,7 g de un producto de color
amarillento brillante, soluble en agua con fluorescencia azul-violeta.
Al concentrar la solución alcohólica filtrada a 50 cm3 se obtuvo 1,3 g
más de producto de reacción. Concentrando una solución acuosa (que
da mucha espuma), la misma al enfriarse, forma un gel. La solución
acuosa, casi sin color, pero fluorescente, se colorea en amarillo al aci
dificarla, transformándose la sal de sodio obtenida en el ácido dehidrotiotoluidina-metilensulfónico libre (precipitando en diluciones no
demasiado grandes). La sal es soluble en alcohol metílico y etílico,
precipitando con éter. La solución de la sal de sodio obtenida, calen
tada con una solución de barita, libera formaldehido, el que se evapora
totalmente al hervir la solución durante media hora a ebullición. El
sulfito de bario formado puede ser titulado iodométricamente, des
pués haber sido muy bien enfriado y acidificado con HC1, según un
método ya empleado por nosotros, para dosificar los derivados amino-metilensulfónicos (13).
0,08955 g de substancia necesitaron 4,8 cm de solución de Iodo 1/10 n.
para Ci-&gt; H14O3 N2 S2 Na
peso molecular
calculado
356
-f H2O """374
""encontrado 373

IV)

Colorantes azoicos a partir de la dehidrotiotoluidina.

a)1,2 g. de dehidrotiotoluidina fueron diazotados con 0,6 g de
NaNO2 y 6 era3 de HC1 conc. en 80 cm1 de agua y la solución intro
ducida en una solución muy alcalina de 1,74 g de la sal de sodio del
ácido 2-naftol-3,6-disulfónico. El colorante (Tiorubina) precipita en
forma de sal de sodio.
b)1,2 g de dehidrotiotoluidina fueron diazotados como antes y
la solución diazotada introducida en una solución muy alcalina de
1,3 g de la sal de sodio del ácido J (ácido 2-amino-5-naftol-7-sulfónico).
El colorante precipita en forma de sal de sodio (poco soluble, color
bordeaux).
c)1,2 g de la debidrotiotoluidina fueron diazotados como antes
y la solución diazotada introducida en una solución muy alcalina de
0,94 g del ácido 2,3-oxinaftoico. El colorante precipita en forma de
sal de sodio, muy poco soluble de color bordeaux.
— 242 —

�-ajuB bX opiuajqo p oapuapi sa X ^jqq ouiuib odnj un jaua) Jod 'ap
-BjozBip sa oianpojd jg 'jBatjippB ye ajuauiBAanu B^idpajd pna B[ ap
'Bpuqip BotisnBD Bpos ua apnps aiuaiuB^a^duioa 'oiuajpjBuiB ojanpojd
un ap 2 g'I opuBjtdpajd BnSB ap guia oq¿ 9ajB as sandsag *auoa
T3H aP e010 OS ^ pqoap ap giua 001 uo ínIJ9J B SBJoq g ajuBJnp
sopBjuapa uojanj Butpmpioiiojpiqap-ojps-opqiuBiaaB b^ ap 2 g

(i ^
'% U'6
^ "d[ ^SEMí:O6XH3Z3 ^uipin^oioiioapiqap-oj^nsopqiuBjaaB Bun BJBd
0l/u ^OS ^H 3P sraD l'll U^qB^isaaau S 009l'0 :IHBPIaf^ 9P op0^^111 I9
un^as og8^ 'A d ^P oi9npjd I9P ouaScuiíu ^ap uoioboijisoq '(BAiiisod
uoioaBaa-ozBip) i[ea[B ¡a uoo oiobjuoo ua B^oq ^ ap sbui ojanpojd \&amp;
JBpanb b uqioBpjaoBsap Bun oSasquia uis asopuBiaiux '^j ouioa ooijp
-iqxop optaB uoa opB^idioajd jas apand 'uoian^s ua Bpanb anb
•^ *g ap o^onpojd pp aja^d sg "(HXX) O9H9^eii opp pp
[B opBfij Bq as ooipjuiBj[ns odnj pp ajqBsxuox 'oua^pjpiq p aiuaui
-ajuajBdB pna b¡ ua '(oi6I A d) ^uipmpioijoapiqap b^ ap X 'og8
•g *g ap ojonpojd pp aiuaaajip 'og¿^ 'A d aP '9iq^jozBip ou 'opin^
-ip ipop ua a[qnpsui BpuBjsqns Bun (opBJBdajd uapaJ ojonpoad un
ap bjbji as ts aiuauippadsa) opuB^idpajd B^sa ua oipnsip ajuaxu[Bp
-JBd Bpanb Á Bpinpp BoijsnBa ^pos ua a^nps sa oianpojd [g &gt;9Jqi[ ou
X opBpjaaB outxub odnjiá p jauai Jod 'jbjozbip apand as ou 'og8^ sa
upisnj ap o^und n #BnB uoa Bjidpajd 'uppBJiuaauoa BiAajd pna pp
'pqoap ua ojpnsxp jas apand 'IDH ^ 0sH ua 9iqniosui oianpojd ^g
'oaxjpjq
-jop opps X BnB uoa BpnjBJi sa 'BpBuiuua^ B^sa zaA Bun 'uppaBaj
ap Bpzaui b^ Bpoj 'ajuaAps ouioa ajuauíBiaaJtp Buiptjtd opuBzqijg
I^H ^ ^^ioB uoa oiuaiuiBjBJi jod 'op^uopaBaj Bjaiqnq ou anb 'Buip
-inpjoxjojpiqap B[ ouioa tsb Buiuiqa as anb 'o^ijbuib jopa uoa BnB
ua O[qnps 'Buipinpiotjojpiqap b^ ap ojBjpiqjop p BpqtuBjps b^ ap
PBI lB ^sopuBuiJoj 'ojnjopojps pp pui un ajqos Buipinpiopojpiqap
b^ ap sapui ^ osBa a^sa ua jBa^duia aqap as ojad 'Buipoíd jeS^j^b
uts ouaauaq o ouanpi ua uaxquiBj uppBsuapuoa B[ JBztpaj apand ag
•BnS^ ua sapnps 'sopBuuoj a^uauípnjuaAa sojanpojd sojjo n 'ojBjpxq
-jop ns op buijoj ua 'op^uopa^aj BJaxqnq ou aiuauípn^uaAa anb 'bu
-xpinpjopojpiqap B[ jaApstp BJBd 'sojnuiui sounSp ajuBjnp (^^01)
opxnpp oatjpjqjop oppB uoa oQg b bjjbui ou^q p b^bj; as X (S f) opBi
-idpajd p BJipj ^s 'jBiJjua Bfap ag 'sbui BuipiJid ap Euia \ ajuauípnj
-uaAa opuBSajS^ 'sBJoq g-^ a^uBjnp uppqpqa b ofn^aj b sBpBjuapa uoj
-anj SBptunaj sauopnps ssg "ouanpj ap guia qq^ ua (o^f\ 'A 'd '^
'W d) ojnjopojps-opqtuBiaaB ap (puipuaa un isBa) ^ f?'^ 9p uppn^
-os Bun BpBSaJB X BuxptJid ap guia ^ UBjua^uoa anb 'ouanpj ap guia
n9 9i^aipa ua sojpnsip uojanj Buipinpioiiojpiqap ap

f?'^

oaiNV^ixa3v-d no3 vwiaimoxoixoHaiH3a vi sa NoiDvsN^aivio^ (A

�riormente (11) por reducción de la p-nitrofenil-sulfo-dehidrotiotoluidina, fundiendo el producto ahora obtenido al^unos grados más alto
(P. F. 263), no dando ninguna depresión el P. F. mezcla. En las aguas
madres de la desacetilación fueron encontrados ácido sulfanílico y
clorhidato de la dehidrotiotoluidina, por haberse desdoblado una parte
del producto durante la desacetilación.

VII) Acción del formolbisulfito sobre la bis-dehidrotiotoluidina.
1,85 g de bis-dehidrotiotoluidina (P. M. 373) fueron disueltos en
250 cm3 de alcohol y agregada una solución de 1 g de formolbisulfito
(P. M. 152) en 10 cm3 de agua. Se calentó a reflujo, hasta la formación
de un precipitado naranja, (tiempo relativamente corto). Se dejó en
friar y se filtró el precipitado, que fue soluble en agua y alcohol me
tílico. De este último el producto naranja puede nuevamente ser
precipitado con éter. Por concentración de las aguas madres de la
mezcla de reacción alcohólica se puede obtener más producto. El com
puesto se descompone al calentarlo con una solución de barita en
formaldehido y sulfito de bario, que pudo ser titulado como en el caso
del dehidrotiotoluidino-formolbisulfito.
0,1 g de substancia necesitaron 4 cm3 de solución de Iodo 1/10 n para
N, S;iNa

peso molecular

calculado

20
•n

obtenido

489
507
500

VIII) Colorantes azoicos a partir de la bis-dehidrotiotoluidina.
a)0,93 g (J/4 centimol) de la bis-dehidrotiotoluidina fueron dia
zotados con 0,35 g de NaNO2 y 3,5 cm de HC1 conc. en 80 cm3 de
agua y la solución introducida en una solución muy alcalina de 0,87 g
de la sal de sodio del ácido 2-naftol-3,6-disulfónico. Precipita la sal
de sodio del colorante formado de color bordeaux. La sal de sodio
puede ser transformada en el ácido libre, menos soluble.
b)0,93 g de la bis-dehidrotiotoluidina fueron diazotados como
antes y la solución diazotada introducida en una solución alcalina de
0,65 g de la sal de sodio del ácido J (ácido 2-amino-5-naftol-7-sulfónico). Precipita la sal de sodio del colorante (bastante insoluble en
agua).
c)0,93 g de la bis-dehidrotiotoluidina fueron diazotados como
antes y la solución diazotada introducida en una solución alcalina de
0,47 g del ácido 2,3-oxinaftoico. Precipita la sal de sodio del colorante
formado, siendo bastante insoluble en agua.
— 244 —

�'% S8'0l pBj^uoaua ^ &lt;^ 9'qi o
8úS W d z^*^z0ozllLZ0 ^uipin^oioi;ojpu[9p8tq-^ijiuB^ns eun bjb^
*0l/u *OS^H 9P Emo ^'^I uBqBqsaaau ^ ^¿sx'O :lHBPI9í^[ 9P poiaui
^a unSas Oo¿^ 'd d 9P ojanpojd ^ap ouaJ^^jqu ^ap uoiaBaijisoQ
'oOLZ 9P '3 d I9 9U9P 'BnB UO3
uotaBqdiaajd X xoqoaxB ua uoiarqosip jod opBaijijnd jas apand 'a[qBj
-ozBip sa ojanpoad [^ *opiaB uoa opBiidtaajd Jas apand apuop ap 'op
-in^ip i^a^^ ua a[qiqos a^uautBia^duioa 'oqiJBiuB ojanpojd un oqdiaajd
BnSB jb3jb ^b X ojjuaauoa as sandsaQ 'oCn^jaj b SBjoq ^ *auoo X3H
ap giua 08 ^ ^oqüa^B ap Eiua Q8 3P Bpz3ui sun uoa sop^jua^Ba uoj
-anj (O82 'd 'd.) Butpuqojotjojpiqapsiq-oj[nsopqiuBiaaB b^ ap 3 ^

(x
'% 81'OT opBJiuoaua ^ o^ ^'
d ES^MeO^zH6í:3 Buipin^oioiiojpiqapsTq-oj[nsopi[TUBiaaB Bun
•QX/u^0SzH 9P Erao ^'lI UBqBjxsaaau S 8^Sl'O :IllBPI9f^ 9P
Xa uttóas OS8^ 'd 'd 9P l^upojd ^ap ouaáoj^iu |ap upiaBaxjtsoQ
•ajqq outuib odnj^ un auar^ 'BiJBpun^as a^uauíajqBq
-ojd uoiaB^paaBsap joj *oaqozBn o^aia un ap oua^ojqu ^B oatpjuiB^xns
odnjS ^ap oua^pjpiq ap uoi un ap upiaBj^uu jod opBUUoj 'jB^naa^
-ouibjjut uoiaisodsuBJ^ ap ojanpojd un a^uauía^uajBdB 'Buipuqojoijojp
-iqap B^ ap oo|bub osBa ^a ua ouioa sa X {o^fZ 'd 'd) BuipTiqoioiiojp
-iqap-siq bx ap uaiquiBj X OS8^ 'd d 9P oj^npojd x^p aiuajajip sa QZIZ
'd d 9P ojanpojd xa ' (upiaBxtiaaBsap jod) BAiqsod upiaaBajJOZBip bx
oduiaij uní5xB ^p sandsap ^p 'BpBqdiaajd ou ButxBaxB upianxos bx uaiq
-uib^ -BAi^isod upiaaBajJozBxp bx uoa X xx^X^ U3 3TcIriIoslIT ^oZLZ 9P 'd d
ap ojanpojd 'aiJBd Bun aiuauíBpidBJ opuBirdiaajd 'aAxansip as opinj
-ip ixBa[B uoa opBjBjj^ "axqBjozBip sa ou 'O82 9P 'd d un auaíi 'bu^b
opuBSajás o uoiaBJiuaauoa jod Bas opuB^idiaajd qoqoaxB ua oqansip
jas apand ojanpojd X3 'o0S B uj^uru ouBq xB sojnuiiu sounxB % SI IB
IDH uo9 o[opuBjBJj X Bn^B uoa oxxij^uib ojanpojd \^ sandsap opusi
-tdiaajd 'bjjbui ouBq xB s^joq ^-x BuipiJid ap f.uia Q^ ap upianxos ua
sauoiajodojd sbuistui sbx ua sojanpojd soqiuB jBiuaxea uaiqiuBj apand
ag "oiBjpiqjoxo ns ap buijoj ua 'op^uoiaa^aj BJatqnq ou anb 'ajuasajd
a^uaiuxBnjuaAa 'Buipinxojoijojpiqap-siq bx jaAxostp BJBd 'oqs b bjjbui
ou^q xB sojnuiui sounI&gt;|B ^Sl IB oaupjqjoja opiaB uoa opBjBJj Jas apand
'ojnd ajuB^SBq bX 'o^anpojd ajs^ 'oiuBaap as x^na \^ 'oxxtjbuib oíanpojd
un ozqBisiJ^ 'JBTJjua pfap as X ojjqjaJ b SBjoq ^ pjuaxBa ag 'ouanxoi
ap gUia ooi ua soqonsip ^osaaxa) ojnjoxaojxns-opixtuBjaaB ap 8 ^ Biuai
-uoa anb 'bjjo BpB^aj^B anj upiapxos Bjsa y *^opoi jsb asopuaiAxosip)
BuipiJid ap gUia g asopuBSajB 'ouanxoi ap Ruia QOf7 U3 ^iuaqBa ua soj
qansip uojanj Butpinxoiouojpiqap-siq bx ap (xouiijuaa z/\) ^ 98'l
•OHQHO1DO^1Í1S
-oaniMVxaav-d mod VMiaimoxoixoaaiHaa-sia va aa \roiDVSMaa\io3 (XI

�El estudio bacteriológico "in vitro" de las substancias fue efec
tuado en el Instituto Pasteur de París por el Dr. Fernando Boyer,
después de un examen preliminar en el Instituto de Higiene de la
Facultad de Medicina de Montevideo por parte de la Sra. Quim. Farm.
Violeta Ricaud de Pereira y nos es grato agradecer a ambos muy cordialmente su valiosa colaboración.

BIBLIOGRAFÍA
1)E. Riesz, Anales Asoc. Quim. Argent. N? 160, p. 76 (1943), Chem. Abstr. 38,
p. 519 (1944), Archivos Soc. Biol. Montevideo XI. N&lt;? 3-4 p. 159 (1944), Chem.
Abstr. 38. p. 5701 (1944), Ph. (Rev. Asoc. Estud. Quim. Uruguay) 1945, N&lt;? 2,
p. 14, Proc. Royal Irish Acad. 51 sec. B. N&lt;? 10 p. 170 (1947), Bull. Soc.
Chim. France 1947 p. 684, Rev. Fac. Humanidades y Ciencias I. N&lt;? 1 p. 305
(1947), II. N? 3 p. 75 (1948), E. Riesz y P. Rubino, pR, I. N&lt;? 3-4 p. 103
(1951).
2)E. A. Hauser, R. G. Phillips, J. W. Phillips, J. Vavruch, J. Phys &amp; Colloid.
Chem. 53 p. 287-94 (1949), Chem. Abstr. 44 p. 10806-7 (1950).
3)Patentes Suizas 150 292, 153194, Patente Inglesa 333 559, Patentes Francesas
692 890, 811738.
4)La gran eficacia de la combinación de la estreptomicina con el colorante subs
tantivo "Rojo Congo" contra el bacilo de Koch, observada por G. Pescetti y
Destefanis (Torino), Chem. Abstr. 46, p. 10411 (1952) está de acuerdo con
nuestro postulado.
5)R. L. Mayer, Bull. Acad. de Med. 117 p. 727 (1937), R. L. Mayer y C.
Oechslin, Compt. Rend. 205 p. 181 (1937).
6)Información privada de parte de D. W. "Wóolley, (The Rockefeller Institut
for Medical Research, New York) 1950.
7)Ver también N. L. Levitan, J. M. Kolthoff, W. G. Clark y D. J. Tennenberc, Journ, Am. Chem. Soc. 65 p. 2265 (1945).
8)E. Riesz, Rev. Fac. Humanidades y Ciencias, Montevideo II. N&lt;? 3 p. 53 (1948),
Zeitschrift F. Vitamin, Hormon-u. Fermentforschung IV. H. 5 p. 417 (1951).
9)Dahl y Cia. Patente Alemana 35 790, Friedlaender I. p. 535.
10)G. Schultz, Farbstofftabellen, 79^ edición, N9 262, Patente Alemana 35 790.
11)E. Riesz, Rev. Fac. Humanidades y Ciencias I N? 1 p. 305 (1947). Chemical
Abstr. 45 p. 10212 (1951).
12)Ver especialmente la tesis de Walter Brunner (Politécnico de Zurich), p. 53
(1943), edición Leemann &amp; Cia., Zurich, Stockerstr. 64.
13)G. Gerlinger, tesis (Universidad de Estrasburgo, Ciencias) 1936, edición Jouve
&amp; Cia., París, M. Battecay y G. Gerlinger, Bull. Soc. Chim. 1934 p. 1618, G.
Gerlinger, Bull. Soc. Chim. 1936 p. 47, Jean Roche, Hanina Lehr y Eugéne
Riesz, Bull. Soc. Chimie Biologique t. 25 N&lt;? 1 p. 1064 (1943), E. Riesz. Ana
les d. 1. Asociación d. Quim. y Farm, del Uruguay t. 49 p. 47 (1947/1948).

— 246 —

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2454">
                <text>La primulina, un nuevo principio antimicrobiano</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2455">
                <text>Trabajo realizado con el apoyo de la Facultad de Humanidades y Ciencias en su laboratorio de química orgánica y biológica de acuerdo con el plan "investigaciones originales" auspiciado por la misma.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2456">
                <text>RIESZ, Eugenio </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2457">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 231-250</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2458">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2459">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2460">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2461">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2462">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="221" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="410">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c87fcb3f06dec362d52268d119cca863.PDF</src>
        <authentication>be4ce5d967c62ec55ddc7997b5db5a4f</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2444">
                    <text>— ios —
*Sf •* '(S6I) 6S "^S
UV 8Hl Io uPaIlnH Ia na opBoijqnd ugransaj íXjaioog |E.ii}Buii&gt;qicj^ uejuauíy B[ ap
'Z6t ^P a-iqn^ao '"111103 'u^abjj msj^ ap uoiunaa b[ b opsiuasaad anj ofeqBjj ajs^ (^)
•j; uoa aiqujnsuauíuoa opopad ap 'ajjnao ajuara
-puuou otnoa 'uBijas 'sBpnjirape ap osBa ua 'o s^aipoijad sauoianps
ou paj Buiajsis p saauo)ua ^ sapBpnuapi SBSa ap Bjoapad
b^ a^qisod B^as Baunu oaxsjj Buiajsts un u^ *^ uoiaunj b^
aqap anb sapBpijuapi SBjaaia ap buijoj b^ uauan Baznpojd
as uoiisana ua ouauíouaj p anb BJBd [oí] ua SBpB^pq sauopipuoa
sb[ 'oiaap u^ "asjBjSo^ Biaipnd soawoai sopBi[nsaj[ so\ ap Bjaa^ad
Baisjj uoiaBzipijajBui Bun anb 'o^iBquia uis '[iraisojaA oaod s^
spuanaajj ap Buja^p aiuaijjoa ap ajuanj Bun b opBjaauoa aiuain
BUBuopunj anb pBjun[OA b a^qBiJBA Bpuanoajj ap sauoxaB^iaso
ap JopBjauaS un Bjjpuajqo as 'soapjaap sojmajp ap oipaui aod
'cqduiafa jod 'asJBzxpiaa^Bui UBdaipnd SBUia^sis sapj is 'anb opom
ap j^ ap BpBu BJBd apuadap ou Á Buia^sxs pp soujajui soaiauíBJBd ap
ajuauíBnunuoa apuadap j; 'sosBa soqanuí u^ 'X/l ^pBJ^ua ap Biauana
-ajj b^ ap puopBj O^dij[nui un sa ou tjJ/\ Bpips ap BpuanaaJj B[
'pBptpuij Bjsa uoa aiuauíaiuaijjoa sopBzq^n SBtua^sis so^ ua ajjnao
anb oí ap oijbjiuoo p 'anb ua Bpuanaajj ap JoppjaAuoa un omoa
BnjaB Buiajsis p 'o^aaja U^ 'ouisiui pp SBaijaBjd sauopBoi[dB SBjjaia
saiqiqaauoa uos 'op^^psaj ajsa ap oaijoaj saja^ui pp ajJBdy
•aiqísod Bas praaouB o^uaiuiBiaoduioa pj
anb BJBd saiuapijns A SBiJBsaaau sauopipuoa UBp as b^ou Bqarp ua
íj; uoa aiqBjnsuautuoaui jr opopad ap sauopnps JijtuipB 'oJBquia
uis 'apand (i) Biuaisis p 'i aiqBiJBA bi b ojaadsaj uoa jr opouad ap
Baipouad y opuatuodns 'anb opBJ^soui aq '[oí] JopaiuB bjou Bun
u^ "sauopnps sb[ ap p^ppiun A Btauajstxa bi jBjn^ass BJBd otuoa
sajuaiaijns pBptnuijuoa ap sapBpaidojd uoa pjjojaaA uopunj Bun y A
3 b oiaadsaj uoa x ap spBAijap bi x '(oduiap) ajuaipuadapui apEiJEA
bi % 'sauoisuatuip u ap op^dsa p ua JojaaA un Bjuasajdaj x anb ua

{% íx)X = ^(I)
sapiauajajip sauoiaBnaa ap Biuaisis un soiuajapisuo^ — *i

iA A \u\o^
vvassvw i asoí

�Esta conclusión pesimista puede, sin embargo, ser superada.
En efecto, tampoco tiene sentido físico la noción matemática de
función periódica: el físico llama función periódica a la que,
a menos de un error suficientemente pequeño, vuelve a tomar los
mismos valores al cabo de un cierto intervalo de tiempo. El problema
se plantea entonces así: si el sistema (matemático) (1) admite una
solución periódica de período T", ¿será cierto que un sistema (fí
sico) cuyo segundo miembro difiera bastante poco de X tendrá una
solución aproximadamente periódica? Este es el problema que estu
diaremos en la presente nota y veremos que la contestación, en
ciertos casos, es afirmativa.
2. — Sea el sistema (1), acerca del cual suponemos solamente
que admite la solución x = 0 (X(0, t) = 0) ; no se exige que X
sea periódica en t.
Diremos que la solución x = 0 es totalmente estable si, dado
e &gt; 0, existe un 8 &gt; 0, tal que la solución x(t) del sistema

(2)¿ = X1(x,t)
que satisface la condición inicial x(0) = x0, verifica para todo t ^ 0 la

desigualdad \\x(t) || &lt;^ e, siempre que se tenga ||^o|| ^ 8 y ||X—Xi|| &lt;^ 8
(esta última desigualdad se supone verificada para todo punto del
cilindro ||^||^e,t^0).La noción de estabilidad total es intermedia
entre la de estabilidad en primera aproxima^ión [7], [11], en que,
además de la pequenez, se supone que X — Xi cumple otras condi
ciones suplementarias, y la de tosquedad [1], en que se considera
no el comportamiento de una trayectoria particular del sistema (1)
sino el del conjunto de las soluciones. Otros conceptos análogos de
estabilidad han sido considerados en [2], [3](*).

Teorema 1. — Supongamos que el sistema (1) admite una fun
ción de Lyapunov V(x, t) con las siguientes propiedades en el

semicilindro \\x\\ ^ A, t^&gt;0:
a)es definida positiva;
b)su derivada total dV/dt = dV/dt + dV/dx . X es definida
negativa (**) ;
c)sus derivadas parciales están acotadas.

(*) Después de haber sido redactado este trabajo tuve conocimiento de trabajos ante
riores de Dubosin y Malkin [4], [53, [6] y [8], en que se introduce y estudia el mismo
concepto de estabilidad total con el nombre de estabilidad bajo perturbaciones que actúan
permanentemente. En particular, nuestro Teorema 1 coincide con el Teorema 1 ya demos
trado por Malkin en [6].
(**) Las definiciones de estos términos pueden verse en el artículo [9].
— 202 —

�— 02 —
•j 's opoj vuvd svapvSau svpmjfap uvas

í)'---'(s)xí))?/e] V= (^)*
sviuuof svj an^&gt; &amp;iuaiai¡ns sa a\qn%sa
a^uatujujot vas (j) ^^ — tx upion^os v\ anb nuv^ — -g

'[Oí] 9P (S) A (t) '() '(2) e^uopipuoo sb[
ua[duma as anb opoxn ap '(gí)?^)— () J^ '/ ^ s ^ '($)^) = ^^
BpBjaao X a^duiis BAjna b^ sa BiJo^aaXBjj BXna 4jr uoa a^qBansuaxnnoa
-ut ^ opoj^ad ap (i) ^^ = ^x uoian^os Bun aasod anb souiBjtinpB X
*ií oporaad ap j ua oatpouad ' ([oí] ap sauoiaB^ou sBUisim sb| sotaBzi^x^n)
w'---'g'x —i ' (j iu^ *•••*** '^^) /==*^(g)
Buiajsis ^a BjtoqB soraajaptsuo^ — *g

\ap (a sisajodiq b[ aaBjsijBS Bpinjjsuoa j^b
ap uoiaunj B| 'umaBjjsoraap B[ ap B^nsaj 00103 -[5] na
BpBJisoraap 'sBma^sis sa^j Bjsd AoundBXrj ap uoiaunj Bun ap Bioua^
-sixa B^ ap X JoijajuB Buiajoa^ \ap ajuaniBiBipauíut Bj^nsaj
'ajqvjsa aiuauijvjoj sa
uatqwv} saauojua 'ajqnisa aiuaumo\%p%w\sxi sa q = x umanjos vj ts X
'(i ua) oo^ppijidd o ouiouptnv sa (j) muajsis \a tg — '
•opansqB sa anb o\ 'tn ^ (xí)M &lt; {í)zA ^. m
joj -o &gt; g/4[ + (x)^ - &gt; (x - TX) '*2/A2 + *P/AP = XX
lAP '9U9íi 9S [í i(^)x]A= (*)lA í8 '
jod 'X 3 ^ ||ar|| ^ xg auau as (x^ 4j

||] I^Bd 'xj &gt; ^ &gt; 0 '^o^ba ouiixbux p j X 3 = |j (xj)^||
pna p b^b¿ JopA aouara p q &lt; xí B^8 ^ 3 ^ || (J)^!! janj q &lt; j unSp
BJBd anb 'oiJBJiuoa p Jod 'soniBSuodng '0 ^ i opoj bjb¿ 3 &gt; || (?)^||
anb oSiq • ^ ||0:t;|| uo 0:lír JOIBA Ia tnoi 0 = ^ -t^d anb Binsini

B[ ap uppnps bi [})x X

^ ¡|XX~X|| uo (2) uopsnaa b^ Bag

txS) Ju! &gt; 8 &gt; 0 ^ 0 &lt; {X)M

JUT

= Xm

•tn ^ ¡ (i '^) ^ I sa x ^ 11 x 11 is 'anb pi 3 &gt; xg &gt; 0 un 9J8íxa t ( JO&lt;I

1lll

dns = ^ to&lt; (x)aí

j

= mi 'k &gt; 3 &gt; 0 BaS "0 = {0)AÍ '0^* Í8 0 &lt; (X)AÍ anb

(^)J1 &lt; (* 'x)yl B9S
•ajqv^sa a%xiauipa%o% sa q = x upjonjos vj

�Hagamos el cambio de variables y i = Xi — Fi (í), que muda la
solución en cuestión en la solución y = 0 del sistema

Incidentalmente, observamos que el nuevo sistema es casi-periódico en t.
Sea V(y, t) = 2^ yJ '•&gt; evidentemente cumple las condiciones a)
ye) del Teorema 1. Se tiene,

dV/dt = 2 % y i i fi [yi + Fi(í),..., y + F(t); t] -F¿(t) }• =
= 2 ^/fe [Fx^.-.-.F^t); í]-yiyy+ ...
i, í^"
en que los términos no escritos son de orden superior. Esto demuestra
el teorema (suponemos condiciones de regularidad suficientes para
las /i, por ejemplo, existencia de derivadas segundas continuas).
Observamos que, suponer que las formas 2} /ír ÍGi(s),. . ., Gn(s) ; t].
y¿y_, son definidas negativas para todo s, t no es más restrictivo
que suponer que lo sean las formas ^/fe [Fi(t)..., Fn{t) ; t] yiy;
para todo í. En efecto, dados s, t cualesquiera, existe un f0 para el
cual Gi(s) = Fi(t0) y existen enteros m, m' tales que t + mT — t0 +
m'T', con lo que

IXjIX.
fix. [Fx(ío),. • -, F(í0) ; o + m'T'] =
/fe.. ^F^Í0 + m'T'),...,Fn(í0 + m'T'); t0 + m'T'],
es decir, las formas de la primera clase difieren arbitrariamente poco
de formas de la segunda clase.
A continuación damos un criterio no tan restrictivo como el ante
rior pero que, en cambio, sólo asegura la estabilidad orbital (es decir,
que las trayectorias del sistema variado difieren poco de las del sistema
original).

Teorema 3. — Para que la solución x% = F¿(í) sea totalmente
estable en el sentido orbital, es suficiente que las ecuaciones
— n(f

+/W2(f

hxo)/2)2X^-p...

4- ^

W2

{Ux]+fnx\)/2

(4)

=0
fixn)/2

(fnx2 ~l~ f-ix^/2 ...fnxn—fxfn
n

•••

— 204 —

/-

�— sos —
'S3 — ^[ anb U3 so^und so[ na 'auaij 93 '(¿) ap uopnps Bun
jod x ^\ ^[ na opuBze^duiaaa auaiaqo as anb uopunj B[ sa (t)zA ig
— ?*: BAJtna bj ap ouaojua p ua g &gt;

— ^/| anb souiBSuodns Á

OpBTJBA BUiaiSIS |3 BJOl|B B3g
•ouanbad ajuaxnaiuaiatjns ojauínu un sa
q &lt; ^ anb na y^— ^ ^p/AP ^JPU3J 9S '(s3 ^ /I í8) ouanbad ajuB^sBq
uos Hi so]^ is 'saauojug -q = ?n (j í (^)Mí) '*' 'i(s)lO)}f ^ 'ouisiui
o^ sa anb o\ 'o (5) uoiaipuoa b^ uBaijiaaA anb ^n sb{ ap sajopA
bjb¿ BAT^BSau Bpxuijap sa (9) ap ojqtuaxui opun^as p ua
anb Ba^BjpBna buijoj b^ 'sBAijBSau uos (^?) ap saatBJ sb[ is 'anb
Bjpsai uopBnupuoo b souiajBJ^somap anb Buia'q pp 'uatq Baoqy

(9)
spanb *B|nu sa BtjoiBuins Buirqn u\ '(5) jod 'oxuoa í (s)^t^) ^ (a í (S)UQ
ap JojaBj p sa (s)^
^sVo t---i(s)xO)H-(a ín
'saauoaua í^n =
•(a s*í--"^^)/'aiuarapuij '

fo-f
^od 'auaij ag

(s)

•0= W.O'iWo-t*li

anb pa (wx ^•••iix) jod opBuiuuajap
aauauíBaoATun aopA un sa s anb ua lz[(s)^O~íx] ^ = A BUUOJ BI aP
sBnuxjuoa SBpBAijap uoa uoiaunj Bun Bjpsaj y[ 'Buanbad
Bas y^ anb Á (^/ sbj ap SBnuijuoa sspunSas SBpBAijap) psp
aauapijns opuaiatuipy.'(s)^ = ^x BAjna b^ b (M^r '•••'Ia;)
ojund pp BiauBjsip buiiutui b^ ap opBjpBna p pnSí (ux í---txx)y^L
uopunj B^ iux í^'-txx sBpBuapJooa ap opBdsa p ua 'soiuajapxs
-U0^ *x Buiaaoaj^ pp tb\ b BSopuB sa uoxaBJisouiap ^\ ap Bapt B&gt;q
•([a i {S)UO 4*'''(s)xí)] oapauaS oaund p ua SBp
-Bpapa UBisa SBpBAiaap sns Á ^f sb^) svapvSau s^oxojl sns svpoj
S

�dVi/dt = dV/dt +

ut [/í(*i,..., xn; t) -

; t) ] &lt;

&lt;0
siempre que 8 &lt; ke/2n. Por tanto, si la solución de (7) partía de
un punto inicial en que V &lt; e2 será, para todo t ^ 0, Fx &lt; e2 y por
tanto u¿ &lt; e, es decir, hay estabilidad total orbital.

Lema. — Condición necesaria y suficiente para que la forma
iUj, aa = a^-i, sea definida negativa para todos aquellos valores
Ui que verifican la condición ^ bim = 0, es que todas las raíces de
la ecuación

2122 —

2n

(8)

=0
Onln2• • •
bxb2...

dnn — ^

bn

bn0

sean negativas (*).
Basta probar que los extremos de la función W = ^ aijUiUj, bajo
las condiciones ^ ^jUi = 0, ^ i¿2 = 1, son negativos si y sólo si las
raíces de (8) son negativas. En un punto estacionario se tendrá

(9)

aijUj- {X/2)bi-¡xUi = 0.

Multiplicando respectivamente por U\ y sumando, se tiene ju. = W.
Por otro lado /x queda determinado por la condición de que las (9)
y la ecuación ^ bii¿j = 0, consideradas como sistema lineal homo
géneo con las incógnitas i*i,..., un, — A/2, tengan solución no trivial,
es decir, por la (8).
4. — Dado e &gt; 0, diremos que la función x(t) es e+-periódica
de período T si existe una sucesión tn, to = O, 0&lt;T — &lt;tB+i —
tn &lt; T +
tal que \x(tn + t) -*(t) | &lt;
para 0&lt;T&lt;tn+1-tn.
Diremos que es e + -periódica fuerte si se puede tomar tn = nT.
^Las clases de funciones e + -periódicas y casi-periódicas son rampantes. Las funciones periódicas pertenecen a ambas clases, y es
evidente que hay funciones +-periódicas (para algún e fijo) que no
son casi-periódicas. Por otro lado, hay funciones casi-periódicas que
no son + -periódicas para algúíi
(fijo) suficientemente pequeño.

(*) Como resulta fácilmente de la demostración del Lema, las raíces de (8) son
siempre reales.
— 206

�— LOZ —

4 ( euoiaaXBjj bj ajqos ? ap 'pupijEao: ua 'uapuadap ou ^f sbj
'[01] 9P U) u^á9S '9nb oisand) ( (s)? ¡ • • ^(í)^)*/" (?*eAe) ^
= ((í)j t---'(í)^í))/-(*e/ffe) ^= ( '•••'(í)W/'(?*eAe)
= ?p/sp
'Bjpuaj as
'aiuaiuBAiiaadsaj *(?)s ap ^ ( (?)^¿^ = ^^ 9P oSjbj oj b BpBjnajBa)
(?)s ap sBsjaAui sauopunj sbj b (s)_? X (s)? souibuibjj is 'sBiuapy
• (o = J ^nb -lauodns ua ajuaiuaAuoaui ^Csq ou) x&gt;u — (Mj)s. anb sa|Bj
u% so^und so[ uajsixa Á (j)s a^uaioaja uoxaunj Bun sa 'uoianjos Bsa
ap o^jb^ o[ b 's saauoju^ *q ^ í BJBd (j ojoj p ua BazauBuuad anb
'^¿i&gt; z[ (q) í^- (o) ^^] ^ uoa ' (¿) ap (?) ^^ uoxanps Bun '¡Bjiqao pjoj pBp
-qiqBisa B[ ap pniaiA ua 'Bjsixa anb ouanbad ubj g BJoqB souiBfq^
•ouanbad ajuBjsBq
g uoa g &gt; 1-S — ^f\ anb jC ouanbad ajuauíaiuaiaijns Bas U anb aad
-inais z/m ^ ?J9S (J 9P lu^d jarab^na ua (¿) ap pni.UA ua ^pE^a^o
ip/sp 'oiubi aod íq &lt; tu ^ sa (?)^ = ^air BAana b^ ajqos (g) ap
pmaiA ua BpBpiajBa ip/sp '[oí] 9P (S) ^ (f^) sauoiaipuoa sb^ ap pni
-jia u^ qBuuou bj ap aid [B aiuaipuodsajaoa ojiauíBjBd pp JopA p
Bp anb (g Buia^oa^ pp uppBaisouiap B^ ua BpBJapisuoa bX) auuoj
-tipui uoiaunj b^ ^ux '* • -ilx)s Bas íBaiun Bas q ap oiund jambpna
apsap BAjna bj b BpBZBJi U &gt; pnii^uoj ap jbui^ou bj anb ouanbad
ubi o &lt; ^ opiiaja Bq as anb opuatuodns iU ap souaui ua BAjna Bsa
ap uBisip anb oxaBdsa jap (ux '•••^i^f^ soiund soj sopoi jod opBuuoj
ojoí ja q BJoqB Bag *(q)?^)z= (o)?^ 9nb SBuiapB aauodns souiapod
\ou -\- s — s saaojBA soijuijui soj BAjna bj ap oiund Bp^a b souiBposB
X * — ¡ =-o opojjad ap SBaipotaad ^^ sbj somauodns í(?)^^^^a^
uopnjos bj ap BiaoiaaXBJi '(s)?^) = ^ar BAjna bj soinajapisuo^
\X opoj^ad sp svojppiuad-+3 s&amp;uoionjos Btfiupn
(¿) vwdiSis p 'g &gt; |?^-?/| ?s cenb /? q &lt; g ww 9isixa 'o &lt; 3 opnp
'saouoiua ísvant&gt;^au audiums ttos 'vuainbsajvno ? *s vxod ' (f) ap sao
-ívi svj 'svwapv 'is íj^ uoo ajqvunsuawuoouj podauaS ua 'jr opojjad ap
(?)í^ = ix upionjos vun a*iiiupv anb opoui /? ap '[oí] ^P (S) ^ (f)
'(g) '(^) saumoipuoo svj voiftdaci (g) vuiaisis ja ig — •

•JBIAIJ1 UOiaBJlSOUiaQ
'X po^dd ap satuanf svoippiuad- + 3
sauoionjos anuipu (^) vuia%sts ja 'g &gt; j |r^y — y|| is anb /? q &lt; g ^^
atsixa 'o &lt; 3 o^op 'saouotua 'ajqvisa atuauijuiot íjj opoiuad ap (t)x
voippiuad upionjos vun a%iuipn (j^) vuiaisis ja ig — -

&gt;3&gt;0
-bjji

D &gt; f/ O8BD I9 u9 'ojduiafa jod 'ojjBaisouiap Jiajjip sa o^[ 'jBuota
'(? uas q _j_ ?) uas == (?)^ sauoiaunj sbj 'jBjauaS ua 'uos

�Puesto que ^ [Gj{s) -Xi[t{s)]]2 &lt; r¡2, esto indica que, si r¡ y 8
son bastante pequeños, la diferencia entre ds/dt y ds/dt, calculadas
para el mismo valor de s, será arbitrariamente pequeña. Como
i

&gt; —

C_
_ f("
i
{ds/dt) 1 ds — i{ds/dt)
^ o^ na

x &lt;is, tn + i — ^n ==

^(n
— i{ds^/dt) ~1 ds, resulta que, si rj, 8 son bastante pequeños,
J na
se tendrá T" — e &lt; tn + 1 —tn &lt; T' + e.
Para completar la demostración del teorema basta ahora aplicar
dos veces el teorema sobre dependencia continua de las soluciones
de sistemas de ecuaciones diferenciales con respecto a los valores
iniciales y a los segundos miembros (*) : una vez al par de solucio
nes Fi{t) y xi(t) de (3) y (7) en el intervalo O &lt; t &lt; tn + 1 -tn, y
otra al par de funciones F,(t) y x¿(tn + t), en el mismo intervalo,
que son soluciones de los sistemas x¿ — /¡(xi,...; tn + i) y
Xi = gi (xi,. .. ; tn + t), respectivamente (nuevamente aplicamos
aquí el hecho de que las /, no dependen, en realidad, de t sobre
la trayectoria). Como, por la construcción de los tn, los puntos ini
ciales (t =: 0) de ambos pares de soluciones distan entre sí &lt; rj y
como los segundos miembros de los sistemas difieren entre sí en
&lt; 8, tomando estos números suficientemente pequeños se puede
conseguir que, en el intervalo considerado (de longitud &lt;T' + e),
las diferencias entre las soluciones de cada par sean &lt; e/2 y que,
por tanto, |xi(tra + t) — Xj(t) | &lt; e para 0 ^ t ^ tn+1 —tn, que es lo
que queríamos demostrar.
Es interesante observar que, en general, la estabilidad total orbi
tal de una solución periódica del sistema (1) no implica la existencia
de soluciones aproximadamente periódicas de un sistema variado,
arbitrariamente poco diferente de (1) aunque, como queda demos
trado en el Teorema 5, esto sí ocurre para sistemas en que la solución
periódica es de período inconmensurable con el período del sistema.
Un ejemplo sencillo es el siguiente:
x = x{l-x^-y2) - (1 + b eos t)y = X{x, y, t) )
y = y{l-x2-y2) + (1 + b eos t) x = Y (x, y, t) j

Este sistema admite la solución, periódica de período 27r,
x = eos (t + b sen t + c) , y = sen (t + b sen t + c),
c arbitraria. Estas soluciones son orbitalmente estables. Sea, en efecto,
V = x2 + y2 con lo que, en virtud de (10), dV/dt = 2V(1-V). Dado
(*) Ver, por ejemplo, Kamke, E. Differentialgleichungen reeller Funktionen, Leipzig
1930, Pág. 152, Satz 5.
— 208 —

�— 602 —
*8d '(61) Oí' '^ííqS
SunSamaq jama jajtjtqajg atp Jaqafj :•}[ 'nxsaisaag '\\

'(j

•I^¿-0¿ #8d '(6Í6I)
OS "qJEFí J siEuV '^iUIQ^^ f suopipuoa sjfounodoiq uq :*q ' 'vaassvj\[

"oí

"(0S6T) AI 'oapiAaiuoj^ -au^ -dbj qog 'uaiq
-uibj ÍS-f- *sd '(0S6I) II 'oapiAajuoi\[ -pBjsg -jbj^ -jsuj qqng •sajaiouajaftp
sauotoanoa ap saoipptjad sauotonjos snj ajqos sauotoaajasqQ :*g • 'vaassvj\[

'ojuaiwtoow \ap popijiqDjsa tq ap mioaj^ :-^ '\ '
•^¿•8^ 'sd '(IS6I) 9¿ 'SSH^ "PS TB3V (^PBPIoa) snpuag sajdrao^
•upiantuíxojdo vuauiud ua pvpijtqvisa auqos muaioat u¡j :-^) *j 'misivj\[

*¿

8"
•atujad uanjoD anb sauotoaqjntjad uoo pDptjiqDtsa vj ajqo :'^y *j '
¿ '"1BN "lKI\[ "s!^[ SBPuaíD 3P 3!J3S 'p3soj^[ "Aiug ^jimsa^ 'ajuatuajuauotujad
uvnjav anb sauotaaqjnuad uoa paptjiqDjsa ap Dtuajqojd ujj :-^¡_ *^) 'MisoaaQ '
AIX 'SIVO IaP sfcqBJX 'atuatuajuauaiujad uanjan anb sauotaaqjnjjad a o%oad
•saj uoo oiuaiiuiaotu pap paptjiqatsa aj ap upijsano aj ajqo :*|^ '^) 'visoanQ 'f
•I-Í8^ 'sd '(ÍI6D ffl '^H^^
pun amai aip anj ^Bujnof •uaSunqota^SjtnjuajafftQ jaqa[\ :-j 'iHog '
•88 "d '06I
'aSBjjny ^niJQ 'uaSunqoiajSjauuajaffiQ jap atjoaqx '"J 'Havaaaaaig 'g
•os^-it^ -sd '(¿6i) í'i 'ssaa *ps t
snpuag saiduiog msjatssoj8 satua^sXg :*g
vuvaoonaia

• (o _|- % U9S ^ -j- jv) uas = X ' (o _)_ ^ u^s q _)_ j) soo — a:
l UOS 9JU9IUB0TJOJUISB 9tlb OJ89nd 'B9ipoiJ9d 91U9UIBpBUl
S9 sguopn^os sbs9 9p BunSuiu 9nb opoin 9p 4 oo _|_ ^%
-&lt;— (?) j. 9nb ug ' (o _p ? ugs q _|_ ?) U9S • (? -f- ?) ^ = X
* (a _j_ j O98 ^ _|_ ?) soa • (? -\- j)u = x Bcaaoj b^ 9p uos (\i)
9p S9UOT9nqOS SBJ 'BJ9inb 9S OUIO9 \ B OUIIXOjd UBJ ^uOl9BJJt O TIO9
soa ^ 4-o) + (zX-z^-I)X^ (? 4X 4a;)^A =X
soa q +) - (zA-zx-i)x = (? 4X 'ar)^x ^ a;

is ojBqui9 ui *|
-ubjb 9nb oí 4Z(3 -f x) = yl ^.n?d q &gt; 'z(3- i) = yl ^a^d q &lt; ip/xAP

4t &gt; 88 &gt; i (A ~ TA)^¿ + (X- TX)^2| 89 z(3 =F T) = ^
4orao9 X (A-TA)^2 + (X-XX)*2 + ^/AP = ^P/XAP
9s '8&gt;|XA-A| '8&gt;|XX-X| uod ixA = j ' XX = f
OpBTJBA BHI9^STS Un BJB^ '(3 í^/tU) JUI — g B9S íj,(3 rp "[) = ^ BJB¿
p '(^3-32)s(3-l)2 = m B9S *l &gt; 3 &gt; 0

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2445">
                <text>Estabilidad total y vibraciones aproximadamente periódicas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2446">
                <text>MASSERA, José L.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2447">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 201-209</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2448">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2449">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2450">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2451">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2452">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="220" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="409">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/fc515d2288f371ee3fa19c36d3a37265.PDF</src>
        <authentication>2deb06d738eb791f704de392dae29d47</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2435">
                    <text>—^ o ——
BpuBjJodrai B[ ojsaijiuBiu ap jauod bjb&lt;j 'BUBiunq uopsaja Bpuadnjsa
UB^ JB3IJIJ3A 3p3nd 3S SBOIUXOUOJJSB SdUOpBAJdSqO B 3^a3niB{OS 8BI0BJ
X ÍMI^XSMig p ^BJ3U3^ pBpiAlJBp^ B| 9p BIJO3J^ BJ Bpiip UIS 83 O^SlS
ojjsanu ap Biieuipjoejjxa sbiu Baijjmap uppdaauoa Bq -BpBsajami
-s^p 3)U3uiBin^osqB Bjauetn ap A a^uejaAasjad 'ooriBiuaisis oqno uapui^
a^ anb so^pnbB b sa[tjn so^iuj soptaajadB sbui sns a^uaraB^os B^ajjua
Biauata B'q 'soaijaBad sojnjj sosoipA jBJisiuiuins b 'cqasjauodoad uis
'saaaA b X sBaijjiuaia sbuibj sbjjo b Jij^nu b íorasiui p ua ajquioq ^b
jofaui JBaiqn b ajuaináxsuoa Jod X opiaoaoa os^aAiun [ap sa^xniij so[
ajuauiajuBjsuoa iipuBdxa b 'bi^bui b^ ap X uoiopsaadns b[ ap sajqraoq
so^ ap samara sbj jBjaqi^ b uaXnqtjjuoa X uojaXnqixjuoa Biraouojjsy
B[ ap sosajSo^d scq — 'opB^pjjsa opta pp tqnoBiaadsa oso^iabxbui
p Bjjaidsap anb pBpisotana X uopanpas ubj b{ jod 'uaiq sbui ouis
'saaoiaBáijsaAui a sauopBAJasqo sssa ap ji^jns uspand anb SBaiiaBjd
BBiauanaasnoa sa^qísod sb^ Jod ou Biuiouojjsy ap soaijBuiajsis soipnisa
so^ jod opiBJjB sa X opxs Bq a^qraoq ^^ 'a^uasaad p BjSBq BiraouoJisy
B[ opBuopjodojd Bq anb oaijaBjd jo^ba ap SBiauanaasuoa sapdputxd
bb[ ap uopBJaranua Bun JtaaBq p osbd {b anaiA o^[ •soaijBjSoa^ soi
-uarrarjqnasap soj X safBtA so^ pjt^pBj 'jbiu p ua oajBq un ap uopisod
bj jBuiuua^p J^iraiad p Btuiouojjsy Bq 'SBiauap sb[ s^poj ap ajpBiu
B[ oraoa Biuiouoajsy B^ b Bjapisuoa as Bpxisnf Bpoj uoa anb iqB ap
tBaijjmap Xa[ ap oidaauoa jauíud p X 'a^qísodrai Búas pBpaiaos ua
BpiA b^ pna o^ uis 'Bpuap b^ Bpo^ BJBd BpuBiJoduit [Bjuara^punj ap
pn^iuáBui 'oduiaij p Jipara BJBd omaxuiipaDOjd p oíSjns soj^sb bo^ ap
soaipoijad somaíintAora siq ap sauoxaBAjasqo sb[ 3q "SBaisi
sb[ uBJ^ajuí anb sbuibj sb^ ap BnSxiuB sbui b^ sa Biraouojjsy

e{ 9p sapjnqnD X SBDqquap s^pepis^^^u suy ^p uopisodxg

•iqasnujaq
xipq *uj -jq 'sspuaxq X sapBpiuBranjj ap p^qnaBq b^ ap Biraouojjsy
ap josajojd p X íopin^) zapuBUjaq jojaajj -^uj josajoj^ 'oaptAamop\[
ap Biauapuajuj b^ ap opB^a[a(j íamapisa^^ 'pBqnaBq B^ ap ouBaaQ
so[JBq -jq p jod BpBjSamj uotsxraoq b^ ap auuojuj

SVIDN3I3 x saavaiMV^üH aa
vi aa o^iMO^oaxsv omoxvAHasao aaa
^0I3V3HD 3a 0X33A0Hd 33O S0XW3^VaM03

VDINOHD

�que la Astronomía ha tenido y tiene en el campo de la Filosofía,
basta con recordar las teorías de Tolomeo, Copérnico, Kepler, NewTON y Einstein y las múltiples concepciones y discusiones filosóficas
que motivaron.
El genial matemático y filósofo de las Ciencias, Henri Poincaré,
ha dicho con toda exactitud: "La Astronomía es útil porque nos eleva
sobre nosotros mismos. Es útil porque es grande; es útil porque es
bella. Ella nos muestra todo lo pequeño que es el hombre desde el
punto de vista material y cuan grande es espiritualmente; porque su
cuerpo es un punto obscuro en la inmensidad del cosmos, mientras
que la inteligencia puede abrazarlo todo y gustar la armonía silen
ciosa. Pero lo que desearía mostrar ante todo, es hasta qué punto
la Astronomía ha facilitado la obra de otras ciencias, más directa
mente útiles, porque es ella que nos ha hecho un alma capaz de com
prender la naturaleza".
En los países de más sólida tradición cultural se considera con
toda razón que posiblemente el mejor índice para determinar la in
tensidad y sinceridad del amor de un gobierno por la cultura, lo cons
tituyen sus preocupaciones e interés por, y su apoyo efectivo a la
Astronomía.
Resulta oportuno recordar cómo nació el Observatorio Nacional
Astronómico de Córdoba. Cuando Sarmiento era embajador de la
Argentina en los EE. UU. no desperdiciaba su tiempo, sino que se
preocupó con el interés y la pasión que le caracterizaban por conocer
y comprender claramente todo lo bueno que había en los EE. UU. Así
es que cultivó la amistad de educadores, científicos y artistas antes
que la de los diplomáticos. Es quizás en esta sabia actitud de Sar
miento donde debe encontrarse una de las raíces fundamentales de
la extraordinaria labor democrática y progresista que realizó luego
como Presidente de la República hermana. Cuando Sa^miento asumió
la presidencia de la Argentina, este país se encontraba en una de sus
más agudas e intensas crisis económicas. En efecto; el país padecía
todavía las consecuencias de muchas acciones nefastas de la terrible y
prolongada dictadura de Rosas; como resultado de la guerra de la
Triple Alianza contra el Paraguay, su país se debatía en medio de
una gran miseria; y todos esos males eran agravados por la extraor
dinaria epidemia de fiebre amarilla que había azotado a la población
de Buenos Aires. A pesar de todos los gravísimos problemas que plan
teaba esa situación, y sin descuidar la profunda atención que ellos
exigían, Sarmiento como Presidente se puso a luchar con todo ahinco
muchas veces aún contra los diputados de su propio partido, para
fomentar eficientemente la investigación científica. Entre sus anhelos
más queridos figuraba la creación de un Observatorio Astronómico
con un equipo de primera y que estuviera organizado a imagen y se
mejanza de los mejores observatorios que había visitado en los EE.
UU. y en Europa. Después de una dura, pero relativamente breve
lucha, Sarmiento consigue crear el Observatorio Astronómico Nacional
en Córdoba. Es interesante recordar algunos párrafos del discurso que
—6—

�L
souiaqap anb uaiquiBj souiaaaa 'opsaxa uuq so[ anb a^jou oixajsiui
-aq pp souaaiqo^ so[ X sauopniíjsut ^o\ ap saijijuap uops^usaAm b[
JOd JOUIB OpBS9J9JUTS9p X OJ9DUTS p BDTJjy png 9p SOIJOlBAJaSqo SOpiJ
-9j9j so^ JBJisouiap b uaXnquiuoa uaiq xs anb soiuBjapisuog "Bjajaoia
'jBpS UOIDBipBJ BJ 9p pBptSUajUI B^ 9p OipnjSa p 9JU9OIBAtStq9X9 opB9
-ipap 'sopiujg sopBjsg so[ 9p BUBiuosqiiiug uopnipsuj ^\ ap otjojba
-J9SqQ \9 ÍS9JB^9JS9 S9fB^jB(I 9JU9UIBAlSnpX9 XIBUTUIJ9J9p 9S 9nb \9 U9
'3IBA ^P p^pis^aAiuj^ B^ 9p ^jjsny oiJoiBAagsqQ p íoij^jsixngq oais9nu
U9 BlUIOUOaiSy B^ 9p BUIBJ BS9 9p Oipni89 X UOI9BJO|dx9 ^l Bpoj BpS
IS ^Od JBZip9I BJBd 91U9T9TjnSUI B^|nS9J 9nb X BOTJBj^oiOJ BJJ19UIO^OJ
B 9^U9UqBl99dS9 B9ip9p 9S 9nb 'pJBAJBJJ 9p pBpi8J9ATU]q B| 9p ^BJJ
-sny BDirapuoijsy uopBis^ b| íoqB^ pp p3&gt;I otaojBAjgsqo p :uBjn3ij
9iib so\ 9j^u9 'BOiajy png U9 soiaoiBAa^sqo opBpisui ubi| gjjou
-suu9q pp sgsiBd s9^uBjj:oduit sounSp 'Bitaouoajsy B| aod pjjsnB
-SlUI9q pp S9^U9ipU9d9pUI S9STBd 8O[ 9p BJJoXBtn B^ 9p S9J91UI 9p
X oiaqx^tnb9S9p 9nutou9 989 b opiqgQ •oiJ9jsxin9q oajs^nu b S9ju9ipuod
-S9J.TO9 SB^ B ^OIJ9dn8 9^U9UI9UIJOU9 UOIDJodojd U9 OpiS UBq 91-lOU OIJ
-9jsiui9q p U9 S91U9JSTX9 so^ 9p upisuBdx^ b^ X soouupuoJ^SB soijojba
-j^sqo soA9nu ap uoi9B9J9 B-^ (q #soub B^t^noup oo^q otjbs999u bju
-odns as 9nb p 9nb aoXBta oraisupnuí S9 pBpipnjDB B^ ua soptJ9nb9i
soiJoiBAjgsqo ap ojatnnu p 'ajuainSisuoo aod í so^u9innj;snT 9 sopuop
-BAJ9sqo 8oiu9rtaip99OJd soA9nn opB9J9 Bq X o^^is oj^sgnu 9p ozu9iui
-O9 B S9^qiSIA9jduiI 91U9UIB19^duiO9 UBJ9 3nb UOpBIJS9AUT 9p SBta9^q
-Ojd SOA9nU 9p OpBA9p 91U9tnBIJBUipjOBJlX9 OJ9UmiI Utl opB9JUB^d Bq
Biiuouojisy B| 9p os^jSojd ^g (b :soub B^u^noup somi^n so^ ua anb b
optq^p oppgjBdBs^p Bq anb odtnatj bX aasq pBppnSi Bsg *t4s9js9p9
sotjajsiraaq sop so^ ap ojuairapouoo ojjsanu ap psppnSt B[ 'Bujapora
Biraouojjsy ua Booda Bun BajBra ojsg •Bqopjo^ ua ajuauBuuad pu
oijojBAjasqQ un ap uop^aja b^ amo^) jojaop pp uopaaiip b[
oi^uuad -'Baqqnda^ Bsa ap a^uapisaa^ apjBi sbui X (Bauaiuy
ap sopiuj^ sopBisg) siBd ajsa ua ouiiuaáay oj}siuij\[ a^uauíBaaiu
-ijd 'oiMaiivavg aouas pp B^sBisnjua oXodB p**',, ra^uamSis o\ jaa[
souiapod (f -Bd '968T 'S oaauínu íi\ uauuqoA) 4jBUJiiof paiuiouoj^
"SV T3 U3 *t4Pílu9S 9S9 ^^ op^p ossd un bX sa omjuaájy ooiuiouojj
-sy oíaojBAjasqQ |g^^ :Bjpuodsaj y 44¿uapaaaad sou anb so^qand so[
b BqajBUi ns ua JBZuBap BJBd 'so^Sts ojjsna ap sopBBzaa so| 'sojjos
-ou souiBjisaaau ojuBn^?^ :BqBiunaid as aiu^ppB sbj^[ *44souBpBpnp
soj^sanu aajua soppuBzipaaua^ X soiuaiuuaouoa ap Buins joXbui op
-uatJinbpB 'souopuapauaAnfaa 'souJBjauaSai 'sand 'sa soxnB^tsaaau anb
og 'ojauínu joXbuj pp sapBpxsaaau sb^ ap uopaBjsx^BS pjaua^ sbui b[
b soppuBaqdB 'pBpiuBiunq b^ oqaaq Bq sajjy sbj ua X s^puax^ sb^ ua
anb sosaa^oad so| sopo^ is ua uaninsaa anb so^ uos soujapotu so[q
-and sog -soiuBaad anb sofatA ap sg "soAanu so^qand soujBmB^ X sou
-jaaaa njtjídsa pp uoxsn^ pnaa Bun sg^, :BqBSaaáB o^ang '44sapjnjBu
SBpuap sb[ ap o^uauniAoui p ua X osaaáojd p ua ajaed BJjsanu soui
•btuoj ou is 'opBzqtAp o^qand ap opjij p o 'uppBu ap oSubj p JBp
unuaj soiuaqap anb oühp oX —oxMau^avs Bjaap— uaiq y,, : otjojba
opBuopuam p JBjn^nBUi p X¿81 3P ^^tg^^ao ap ^ p opunuojd

�avergonzarnos de que nuestro país no ocupe ni siquiera el modesto lugar
que le corresponde en las observaciones astronómicas de nuestro he
misferio y que los mejores trabajos astronómicos referentes al cielo
sur se publiquen en países de Europa o de los Estados Unidos de
Norteamérica.
En el hemisferio austral se dispone, como lo hemos indicado, de
poquísimos buenos observatorios astronómicos en comparación con los
que tiene el boreal. Este desequilibrio resulta muchísimo más grave
si se tiene en cuenta que el cielo de nuestro hemisferio es muchísimo
más rico que el boreal, debido a que contiene las dos zonas más bri
llantes de nuestra galaxia: el centro galáctico en Sagitario y la nebu
losa alrededor de Eta Carinae; además existen en nuestro cielo las
nubes de Magallanes, de extraordinaria importancia en Astronomía.
Vemos, pues, que cada día es más valedera aquella metáfora de Eddington de que la Astronomía es como un ave que intenta volar con
una sola ala; debido al desequilibrio que hemos mencionado.

Características Generales y Principales de Funciones del Proyectado
Observatorio de la Facultad de Humanidades y Ciencias
Es innegable que el prestigio cultural de nuestro país y su des
arrollo científico, exigen con urgencia la creación de un verdadero Ob
servatorio Astronómico. Ahora bien: ¿Qué característica fundamental
debería tener un Observatorio Astronómico destinado a la investigr
ción y a los estudios superiores que se estableciera en el Uruguay?
Hemos recalcado que es extraordinariamente superior el número de
buenos observatorios que existen en el hemisferio norte con relación
a los existentes en nuestro hemisferio. Por consiguiente debe pensarse
en crear un observatorio especialmente montado para el estudio de
aquellas regiones del cielo que no pueden ser escudriñadas desde los
observatorios que se encuentran en los EE. UU. y en Europa. El crear
un observatorio destinado, por ejemplo, al estudio de los pequeños
planetas sería obviamente un absurdo, puesto que esos cuerpos celestes
pueden ser observados perfectamente bien desde los observatorios que
hay en el hemisferio norte. Más aún; en el hemisferio austral se
encuentran las regiones más ricas de la Vía Láctea las que no pueden
ser observadas desde los mejores observatorios existentes en el Hemis
ferio Norte, como, por ejemplo, las nubes de estrellas en Sagittarius,
en cuya dirección se encuentran el centro de nuestra galaxia; las cons
telaciones de Carina y de la Cruz del Sur donde se encuentran las
concentraciones estelares cercanas de mayor densidad; además, cerca
de la Cruz del Sur se encuentra esa enorme nube cósmica que se llama
el Saco de Carbón, cuyo estudio es de extraordinaria importancia para
la Astronomía Moderna, debido a que de acuerdo a algunas teorías se
considera que en ella tiene lugar el nacimiento de nuevas estrellas.
La nebulosa obscura el Saco de Carbón transmite solamente del 25 al
30 /o de la luz de las estrellas que se encuentran detrás de ella; y
mediante un estudio de los espectros y de los índices de colores de
—8—

�—6—
•oaijdo afa [a aaqos Bpi^ajJoa uaíoBim Bun Bjaip anb ojio jod oiJBpunaas
oxaAuoa ofadsa ja opueiquiBO ^ Bjojaajjoa ajuaj bj opuBJijaj uibj^
-ass^^ ap oidoasajaj un ua opBuuojsuBJj jas Bjaipnd anb A BJnjjaqB ap
ojjaui un ap jopapajjB ap ja^jBg-jpiuiqag odij jap oun Bjaas opBjaaAojd
oíaojBAjasqQ [a ua bubjbjsui as anb jBjuauiBpunj ojuaiunjjsui jgj
•oiJajsiuiaq ojjsanu ua uajainbaj as anb
jBjajsa BaijsipBjsa ap A uoiaBJojdxa ap sofBqBjj so[ BJBd BiauBjJoduii
jBjuauiBpunj ap sa oidoasajaj ap odij ajsgj "umaBjjauad ap aapod ajq^j
-apisuoa uoa A BajB BijduiB Bun ua uoiaiuijap ajuajaaxa uoa sbijbjSojoj1
jauajqo ajiuiaad anb [a 'Bjojaajjoa ajuaj Bun ap A sofadsa ap bjsuod anb'
'ja}[Bg-jpiuiqag ja sa ouaapoui sbui oidoasajaj ap odi^ j^ "oapiAaiuo]^ ap
SBiuBaaaa sbj ua BJBaiqn as otao^BAjasqo ja anb oseo oaija^odiq ja ua
'pBpnia bj ap saanj sbj aod sopBqan^jad jas uis JBuotaunj uapand anb
BiauBjJoduii auuoua bj uauai} soaij^oajaoioj soajauiojoj so^ 'SBpBipnjsaJ
ajuauíBSopBpina jas uaqap anb 'oaauínu ubj^ ua 'sodij sojjo ap sajqBiJBA
uajstxa ísbiusiui sbj ap Boirapuoj^sB BiauBjJodrai bj b A uBziaajI
sbj anb sapBpijBnpiAipui sbj b opiqap opBjjBjap oipnjsa un opuBJj
-adsa uB^sa anb a^uBsdijaa odi^ jap sBjjajjsa QOS 9P -lopapajjB ^bjj *sajq
-bijba SBjjaj^sa sbj ap oipmsa ja BJBd aiuaxujBiaadsa Anuí 'jBuoiaBAjasqo'
boisijojjsb bj ua oduiBa oraisjiuBiJoduii un ojjaiqB u^q sBJopBaijdy
-rqnuioioj SBjnjaa sBg -bjsta ap soiund soijba apsap BiauB^Joduii ubj^
auap anb ja ísBjjajjsa ap sodji so^uijsip soj ap uoranqtj^sip bj ap oaijsip
-B;sa oipnisa ja asopuBnjaaja 'sauBjjB^Bj^f ap saqn^[ sbj ap SBpBtpnjsa
uaiq opis UBq ou anb sauot^aj SB^Jaia uBUBipmsa as 'ojduiafa Jod 'isy
•ajjo^j jap soiJOjBAjasqo soj Jod SBpBipnisa jas uapand ou anb ojata
jap sauoi^aj SBjjanbB ap BatsijojjsB ua soipnjsa soj jBjuauíBpunj oati
-afqo jod Bjjpuaj ^Bn^njj^ ja ua bijbjbjsut as anb oiJojBAJasqQ jg
•bjuiouojjsb bj
ajainbaj anb sauoiaBáijsaAui ap SBuiBJojd soj jbzijboj BJBd jBj^snB otjajf
-siuiaq ja ua sooiuiouojisb soijojBAJasqo soAanu soqanuí ap pBpisaaauJ
X^q 'oxjajsiuiaq ojjsanu ua sboiuiouójjsb sauoiaBáijsaAui a soipnjsa^
soj ap osbjjb OAijBjaj jap A jBJjsnB ojaia jap BzanbiJ bj ap Btauanaasuoa•
oiuoa anb a^jns ^BOijajuis BjauBiu ap oqaip souiaq anb oj jog
•BJoqB BjSBq opBzijBaj jap osuajuí sbui oiuisiqanuí oipnjsaV
un BiABpoj UBUiBjaaj SBjsa 'sauBjjBásj^ ap saqn^[ sbj ua pjbajbjj ap
soiuouojjsb soj oqaaq UBq anb sojuaiuiijqnasap souiisijuBjJodiui soj ap
jBsad y *njag ua opBjBjsui Biq^q pBpisJaAiujq ^q^jp ^p oiJojBAjasqQ
ja anb uoiaBjsa bj apsap opBiuoj usiqBq as anb sboijbjSojoj SBaBjd
UOa pjBAJBJJ ap pBpiSJ3AIUJ BJ U3 SBpBipiIJSa OpiS UBIJ SaUBJJBÍ^BJ^fap saqnu SBg 'SBUBajaa sbui sBaijaBjB$Bjjxa s^jjajjsa ap SBsojnqau sbji
uBjuasajdaj anb 'sauBjjBá^jy ap saqnu sbj UBJjuanaua as jBJjsnB ajsajaai|
oijajsiuiaq ja ua ajJBd bjjo Jog "BaiuoSouisoa BiauBjjodiui jBjuapuaosBJj!
ap Bijas zaA ns b anb oj 'BpBuoiauaui Bijoaj bj ap jojba ja ajuaiuBsojnSiJ^
jBuiuuajap uBpand soaijoaj soaisjjojjsB soj oáanj anb BJBd ajqBsuad\
-sipui sa uoiobuijojui Bsg #BJau Bsojnqau Bpijajaj bj b UBJajui anb^
soaiiusoa soubj^ soj ap sbdisij sauoiaipuoo A sauoisuaiuip sbj ajqos jijn
uoiDBiujojuí Bijaniu Jauajqo apand as 'sbjbjd sajojjiuiij sauoiSaj sbj ua
SBjjajjsa sbj ap oaijsipBjsa oipnjsa un uoa op^uiquioa 'sBjjajjsa SBjsa

�La primera combinación se utilizaría para trabajos de exploración,
estadísticos y fotométricos de zonas; la segunda para usar con las
células fotomultiplicadoras, a que nos hemos referido, y con espec
trógrafos.
Además el Observatorio debería estar provisto del siguiente ma
terial auxiliar indispensable: péndulo sideral de precisión, cronógrafo,
espectrógrafos, células fotomultiplicadoras, cámaras, comparadores, microfotómetro registrador, laboratorio fotográfico con ampliadora,
aparato para descubrimiento de estrellas variables, receptor de comu
nicaciones para señales horarias. El Observatorio debe poseer un taller
mecánico, para reparaciones y la construcción de algunos aparatos
complementarios y un laboratorio óptico.
Pasaremos ahora a mencionar otro importantísimo campo de la
Astronomía Moderna. Los estudios iniciados por Jansky y Reber per
mitieron determinar hace poco tiempo que nuestra atmósfera presenta
además de la ventana que permite la transmisión de las radiaciones
visibles, otra a las radiaciones electromagnéticas cuyas longitudes de
onda se encuentran entre un centímetro y veinte metros, es decir para
frecuencias comprendidas aproximadamente entre 150 megaciclos por
segundo y treinta mil megaciclos por segundo. Por consiguiente la
Astronomía posee en la actualidad dos ventanas en nuestra atmósfera
para observar el espacio cósmico. El trabajo de Reber sobre radioas
tronomía con sus primeros resultados fue publicado en la revista Astrophysical Journal en 1940. A pesar del breve tiempo transcurrido
desde ese entonces y de la existencia de la guerra durante ese lapso,
es mucho lo que se ha adelantado en el nuevo campo de la radio
astronomía. La mayoría de los países poseen potentes telescopios de
radio. En Australia existe un magnífico y completo observatorio dedi
cado a la radio astronomía. En los Estados Unidos de Norte América
se han hecho muchas nuevas instalaciones para contribuir al progreso
de esta moderna rama de la Astronomía. En Inglaterra a pesar de que
ya posee varios potentes telescopios de radio en funcionamiento y de
las graves dificultades económicas por las que atraviesa en la actualidad
y de la relativa falta de materiales que experimenta, se está constru
yendo un radio telescopio que costará más de un millón de dólares y
que requerirá unas dos mil toneladas de acero; esto evidencia una vez
más al alto grado de madurez cultural alcanzados por el pueblo y go
bierno de Inglaterra. El número de radio-telescopios existentes en el
hemisferio norte es extraordinariamente superior al que hay en el del
sur. Por consiguiente; en esta novísima rama de la astronomía ya se
ha producido un grave desequilibrio entre los hemisferios norte y
sur; lo que implica un enorme perjuicio para el progreso de la Astro
nomía, puesto que resulta por el momento legítimo suponer que el
cielo sur, el que es mucho más rico que el del norte para astronomía
óptica, también ha de resultar mucho más importante que el del he
misferio boreal para las investigaciones en radio astronomía. Por otra
parte en radio astronomía se han encontrado algunas conclusiones ver
daderamente sorprendentes con respecto a nuestro sol, el que si bien
— 10 —

�— II —
so¡ b soiJBsaaau somuiouojisb soiuaituiaouoa so[ JBJisiuiums
b uaiquiBj ouis 'BiuiouoJisy b¡ ap sodiUBO soju^sip ua sopBzipqaadsa
soaijjiuaia jbuijoj b aiuaunqos oa BpBuijsap 'soaiuiouojjsB soipnjsa ap
B¡anasa Bun ua asjtijaAUoa Bjaqap oiJoiBAjasqQ opBjapisuoa ¡g
•osajSojd Jopagn ns BJBd sa¡qBsuad
-sipui u^gnsaj sbdisjj SBiJoa^ SBUJapoui sb¡ A SBaijBiuajBui sb¡ anb b¡ na
SBpBuoiarqoAa sbui SBaijpuaia sbuibj sb¡ ap Bun aXn^iisuoa BiraouoJisy
b[ 'opBzqBnjund soraaq ouiog "Baisijojisy b¡ ap oduisa ¡a ua
sauoiOBStjsaAut ap uoxaaas Bun jaasod 'BjuiouoJtjSB-oipBJ B| ap Á
Biuiouojjsy B^ ap odui^a \9 ua sapuoiaBAjasqo 8auoiaBijsaAui ap sau
-oíaaas sb[ ap SBiuapB 'Bjaqap pBpisaaAiuj^ b| ap oxjojBAaasqQ ^3
•a^a 'BaiJjy png 4oaixaj\[ 'BqBJ^sny 'Bdoang 'soptujq sopBjs^ so^
ap scq uoa ajuatu[Biaadsa ^nuí 'opunxu ^ap eoxjo^BAJcasqo sa^Bdiaupd
so^ uoa opBjaauoa ajuauíBui^ui JBjsa Bjaqap 'siBd ^ap [Bjnqno osajo
-oad [B Á Biauaxa B[ b [ijn a^uauíBjapBpjaA ^as oiJojBAjasqQ opBjaa^ojd
¡ap joqs¡ b¡ anb BJBd 'aiuainSisuoa Jod '^ Bpuaia b¡ ap ¡BuotaBujaiui
sbui buibj b¡ Bjuasaadaj B^sa anb 'souiifip b^í omoa 'opiqap Biuiouojjsy
b¡ ap oduiBa ¡a u^ a¡qBsuadsipui sbui uiib Bj¡nsaj Bqnsuoa ¡bj bu¡
•BiaBaija a¡qBZB¡duiajji a pBpisojauaS uoa sojjosou uoa uoJBJoqB¡oa
A oxjojBAJasqo opB^aa^ojd ¡a jod sajaiur ouins uoJBj^souiap sauainb
anóiHMg A ^og *f xavg 'Aa^dVHS Avoaavjj sajoiaop so¡ b soui
anb so¡ aj)ua souioupj^sB sajuauxuia b A Baiuiouoj^sy ¡BuoiaBu
-ja^uj uoiuj^ b¡ b opBgnsuoa souiaq 'XBnSnjjq ¡a ua asjBpjsui b oaiui
-ouoJisB oiJOiBAjasqo un Jod SBpqduina jas UBjjaqap anb ssaijijuaxa
sauoiaunj sb¡ jBipn^sa ¡b anb BiauB^suoa Bsajdxa JBÍap souiaqaQ
•BIUIOUOJ^SB OtpBJ B[
p^pqBnjaB b¡ ua aua^ anb BiauBjjoduii auuoua b¡ oiajauoa o¡duiafa un
uoa JBzqBnjund op^asap soraajj qiui ap uapjo ¡ap jo^a^j un jod jbj
-uauínB uapand 'otdoasa¡aj-oipBJ ¡b saiuaipuodsajjoa Bpuo ap sapn}iSuo¡
sb¡ ua sauoiaBipBj sb¡ ap pBpxsuajuí b¡ 'sajB¡os SBqauBui ap pBpiAijaB
ubjS ap SBaoda sb¡ aiuBjnp anb opB^B^suoa Bq ag 'Baisig b¡ BJBd sajaiui
ubjS ap Baisjjojjsy ap Biua¡qojd ouiisjiuB^Joduii un Ba^uB¡d 'sa¡qisiA o
SBUBizjjaq s^puo opuBsn auiuua^ap b¡ as un^as ¡os ¡ap ataijjadns b¡ ap
SBjn^jaduiai sb¡ ajjua Biauajajip a¡qBjou Bg #sopBJ ¡ira sias soun ap
jo¡ba un Bj^uanaua as 'a¡qistA ojjaadsa ¡ap buoz b¡ ua ¡os ¡ap uoisiuia b¡
opuBsn 'sojaajjad sajopBipBJ so¡ BJBd ^[DMVTíg ^p B¡nuuoj b¡ aiustpaui
¡os ¡ap BjnjBJadtuai b¡ Buiuuaiap as opuBn^ #sopBj3 ap up¡¡iui un
ap jopapaj¡B ap Bjn^Bjaduia^ Bun A ¡os ¡ap oaiido oj^auíBip ouisiui ¡a
auau anb 'ojSau Bas o 'ojaajjad JopBipBJ un ap uoisiuia b¡ b apuodsajj
-oa uotDBipBJ b¡ ap pBpisuajut b¡ 'sajB¡os sBqauBUi ap BtauasnB ua anb
uBaipui sopBj¡nsaj sog 's^uí ¿ so¡ A "suia Q^ so¡ ajjua sa^uajajip Bpuo
ap sapn}i^uo[ ojjBna ua ¡os ¡ap uopBipBJ b¡ ap sajB¡nSaj sauoiaBA
-jasqo ubzi¡b3j as aSptjquiBg ap pBpisjaAiujg b¡ ap qasipuaABg oijo^bj
-oqBg osouibj ¡a ug #sB¡¡ajjsa SBuiap sb¡ ap uoianjtjsuoa b¡ b o^oadsaj
uoa souiauai anb s^ijoai A so^daauoa so¡ jBJofam SBtuapB japod oipnjsa
asa ap s^abjj b A 'Bgaj^sa bj^o jainb^na b anb BpB¡¡B^ap sbui ouiis
-iqanuí BjauBiu ap JBipnisa B¡japod BJBd sojiosou b BiuBajaa ns ap bí"bj
-uaA BiJBuxpjoBjjxa b¡ B)uasajd 'BiJBuipjo Bgaj^sa Bun sa anb o^jaia sa

�eos, físicos, geodestas, marinos, geógrafos, meteorólogos, etc. Será muy
fácil conseguir la venida de famosos astrónomos europeos y norteame
ricanos que deseen hacer investigaciones del cielo sur, los que al mis
mo tiempo desarrollarían cursos especiales y seminarios que contri
buirían a darle jerarquía internacional a la considerada escuela, a la
que vendrían indudablemente en el futuro estudiantes becados del ex
tranjero, muy especialmente de los países latinoamericanos. En esa
forma se contribuiría efectivamente a que nuestro país sea verdadera
mente la Suiza de América.
El proyectado Observatorio deberá además convertirse en un cen
tro de popularización de la Astronomía, colaborando en este sentido
con el magnífico planetario que por iniciativa del Sr. Intendente de
Montevideo, Agr. Germán Barbato, se instalará dentro de pocos meses
en el Parque Pereira Rossell. Los días de fiesta deberá estar abierto
el Observatorio al público, al que se le proporcionaría todo género de
explicaciones.
Por otra parte se organizarían conferencias y clases a los niveles
de los estudiantes de las escuelas primarias y secundarias sobre temas
modernos o antiguos con una presentación novedosa; se dispondría
de un telescopio para uso de los aficionados y del público en general;
se suministrarían artículos e informes a los periódicos sobre todos los
acontecimientos astronómicos dignos de ser divulgados.
Resumiendo: en base a todo lo precedente consideramos que el
proyectado Observatorio debería cumplir las siguientes funciones:

a) Investigaciones astronómicas en:
1)Exploración y fotometría de zonas especiales del cielo de nuestro hemis
ferio y estudio individual de algunas estrellas especiales. Para este tipo de
trabajo se adquiriría un telescopio del tipo Schmidt-Baker de alrededor de
un metro de abertura y que se pueda transformar en un telescopio de tipo
Cassegrain retirando la lente correctora y cambiando el espejo convexo
secundario por otro que diera una imagen corregida sobre el eje óptico.
La primera combinación se utilizaría para trabajos de exploración y fotométricos de zonas; la segunda para el estudio individual de estrellas, me
diante fotómetros fotoeléctricos y espectrógrafos. El material auxiliar indis
pensable para las referidas investigaciones sería: espectrógrafos, células
fotomultiplicadoras, microfotómetro registrador, fotómetro comparador, apa
rato para el descubrimiento de variables, prisma objetivo, péndulo sideral
de precisión, cronógrafo, receptor de comunicaciones para señales horarias,
un pequeño refractor con cámara Ross (el que se utilizaría además para los
trabajos de los aficionados, para enseñanza y popularización), laboratorio
y taller óptico, taller mecánico para reparaciones y construcción de instru
mentos complementarios, laboratorio fotográfico con ampliadora.
2)Radio astronomía, para lo cual se dispondría de un radio telescopio
para efectuar exploraciones en zonas especiales del cielo sur y estudiar
algunos aspectos particulares del sol. En este campo se estudiará un pro
grama detallado de investigación en colaboración con los principales obser
vatorios dedicados a radio-astronomía y muy especialmente con el de
Australia, por ser el más importante que se encuentra en el hemisferio sur.
Se instalará un laboratorio y taller electrónico, lo que es indispensable para
el empleo del referido radio telescopio.
— 12 —

�— si —
•tjpuBDijipa uou,, ajqumpiAjas ap buoz buh ap
Biauajsixa bj ojnjnj ^a BJBd BzijuBJB^ as tsb sand 'pBpma bj ap saanj
sbj ap opBfajB ajuauíajuaTarjns 'anbj^d ojjduiB un ua anbxqn oj as
anb ajuamaAuoa sgj *oTJOjBAjasqo jap uotobjbjsut bj BJBd 'ojuauíBjjBd
-3Q jap BajiB jap soaijajijad sanbjBd soj ap oun ap ojjuap SBajBjaaq
sbijba ap oipajd un 'oapiAajuoj\[ ap oidiaiunj^ jb bjbjtotjos ag ^g
•siBd ja ua ubjjbz
-TjBaj as anb uoiaBijsaAui ap sofBqBJj sojnjnj soj BJBd uBjjBiisaaau
anb SBatuaaj sbj uBijiainbpB 'opunut jap SBjsijBiaadsa sajofaiu soj ap
opsj jb 'BjauBtu Bsa ap í^BnSnjj jap oiJojBAjasqQ ja ua ubijbjbjsut
as anb soj b sajBjxuirs sojuaumjjsui ua ouiiutui ouioa oub un aiuBanp
BJBd soaafuBJ^xa sotJOjBAjasqo saj^ b so^BnSiun souioupjjSB
ap oiAua ja 'oiJoiBAjasqQ jap ojuaiuiBuoraunj uanq ja ^bzi^ubjbS
ajqBsuadsiput sa uaiquiB^ "soaijijuaia sojuauuu^sut sajBdxautjd
soj ap uoiaisinbpB bj BJBd uaxqxuBj otuoa 'tsb í oyjojBAjasqQ OAanu
jap uoiDBSiisaAut ap SBiuBjSojd soj ap Á uoiaBziuB^jo bj ap sajjBiap
soj 'Bdojn^ ap Á sopiujq sopB^s^ soj ap soaiuiouoJisB soiJo^BAjasqo
sajofaiu soj uoa JiuaAuoa BJBd ojafuBjjxa jb SBuosjad sop ap ojAua 'ojd
-uiafa jod 'ua JijjaAui b ojqnj íorjojBAjasqQ jap uoiobuijoj bj ap opojj
-ad ja BJBd oiJBiunaad ojqnj un asjaaajqBjsa aqap ^(aj bj u^ (^
•otnsiui jap ojuaiinBuoiaunj Á uoiobztubSjo 'upiasuijoj bj (oaiuaai b^sta
ap ojund ja apsap SBiauat^) A sapBpiuBiunjj ap pBijnas^j bj b) pBpisjaA
-iuj^ bj b BjBijuoa as anb JEaipui aqap ^aj Bidojd B&gt;q •o^uaiiusuoiaunj
a^uajaija A jbuijou ns BJBd sajajjB^ A soiJo^BJoqBj 'Baaioijqiq ns ap
upiaBZTUBSjo bj 'sopBaipui soaiji^uaio soiuauínjisui soj ap uoiaisinbpB
bj 'uoiaanjisuoa ns BJBd soiJBsaaau sopuoj soj anSjojo anb jBiaadsa
^aj Bun jod op^aja jas aqap oauuouojjsy ojjojBAjasqo j^

(^

PP uoi^b3jd bj bjbcI asjjnSas UBJdic^p anb

"BIUIOUOJJSB BJ B SOpBUOpjJB SOJ 9p S9pBpiAIJ3B SBJ OpUBJUaiUOJ
A sauopBJBdajd A sap^pa sbsj^ajp BJBd sas^p A SBpuaJajuoa opubzjubSjo
'Bjsaij ap SBip soj oaijqnd ib SBjjand sns opuauq^ 'oapjAajuow ap Bajj|juaj3
uoiaBjnA¡(j ap ojjua^ |ap ouBjauBjd la uoa uopBJoqBjoa Bqaaqsa ua 'ojqand
pp oaqqúap pAiu, ja JBAap b ajuauíBjaajjp Bumqujuoa ouojBAjasqo 13
'vtiuououjsy vj ap upi^vzijnjndoj (a
•BqiJJB sbui sopBaipui souiaq oujod sajBuoisajoid
sojjo soqaniu uaiambaJ anb sooiujouojjsb sojuaiuipouoa soj jbjjsiuiuius BJBd
uaiqiuBj oujs soiuouojjsb JBaja BJBd ajuamsios ou biuiouojjsv ^p ^janasg
Bun bubziubSjo as ouojBAjasqo iap oaqquaia jBuosaad ja X 'sop^uop
-uaui uopBzjjBjaadsa ap Boajo¡[q¡q bj 'soiJojBJoqBj 'sojuamnjjsui sol ajuBjpa^v
^ 9p svnwu svjupsip ^/ wa nzunu^siia A soipnjs^ (q
saaBdBa juauiBjapBpjaA
SBuosjad SBaod sbuh A íojafuBJjxa jap A sib^ jap ^aisq A BaijBuiajBui ap sojj
-uaa soj uoa uopBJoqBjoa ¡JBinapa ap SBuinbBui íuopBzijBpadsa ap SBjsuaj
sa^dpuud sbj uoa 'BpBzi^Bpadsa Baajojiqiq Buanq Bun ajqBsuadisipuj
sa (Bna oj BJBd 'Bauoa; Baisqojjsv ^\ ap oduiBa ja ua sauopB^psaAuj (g

�Es conveniente tener presente que si no se encontrara algún lugai
lejano, dentro del territorio de la República, en el que las condiciones
de visibilidad resultaran sumamente superiores, no es ventajoso, por
varias razones, ubicar al Observatorio muy lejos de la ciudad. Por el
estudio preliminar realizado no se ha podido encontrar un tal lugar;
por consiguiente, parecería que una ubicación muy conveniente para la
instalación del Observatorio sería en un parque municipal en Carrasco.
En el seminario de Astronomía de la Facultad se estuvo estudiando
con detención el problema de la visibilidad y de la ubicación del
Observatorio de acuerdo a las funciones y programas generales que
hemos indicado. El profesor Alberto Pochintesta, a sugestión y con
la colaboración del profesor titular de Astronomía de la Facultad, ha
programado una investigación bien estudiada de las condiciones de
visibilidad astronómicas en los lugares que parecerían de acuerdo a un
estudio preliminar como adecuados para la instalación del Obser
vatorio.
4)La edificación consistirá de: un edificio central con dos cú
pulas, biblioteca y locales para la dirección, secretaría, aula, labora
torio óptico, laboratorio fotográfico, gabinetes para trabajos científi
cos, archivos de placas, taller óptico, los instrumentos auxiliares de
precisión y demás dependencias; del edificio necesario para los apa
ratos registradores y el instrumental del radio-telescopio y del labora
torio y taller electrónico; de un pequeño taller mecánico para repa
raciones; de las viviendas para los astrónomos; una casita para el
cuidador. Deberá destinarse para gastos de edificación la suma de
cuatrocientos mil pesos y cincuenta mil para la adquisición de muebles.
5)Para la adquisición de los instrumentos fundamentales y ac
cesorios indicados se destinará la suma de ochocientos mil pesos.
6)Se destinará una suma inicial de cincuenta mil pesos para la
formación de la biblioteca de especialización.
7)Se destinará una partida de cincuenta mil pesos para becas
de los tres astrónomos uruguayos a que nos hemos referido y para
los gastos de viaje de la comisión encargada de la organización y de
la adquisición del material científico.
8)Se crearán los siguientes cargos permanentes para el funcio
namiento del Observatorio: un director; tres astrónomos jefes de sec
ciones; tres astrónomos auxiliares; un calculista; un secretario; un
bibliotecario; un ayudante para el laboratorio óptico y fotográfico;
un experto en radio-comunicaciones y su correspondiente ayudante;
un mecánico, un jardinero, dos limpiadores. Se tratará que los cargos
científicos sean con dedicación exclusiva en todos los casos en que
sea conveniente. En el presupuesto anual se destinarán partidas para
libros y adquisiciones de revistas de especialización, adquisición de
material científico, reparaciones de instrumentos, etc.; y una partida
de 10.000 pesos anuales para atender los gastos de viaje y estadía de
un astrónomo extranjero para realizar estudios del Hemisferio Sur y
— 14 —

�V,— si —
;~ /'uoiaBzippadsa ap sosjna oiJojBAJasqQ p na jb^jojjb
-sap ¿^ipas oijajsituaq pp soipnjsa jszipaj BJBd 'ojafuBJ^xa ouiouojjsb
on g(f&gt;/BipBjsa A afBiA ap sojsb so[ japuajB BJBd sapnuB (S0S33
3IÍ^^r^Z3IG) —'000'OT $ 9P ^pnJBd Bun asjBupsap Bjaqap
üaiiuouojjsy oiJojBAjasqQ pp ojsandnsajd pp ojjuaQ — o-¿
•[BuopB^[ oaituouojjsy oijojBAjasqQ pp ojsandnsaid p Bjsd
ap paana^ ojsandnsaj^ p na asjinpm b (S0S3J 3IPV[ VX^3H^0
—000081 $ ^
•orasiu
-b8jo p SBxauB sapBpisaaan sbjio á otJBipqora p BJBd (S0S33 3IP^
VXM3Í1DNII3) —0000S ^ aP BUins BI ^ 'soxau^ sns A puoiaB^ oaiuipu
-ojjsy oiJoiBAjasqQ pp oxaijtpa ^ap uoiaanjjsuoa b[ BJBd (S0S33 3IIM
SOXM3I^OHXVI13) —00000^- I 9P Brans Bl ^sBupsaQ — oS
•opojBAjasqQ ajsa ua bjbuoiduiij
anb uoiaBzippadsa ap Baa^o^qiq b^ ap uopBinjoj v\ BJBd (S0S33
VXM3Q3MI3) —000'OS t 9P BUIn8 BI
oatniouojisy oíaoiBAjasqQ pp
-joj vi BJBd soxjosaaaB A sapjuaniBpunj soiuaumjjsui so^ ap uppismb

-Pb bT BJBd (S0S33 31W S0XM3I30H^0) —'000008 $ 9P Brans BI
A sapBpiuBrnng ap pBj^naB^ b^ b asBui^saQ — o'g
oaiuiouojjsy oiJojBAJasqQ pp
ap SBuiBj^ojd A uoiobziubSjo ap sa|[Bjap so^ 'soAijaadsaj
soaiuaaj so^ uoa JiuaAuoa BJBd opunin pp sootiuouojjsb sorjo^BAjasqo
sajofarn so[ b SBuosjad sop JBiAua BJBd A 'oub nn ajnBjnp sojp ua
jBfBqBjj BJBd sojafuBJjxa soxjoiBAjasqo b soXEii^njii souiouojjsb sajj
JBiAua ap uij p uoa (S0S33 3IM VXM33DMI^) —'0000S $ 9P Brans
b^ SBpuai^ A sapBpiuBumjj ap pBjjnaB^[ b^ b asBupsaQ — o#^ "jjy
bj ap pBpisjaATuj^ v\ ap SBpuai^ A sapBpiuBUinjj ap pB^
ua oimpsuj ouioa BJBuoiaunj anb p 'puoiaBUjajuí BOijijuaia
uoiobuijojui ap oiquiBajajuí a upiOB^psaAui 'jopadns Biauaaop ap sauíj
uoa puopB^[ oairaouoj^sy opojBAjasqQ p asBaj^ — o'^ opaijjy

•OAijiuipp ojuaiuiBuopunj ap Baoda v\ vxvd ouioa oiJojBAjasqQ pp
A uppBuuoj ap opojjad p ua ojubj 'BJapuBuij Baiuaa^
o puosjad Boiuaaj BpnX^ ojafuBJixa pp sBDijpuap eapBppua
uoa JBiBJjuoa BjBd pB^paB^ b[ b asjBzijojnB ssuiapB aqaQ (oí
•Baiun piaiui uopnqij^uoa
Bun ua o soAisaans A sa^uauBuuad soiJBiunaad sajJodB ua Bas 'sa^qanuí
-ni ua Bas 'oapiAa^uojy ap pBpipdiaiunjy bj^ ap BjsiAajd upianqijjuoa
bi JBjdaaB BJBd pBjpaB^ b[ b ajuauíp^a^ asjsziJOjnB oqoQ (6
•sosad pui Bjuaqao ojuata b jopajuí jas Bjaqap ou oxjojBAjasqQ pp
pnuB ojsandnsaj^ pp o^uoui ^^ 'uopBzitppadsa ap sosjna

�Art. 8. — Autorízase a la Facultad de Humanidades y Ciencias
a aceptar del Municipio de Montevideo la donación de los predios
que se consideren necesarios e indispensables para la instalación del
edificio y demás dependencias del Observatorio, quedando afectados
los inmuebles adyacentes dentro del área que técnicamente fuere nece
saria por servidumbres "non edificandi", y otras que puedan impo
nerse como consecuencia de las necesidades técnicas del mismo servicio.
Art. 9. — Autorízase a la Facultad de Humanidades y Ciencias a
aceptar, con la intervención del Consejo Central Universitario en su
caso, las donaciones en especies o en aportes pecuniarios permanentes
y sucesivos o en una contribución única, que se hicieren para el Ob
servatorio Astronómico Nacional.
Art. 10. — Autorízase a la Facultad de Humanidades y Ciencias
para contratar en el extranjero con entidades gubernamentales o enti
dades particulares científicas, ayuda técnica personal o ayuda técnica
financiera.
Art. 11. — Las cantidades necesarias que insuma el cumplimiento
de esta ley, se tomarán de Rentas Generales de los respectivos ejercicios.
Art. 12. — Comuniqúese, etc.

Antecedentes relativos al Observatorio Astronómico en esta Facultad
1. — Exposición del Consejero Justino Jiménez de Aréchaga en la
sesión del Consejo Central Universitario de 16 de agosto de 1950.
"El señor Consejero Jiménez de Aréchaga da cuenta que ha reali
zado gestiones ante el Intendente Municipal de Montevideo para que
dicho organismo público coopere financieramente a fin de dotar a la
Universidad de un Observatorio que permita el más eficaz funciona
miento de la Cátedra de Astronomía de la Facultad de Humanidades
y Ciencias. Se contaría así con un elemento eficaz para la enseñanza
de esa disciplina científica y por otra parte el Uruguay podría colaboborar en las observaciones de la esfera celeste que han sido planeadas
por organismos internacionales desde hace varios años. El Intendente
de Montevideo Agrimensor Barbato ha prestado amplia acogida a esta
iniciativa y es su propósito propiciar la inversión de $ 500.000.— para
llevarla a la práctica. Hasta ahora las gestiones no tienen carácter ofi
cial y es por ello que, antes de llevarlas adelante, desea saber si el
proyecto merece la aprobación del Consejo Universitario, a efectos de
dar carácter oficial a los trámites.
El señor consejero Capra manifiesta que hace algún tiempo se
realizaron tratativas para transferir a la Universidad el Observatorio
Astronómico que posee Enseñanza Secundaria; ese plan sigue aún en
pie y no será difícil, a su juicio, llevarlo a la práctica; de modo, pues,
que se podría apoyar el proyecto del Decano de la Facultad de Huma— 16 —

�— ¿I —
•jBuos.iadi.in^d odjana un b o Jo^aajiQ un b BpBijuoa Jas ap bij
ojnitjsuj jap uoiaaaJiQ bj is BJipiaap as a^uauíBunjJodQ — o*¿ *ijy
'upiaBuSisap ns
ap oub jauíijd jap oajuap 'ojnipsuj ja BJBd oApiupap upiaBjuauíBjSaj
ap o^aa^ojd ja BJBJBdajd oinjpsuj jap uoiaaajiQ Bq — 09 -^jy
•pBjjnaBjj bj ap OApaajiQ ofasuoq ja BAjansaj oj isb anb ajduiais 'oiafqo
ns ua^njpsuoa anb SBaijpuaia SBuijdiastp sbj ap bjos Bun ua sauoia
-BSijsaAui b sopBazjdB ajuauíjBjodiuaj jas uBjpod oinjpsuj jap sosjna
-aj soj sopoj^ ^osbo Bp^a ua auiuwajap as anb odiuap ja jod Á 'o^aap
jb sopBuSjsap sajopBijsaAui o sajosajojd sbui o oun ap uoioaaaip bj
ofBq asjBzijBaj b 'pB}jnaB¿| bj ap oAtjaajiQ ofasuo^ ja jod sopBqoadB
a^uauíBiAaad uptaB^iisaAui ap sauBjd ap upianaafa bj b o 'sojaa^ojd ap
upiaBzijBaj bj b sosjnaaj sns JBaijdB Bjpod o^n^ijsuj jgj — o-^ 'ijy
•ouBaaQ jap osbo ns ua o 'ojnjijsuj jap
uoiaaajiQ bj ap Biauapua^ui-iadns BiBipauíut bj ofBq 'oAijaadsaJ ojuaui
-B^JBdap jap ajaf ja ^od Bjaajafa as 'ojuauíB^jBdap Bp^a ap baijbjjsiu
-juipB upiaaaaip wj -ouBaaQ jap Á pBjjnaB^ bj ap OAi^aajiQ ofasuo^) jap
Biauapuajuijadns bj ofBq 'oAijoadsaj ojuauíBjjBdap jap apf ja jod Bjaa
-jafa as 'oiuauíB^jBdap BpBa ap Baijpuaia uoiaaaaip B-q — o^ 'jjy
•sajuauBuuad sojuauíBjjBdap sop 'souaui oj jod opin^ijsuoa uBX^q as
ou oiuBj ua ojniíjsuj jap uoiaaajip bj BjaaAoad as o^^ — o#g '^jy
•ojiujjsuj
ja BaJBqB anb SBUijdiasxp SBSjaAip sbj ua BaijBtuajsis uoiaB^saAui bj
b sopBupsap saiuauBuuad sojuauíBjjBdap 'o^niíisuj jap ojjuap ubjbziu
-bSjo as 'ajuaiuaAuoa auiijsa oj ofasuo^ ja anb Bpipaui y — o*

sBtauai^ ua sauoiaBijsaAuj ap oimijsuj ja assaj^ — oq ojnap^y
yj X sdpnpmniunfj 9p pvipi^vj vj ap
smouaij ua sauoiavSpsaauj ap ojnipsuj jap

sns
-oad BJBd ojopuBzuojnB 'BBqaa.iy ap zauauíif oaafasuoa jouas ja jod
BpBjnuuoj B^sandojd bj b o^odB ns jB^saad piAjosaj ofasuoq jq
•BadBq oaafasuoa aouas ja Biauajajaa oqaaij Bq anb b sau
-ojisaS sbj jBztjBn^aB osiaa.id Bjas anb BjsapiuBui jojaa^ aouas jq
•uoiaBAaasqo ap uaiq sbui ouis BzuBuasua ap ojuaum.nsui un aini
-xisuoa ou anb ua Batpsj otaojBAjasqo ns pBpisjaAiuq bj b jpajsuBJi
BJBd BijBpunaag BzuBuasuq ap sapBptJojnB sbj b uojatAOtu anb sauozBJ
sbj ap Bun aiuauíBSiaajd anb ^sajdxa Bjd^q oaafasuoa jouas jq
•jBjjojJBsap aajsauaui Bijas anb Bappuata
uoiaBSi^saAui ap JoqBj bj BJBd aiuatuaAuoa uao^q oj ou SBopsuajaBJBa
sns ojad Biouaaop bj Bjsd op^naapB Xnuí sa BiJBpunaag BzuBuasuq ap
odinba ja anb Bsajdxa BáBijaajy ap zauaraif ojafasuoa jouas jq
•BtJBpunaag BzuBuasuq aasod anb upxa
-BAjasqo ap jBijajBtu jap BSaj^ua bj JBjajaaB ap oíamfjad uts sapBpiu

�3.o — Informe del Consejero Carlos E. Berta relativo al Instituto de
Investigaciones en Ciencias Exactas.
Señor Rector: El proyecto de creación del Instituto de Investiga
ciones en Ciencias Exactas, que presenta el Consejo Directivo de la
Facultad de Humanidades y Ciencias, encuadra en las disposiciones
de la ley N.o 10.658, por la que se creó la mencionada Facultad; y en
particular, se ajusta a lo dispuesto en el inciso A. del artículo 2.o, que
comete a la Facultad la función de fomentar la investigación científica
superior.
En cuanto a la estructuración del organismo a crearse, el proyecto
prevé la formación de departamentos para las distintas materias que
se incorporen en el futuro a la esfera de acción del Instituto, pero no
compromete desde ya soluciones de detalle, limitándose, tan sólo, a
fijar un procedimiento para su paulatina organización.
Opino, por consiguiente, que el proyecto debe merecer la aproba
ción del Consejo Central.
Con referencia al problema presupuestal a que dará origen la
creación del proyectado organismo, creo oportuno señalar que, exis
tiendo en el país institutos cuyas actividades son, por lo menos en
parte, afines con las de aquél, sería lógico que la creación de los futuros
departamentos quedara supeditada a que se hubieren agotado previa
mente las posibilidades de cooperación que puedan ofrecer a la Facul
tad de Humanidades los referidos institutos.
El Art. 3.o de la citada ley N.o 10.658 al referirse a las solicitudes
de personas interesadas en realizar investigaciones importantes y dig
nas de estímulo, ha previsto ya esa cooperación al establecer que "los
materiales bibliográficos, científicos, de laboratorio y demás instru
mentos técnicos de propiedad de los institutos oficiales quedan afecta
dos a la mejor realización de esas investigaciones en las condiciones y
con las garantías que establecerán las propias autoridades directivas".
Por lo demás, considero que esta reserva puede fundarse en razo
nes de interés común, porque, dado que los recursos que el Estado
asigna a los institutos científicos, son en general reducidos y a menudo
inferiores a sus necesidades, existe conveniencia general en evitar la
dispersión de esos recursos limitando el número de institutos afines al
mínimo compatible con las necesidades del país.
Saludo a usted muy atentamente. Fdo. Carlos E. Berta.
4.o — El Consejo Central Universitario en la sesión del 25 de Octubre
de 1950, aprobó la creación del Instituto de Investigaciones en
Ciencias Exactas de la Facultad de Humanidades y Ciencias.
5.o — El Consejo de la Facultad de Humanidades y Ciencias en el año
en curso, resolvió reiniciar las gestiones relativas a la creación
de un Observatorio Astronómico Nacional como un Instituto de
la Facultad.
— 18 —

�— 6t —
•S9[BUlSlJQ S9UOI3B8
-IT83A.UJ B B[JBJ¡ldB BJBd 00'000'OS í ^P Btuns Bl 8P ^al J0(I ^UOdsip pB|[tl3B¿] B^ ([)
í9BiJBiunaad sauoia^u^isy (y
:ua jijsisuoa
Bjpod opunjsa ap ^ uoiaBJoqBpa ap uoiaBjsajd Bg 'sapuiátjo sauoiaBij
-saAui ap sajuauodo^d so[ b BjBjsaad anb oXodB p 'sBip Bjuasas ap oijoj
-uajad ozB[d pp oajuap BjaApsaj OAii^^^iQ ofasuo^ ^g — 0*9
anb opBiuixojdB odinaij
pp X nopBt}saAur b^ BjBq as anb ua JBn^ pp noiaBuiuuajaQ (j
ísajtopBJoqBjoa uoa o
ajnanqBnptAiput opBzipaj Bjas ofBqBJj p is ajqos uoiasoipuj (a
íuBjiaips anb SBUBiunaad sauotonuáisB sb^ ap uop^oipuj

(p

íuotaB^^saAui ap ofBqBJj p oqBa b jba^j^ BJBd uBjaxnbaí anb
'•aja '[Bjuaninjjsui 'Bjpj^oqqiq 'pxaajBui p ajqos uoiaBp^ (a
^jtBzipaj nauodoad as anb pui^
-iJto noiaB^ijsaAui b^ ap ofBqBjj p aaqos BAijBaqdxa Biaouiaj^[ (q
íasjB^pq apand apuop aBn| p opuBsajdxa
o ajuaipuodsajjoa pjuauínaop sqanjd B[ opuB^aa^B '*aja 'Bpqduina
tjsaAní ap o ajuaaop ñopas 'sopBzipaj soipnjsa 'sanoiaBaqqnd 'sof
'sapuosaad sajuapaaajuB ap BpBiauBjsunaap uop^aipuj (b
: sajuaináts sanotaipuoa
sbj ua 'oXodB ap sapnjiaips sns JBjuasaad usjaqap 'puiSoo
-saAui ap sofBqBaj ap upp^zipaj B[ ua sopBsaaajuí sog — 0*5 *jjy
•sojnjijsuj sojjo ap o 'pBpisjaAiujq b[ ap
sbjjo ap ajJBd jod uoiaaajoad ap ojafqo usas ou anb sapuiápo sauoiaB^
-ijsaAui sb[ ajuauípdiauod ^BXodB Bjaqap ofasuo^ ^g — o^ 'jjy
•sapnjiaqos sns ap uoiaBj
-uasajd b[ BJBd s^jp Bjupjj ap oz^^d un sajuBJídss so^ b bj^Ctj as X oub
sp^a ap a^qnjaQ ap saui p ua Bj^njaap as opBuiBj[ |g — erg
ap saaosajoad ap ajBJj as anb souaui b 'ofasuog pp sajuBjáajui ap ^
ap ojoa p BJt^ixa as 'spd p ua SBpBatpB^ ou SBuosjad ap sapnjiaips b
oXodB p aapaauoa bjb^ *ojuauiB^Sa^ ajuasajd pp sbuijou sb^ b asopuBj
-snÍB oXods ns uoa sapupfrio sauoiaBijsaAux JBztpaj uaasap anb sbuos
•jad sb[ SBpoj b opBuiB[{ un BJBq OAijaajtQ ofasuo^ |g — o-^ *jjy
•pBjjnaBg b^ ajjBduii BzuBuasua BXna SBijajBtu sb[ uoa SBpBuoia
-B^aj uBjBjsa X SBpuai^ 'bijojsijj 's^jjag 'Bijoso^xg ajqos ubjbsjoa 'st'ól
ap ajqnjaQ ap g ^qaaj ap 8S9 01 'M ^9T BI aP o^9-1^! ^ opunSas so^
-natjJB so^ uoa opjana^ ap 'sapui^iao sauoiaBSxjsaAut s^g — o-[ "j

OXN3^V1O3H

(1) SaiV^IOmO SaMOI^VOIXS3AMI

�B) Suministros de medios informativos, material bibliográfico,
instrumentos requeridos, etc. El apoyo de la Facultad deberá ser
votado por la mayoría absoluta de los miembros del Consejo Directivo.
Art. 7.o — El Consejo Directivo destinará una parte de rubro de
investigaciones originales —que fijará según los casos— para la desig
nación de colaboradores contratados entre los estudiantes de la Facul
tad o fuera de ella y a propuesta fundada de quien aspira a realizar
la investigación, sin perjuicio de que cualquier otra persona pueda
presentar directamente al Consejo sus aspiraciones para intervenir en
la colaboración.
Art. 8.o — Los investigadores que reciban el apoyo previsto en los
artículos anteriores deberán:
a) Dar cuenta mensual al Consejo Directivo de los trabajos rea
lizados;
b^

Presentar en tiempo el trabajo de investigación original;

c)Someterse en sus tareas al contralor que disponga el Consejo
Directivo y expedir los informes que les requieran las autoridades de
la Facultad;
d)Orientar en lo posible a los colaboradores, personas interesa
das y en especial a los estudiantes, enseñándoles las prácticas de inves
tigación. El incumplimiento de cualquiera de las obligaciones indicadas
puede dar base al retiro del apoyo.
Art. 9.o — El Consejo Directivo someterá los trabajos de investi
gaciones originales al juicio de comisiones asesoras integradas por
personas de notoria capacidad.
Art. 10. — El Consejo Directivo, no obstante lo dispuesto en los
artículos anteriores, podrá utilizar otros procedimientos para fomentar
las investigaciones originales, estableciendo premios anuales para los
mejores trabajos que se presenten. Esos premios serán fijados distri
buyendo equitativamente los fondos autorizados, entre los dos fines
esenciales de la Facultad: investigación superior en Humanidades y
Ciencias.
Los trabajos serán juzgados por un Tribunal de personas de noto
ria capacidad que se regirá por las disposiciones vigentes sobre tribu
nales de concurso.
Art. 11. — Los trabajos de investigación original realizados con el
apoyo de la Facultad de Humanidades y Ciencias, de acuerdo con este
Reglamento, podrán ser publicados por decisión del Consejo Directivo.
En todos los casos la Facultad de Humanidades y Ciencias tendrá pre
ferencia exclusiva para la publicación de estos trabajos; publicación
que podrá hacerse, si se considera conveniente, en la Revista de la
Facultad o fuera de ella en libros, folletos, etc. Transcurrido un año
de la presentación del trabajo resultado de la investigación original,
si la Facultad no hubiera realizado su publicación, podrá hacerlo el
— 20 —

�— \z —

•ojuatuB[9
-a^ ajsa ap uoiaeqoadB B[ b ajuatuBjBipauíni B^Bq as (g^6l) aiuaijjoa
oíaiajafa [ap [Bjsandnsajd ojqna [b sajuaipuodsaxioa sa^ui^iio sauoia
bjb¿ sauotaBJídsB b opBinB[[ ^^ in^oiisuvdj
•uotaaaj
-aaj o uoiaBniatjnoa ns ap so^aaja b a^uauqBiaadsa bjuana ua Bjpuaj
as uoistmo Bjsa 'josajoad un ap bjbjbjj as ig 'sofBqs^j soj jBzqsaj BJBd
opiqiaaj UBJaiqnq anb o[ pBj^naB^ B{ b ainjijsaj u^jaqap 'sauoiaB
-qqo sns b ojuaiuiqduina opsp UBjaiqnq ou ojuauiB^áau ajsa aaaijaj
as anb b OiCodB ^a opiqraaj opuaiqBq anb SBuosjad SB-q — mf\ '%xy
•sa[BuiiJO sauoiaBÍbjsaAut sbjjo JB^nuiTjsa
ap buijoj B^ BjBipnjsa ofasuo^ |a 'sBpBjuasa^d SBjsandojd sb^ ajjua
ojqnj ^a opinqxjjsip zaA Bun 'ajuauBuiaj Bjtaiqnq tg — *g^ *jjy
•UBJainbaa o\
B[ ap sapspisaaau sbj anb sossa so^ ua sa^uiSiao sauoiaB^ijsaAUi
sa^iaadsa sopBuiB[^ jaasq Bjpod OAijaaaiQ ofasuo^ [^ — '^\ *jay
•pBj^naB^ b^ ap opiqiaaj oXodB
[ap Bsaadxa uoiauaui b[ aaaBq b opBSqqo Bjsa jojnB [a sos^a so[ sopoj
ug 'uoxaBaqqnd B[ aaq^aj anb 4ofBqBJj [ap aojnB [B aijiuiiad SBiauat^
Á sapBpxuBuinjj ap pBj[naBj b[ ap ofasuo^ [a Bjpod 'uoiaisodsip Bjsa
ua opBfij ozB[d [ap ojuaiuiiauaA [ap sajuy *bjuana ns jod opBsajajuí

�MEMORIA
DE LA FACULTAD DE HUMANIDADES Y CIENCIAS
1953

Señor Rector de la Universidad Aqto. Leopoldo C. Agorio. — Presente.
Señor Rector:
Tengo el agrado de elevar a Ud. la Memoria Anual de las activi
dades cumplidas en la Facultad de Humanidades y Ciencias durante el
año 1953.
Consejo Directivo. El Consejo Directivo de la Facultad realizó 43
sesiones, de las cuales 4 tuvieron carácter extra
ordinario. Estuvo constituido por el Decano suscripto y los consejeros
señores Emilio Oribe, Roberto Ibáñez, Rodolfo V. Tálice, Rodolfo
Méndez Alzóla, Elio García Austt, Juan José Carbajal Victorica, Víc
tor Cayota y Romeo González, hasta el 19 de Octubre del año próximo
pasado. Resultaron sorteados los consejeros señores Cayota, Ibáñez,
Carbajal Victorica y Tálice, de los cuales fueron reelectos los conse
jeros Cayota y Carbajal Victorica, y entraron a sustituir a los otros
los profesores Llambías y Lázaro. El Consejo Directivo estableció las
Comisiones Permanentes de Humanidades, Ciencias, Reglamentos, Re
vista, Biblioteca, Concursos, Finanzas, Becas y Pensiones, Cursos y
Cursillos.
Asamblea del Claustro. La Asamblea del Claustro fue citada por el
Consejo para el 14 de diciembre realizando
varias sesiones plenarias en las que estudió una importante Orden del
Día, no habiendo terminado su labor por lo que ha sido citada de
nuevo para funcionar en la última semana del mes de marzo próximo
venidero.
Secretaría. La Secretaría ha atendido las sesiones del Consejo y de
las Comisiones Permanentes de éste, las que en general
sesionaron por lo menos, una vez a la semana durante los meses de
mayor actividad. Remitió la Secretaría 432 oficios en cumplimiento
de las decisiones del Decano o del Consejo y numerosas circulares.
Preparó la redacción de las actas y efectuó 308 repartidos de distinta
naturaleza para información de los consejeros o del personal docente
de la casa. Asimismo la Secretaría expidió todos los comunicados de
prensa y avisos oficiales requeridos y los certificados y constancias que
fueron necesarias.
— 22 —

�sauoxsxxu uojaxqpaj zanífrjpog sauof opajgy X xauxBJJBq Btnjj
ap -g *BA^ souinti^ soq "a^uaxuBAxiaadsaj 'anSBxpadoq ap bi
^p osaoSuoq ^IX Ia ua ^ '03S3MÍ1 Jo&lt;^ opbzxub^jo utqXaq ap
SBnSuaq ap osaaSuoq \^ ua jbitpb BJBd Bjpjjaq zb^ X^bH X zanb
uo^í^uxqsB^ saaosajojd so| b ouSxsap OAXjaajxQ ofasuo^ j^ '^saag
ojauíog aSaof 'jq pBjjnaB^ B^ ap josajojd pp BiuBdinoa ua a^ay ap
^uaig upxoisodxg b^ ap oax^oxu uoa o^qBg ub ap pBpnia b^ uojbixsia
ajjy pp Bx^oisxjj ap osana pp souxnnp ap osoaaxunu oaprxu u^
•oaxxaj^[ ua opBzxpaj BUBaxaaxuBoaaqj BjnjBja^x'q ap osajSuo^ o^xag
p zauBqj o^^aqog josajojd p X jopsnag ua opBzxpaj 'uppBonp^ B[
ap bxjosoji^ X bxjoso^xj[ ap ouBapaxuBouxjB'q osaa^uo^ p oxisxsb
oqxxu^ -jq p í sBjsxxuoiBuy ap BuBaxaaxuy uopBposy b^ ap
p ua pBipaB^ b^ b ^iuasaadaj Bsog BxaBj^[ oxpxf *jq p í
Baoda b^ b soAX}Bpj sojunsB souxjuaSaB soAxqajB ua JBxpxx^sa ap
p pxnoj zoxixxj^f ixjag '^Q X3 "^opBzxpaj ap sbxa ua UBjsa sbjjo X s^pqd
-xuna uojanj anb sb^ ap a^JBd joXbxu bj 'oxpn;sa ap sauoxsxxu SBun^p
oxpaauoo ofasuo^)
p 'oxjb p ajuBjnQ 'soM^vimy a sanosa^ong aa safvi^V ^ S3moisij\[

xzzojubjuj -j^ sopB^ X (sapBpxuBxunjj) opaAazy ap SBiqxuBp^
uBtxf saaosajoad so| ap joabj b SBjpnsaJ uoaaxxj oxpnjsa ap sauoxsuad
SBI S6l B saiuaxpuodsajjoa sauopBJxdsB b opBiuBg p oqaajj "SBJia^
uopaas b^ ua asapax;^ -q a^uaaxy^ aouas ujiB^ ap JB[nip Josapjd p X
sBpuax^ uopaas b^ ua oxads^ aaqxuaxuag jouas josajojd ap ajuBpnXs
[B SBppuBájo^o JowajuB oub p 8a^uaxpuodsa.xjoa oxpnisa ap sauoxs
-uad sb| oxApsaj ofasuo^
p ^ói oxib p a^uBjnQ -oaafKtvaxxg aa Ma oíanisg aa saxtoiSMag
•saxu ouxsxxu pp Biupaj p Bissq u9pBjuaxua|dxuoa us BJBd uoj
-Bnuxjuoa soga ap soxpnxu anb ap opxnfjad uxs 'aaqxuaxAou ap oqao p
a^uaxuppxjo sopBuxxuaaj aod uoaaxp as X 'sasaxu oxpo ap uppBJnp Bun
BjaxAnj OAijaa^ oub p anb ogansaa asopuaxqsq ozjbxu ap 9^ p sop^p
-xui uojaxxj sosana soq 'psipaE^ bj ap oAx^aajxQ ofasuo^ pp uoxspap X
oxpxxjsa b uB^sa anb satujojux 'sosjna so| ap ogojJBsap p ajqos soga ap
oun BpBa opBiujojux ajuaxuajuapa^ opuaxqBq 'pjaua^ ua sopBgojJBsap
uoaanj anb boj 'oub p BJBd SBXUBjSoad X sauB^d sns a^uaxuBuniJodo
uoJB^uasa^d 'odnjS ap sopBjBaua saaosajojd X sajBpjxj sajosapjd soq
qBJauaé ua pxuaou ogojJBSap
un uoaaxAn^ sosana so[ sopojL -oAixaaq oxiy aaa saavaaoag sosaaq
•(sappadsa X sajqg) sosana
sojjo Ba^d 5^^ ísBaxpxuajBj/^[ BJBd 8^ íBaxxuxn^) BJBd 55 ÍBjSopaxsnj^
BJBd g^ íSBaxSopxg s^puaxq BJBd 5^ ÍBjpsogq BJBd fQ\ íbxjo^sx^
BJBd 2S ísBj^aq Bj^d 55^ :a^uaxnxs b^ sa so^dxjasux so^ ap uppnqxjjsip
Bq "SBpaxj^BXU 23I 9P lBli un opuB^uauxa^dxnoa uppdxjasux b^ BJBd
sBjsxAaad s^qaaj sbj ap oj)uap ssuosjad 5x9
uojaxqxjasux as 56X oub pp sosana sox bjb^ 'soMiMmy aa

�vas a estudios a realizarse en Inglaterra, Italia y Estados Unidos, res
pectivamente. El profesor Bernardo Epstein fue encargado por la Fa
cultad de informarla sobre la marcha de los estudios en materia de
Anatomía comparada en los Estados Unidos y Suecia.
Conmemoración de los Derechos Humanos. En el año 1952 la Fa
cultad, en cumplimien
to de decisiones tomadas por el Consejo Central Universitario, conme
moró con una conferencia dictada por el Decano en el Salón de Actos
Públicos, el aniversario de la Declaración de los Derechos Humanos.
La Facultad decidió que esta conferencia fuera publicada en folleto,
el que ha sido repartido copiosamente en el país y en el extranjero.
Semana de extensión cultural. El Consejo Directivo de la Facultad
entendió conveniente iniciar el año
lectivo con una semana de extensión cultural en la que se realizaron
diversas ceremonias de que informa el programa que se trascribe:
Inauguración: Alocución del señor Decano. — Palabras del Con
sejero estudiantil, Sr. V. Cayota. — Proyección de películas científicas.
— Palabras de la Bibliotecaria, Sra. de Ramírez. — Coro Universitario
bajo la dirección de N. Muller. — Inauguración de la muestra de "Los
Libros de Arte" incorporados en 1952 a la Biblioteca.
Ciencia y Arte: Conferencia del Profesor Rodolfo Méndez Alzóla
sobre la reciente excursión paleontológica realizada por su cátedra a
la zona del Cordobés, con proyección de diapositivos.
Conferencia del Art. José P. Sierra-Morató con diapositivos en
colores sobre un viaje por Europa.
Música y Poética: Conferencia del Profesor Lauro Ayestarán, so
bre: "Hacia un Seminario de Recolección Folklórica, con ilustracio
nes musicales".
Conferencia del Profesor Dr. Emilio Oribe.
Cursillos especiales. Entre los cursillos especiales dictados en el
año es necesario destacar la conferencia del
profesor de Historia de la Filosofía de las Religiones de la Sorbona,
Sr. Henry Gouhier; del profesor Francesco Marciano sobre Historia
del Pensamiento Italiano; y la de los profesores Walter Wey sobre
lengua portuguesa y Paulo de Carvalho Neto sobre Antropología. Por
otra parte, en el curso del profesor Berta sobre Psicología, colabora
ron los profesores Dr. Miguel Patteta; Fortunato Ramírez; Eduardo
Migliaro; Elio García Austt; Hugo Tobler, Jorge Galeano y Bachiller
Juan C. Carrasco.
Presupuesto General de Gastos. El Consejo Directivo y el Decano
hicieron todas las gestiones nece
sarias a fin de obtener mejoras en el Presupuesto General de la Fa
cultad. La ley del 27 de marzo de 1953 efectuó pequeñísimos aumen-

24

�— sz —
Epej¡o9}ui uoisiuioj eun ofBqBXi oub ja opoj aiuBxnQ 'j
UIOUOJ^Sy OIJOJBAJ3SqQ jap UOI9B9J9 BJ JE}99AO.ld B OpB¡o9[J Bq 9S
9U3I^ ^ S9pBpiUBUinj| 9p
BJ 9p BAI1BI9IUI 1O¿ "IVJMOIDV\[ ODI^ONOHXSy
BJ
9p sojniíjsur 9 soiJOjejoqBj sojio so[ sopo; ap opiAjas p ojaauod ub^
-lUIJ9d 9Tlb S9UOI0B|BJSUI p U9 OpBZIJB3X 9SOpU9iqEq BIJBlSojBUiaUiaOJ
-oj 9p oíaojBJoqB'q p ajqtsod jofaui o\ JBdmba ap ojbji as &lt;¡^\ oub
pp aajjoa p u^ "Bijouiaj^[ B^sa UBUBiu9Ui9[duio9 anb sauíaojuí so^
opuaiqiaaj B^sa oAijaajtQ ofasuo^) p sop
A so^mpsui so[ ap ofBqBjj pq -soiaoxvaoaVT i soxíixixsmi
ap piaajBiu ap pepijuea ubj^ opuai^oaax '¡puoq
A Bjpjja^ zb^ sajosajoxd 'BiSopraoiu^ A Biácqooz ap sajosapjd
so[ uoxaiaiq anb b^ A oai^op^uoa[Bd píxaiBui jaáoaaj: BjBd Bpz^y zap
-uaj\[ ojppo^ *jq pp uopaaxip b[ ofBq SBpBzipax sb[ ap Biauejjoduii
B[ pjpsax OAijaaaiQ ofasuo^ |g 'opao^q Ba^d pBj^iaB^ b[ soaimouoaa
soipam ap jauodsip ou xod oub pp aaxjoa p
ua asxBzt[Baj opipod uBq sauoisxnoxa SBao^ *oiaaxsa aa
pnbB
ua pBjpaB^ BJjsanu b oiuasaxdaj Baijo^ai^^ [BfBqjB^ asof UBnf \iq p
'ofasuo3 pp saiuBj^ajut s&lt;q ap oun anb ap oq^aq jb paaxatu Bpipuaj
-ap Bxanj pBipoB^ b| ap uoiuido b^ anb ap pBpiunjxodo b^ oAnj as A
ap oá^ijuBg ua a^uamajuapaa opBzipax SBUBaijauíBouijE-q sapBpts
sbj ap osax^uo^ p ua opBipnjsa anj oiunsB orasiin ajsa
bjjo jo^ BUOJ99JJ B[ b a^uauíBun^jodo opBAap auijojuí un o
asopuaiqsq 'pBi[naB^[ Bjsa ap oAijoajiQ ofasuo^ p jod aiuauíBSopBpina
opBipn^sa anj ojunsB ojs^ ^B9ijauiBoui^Br[ spoj ua bjjoso[i^[ ap soip
-njsa so^ BJBd oio^i^ ojjua^ p B|p ua xBpjsui BJBd pBipaB^ B^sa Bp
-xáap anj 'SBUBaijauíBouijB^ sapspisxaA
sbj ap uoiufl bj ap uoionjosax xo^ 'viaosoai^ aa oxoai^ OHXM33
'oiaadsax jb sauoijsaS SBun^jB opBzipax opuaiqsq 'sop^sax^a
sns ap ouijsap p BAijBpx uoioBdnooajd ajuBjsuoa Bun opxuaj Bq 'sou
-uinjB sounájB ap soipnjsa soj ap uppBuiuuaj bj ap oaijoui uoa 'p^ijna
-b^ bj ap oAijoaxiQ ofasuo^ jj 'pB^jnaBj bj ap BjsiAajj bj ua sopBa
-ijqnd usas sofBqBx^ so^sa anb o^jansax sq oAijaajiQ ofasuo^ ja A ooijq
-nd ojdb ua oziq as sisaj sbj ap Bsuajap b^ -sBjjaj ua sopBiouaaij ap
opBx^ jb xB^do ap sauoi^ipuoa ua uBjsa anb oj uoa 'SBpBqoídB opis UBq
anb 'SBAtiaadsax sisa^ sbj ops^uasa^d opuaiq^q soipn^sa sns uojBuiuua)
1BPÍA BuíPaP\[ ^^jOj A SOUTJBBJ^[ OABJSn^) S9JOU99
'bj ap souuinjB sop oub jap ¿axioa ja uj "sOMi^mv aa
S9UOl9BálJSaAUJ BJBd
xod ajqiuodsip Bpi)JBd bj sosad jnu B^uanauía b JBAaja opiuuad
OUB93Q jap uoijs^^ eun oxad tsajBqoj^ SBpijJBd sbj ap SBun^jB ua so]

�el Decano de la Facultad, un delegado de la Intendencia Municipal
de Montevideo, Ingeniero Fernández Guido y el profesor de Astrono
mía, Ingeniero Félix Cernuschi. A las sesiones realizadas por esta Co
misión asistió también el Intendente Municipal de Montevideo, Agri
mensor Germán Barbato, quien prometió el apoyo del Municipio de
Montevideo para la obra a realizarse. Esta Comisión estructuró un
proyecto que oportunamente fue aprobado por el Consejo Directivo
y que actualmente se encuentra a estudio del Consejo Central Uni
versitario.
Dedicación total. Un importante proyecto surgido de las delibera
ciones del Consejo Directivo es el referente al
establecimiento del régimen de dedicación total en esta Facultad. Con
motivo de las deliberaciones en torno de este asunto se estableció una
relación epistolar con la Fundación Rockefeller y oportunamente el
Dr. Harry M. Miller, representante de esta Fundación, visitó al Con
sejo de la Facultad dando explicaciones respecto a la forma de ayuda
técnica que la citada Fundación hace a los institutos de ciencias, acom
pañado por el Dr. Julio María Sosa. El proyecto sobre dedicación
total aplicado a la Facultad de Humanidades y Ciencias se encuentra
a estudio del Consejo Central Universitario.
Homenaje a Unamuno. En el mes de diciembre la Facultad presti
gió un homenaje a. Miguel de Unamuno rea
lizado en el Salón de Actos Públicos de la Universidad, con la inter
vención de las doctoras Sarah Bollo y Esther de Cáceres y de los doc
tores Emilio Oribe, Arturo Ardao y Eduardo J. Couture.
Finanzas. A la fecha el Consejo de la Facultad, previo un estudio
detenido hecho por su Comisión de Finanzas ha realizado
desde ahora la distribución de las partidas globales de que dispone
para el año 1954. Por otra parte se ha establecido un régimen de pre
visiones que permite considerar desde el comienzo de cada año la
situación general pecuniaria de la Facultad. Esta distribución interna
de las partidas globales establece rubros discriminados para cada ins
tituto y laboratorio en lo que se refiere a los servicios diversos o a
la adquisición de material informativo, educacional y científico.
Investigaciones originales. El Consejo de la Facultad en cumpli
miento de las disposiciones legales res
pectivas proyectó un reglamento para Investigaciones Originales que
oportunamente fue elevado a consideración del Consejo Central Uni
versitario. Apenas aprobado este reglamento por aquella autoridad, se
hicieron los respectivos llamados a aspiraciones y el Consejo debió
proceder a un cuidadoso estudio de las numerosas propuestas presen
tadas. Con relación a las investigaciones Originales propuestas para el
año 1953, el Consejo decidió apoyar las siguientes:
— 26 —

�— LZ —

OUED3Q
VJfdJJ9^ ZVy^ SOJJV^

•aiuauíBiuaiB Ánva xoiaag jouas p Bpnpg
•S9JOJ338 SOJ89 3p OUll BpBO U3
sapBpiAijDB 9jqos UBtnjojur anb 'pB^noB^ b^ ap
bj ap A Bi^cqcqi^ ap 'sBaooisijj sauoiaB^ijsaAuj ap sojnjijsuj so[ ap
sopBUBina sopB^ajB soiuaranaop
so[ Bijoraatn B^sa ap ajjBd ubui^o^ 'viHOi\[aj\[ vxsa aa
•ttuoiaBtujoj ajqos ^jjoajL,, :iHDSíiMaa3 *^[ í4(.aB^n[aa o^nuBSjo ^ap
-cqoíq upiaBaijiuSig,, :vsos 'vj\[ onnf ^tt996T aP Io8
-oaaHax^ *3 ít4soaajjniBiH ua jBjuaunjadx
-OII\[OJ\[ *3 ít4^BnSnjj^ p ua Buaétpui BunBj B[ ap uoianqi^sip Á uoiobo
-rjpuapj,, :aaa^oaav^ A vaiaaaa^ zv^ íttsouBtqo.iaTuiiiuB sojsanduioa
soAanu ap sisajujg,, :zsaig oiN^ong -^^id I 9P JH I3 u3 B9íra9u
-oag upiDBisTga^ ap ajuan^,, toavAV^ *a -XIX Iís I9P PBlíra V'Z BI
ua jng pp Bopaiuy ap ppog X Bairaouoag btjoisijj^ :xílVHAag *^)
í4tpaisnui aaoiq[oj pp ojuaxuiBAapg,, ^jsiyavxsaxv oanv^ í44Bgoiaa
BAijBjaB|^j,, ^aaiaa^ i vaavjwaj\[ í44u9pBao ap oidaouoa 13,, :oaavai¿
"T "f ^ttoidoad aaquiou pp Bai^sinSui^ Bjaoaj^,, rmaaso^ oiMaon3

�INFORME PRESENTADO POR EL DEPARTAMENTO
DE LINGÜISTICA DEL INSTITUTO DE FILOLOGÍA
Señor Decano de la Facultad de Humanidades y Ciencias Dr. Carlos
Vaz Ferreira. — Presente.
Señor Decano:
Me es grato elevar a Usted y, por su digno intermedio, al Consejo
de la Facultad el presente informe acerca de la labor desarrollada en
el año 1953 por el Departamento de Lingüística del Instituto de Fi
lología.
Dado que las bases necesarias para una proficua actividad cientí
fico-docente quedaban constituidas por la labor desarrollada en los años
anteriores, este Departamento se ha dedicado durante el año 1953 a
ampliar e intensificar la actividad ya iniciada en 1952, es decir, por un
lado, a reforzar su organización, aumentando su acervo de material
bibliográfico y didáctico y ampliando sus vinculaciones, tanto en el
País como en el extranjero, y, por otro lado, a continuar las series de
sus publicaciones, con la finalidad de mantener y ratificar su posición,
ya anteriormente lograda, de foco de difusión de la cultura glotológica
en nuestro medio, y de afirmarse como centro de investigaciones cien
tíficas digno de la atención de los ambientes especializados internacio
nales. Cabe notar aquí —como ya se hizo en el informe correspondiente
al año 1952— que, en la realización de tales fines, el Departamento ha
tenido que luchar con serias dificultades (dificultades ya señaladas,
en varias oportunidades, a las autoridades de la Facultad), debido a
la falta de un rubro adecuado para investigaciones y publicaciones, de
suficiente personal retribuido, de material didáctico, aparatos, etc. Así
también, cabe señalar que, bajo este aspecto, las condiciones del De
partamento no han podido mejorar tampoco en 1953, a pesar de la
labor realizada en los años ateriores, cuya eficacia ha sido ampliamente
reconocida tanto en el País como en el extranjero, y que, por todo lo
dicho, como por la imposibilidad de emprender viajes de estudio, de
constituir un equipo para encuestas, de contar con la colaboración
permanente de corresponsales extranjeros, el Departamento ha debido
efectuar, como en los años anteriores, esfuerzos que fácilmente podrán
imaginarse para realizar el máximo de actividad posible en tales con
diciones, contando sólo con un rubro de gastos muy exiguo y con la
abnegación de sus colaboradores voluntarios.
Los resultados de tal actividad podrán apreciarse en lo que se
expone detalladamente a continuación:
I — Colaboradores. Han colaborado desinteresadamente con el
Departamento varios estudiosos, como los profesores Washington
Vásquez, Luis Juan Piccardo, Mikolaj Altuchow y Olaf Blixen,
así como varios estudiantes y socios del "Centro Lingüístico de Mon
tevideo".
— 28 —

�— 6Z —
-uaagjuog sop opsjgip Bq gqiagsns gnb jg 'BgijsinSurj gp oaiug^ jg a\un
S9UOpB0luniUO3 SBJ 9p SBUI9pyf
#SO3lOJOJIJ X SO9
-ijsjníouq SBUI9J gjqos sguopBgiunraog aiinosip Á JBqgngsg BJBd 'sguoin
-ngj sns S6I oub jg 9}UBjnp opBnupuog Bq 'gqiagsns 9nb jgp Bpugp
-IS9jd B[ A Bl!oOJOJIj[ 9p OinjIJSUJ J9p Bpiío9 B[ OÍBq BUOI9U11J 9nb 't4
-TA9juoj^[ 9p ogijsináuiq ojju9^),, j^ •v^ijsinSm'j ap
•O^B.IO9tUIUI [B BJJIínijduiT 98 UOT9B9ljqnd
upisgaduir bj BJBd sosjn^gj gp bjjbj bj BpBQ #joij9jx9
J9p X S9JBDOJ S9UOIDBJÍOqB[O9 UO9 'utJ9JOq O BJSTA9J BUtl 'BUBDIJ9UIB-OJ9qi
BJlUBjgjt'q 9p OlU9UIB^JBd9(^ J9 UO9 91U9UIBJUtlfuO9 'jBOIjqtld
-BUI J9 O}SIJ 91U9lUB9I^9Bjd 9U9TJ OJU9UIB^.lBd9Q J[^

BDI19UO^^, 9p OU11
X BOljguo^,, gp oun íMOH^ax^y rvao^iij\[ '}oj¿ pp
9p OJJISJnO UII 9JU9UIBSl99jd X 4B9IJSjnSui[ UOI9BI|duiB 9p
OUB 9JS9 U9iqiUBJ OpBZtUBJO Bq OjU9UlB^JBd9Q J9 4pB^[n9B^[ BJ
U9 uB^Dip 9s gnb sosana soixba soj ug gjjBdiur 98 gnb BDi^ojojtj-ooijsinS
-uq bzubu9su9 bj jBj9jdiuo9 gp o^isodoad p U03
•S9JO^99J fl B SBpBJSgjd SBJtqO
\Z2, aP oju9iuiiaoui un oub p gjUBxnp opiuo^ Bq Boojoqqiq jbj ípBjjn^
"B^I Bl aP s^juBipnjsg soj gp X sgjopB^oqBjoo sns gp 'Bt^opji^ gp o^nj
-ijsuj jgp uopisodsip b opBpgnb Bq gqijgsns gnb pp puosjgd BDijsinS
-UIJ BD91Oqqiq BJ 489JOIJ9JUB SOUB SO[ U9 OUIO3 #O9pp91UOJ\[ 9p SBpBA
-pd X SBoqqnd SBagioqqiq ug sg^ugjsxxg SBDqsinSuq SBjqo gp gfBqoij p
opBnupuog Bq ge X Biuodstp gs bX gnb soj gp sooijBj^oqqxq X soaijbiu
-jojui soxgqgij soj opuBqduiB opBnuquoo UBq gs 'o^nqisuj pp
-nB bj gp X sotJB^unjOA sgxopBJoqBjoo gp BpnX^ bj uoo 'gjJBd bjio
•sosoipnisg X sgiuBypnjsg b sopinqpisip o sguopBoqqnd ug sopBjjgsui
jgs BJBd 'oppnpgx oubuibj ug X ojBx^oguiiui jb oppnpoadgx UBq gs
SBdsui souistui so-q -gqijgsns gnb jgp sguop^aipui sbj un^gs X uopggaip
bj ofBq 'sNaaoiq oiMOXMy -lougg jojuxd jg xod 'sgxoogjuB soj oiuoa
'sopBzipgj SBdBui 'jou^dsg pp ogijojsiq oqojJBsgp pp SBd^^g sbtjba b
S9}u3iujgoiioo 'sBdBUi soAgnu ooup g6X u9 opeSaxáB Bq ojuguiBjjBdgQ
jg 'sogiisjn^uq-ogiJOjsiq s^dBui gp oaj9DB ns y -sosxnogj gp b^jbj aod
'jggBq opipod UBq gs ou sguopdxjgsns SBAgnu íojdiaosns Bjsg 9nb sbj
b 8B}siA9J sbijba sbj opugiqpgj 'ouisiuiisB 'opBnuijuoo bjj 'SBiJBagjq X
SBDi^tqoqj 4SBDiisjnSuq SBxqo \ gp jbjoj un 61 ^B I9 ^niBjnp opia
-mbpB o soagfuBJjxg sosoxpn^sg X sguopn^qsui gp opiqpgi Bq Boqsin^
-uiq gp o^uguiBjjBdgQ p 'BUBopguiB-oagqi BaniBjgjiq gp oiuguiB)JBd
-9Q ja uog 9iu9uiB^unfuo^ 'oono'pptp p^iuajmu X vaajoijq-ig — jjj
upiDBUiJojut 9 sguopBoqqnd opugiqpga X
opuBiAug 'sjB^ jgp sosoipn^sg uog ouioo tsb aoiag^xg jg^&gt; sguopnqisut
g SBOijijugia sguoiostoosB 4SB^sin^uxj uog sguopBjnguiA sns opuBqduie
opBnujiuog Bq ojuauíBiJBdgQ j^ 'oiqtiwaua^ui a sauoiavjag — jj

�cias, una sobre "La obra de Benedetto Croce como teórico del lengua
je", en una sesión pública del mismo Centro, y otra sobre "Geografía
lingüística", en el Instituto de Estudios Superiores.
VIII— Colaboración a revistas nacionales y extranjeras. El que
suscribe ha publicado en la revista "Azul", I, 1953, tres reseñas sobre
obras lingüísticas. Está preparando otras reseñas para la misma revista,
cuyo cuerpo de colaboradores integra, así como varios artículos para
revistas extranjeras que han solicitado su colaboración ("Le Maitre
Phonétique" de Londres, "Cahiers Sextil Puscariu" de París, "Boletim
de Filología" de Río de Janeiro).
IX— Publicaciones e investigaciones. El Departamento ha con
tinuado en 1953 sus tres series de publicaciones: a) textos y traduccio
nes; b) traducciones integrales de obras lingüísticas; c) trabajos e
investigaciones originales.
De la primera serie se han impreso al mimeógrafo y distribuido
durante el año, las siguientes publicaciones:
1)Vittore Pisani: "Lengua y lenguas";
2)Vittore Pisani: "La lengua y su historia";
3)Amado Alonso: "Epístola a Alfonso Reyes sobre Esti
lística";
4

Jules Marouzeau: "Introducción a la Estilística";

5)Alan H. Gardiner:

"La distinción entre habla y lengua";

6)Bruno Migliorini: "Lengua literaria y lengua corriente";
71 Charles Bally:

"La actualización de los signos en el

habla".
Varias otras traducciones se encuentran en poder del Departamen
to listas para la publicación.
Por lo que concierne a la segunda serie, el estudiante Señor M.
García Puertas ha traducido para el Departamento la obra de Vittore
Pisani "Breve historia de la lengua griega", que se publicará próxima
mente. Varias otras traducciones se encuentran en preparación, entre
ellas la de la obra de Schuchardt sobre las leyes fonéticas.
De la 3.a serie, se han publicado durante el año:
1)E. Coseriu: "Amado Alonso" (RFHC, X, 1953);
2)E. Coseriu y W. Vásquez:

"Para la unificación de las

ciencias fónicas" (ibid. I ;
3)W. Vásquez:

"El fonema /s/ en el español del Uruguay"

(ibid.) ;
4)E. Coseriu: "La Hispania romana y el latín hispánico";
— 30 —

�— TS —
buii BJBd opi8oaaj [BijajBiu [a opuBJoqB[a ejsa ajuauqBnjay • ([i
[BUBUBg B[si B[ ap bXbjbx soipui so[ ap Bnáua[ B[ ajqos oduiBa ap
uoiaBiisaAui bsoi[ba eun opBzipjaj Bq 'sBiuapy "Ba^sinSuq Bj8oSBpad
b[ p SBina^qojd sa^diauíad so[ jbjb[3B ap opBjBJ^ Bq X 'oXBnSnjn
[ouBdsa [ap oaijsqijsaouoj X oai^o[ouoj oipnjsa [b opjpuBaqdB '44sb3iuoj
SBiauaia sb[ ap upiaBoijiun B[ BJBd oiaa^ojg,, [a ua opBJoqB[a opojam
[a opBztpnnjojd A opBqduiB Bq ísogisjna sopBatpui bX so[ opBjaip
Bq ^ouiu [ap afBn^ua^ A Baiistnáug BiSoáBpag 'Bjáo^uo^ X Bapauojj
ap sojaqa^ sns opBnui^uoa bjj •BsoqoaAoad ajuauíBuins u9iDBJoqB[oa ns
opuB^nsaj 'BaijsjnSui^ ap oiuauíBjaBdaQ [a uoa 'Bun^[B uoiaBjauninaj
uis anbun^ 'aiuauíBAijaB opBJoqB[oa Bq zaaósy^ KtoxüMiHSy^ 'jojd [a
soub so[ ua ouio^ "zaaósy^ 'fo^d /ap ucn^omoy — jx
•a^a
X uoiobiujojui opuBuoiaJiodojd 'sajuBipnjsa X saaosajojd aod oqoaq
UBq a[ as anb SBgnsuoa b opuBjsaiuoa 'Biauajaduioa ns ap sojunsB aaqos
opBjtagos UBq a[ as anb sauuojuí so[ opuBJoqB[a '^suaad ap sajjoaaa ap
uotoaa[oa ns opuBi[duiB 'BaijsjnSuq ap SBjqo ap uoTaisinbpB B[ b aujaia
-uoa anb O[ ua [BjidB^ B[ ap sBaajoqqxq sbijba uoa opuBaoqB[oa 'sap
sb^^o sbijba 'sBpBaxput sb[ ap SBiuapB 'opB[[OJJBsap Bq ojuaui
[a ^sajoija^uB soub so[ ua ouio^ 'sepopiapov sdjjq — x
joijajxa
[B opsiAua UBq as X sauoiOBaqqnd 8^0X 8JBd I3 u9 opjnqijjsip UBq
as 6i u^ -ojafuBjjxa [ap X sibj [ap sosoipnjsa b oiuoa isb
B[ ap sajuBqjn^sa X sajosajoad b opinqijjsip ubij as X sajB[diuafa
OSl '001 '08 'OS U3 'SOSBD SOT ^nSas 'osaaduii UBq as 'aqiaasns anb [a Jod
sBpo^ SBpiSajJoa X SBpBsiAaa 'oiuauíBjJBdaQ [ap sauoiaBai[qnd
•bt8o[Ouoj X Baijauoj ap pBpiun B[ X pBpq^uij ap
ojdaauoa [^ (g ít(.joijajxa biujoj,, X 44JoiJajui biujoj,, ap so^daauoa so[ X
[ouBdsa ua [BqjaA ojaadsB [^ (¿ íBaiisijijsa B[ ap sojuauíBpunj soq (9
í[OUBdsa ua uotaBuiuaaB ^[qop ap soqjaA soq 1^ íXBnánjjq [ap [ouBdsa
ua soxusijafuBJixa so[ ap Bai8o[ouoj uoiaBjdBpB Bq |y íXBn^njq [ap
[ouBdsa [ap Baiisgxjsaouoq fg í^XBJBq Bn8ua[ B[ ap Baiuiauojojjojy (g
íBai^sjn^uq Bi8oBpad B[ ap so^uaiuBpunj soq (\ :sBuia^ sa^uam^is so[
ap BajaaB o^uaiuBiJBdaQ [a ua opusápsaAm B^sa as a^uaui[Bniay
•sbjou X oijbso[8 '[Bai^BuiBjá uoiaanpojj
-ui uoa sa[BzuaAOjd sojxa^ :maaso^ g X ^íaay^HDS 'V (8
í44bXbjbx oai8o[ouoj Biuajsis [g,?

:zaaósy^ '¿^ (L
:uoxaBJBdajdN ua X

í44saauBiuoj sauoiaBtauajajip
sb[ X jb8[iia uub[ opBuiBg [g,, cmaasog *g (9
íuoiaanpBJj B[ ap SBiua[qojg,, risiaxng avao (S
:uoisajduii ua 'sBiuaps 'uBJ^uanaua ag

�publicación del Departamento. Como en los años anteriores, señaló
que el prof. VÁSQUEZ ha demostrado en todo momento ser un colabo
rador precioso, por su inteligencia y preparación, así como por su ab
negación y su laboriosidad. Asimismo, cabe señalar que, por su método
y su seriedad científica, el prof. VÁSQUEZ se está destacando, sin duda
alguna, como el mejor y el más preparado especialista en Fonética y
Fonología que tengamos actualmente en el País.
Saludo al Señor Decano con la consideración más distinguida.

(Fdo.) Dr. Eugenio Coseriu
Jefe del Departamento

— 32 -

�—

—

•zBaija aiuauíBjaiua buuoj ua butoijo
Bqaip uoo ojnjijsuj jap pBpiAijaB bj asoputmipjooa 'jBJ^uaa Baajoijq
-tq b^ ua uaiquiB} SBpBqaij uos SBjqo sbj ajqumisoa sa oiuo^ "soAanu
sojnjij ^9 uoaBaodaoaui as oub ja u^ ^a^a 'afu^a 'sauotaBuop 'sauotais
-inbpB jod Baajotjqig bj ap o^uauíaaaut ja an^isoag — 'vaajoijqjfj
•SBidoaojoj X SBidoa ap sauauínjoA stas bX buuoj aoqBj ns ap opBj
-jnsaa j^ -sajpuoq ua sapBpiAi^aB sns oin^is Mn^NVH^^ 'BJ^S BrI
•pijpBj^ X BjjiAag ap soAiqajy
soj ap sajuapaaoad SBipij ap X SBidoaojoj ap ojunfuoa aiuBjjodtuí
un ojnji^suj jap uoiaaajoa bj b opBaod^oaui Bq as joqBj ns ap zibj b
ísof oxtvniw^ BUBds^ ua soiaiAjas sns opuB^sajíd opBnujiuoa bjj
•sauoiatpa SBjujisip sbj ap sao
-ipui a SBqanad ap uoiaaaajoa bj ua X aaijjQ uSiajo^q jap sa^uapaaojd
sojiaasnuBUi ap uoioanpBJj bj ua opBJoqBjoa bjj "a^jij^ oasnj^ ja ua X
uoiob^j bj ap jBJaua^) OAiqaay ja ua sauoiaB^ijsaAui opuBzijBaj: soiaiA
-aas opBjsaad sq saaiy souang ua umoB^ajap B-q — -s
aa
vhxhvj\[ "^Jg bj 'pBjjnaB^ bj ap BuuinjB BpBÍBiuaAB Bun ap otpaui aod
bixojsijj a BijBj^oa^) ap ouBa^auíBuBg oinji^suj jap BjsiAag bj
SBaijB^iíoijqiq sb^ou ap uoiaipa bj ua opBxoqBjoa Bq oaaoavg
-vj^[ aaiAVf ^g ja uoa opB^aaauoa opaanaB ja un^as 'ojn^ijsuj j^ *
-oijqig bj ap o^uaiuiBiuaaaaaB ja opuBaoAoad 'sauoiaBjaj SBqoip ap uoia
-Baijisua^uí bj ojjBuiuuajap sq '4tS6I"^8t 'Baijauíy ap
'Buipajy oiqixojL ^of 'jajaBj^ BjiAy ap oJiuiBjy,^ 'jj Q
-oj^[ X soipnjs^?^ 't4soXBsu^,, a^uauíjBiaadsa 'oinjijsuj jap sauoiaipa sbj
ap upianqiJ^sip bj ísBOiaojsiq SBaxB^ sbj b SBpBoipap sBuosjad X sauop
i uoa Biauapuodsaxaoa baiiob ua opBnuiiuoa Bq oinji^suj j^ —
i a sooiupjsi^ soipnjsa ap soujuaa uoa sauoiaDjnaui^[
'sopiuajqo sopB^nsaj soj aaqos uoiuido asjBUiaoj Bpand ofas
-uo^ ja anb ap ojafqo ja uoa sap^piAijaB ap sauapjo soj ap oun ^p^a
SBjajauoa sauoiaBiaunua ua opusuiuiiaasip ubji as 'oinijisuj J^p uoioob
bj ^p oaijaiuis anb oduiaij oxdoad jb ojajduioa BuiBJOuBd un aaaajjo
BaBd X saaoija^uB sauuojui ua BpiaajqBisa buijou bj opuainájg
•ojnijisuj jap jBuosaad ja ^od SBjja SBpoj sspBuad
-tuasap 'sa^uaaop sbj oiuoa s^aiji^uaia X sBAiiBj^STuiuipB SBaxB} uoa uoia
-Bjaa auai) anb oj ua ojubj 'oub ja a^uBjnp oq^a b sopBAajj sofBqBJj
soj ap opB^sa ja aaqos 'Biauapjsaad ns ap ofasuo^ jb oipauuaiui ns aod
X OUB33Q aouas jb jbuijojui o^bjÍj sa aui SBaiao^sijj sauotaBái^saAuj
ap ojnjiisuj jap JoqBj ap oub oiutjdas ja 6J uoa asainjauoa jy
^ :ouBaag -iouag
•ajuasaag —
-ag 'SBiauai^ X sapBpiuBttinjj ap pBjjnaB^ bj ap ouBaag ^ouag

SV3IHOXSIH S3MOI3VOIXS3AMI 3O
OXÍ1XIXSMI 33Q 3VÍ1MV VIH0IM3^

�Libros de recortes. — La colección de libros de Recortes alcanza
ya a la cantidad de 19 gruesos volúmenes con sus correspondientes
ficheros. Todo lo cual está al día.
Ediciones. — Durante este año se ha venido desarrollando una
labor editorial de gran importancia:
"Documentos para la Historia de la República Oriental del Uru
guay, tomo II, Dominación luso-brasileña, La Revolución oriental de
1822 y 1823"; la obra se encuentra en las etapas finales de su com
posición.
"Cuadernos Artiguistas": Está impreso el N. 5 que saldrá luego
que se distribuya el N. 1, ya compuesto y próximo a imprimirse. Por
disposición legal estos cuadernos terminarán de editarse en el correr
del presente año.
"Biblioteca de Impresos Raros Americanos, t. III, Gazeta de Mon
tevideo, vol. II. 1811, enero-julio": Se están imprimiendo los prólogos
y terminando de componer los índices: la obra se distribuirá muy en
breve.
Colaboración con la Facultad de Arquitectura. — En el año
que termina se dio un impulso de gran importancia a la investiga
ción sobre los orígenes de Porongos. El informe de la Srta. Arq. Otiiia
Muras al Jefe de Investigaciones es ilustrativo al respecto pero no es
posible agregarlo porque las planillas que en él se contienen no pue
den duplicarse.
Personal. — Presentó renuncia y le fue aceptada, de su cargo de
Jefe de Investigaciones el Prof. José M. Traibel. En consecuencia la
Dirección ha propuesto una reorganización de los cuadros del perso
nal del Instituto que se encuentra a consideración del Consejo.
Labor docente. — Durante el año 1953 una parte considerable
de las actividades del personal técnico del Instituto se ha dedicado a
cooperar en la función docente de la Facultad. Fuera de la acción
permanente del consejo y orientación para los alumnos de la Sección
de Historia, se han realizado en el Instituto las reuniones de trabajos
prácticos a que están obligados los estudiantes del curso de Introduc
ción a la Historia, los trabajos de preseminario correspondientes al
de Historia Americana a mi cargo y los trabajos de Seminario de los
cursos de Historia Nacional.
En los informes elevados por los profesores encargados de dichas
materias, se hace una relación detallada del funcionamiento de los
cursos prácticos.
Archivos de copias y fotocopias. — Se ha acrecentado considera
blemente el conjunto de copias y fotocopias.\
Saluda al señor Decano muy atentamente.
Por ausencia del señor Director del Instituto
E. M. Narancio
Jefe de Investigaciones
— 34 —

�oxaaaog lOJd[ I3 'aanyx 'A oaioaog -jq p 'ajuapisajg oraoo
orci^g xojaoQ p jod BpBxSajuí oAnjsa Baajoqqtg ap uoisiuiog
B[ opoijad ajsa ug — •saumaisinbpy X vaajoijq-ig ap upísimo^)
sauoiaBagqnd ap upiaaas B[ 'a[qBjaptsuoa
buijoj ua 'uaiquiBj opiaanbijua Bq as uoiaBuop Bisa ajuBipa^\[ 'SBatp
-o^ad sauoiDBaqqnd Á —oarjBjSoqqiq JopA ubjS ap ssunSp— SBjqo
ap ojunfuoa a^uBiaoduii un uoiDBuop ap jaias^sa ua Á oxunf ap saui
p ua Baajoqqrg Bjsa b o^iuiaj 'pBpisaaAiug bj ap opBxojaag ^g
. *aaajjo Baai
-oqqig tb\ anb sapBpqiqísod sb^ aaaouoa appuaiasq aojaa^ oaqqnd p
jaBJiB ap op^uas p ua 'odij ajsa ap JoqBf Bun ap BiaBaip tb\ Bxjsanuí
-ap o[jg ^osaaduii o^o[BiBa ns ap ojuaiuiiaouoo p Á ozjbui ap saui p
ua BpBzipaj 44ajjy ^p soaqg ap Bjjsanj^,, B[ ap oipaiu aod upisnjip
ns Á piaajBUi OAanu [ap uppismbpB B[ 'sBj[nsuoa sb[ ap ojuaiuipaja
a^sa ua opii^^uí Bq anb souiaajg *8BpBi[nsuoa SBjqo 690" I UBJ^siáaj as
—a^ay [ap bijojsijj ap sosana oqnq ou anb—- oub a;sg -SBjqo ^^g uoj
-aiAJis as ^S61 U3 "sopBj[nsuoa aixB ap soaqi[ ap BaiisipBjsa B[ ap oaij
-Bajsng o[ jb^ou JaaBq souiijiuiiad so^[ uoiaaiuB oub p o^aadsaj uoa
26L'Z 3P UiauinB un BOijiuáis anb o[ 'SBjqo 98S#0I opBjpsuoa uBq
as oiapaafa ajsa a^uBjnp anb souiBaBjsap 'Biauanaasuoa ug 'Baaioi[qig
Bj^sanu ua SBiauajsixa sb[ ap opuBuioj ba oinj^suj ajsa b ouafB oai[qnd
[a anb ojuaxiutaouoa [ap Á. ttooipa^oi[qig u;ja[og,, oajsanu apuix anb
upiDBiujojui B[ ap ípi^ajBUi pp uoiaBziuB^jo B[ Bjsaad anb sapBpqiq
-isod sajo^BUi sb[ ap 'oaipjSoqqiq OAjaaB pp ojuaiuipa^a pp opBAia
-ap 'ojuauuiB a[qisuas un 'souiBAa[a anb SBaijsipBjsa sb[ ua Bjjsanm as
oaqqnd pp ajJBd jod Baajoqqig B[ ap u9pBZí[ijn B[ b oju^na ug
•pBj[noBg Bjsa ua uapua^duia
as anb soipnjsa so[ BjBd BiauBjaodiui pjiA ap ajsa priajBui 'sBaipoijad
sauoxaBoqqnd sb[ ap '-aja 'uoiaB^o[BjBa 'uoioBoipsBp B[ ua ajuajsisuoa
'upiaBziuB^ao B[ ua BpBuiuqna BajBj b[ joq^[ Bjsa ap soiuBDBjsaQ
•saxojoa[ so[ ap uoiaisodsip b ojuoad X
opBqoíj 'opBiJBjuaAui Bxjuanaua as [BiaajBui ajsg SBaijBj^ogqiq sap^p
-jun llO'f 9p BJiJP B[ b op^^ag Bq pBjpaBg B[ ap Baajoqqig Bg
*opi[duina osaaojd
[a ua ua[Bsaaqos 'oíainf o^jsanu b 'anb sojuama^a soun^p JBjuB[apB
ajuaiuaAuoa souiaaaa oqBa b s^pBAag s^aJBj sb[ JB[[Bjap ap sajuy
"S6I LIB lB ^juaipuodsaajoa 'o^jbd iva b BDajot[qig B[ aod
BpBzipai xoqB[ B[ ap pmre auuojuí p pajsn b JBAap uoa ©[duing
:ouBaaQ
•ajuasaag — -BJia^jag zb^ so[
jojaoQ 'sBiauaig X sapBpiuBUinjj ap pBjpaBg B[ ap ou^aag Jouag

S6l O^V 13 31MVHÍKI
v^sxonaie vi 3a ssavaiAix^v svi 3a

�y el Sr. Romeo González. Distribuyó los rubros existentes y aprobó
numerosas adquisiciones. La labor de la Comisión en cuanto a ad
quisiciones, se ha visto entorpecida por lo reducido del rubro dispo
nible en este año y las exigencias, siempre crecientes, de los profe
sores que reclaman material bibliográfico para sus trabajos. Feliz
mente se cuenta con más rubro para el año que comienza.
Como en años anteriores se ha mantenido el criterio de adquisi
ciones directas en los países de origen, lo que hizo posible un mayor
rendimiento adquisitivo, gracias a la obtención del cambio preferencial.
Detallamos las adquisiciones que se destacan por su importancia:
"Fragmenta Historicorum Graecorum. Paris, Firmin Didot, 19281948 (5 vol.) ; Pijoan. "Summa Artis, Historia General del Arte", Ma
drid, Espasa-Calpe, 1944-1948 (15 vol.) ; "Colección de Clásicos Grie
gos". Lipsiae, B. G. Teubner, 1849-1854 (39 vol.) ; "Colección de Clá
sicos Latinos". Lipsiae, C. Tauchniti, 1828-1840 (62 vol.) ; "Dictionnaire Classique d'Histoire Naturelle". Paris, Baudouin, 1822-1829 (17
vol.) ; "Handbuch der Astrophysik". Berlín, Julius Springer, 1928-1936
(6 vol.) ; "Catalogue of Birds". Chicago, Field Museum, 1918-1948. Y
un importante conjunto de obras de Zoología.
Se ha continuado completando las colecciones iniciadas, de obras
en serie. Se han atendido las suscripciones de las aproximadamente
ochenta publicaciones periódicas que se reciben por compra.
Procesos de Organización. — Durante este período la sección de
procesos técnicos continuó trabajando con tres funcionarios, dos de
ellos técnicos, hasta el mes de junio, en el que se incorporó otro em
pleado, estudiante de la Facultad, para tareas auxiliares. Estos debie
ron dividir sus tareas entre libros y publicaciones periódicas, pues la
escasez de funcionarios técnicos no ha permitido formar el personal
especializado necesario para la Hemeroteca.
Los trabajos se distribuyeron de la siguiente manera: de enero a
marzo, preparación de las obras para la Exposición de Arte; marzo
y abril, realización de la exposición; de mayo a octubre, clasifica
ción y catalogación de las publicaciones periódicas; noviembre y di
ciembre, resolución de problemas de autores colectivos, conclusión
de las estadísticas. En forma simultánea, pero con menor intensidad
se realizaron las tareas específicas de la sección, o sea la catalogación
y clasificación de libros y folletos.
Pasamos a analizar cada uno de esos puntos, dejando de lado lo
realizado con las publicaciones periódicas, para tratarlas en el capí
tulo Hemeroteca.
Exposición de Arte. —- En el año 1952, con motivo de la nueva
donación del Dr. Emilio Oribe, y de diversas compras realizadas por
la Biblioteca, entraron unas doscientas obras de arte, cinematografía
y fotografía. Como se expresó en la Advertencia del Catálogo respec
tivo, entendiendo que la Universidad contemporánea "debe salir al
— 36 —

�sopBiJB^uaAut zaA Bnn anb 'aiuauíjBnsuaui sopiqioa.1 sbjsia3J X so^qq
so[ jBJiuag Baajoqqig bj b ubiaud Bi^ojojig X bijojsijj ap sojnqjsuj
so[ 'sajorjajuB SBiJOiuaiu ua opBuSisuoa Bq as oraoq — 'so}nipsu¡
*IOS'¿ srrptonpo^d sv^aif ap ^mo^ í¿g pvpt%uapi ap smauauafai ^
smuajvtu ap muajwi msi] -6l'T papt%uapi ap :soujaiui so-nsiSaj soj
na SBqaij saiuainífrs sbj 'sBtuapB uojBJodjoaui ag 'ODijqnd jap oidia
-jas jb ojBiparaui ap cqaauodsip Ba^d ojqq ja Ba^^ uaiq iu uBzi[Baa as
anb SBpostAoad SBqoíj ^81'I '-^aiquiBi uojBJodaoaui as sajojtiB ap oSo[
-BjBa ja ug 'loitve ap sBAtiiuijap sbj jod SBpjnjtjsns 'sBtaosiAojd sbj
jb)S3j anb X^q ssjja y •oaijqnd jb soSojBjBa soj ajjua uaXnqijjsip as
SB^sg -Qg¿ snaifvu^odoi ^ 6^"6"T sv^diwiu ap igj'^ ^oinv ap
rsBqatj sajnain^is sbj ofnpo.id
SBjqo SB^sa ap noiaBjsdajd Bq 'svpvaif'isvjo X svpnSojviva svuqo
tsajuatnSis sbj nos
sbj 'sBqaip ajuauíeidojd SBaiuaai s^ajBj sbj b o^aadsajj 'sbisia^j X sojajj
-oj 'sojqxj aajua 'sBaijBjSoijqiq sap^piun \lQ'f uoa Bjuana Baajoijqig
bj anb jaaajqBisa apand as 'sapBpiiuBa sop sbj SBpBrang -sojniji S8^'t
BJBd sojamnu 68^0^ 3P IB*l un sod as sejsiAaj ug -oioiaaafa ja jbzij
-buij jb SBpBjjua ap ojqij a^sa Bajstíoaj; anb ZSL'ZZ 8ol ^bzijbjoj ''Z^L'OZ
ohb ja BpioajqB^sa pBptjuBa bj b sopBrans 'anb sauaranjoA
U3 p^namnB sojqij ap oiJBiuaAuj jg — 'soo^jsipv)sa sojvq
•BAjiiuijap ua opBiannuoad Bq as oa unB anb
X Buiajqojd ajsa oipnjsa b auaij ^nb uotdb^ojbjbo ap ouBaijaraBonxjBg
ajiuiog jb noiDBainnuioa Bun soraajBAaja Bijaiein Bjsa ua souiBfoaaj
anb Bianaijadxa bj 3q -sBianaaajaj ¿8 ^ SBpBJina 8TI UOD o^uamora
ja ua Bjuana anb 'upiaBoiji^uapt ap ojaqaij un ap uoiobuhoj: bj uoj
-Buuuja^ap anb SBijosiAoad sBj^aj uojBidopB as 'opiua^ap oipn^sa un
ap o^anj 'sBjqo SBjsa ap Bqnsuoa Ban^as X BpxdBJ bj apuadap uoia
-BJBjaB ns ap ouio^ 'jBSjaAiun BiouaSiA ap sbuijou aaaajqB^sa b opBajj
Bq as ou anb b opiqap 'uoianjos uis aaauBuwad anb SBUiajqoíd soj ap
oun sa '"aja 'sosajSuoa 'sapBpaiaos 'sauoianqjsui ouioa sajBj 'soAijaaj
-oo sajo^nB soj ap BpBJiua Bq — •sa^ojnv otuoo socipaajoo
•oiixa uoa bdji
ua osnd soa^oijqig bj anb 'ouisiin jb sajBiouB^sns sauotDBDijipoui
b BpBsiaaad oía as uoiooas B^sa 'opiqioaj BijBa^ojBiuauía ap
jap uoiDBuapjo bj BqBjduiajuoo ou uoiDBoijiSBjg ap Biuanb
-sg ja anb opBQ uopB^BjBq a^uaiujBaa sajuBjisiA ap oqxa un uoo 'saín
ajuaináis jap eauíj Bjs^q BjaaiqB opuaioauBiujad 'ozjbiu ua onjaaja as
i Bq -sopEsajaiut soj aj^ua oXnqtJjsip as anb ja 'saao^nB X
jod opBuapjo 'oáojBjBD un ap uoiDBDijqnd bj X SBjqo SBsa ap
UOIDBDIJISBJD X UOlDBáojB^BD BJ 'sasaiU S3JJ U3 'sand 'oqBD B OA3JJ ag
•SBiJBjisaaAiun sBoaioijqtq sbj ap uaAof sbiu bj ap ojuaiuiiDaja ja jbid
Bjaxpnd a^sa 'oaijqnd ja uod ojdb^uod jbuio^ ap SBinaps 'anb BJBd
SBqoíp ap Bjjsaniu Bun JBztjBaj pipioap as '44asaiAaas apand anb
ap sajuanj sbj jaoouoa ajopuaiDBq oiJBnjonxjnsn jsn^uaAa ns ap ossd

�y catalogados son devueltos. El cuadro siguiente registra los libros y
revistas sometidos a este proceso:
Instituto de Filología: 178 libros; 219 fichas; 367 números de revistas.
Instituto de Historia: 176 libros; 232 fichas; 81 números de revistas.
Como consecuencia de la reorganización llevada a cabo en la sec
ción Hemeroteca, se enviaron a dichos institutos aquellas publicacio
nes periódicas que completaban sus colecciones especializadas y fue
ron pedidos los números de aquéllas que completaban algunas de Ja
Biblioteca Central y que no eran de interés específico para ellos. Con
tal motivo se realizó el siguiente canje: 116 números fueron enviados
de la Biblioteca Central al Instituto de Historia y 17 al de Filología.
25 números se recibieron del Instituto de Historia y 4 del de Filología.
Hemeroteca. — En el mes de mayo se comenzó la revisión y re
organización de las publicaciones periódicas. Los ficheros al público,
que el año pasado se hallaban en formación, se encuentran casi al día.
El de títulos, que permite localizar las publicaciones, está terminado.
Sólo falta duplicar parte de los ficheros de materias y países. Se in
ventarió y catalogó la donación del Rectorado efectuada en julio,
cuyo contenido se encuentra totalmente ordenado.
Inventario. — Se registró la entrada de 205 títulos nuevos que
comprenden 5.758 números. Comparando con 1952 tenemos el siguiente
cuadro:
1952— 1.176 títulos
1953— 1.381 títulos

11.300 números.
17.058 números.

Si sumamos el fondo de publicaciones periódicas de la donación
Morelli, cuyo inventario se terminó este año y que asciende a 104
títulos y 3.231 números, obtenemos un total general, al finalizar el
año 1953, de 1.485 títulos y 20.289 números.
En cuanto a los catálogos al servicio del público, el detalle de
las fichas que se produjeron este año es el siguiente:
1952— 474 de título;
468 de materia;
457 de países.
1953— 642 de título;
967 de materia;
643 de países.
Totales: 1.116"
1.435"1.100
Si sumamos a estas cifras 94 fichas de referencias, tenemos un
total general de 3.745 fichas en los catálogos de publicaciones pariódicas.
Encuademaciones. — El escaso rubro de que se dispuso este año
para encuademaciones, agregado al aumento del precio de las mismas,
explica su disminución evidente frente a los años anteriores. El número
total de volúmenes encuadernados alcanzó a 245.
Servicios al público. — A continuación se/detallan las distintas
actividades cumplidas por esta sección.
— 38 —

�—6 —
•souum^e g\ b 's^aqo g^ 'Biuajsts ajea aod 'sspBjsaad uoa^nj oub
ajsg -pBjpiaBg B[ ap souumjB so[ b 'uijB-q Á oSaia^) ap sosana so[ Ba^d
ojxaj ap e^aqo sb[ uoa BzqBaa as ouiBjsaad ajsg — "pm-uv owvjsejj
•eajuBjiaqos
•sajuBjiaqos
•sajuBjiaqos
•sajuBjiaqos

2S •¿
St9
188
t98 I

BJBd
BJBd
BJBd
BJBd

SBjqo
SBjqo
SBjqo
SBaqo

98S- 01
88¿" 1
6tl" s
too*

— S6l
— 2S6T
— TS61
— 0S61

'soud oujvno scnupjn soj ^juvunp svpi^j svuqo dp oapvundiuo^ o^pnrfj

*saaojaa^ ^^z' H 98'9 :oqiairaop b sspBjsaad
•saaojaa^ 6S^'^ B 0S¿' ^anjaa^ ap b^b ua SBpsjsaad

98S0T
26
SSO* I
It2'
690" I

S
286

SBJSIAa^
BTJOJSIJJ
BanjBaajig
9jay
3BpB3T^dB 8BiaU9i^
SBand SBiauai^

ZLZ
69
102
tO9
S96T
It

Bi^olO1ig
sa^iaog SBiau^i^
uoiáiía\j
Biáo^oais^
Bjjosopg
sapaaua^ s^aqQ

svuajviu uod t¡imavimuiÁ\asin

98S01

2SI

aaqiuaiaiQ
9jqUI9IAO\[
aaqnjaQ
9jqUI9IJ9g
oisoSy

19
ts¿
S601
60IT
un
816
9S2T

SIt
2tS
2t8
89¿
898
099
96
0S¿
0¿
6t
092
982

oqnf
oiun|*
oXbj^t

• 8201

IH^V

01
889
Itt
0S

ozjbj^t
oaaaqag
oaaug

saj\[

svaaQ

(sauoiaBAOuaa X oqiaiuiop b 'b^bs ua ouiBjsaad)
Á, svuqo ap jv^o) ojuatiuiaoui jap oupvv^

rajuamSis ya sa aqBjap
oub ^a ajuBanp oaqqnd ye SBpiAaas SBjqo ap |bjoj ^g — 'oiuvjsau^

�Préstamo especial a Institutos y Laboratorios. — Los Institutos y
Laboratorios retiran de la Biblioteca Central, el material bibliográfico
necesario para sus actividades normales o investigaciones específicas.
Ese material se presta sin límites de tiempo ni de número. La cantidad
de obras que cada laboratorio o instituto retiene al finalizar este año,
es el siguiente:
Laboratorio de:Laboratorio de:
Anatomía Microscópica . .21 Paleontología
15
Biol. General y Exper. . .51 Química
33
Botánica
10
Química-física
1
Entomología23
Zoología
4
Fotografía5 Dep. de Lingüística
10
Genética
2" de Liter. Iberoamericana20
Hidrobiología
24 Instituto de Historia
1
Préstamo entre los Institutos y la Biblioteca Central. — Con el
Instituto de Historia y el de Filología se ha seguido un sistema espe
cial de préstamo, respecto a las obras que se encuentran en los mismos
y que son pedidas en la Biblioteca Central. El libro es solicitado al
Instituto por el empleado de préstamo, mediante una boleta que queda
en el Instituto mientras es retenido por el lector, y que vuelve a la
Biblioteca en el momento de su devolución, a efectos de dejar regis
trados esos pedidos. Al mismo tiempo el solicitante llena las boletas
corrientes de préstamo en sala o domicilio y le son reclamadas en
su caso, entrando en los controles y estadísticas habituales. La canti
dad de obras de los institutos prestadas este año por la Biblioteca
Central se detalla a continuación:
Instituto de Historia, 52 obras. Instituto de Filología: 47 obras.
Reclamos. — El reclamo de las obras retrasadas en el préstamo
a domicilio se hace, por lo general, semanalmente. Este año se han
enviado 785 avisos.
Sistema de reservas. — Cuando un lector solicita un libro que
está siendo utilizado por otro, automáticamente queda reservado para
el último solicitante, mediante un sistema de reservas. Este año se
han realizado 418 de estas reservas. Suelen ser varios los lectores que
esperan la devolución sucesiva de un mismo libro. Esto indica que
sería necesario duplicar algunas obras muy leídas. Si el lector que
espera la devolución de una obra, no acude en la fecha a retirarlo, se
le avisa por carta o teléfono. Este año se han realizado 87 avisos.
Información y Consulta. — La Biblioteca ha preparado biblio
grafías sobre temas especiales, del material que ella posee para los
casos que se le ha solicitado. Son de destacar las realizadas este año
sobre Nietzsche - Heidegger - Sartre y sobre Estética, que quedan a
disposición de los lectores. La actividad normal del préstamo da lugar
— 40 —

�ap ]tso(j

•uopBjapisuoa Bjp sbiu xui ap sauoisajdxa sb[^
pp soaquiaiiu SBtuap X oubd^q ^ouag p JBjuasajd ojbjS sa ata 'a^q
-isod anj anb ua sosbd so[ sopoj ua sb^jio b souopuapitaaj X BAij^fqo
buijoj ua ^aaBq ap opB^Bjj souiaq anb 'auuojut ajsa jbzi[buij jy
•ojBj^oauíiui b uaiuijduii as Baajoqqig B| ap sauoiaipa SB^
•uojBjia^os o\ anb sopBsaaajuí
a sajuBjistA ^Jiua oXnqiJjsip as X BpBztjBaj uoiaisodx^ b^ b Bin^ ap
ptAJis 'osaadxa as bX otnoa 'anb '^S6I ua sBpB^odaoaui Bi^Baáojo^ X
'aiay ap SBaqQ ap oSo^b^b^ \a 'sBuiapB 'ojipa ag
'l ojamnu ¡a
oaauínu ouii^n j^ qBJasauíwj bui.ioj ua ^S6t 9P S9UÍJ
apsap asopuBiipa '[Btisuaui aiuauqBiaiui anj 'sauoian^tjsui a sajuBip
-njsa 'saiosajojd b aXnqtJ^sip as anb ssjqo ap Bjsq ^js^ -Biauaasixa ap
oub ojJBna ns b isb oáa^ anb p 'oatjBjáoqqig ujiapg pp sojauínu
o^jBna '%! ua opBoqqnd u^q ag — 'vaajoijqi^ v\ ap sauoiaip^
•uoisnjxp BiaBsaaau bj
Biqpai ou 'ogpiuiop b asjB^saad ou aod anb piaajBiu un ap ooqqnd
pp ajJBd jod o^uaiuipouoa p optnqijjuoa Bq og^ 'SBpiqpaj sauopBa
-gqnd SBiupfn sb^ 'pBpipouioa uoa SBpB^nsuoa apand anb 'oaqqnd p
aiuauíBiaajip 'jiqíqxa oub a^sa oppiíujad ^q ojaaja [B opBupsap a^uaui
-ppadsa apptuu ujq — 'svaipoiuad sauoianaijqnd ap
•a^tsod ajuauízBotp sbiu o^ oqBD b asjBAag ap bibjj anb
'opBDsnq piaajBui pp BaaaaB uopB^uapo X aojoa^ [ap uopua^B Bun b

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2436">
                <text>Crónica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2437">
                <text>Crónica del año 1953 de la Facultad de Humanidades y Ciencias.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2438">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 5-41</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2439">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2440">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2441">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2442">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2443">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="166">
        <name>BIBLIOTECA</name>
      </tag>
      <tag tagId="304">
        <name>DEPARTAMENTO DE LINGUISTICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="305">
        <name>INSTITUTO DE FILOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="306">
        <name>INSTITUTO DE INVESTIGACIONES HISTORICAS</name>
      </tag>
      <tag tagId="303">
        <name>OBSERVATORIO ASTRONOMICO</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="219" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="408">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/c5c69abc7cf2a510c9fdbda90cc2ebc7.PDF</src>
        <authentication>0b94f4848c9288b1db5b638a9ecd377d</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2425">
                    <text>— 69 —
X jBSBq [biid jo ojqos oioidojd ouojjoi jo ^ ouBranq ojsond p ojos
oXni^suoo X Bisood bj op oAisnjoxo ojnqiJ^B so ou '01/001/ eq oajo onb
ojjonbe uaoouoo op oiuoin^isuoo jod ^ n^ijjdso oidojd ns no jbojo
b joajoa op ojqmoq jo oosod onb pB^jnoBj ojqs^ouui biso ojo^
•bXtis bsoo
oiuoo jbojo b x jiaia b ojjoajoa op so o^so 'sosbj stis bbpoj uo bzijboj oj
aoinb ouisita jo opis osoiqnq is oxnoo oaijbojo osooojd jo jbjiihisb op
uoioipuoo bj uoo 'opojo o oi[09i[ B^Bq ojio onb ofsnSuoj jo osnjoui
'oiuouibuiijui jopaojduioo op jpop so 'jooouoo op souoioipuoo uo biso
^ oÍBn^uoj ns vaio o aonif sojiosou op oun Bp^o 'soioojb soidojd soj
jBqjOA pBpisuojuí o BiouBpunqB jouoiu o joXbui uoo Bsojdxo souBtunq
SOJJOSOU Op OUn BpBO OUIOO Á 'pBpiAISOjdxO JTOOp SO 'ofBnSuOj O}UOUI
-ojqBpnpui so Bisood bj onb ojsond X íoooi/ ouisini jo onb ojjonb^
ojos ouis ojuouijboj aoouoo ou ojquioq jo 'sojSxs sop bX oo^q ODI^
OJjsonu oía Bjomijd jod otnoo 'onb oqooq jo uo opsfojpj osjbjiuoouo
opond Bisood bj op joj jo X BzojBjn^BU bj ojqos opjonos oijosnji o
JBIOIUI OJSO Op UOZBJ B-q 'UOIOOOJOS Op OTJO^TJO OUIOO BJJO Op OSJOJBA X
ojuouiB^oBJisqB Bjjiuijop op bjbj^ os SBuod^ pBpxfojdjod ubjS Bjiosns
oijbj^uoo jo jod onb ojod 'jod^d ns op X BzojBjnj^u ns op bojoob
opjonoB op ojuoiubSba sopo^
Bjjuonouo b^sia Bjoiuijd b onb 'biu
-SIUI BISOOd BJ Op BJJOnbB SO 'JBJOUOS SBUI BJ 'UOIOOU BJOUIIjd B'q
•oao^isvn^) anoxvAivs X aivx\[oj\[
oiisiaong 'ixxaavo\[fj aadasni^) xod 'Bisood bj op odiuso jo uo 'Bpsz
-IJBOJ BJqO BJ Op BJBJO SOUOUI O SBUI BOI^OJSO X BOIJO^Siq BI0UOI0UO0
Bun jbzubojb o^uouijboj soiuBOSop is 'jBuiiuijojd uoioBjipoiu Bjjsonu
op oiofqo jo juujisuoo uoqop 'boujjo uoiobsjoauoo b^so op
JO UO SBpB^SnjOUl 'BIJip 'X SBpinjOUl 'SB^UlJSip 80UOI0OU

v^vnvxi visaod va aa sox^adsv a svwaaaoax

oxqos soX^su^ soq
oiQiosivio oivaanin

�profundizar la noción de poesía. Nosotros podemos volver a crear en
nuestro espíritu, con un penoso esfuerzo dialéctico, no sólo el len
guaje de los poetas, sino el ascetismo de los santos, la gesta de los
héroes, la ambición de los dictadores y todas las pasiones, los delirios
y los enfurecimientos de los individuos y de las multitudes, desde
Adán hasta nuestros días; nosotros podemos conocer todo esto por
que podemos hacerlo, y la poesía, así considerada, no es más que una
entre las múltiples actividades del espíritu y de la historia.
Entre estas múltiples actividades del espíritu, de naturaleza
ética, práctica y económica, la poesía en realidad parece diferen
ciarse por su aspecto declaradamente expresivo, esto es, lingüístico.
Pero si la poesía fuese únicamente lenguaje o expresividad, todos
seríamos poetas. Tampoco sirven para caracterizarla de un modo
eficiente, definiciones de sabor místico, como aquella de "misterio a
plena luz" (Bertoni) (1), que en otros tiempos me entusiasmó y que
hoy me parece una elegante escapatoria idealista. Por lo contrario,
estaría tentado de preferir aquella típicamente anglosajona, en su co
rrecto buen sentido, de "the best words in the best order" que encuen
tro recordada en un reciente libro de un crítico literario inglés (2).
Y de ella más bien deseo tomar la iniciativa para concluir y para
proponer otra, no menos concisa pero quizás más apremiante aún:
aquella de la poesía como liricidad perentoria (3).

(1)Estos conceptos se hallan a menudo en las distintas obras criticas de mi querido
y llorado Maestro: "mistero, sí, ma mistero luminoso" (G. Bertoni, Lingua e pensiero,
Firenze, Olschki, 1932, pág. 72); "Parte é un regno luminoso di ombre, un mistero in
luce solare" (Lingua e poesía, Firenze, Olschki, 1937, pág. 15); "il rapporto con la vita
non si rompe mai, neppure nel regno della poesia e dell'arte. Siamo in una zona di purificazione, legata per vincoli misteriosi alia vita. Siamo fuori della vita e tuttavia nella
vita, fuori della storia e pur dentro la storia. Si dirá che queste sonó assurditá; ma l'assurdo della lógica comune e spesso la veritá dell'arte" (Introduzione alia filología, Modena,
1941, pág. 11). Sobre el enlace dialéctico que media sin embargo entre el "regnum tenebrarum" del sentimiento y el "regnum lucis" de la poesía véase B. Croce, La poesia,
Bari, Laterza, 1946, pág. 7 y pág. 199; y comp. las despreocupadas y chistosas reflexiones
de Jean Paulhan, Clef de la poésie, Paris, Gallimard, s. a. [1944], pág. 21: "On n'écrit
pas un poéme sur la forét pour cesser de voir la forét; on ne lit pas un sonnet d'amour
pour n'avoir plus rien á faire avec l'amour. La poésie ne nous cache pas les rochers et
les passions dont elle traite. Elle nous les montre au contraire et semble meme nous les
révéler, qui jusque-lá demeuraient obscurs. D'un mot, le mystére faít autour de lui ciarte.
(Et peut-étre n'est-il pas de ciarte qui ne suppose quelque mystére)".
Sobre la puntillosa y severa acogida deparada en ese entonces [1941] por B. Croce (en
La Critica, XXXIX, 174 ss.) a los conceptos enunciados por G. Bertoni en su Introduzione
alia filología véase la réplica del mismo B. en Cultura Neolatina, I (1941), 255 ss. y un
recto y ecuánime planteamiento de todo el problema en la obra de G. Nencioni, Idealismo
e realismo nella se i eriza del linguaggio, Firenze, La Nuova Italia, 1946.
(2)F. W. Bateson, English Poetry, London, 1950, pág. 31.
(3)Un rumbo muy semejante, en su esencia, a esta definición ha tomado, a mi pa
recer, Carlos Bolsoño en su reciente Teoría de la expresión poética (Hacia una explica
ción del fenómeno lírico a través de textos españoles), Madrid, Gredos, s. d. [1952], págs.
50 y ss., al considerar la poesía "como expresión propia" y al afirmar que "los procedi
mientos, las sustituciones poéticas son el único medio para transmitir tal como es una
realidad psíquica, en la cual... se entrevera lo conceptual con lo afectivo y lo sensóreo.
Acabamos, pues, de volver un guante del revés: los procedimientos no son para nosotros,
como para el pensamiento anterior [sin embargo el mismo BousoÑo aclara que "habría que
salvar la Estética de Croce, y algunos esporádicos antecedentes aislados: Vico, De Sanctis,
etc.", es decir todo el conjunto del idealismo y del espiritualismo italiano], expresión im
propia de contenidos anímicos que pueden ser expresados propiamente. Sucede lo opuesto:
los procedimientos representan la única expresión propia, pertinente, y la lengua la ex
presión impropia, impertinente, de tales contenidos" (pág. 51).
— 70 —

�—u—
'upisjndaj bj ap Bpunjoíd uozbj bj ^ Bisaod-opnasd Bisa ap a^uagBS
-ajqos J91DBJBD ja 'soiuBjidaj 'sa anb 'oiuvjj^qun oj ua jofaui o 'opsp
-uajajipui oj ug *44opBpuajajipui oj ua a^a otusijninj ja opoui a^sa
aQ •••OAanu sa Bpnu 'OAanu sa opoj apuop,, —(iHDsaa^y) opBAjasqo
opis Bq b^ ouiod— ojag #(vHoag) 44B^iqosqB pBpaAou^^ bj ap oasap ja
B[pq as vjuvjijqjn p^ppijg oraoa soiuiurpp anb oj ap as^q bj ug
•viuojuauad p^ppijg A muvjtiqjD pBppiaq ap
sauopou sb^ ap uopBuuijuoa bjb[3 Bun uaaaajo 'ajJBd
aambpna ua o Bipjj ua Bas 'oiunfuoa ns ua SBpBuioj BauBjod
-uiajuoa Bisaod u\ ap saiuapjoa sej sBpoj uaiqxuBi oood un A 'ouisij
-axuaaq p Á ouisqoquiisoau p uatquiBj ouis 'ouisxjnjnj p cqos o^[
•B^npsqB pBppxaq bj ap BpBuimxjasipui uppou ^\ ap
aiuauíBiaoiou UBJBdas as anb sauotaBuiuuaiap Á sauopBpuuoj ap aijas
Bun (ímsaod cj^ uaiun[OA p ua souopuapaxp 'Bisaod ap BiaaiBui ua
sojdaauoa sns 'soub sooba ap sandsap 'jtBatji^aaj ap p^pisaaau b^ qxi
-uis omsim p anb o^aap sa oaad 'aaoa^ ap Baipjsa ^| ap uopuaiui b[
B^sa aiuauieioBxa s^a o^_ 'Bdoan^ b opaBjaadsa ajSap ouioa 'saAajq
a^uauízipj 'soub sounSp jod opaajo SBispn^nj so^ ap Bjsaod-opnasd b{
anb SBpuBSBABajxa Á SBiaaBziq ptu sb^ b 'BXadojBuiouo B[ b 'ozo^os p
'o^ijS p Bisaod B[ ap soupj so[ ua BjuBpBpnp ap oqaaaap aiaajuoa b
apAinba ípajuoa opoi ap 'Baiuoaj Bpo^ ap 'Ba^sip^sa uopipBJj spoj
ap sajuapajBD 'sajuaaaqooui 'sbijbju3uiSbjj sauopouia ap A sospduii
ap SBAijafqns a^uauíBainbaBUB sauopBisajiuBui 'BiJBjjiqjB pBppiaq
jpap b apAtnba 'Bisaod b^ ap jvioos Bpuapaxa jod aajDBJBa p op^na
-apB o^nqp^B un uoa JBspaad uis 'BinpsqB pBpppq ap JB^qBjj -upzBJ
UBjuaj oppuas ojaap ua 'BinpsqB pBppiaq ouioa Bisaod ap uppou ns ap
A 33OH3 'g ap SBaijajsa SBiaoaj sb| ap saaopin^as sajuanaasuoa A sapij
sbui 9o\ 'sBisBpouoai so[ 'soga jas uBqBJBpap souBipji SB^spninj so[
opuBna A o^aadsaj p OAiiBargráfrs sa t4pBjjaqg ua SBjqBpd,, SBpBuiBg
isb sb^ ap A oiusijninj pp 'ixxaNiavj\[ ap os^a ^g qa BJBd ajuauíBaiun
BpxpA A onppipui un ap oqatjdBa p 'BpuBSBABJjxa b^ b 'oiJBjgqjB o[
b B^afns jioap sa 'uijojjiqjo psppxjg ap OAgafpB p 'aiuam^isuoa aod
'jiqpaj apand anb A sa o^ ou anb Bganbs uoa ajsBJjuoa ua ajuaiuBjpqd
-un Baopa u\ as 'viuoiuauad pBpppg sa Bisaod b^ anb opuBuuijy
•ubjou^i o^ A u^piAp o^ anb sog
-anbs sopoj uBjqo aiuauíBAxxagajjT uBna A oaiipa-oaiJoai o^aadsB p
ofBq unB oauBJodtua^uoa oagaod o^uaimpoiu p JBgnsaj apand osopij
-auaq UBna BJjsanuiap 'sappuasa sojistnbaj sapi ap aipupsajd 'os^a
un^uiu ua '^pand ou Bisaod ap uoiaou Bf anb ap Bzajaao B| jui ua
jbÍoibjjb oqaaq UBÁBq sauainb 'buijoj A opiua^uoa ap saiuaaajip Xnm
'soauBJoduiaiuoa ssiaod so[ a^uauíBspajd opis UB^Bq anb ap oqaaq
p ^ *aIíH^ B -^ BiuBuing b BgBjj apsap 'sBuioipt a saspd sosjaAip
sbui so\ ap BauBJoduiaiuoa Bjsaod ap SBjniaa^ sa^dg|nui jod a^uauíBsp
-aid SBpBpuipsa 'sauopBgpaui sapuosjad ap 'sas p anb o^sapoui jod
'o^njj p sa o^sandojd oAgafpB p anb o^ub^ ua 'aooa^ oxxaaaMag
jod BpsuSndojd Boga^sa Buia^aop b^ ap o[is oipaui tsbo apsap ajJBd
buijoj 'aiuaxuBspajd 'ouiup aisa :oApuBjsns ja ajqos anb oAijafpB ja
ajqos sbui aBaaj uoiauajuí bj 'Bppa^ns uapaj uoiaiuijap bj ug

�del fastidio, de la desconfianza de tantos lectores contemporáneos ha
cia las manifestaciones líricas de nuestro siglo (4). Sentimientos éstos
que surgen ya sea en el dominio de las artes figurativas o de la mú
sica, cuando quien mira o quien escucha tiene la sensación instintiva
(que es el primer momento de un juicio crítico) de encontrarse
frente al capricho, es decir, al arbitrio, de un autor. Y arbitrario es.
en el fondo, sinónimo de desinterés humano, ausencia de solidaridad
hacia sus propios semejantes, ausencia de caridad de la fantasía,
es el pecado máximo que un artista pueda perpetrar frente a
la sociedad humana. Así como en el campo de los valores éticos la
arbitrariedad de un juez o de un legislador se nos presenta odiosa
e inhumana, despertando en nosotros la más franca rebelión, así en
el campo de los valores estéticos la arbitrariedad ofende y aleja.
La liricidad perentoria, en cambio, es aquella que todos los ver
daderos poetas, desde Dante a Leopardi, han demostrado ejercer en
cualquier circunstancia: perentoria, esto es válida para todos, que
compromete a todos, de tal modo que nadie puede rehusar su adhe
sión a ella toto corde, de colaborar con ella, de repetir con absoluta
fidelidad contenido y forma. Esta liricidad tiene un carácter, arries
garía a decir, epigráfico, profundamente esculpido es decir, inmodificable como aquel de un epígrafe. No existe endecasílabo de la
^Divina Commedia" en el cual esta liricidad perentoria esté ausente;
un verso como "io vidi il tremolar della marina" no es sólo la intui
ción lírica personal de un estilista consumado: es una certeza expre
siva y musical universalmente válida, que la memoria de los siglos
custodiará como patrimonio colectivo del lenguaje, como garantía y
confirmación de un sentimiento que millones de seres han experimen
tado confusamente, pero que uno sólo ha sabido conocer y por consi
guiente expresar perentoriamente para beneficio de todos. Así, la
experiencia de muchos ofrece al individuo aislado, esto es al poeta.

(4) Extremada y compendiosa manifestación de esta desconfianza es nn viejo ensayo
crítico de A. Momicliano, Le tendenze della lírica italiana dal Carducci ad oggi [publicado
por primera vez en la revista La Nuova Italia, dic. 1934], reimpreso hoy en el volumen
Introduzione ai poeti, Roma, Tumminelli, s. a. [1946], págs. 213-236, cuyo juicio conclusivo
suena como el canto fúnebre de un velorio: "...anche oggi, come ai tempi dei crepuscolari, la nostra poesia e árida, senza impeti, piena di motivi capillari, priva di^ grandi motivi.
Sofistica, impalpabile, sfugge come la sabbia tra lcj dita. Non trascina, non incanta; é serva.
non dominatrice o rivelatrice della vita: e perció il pubblico non la cerca e i critici piú
esperti non amano paríame" (pág. 236).
Acusaciones semejantes se han achacado también a la poesía española contemporánea y
a sus representantes, tachados de 'poco humanos'. "Pero hete aquí que, poco a poco, ...se
ha estado produciendo un fenómeno curiosísimo, y es éste: que muchos de estos mismos
poetas tachados de 'poco humanos' (Alberti, Aleixandre, Altolaclirre, Cernuda, García
Lorca, Salinas, etc.), por los caminos más distintos, y probablemente obedeciendo a una
causa general..., vuelven los ojos a la profunda raíz de la inspiración poética, y no eluden
el tema directamente personal ni el tono apasionado... Asistimos, pues, a un movimiento
que podríamos calificar de neorromántico, por lo que tiene de reacción contra la contención
inmediatamente anterior..." (Dámaso Alonso, Poetas españoles contemporáneos, Madrid,
Gredos, s. a. [1952], págs. 283 y ss.; y comp. pág. 188). Una reacción idéntica se produjo
en Italia y en las demás culturas europeas, porque el mismo tormento expresivo "si percepiva in tutta la poesia europea" (G. Spacnoletti, Antología della poesia italiana (19091949)^, Parma, Guanda, 1952, pág. 12), engendrando "molti frammenti che indicano questo
ripiegamento umano; molti frammenti ...che alludono ad un romanticismo nuovo, por
tando la drammatica presenza nella vita ad un piú genérale senso umano di interpretazione
morale" (ob. cit., pág. 13).
— 72 —

�— L—
•908 ^ed '9^6p
'ouBji^¡ 'vhoi^ -j[ Jod B7ji -a^ /;ap otjojg bj ua ojuaaaao\¡ jj 'ohxsvdi\[ "j (8)
•88 "^Bd '-jp 'Xjjaoj xjsijSu^ 'Nosaxvg -^ -^ (¿)
-8I 'Sed uaiquiBi 3SB3A j^ *^(ja3B|d ap sisop b]J3ij Bun 'ajuatuvjjvpunoas
'apBUB as anb B[ b 'sisajuis son 'opoj un opuBuuoj ouioa njijjdsa ja jod epijouo^ aiuam
-BiAa^d '(oajosuas oj X oaij.&gt;3jb oj '[Btijdajnoo oj ap uoiun) b^iuiiub pBpijBOj Bfajdmoa Bun
8P IBqJA ajuauíBjnd uojsiuisubjj bj b ooijjj oidb ap ajquiou ja uod soiueuSisap,, :g2 *8Bd
'[ZS6I] 'B '9 'sopaa^) 'pppBj\[ 'vattaod upisaudxa / ap otioaj^ 'oNOsnog '^ ^010^ (9)
•((sajqiuoq
SBuiap soj b BisaijiuBiu as ojuaimpouoj ja jBna jap sbabj^ b 'uoi.)B.)¡unnioo ap ojdb un,,
Bjopuaiuijap '-aja "Qg '^^ '81 "Sed '[^6l] 'B "s 'sop^O 'pupBj^[ '(sajousdsa sojxsi ap s^abjj
b ojijjj ouaniouaj jap uopiBJijdxa Bun Bjaeg) Daiiaod upxsaidxa vj ap Diioaj^ 'OMOsnog
•3 uozbj uoa aisisut Bisaod bj ap tOAijB.)iuniuoj, aiuauíBuins J313BJB3 ja aiqog (9)
B^ ^uopjodojd ptypijvajt B^ anb 'oponi ojjo ap o^Jiaap jod 'o 's
-sutmjij ap smsaod aaduiais usas anb oijesaaau sa 'oaa^ "jbijb^ b sbuibC
UBjB^a^ ou Bisaod b^ BJBd SBuiaj soj anb osjaAip ubj ojnaBjaadsa
un aaaajo spiA bj X 'ooij ub^ 'apuB^S opoui jb^ ap sa opunuí j^^
:sajuainis sauoxxajjaj sbj
jaij ns b jBijuoa ap oiuainotu ja na 'aHxao^) 'Biaod
un g^8I aP Bp^-i^ ap oub ja ua ojsia bX BiqBij oj 'sBjaod soj b JBJid
-sut 'bjos Bjja 'aqap p^pijBaj bj anb ojad íBai^oSBUiap souaui o sbuc
Bpom Bun b JiaaijpB boijiuSis '^piuijap uaiq pvpijnau Bun b 'SBjBipauíui
a SB^ajouoa svtouv^sunawio b Bpiun 'BiJO^uaaad pBpiAtsajdxa ap 'jbioos
jaqap un ouioa Bisaod ap JBjqBq anb jaaajBd Bjpod soqanuí y
Bisaod BpBuiBjj bj ap X oiJBJjxqjB oiusiuoisaaduii opoj ap oSanj apsap
Busfaj Xnuí 'buijoj ap X opiuajuoo ap SBiauB^sunajia seijojuajod ap
BpiaBu Bisaod Bun ap bj 'ajuainSisuoo aod 'sa Bijoiuaaad pBpiotJtig
•(8) ítB^ujB BpBa ap X upz
-Bjoa BpBa ap ojuaiuipuasuoa ja BAajj ou is pBpiuaa^a auaij ou
bj X Bueinnq pBpaiaos bj ap souijsap soj ap saiaadjaiui ua
-uoa b SB^aod soj b aiuauíjBiaadsa buibjj opunuí jg^^ :BJBjaap
-uiajuoa Bisaod bj ap oiustjauuaq jap opsjqBq aaq^q ap oáanj 'opu^na
'ohxsvdi^[ *g 'oubijbii oaiijja un Bsajdxa as a^uauíBSjaAip Xnuí o^_
• (¿) it(dii{suazni9 /o sja ^m^xia^sa) ousiunq jiaia jap sajBiauasa sauoiasj
-sajiuBín 'sajBiaos sajaqap 'soquiB 'uos Bjsaod xiquasa ouioa isb Btsaod
bj ap Bxnjaaj Bg^ :aXnjauoa Nosaxvg orasiui ja ^ '^oaijajsa opijuas
ja jbjijij xaasq ap bj anb ajqBJouoq sbui oqanxu uoiaunj Bun aua^
Bisaod Bg '(9) • • -piuaiA bj ap ojanpoad-qns un a^uarajBjauaS sa pspia
-ijaj bj oraoa jbj 'Bisaod bj ap (^anpoud-Áq) ojanpoad-qns un ajuara
-jBjauaS sa xaasjd jg *pnjJiA bj ap asBq bj pBpiaijaj bj ua JinjBjsa oraoa
oauojja ajuamjBnSí sa Bisaod bj ap asBq bj aaaBjd ja ua xinjBjsa oaad
'saxojaaj sns b oraoa aqxaasa bj uainb b ojubj xaa^jd un ajuarajBjuap
-taut Bxnaoad Bisaod bj sbiu oj b anb Bpnp X^q o^ : ajuaraajuaiaax
atqpasa opipod Bq 'xiosaxvg 'J^ *g 'soauBjodraajuoa sasaj^ut soaijua
sajuaSijajuí sbiu soj ap oun opijuas ajsa ua X íoaijajsa ajiajap ap ajuanj
Bun anb une sajuB 'píaos uaqap un sa Bisaod bj opijuas ajsa ug
•ajqBjnraui a auuaxad opoui un
ap opBsaadxa sa opiuajuoa janb^ jBna bj b sbiobjS muojuauad muuof
Bun '(s) pBpaiaos bj b xxaap sa 'soqanra soj b aaaajjo bj^oj oun ap
o^uaiuiioouoa ja X ^ iBziuaaja X JBaijiuínip anb oi^ovuaxad opiua%uoo un

�ocasión y la materia. Un caso singular llega a ser general y poético
precisamente porque es tratado por un poeta. Mis mejores poemas
son todos poemas de circunstancia, se inspiran en la realidad y sobre
ella se fundan y reposan. Yo no sabría que hacer con los poemas
que no reposan sobre nada.
Y no se me venga a decir que la realidad carece de interés poé
tico; un poeta realiza sus mejores experiencias precisamente cuando
su espíritu sabe descubrir en un sujeto banal algún aspecto intere
sante. La realidad debe proporcionarle el tema, el punto de partida,
el núcleo propiamente dicho..." (9).
La noción de poesía como liricidad perentoria, unida a la reali
dad, inmune de rarezas arbitrarias, válida para todos, esta noción
deberá acompañarnos en nuestra tentativa de aproximación de la
obra poética de Ungaretti, de Móntale y de Quasimodo, puesto que
pocas veces, en el curso confuso y heterogéneo del movimiento poé
tico contemporáneo, el vínculo complementario escritor-lector ha sido
sentido y respetado con mayor calor y conciencia. A pesar del inne
gable hermetismo de estos tres grandes poetas italianos vivos, la ex
trema dificultad de su obra (sobre todo para un público extranjero),
la desconcertante novedad tonal de sus ritmos no son casi nunca el
fruto de una extravagancia premeditada, de un frivolo capricho ex
presivo, es decir, de un arbitrio, sino la forma perentoria de la exis
tencia contemporánea, de la cual todos nosotros somos actores y
espectadores, pero de la que llegamos a conocer la árida, arrugada
corrosiva realidad sólo a través del lenguaje árido, arrugado y corro
sivo de estos vigilantes y atormentados compañeros de congoja.

La segunda noción sobre la cual, aunque sea sólo someramente,
debemos preocuparnos para valorar históricamente la obra de estos
tres poetas contemporáneos, para encuadrarla, como se suele decir,
en su justa luz, es aquella de poesía italiana. Sobre todo para un pú
blico extranjero, la noción de poesía italiana resulta extremadamente
patética y al mismo tiempo excesivamente vaga; y por lo demás,
como he tenido ocasión de constatar durante cuatro lustros de coti
dianos contactos con los más dispares ambientes extranjeros (aún de

(9) Gesprache mit Eckermann (18 set. de 1823) ; sobre la 'pietas' y el apego de
Goethe frente a la noción de Gelegenheitsdichtung véase B. Croce, La Poesía*, Bari, Laterza, 1946, pág. 200. Y compárese pop otra parte el cabal/acuerdo que media entre el ins
pirado dictamen de un excelso poeta y el ponderado juicio de un eminente filólogo: "A
poem, is a text, a national language is a style. But is it not the essence of a poetic text
that it should have style, indeed, that it should be the embodied style of the poet himself?
And should not the subject-matter of poetic style always treat only of that which he really
has experienced and by which he is possessed?... Can and may the true poet ever expresa
and represent anything but his way of seeing the world, feeling life, experiencing reality?
As the Divina Commedia is the wole universe expressed in 'Dantean', so the Italian natio
nal language is the whole universe expressed in Italian, the Germán in Germán, Faust in
'Goethian', Hamlet in 'Shakespearian'. 'Is', means there is a necessity and a will" (K. Vossler, ~The Spirit of Language in Civilisation [Transí, by O.Oeser], London, Routledge &amp;
Kegan Paul, s. a. [1951; publ. por primera vez en 1932], pág. 140).
— 74 —

�— s¿ —

'[0S6Ü] &gt;B 's '!HJoallBA 'zuaJ!J 'ojofoiund w voiiawy 'iMnozzaH^ -^) 41bboj Bssajs b¡ aqqaaes
ajaiqjjnjjEd ji o OJisaeui ji aJEj 'assoj isoo 8g 'i^adBJ ip BJiuBiJuojJB^m o ojijsaA [aq un
amo.) BiBJopisuo^ auaiA aqj BnSuif Bun aJBu^asui a^OA^JEid oddojj a uou aui jad bui (auaq
3üE[JBd ubs ¡s as ta|[3q, ouos an^^uif aj ajjnj aqa B^uajsos oí auaqqas) oj3a BJBg -opuovu ^ap
tBn¿ui[ ajBaisniu nid b^, o tBn3uij Bjpq, Bun a oubijbjjj aqa 'iajou ib Bp aiu b aqa asBjj
Bjjanb ajajadu ibui aqa nid qjijuas aqa ajama] bj ¡ni 013 "Bjlia Bjpp ajBJisnui ojnjijsi ojBra
-ouij nid \i a íoiniasaja bis ouBi^jjt[ aAop ^jjoj^ msj^ ip B^onas Baiunj a ^ooqag pjBJi^f
^j -¡iBJisnuí apnas a¡pu ouBipjj ip ojuauíBu^asu; o^jb¡ un aqauB bjbs ¡a 'BaadQjpp ojsná
[i Bjajnp aqaui¿j,, :ojafuBj]xa [a ua eub¡[bji BJnqna B[ b aiuaaajaj o^ opoj ap jopaaouoa
aiuapaxa un jod ojijaiu ua op^sajdxa oiainC [a inbB jiqiJasuBj] Buad b¡ ^jba 'BpBjpjSojad
[b^aiji Bisa b BpBJBdap uoisnjip esoipiisB^ A. {BSJaAiun b¡ ap uoiaBjapisuoa ug (^)
•(S6I 'Btno^
'uoiaipa spun^as ua Bsaaduiiaj opis Bq Bjqo biusiui bj) -ss A fi *s8Bd '[0S6I] *B '8 'u!0UÍA
Bp oj&gt;JBUoag)5 '¡JBg 'vtiüijvji onSnij vjjap vijojs ip íjuatuo^^^ 'iviAJViHDg *y asB3A 'oiJBJaiij
al'Bnáuaj un ap 'jot'atu 'o Biuoipi un ap uoisnjip bj b sajuajajaj SBsnBa sbj aaqog (01)
B[ ^nb [B-miBu sa Á ís^adoana SBanj^nD sapue.ii&gt; sb^ ap sen^ua^ sb|
ajjua sa}uB[iaso sbui sb^ ap A sejopeAjasuoa souaui sb[ ap Bun oraoo
opuB[3Aaj Bjsa as 'SBip soj^sanu bjsbi^ sojuaiaajag [a apsap opoj aaqos
'bubi^bji Bnáua^ b^ 'Bai^o^ojaoui Banjanjjsa ns ap ezauídij baije^j b^ á
di) p^pijBaisnuí Biaepua^aj ns ajuBjsqo o^ 'ojafuBnxa njijídsa un
BJBd epepaaua A BnpjtB ajuauíB^iuijui 'ajqísaaaBui ou rs 'soiuaaap soqanuí
jod une jaaauBuuad b epeuijsap ejsa anb eueijejí eisaod bj ap bais
-a^dxa uoxaipBj^ bj sgj 'Baiisin^uij-oaiapisiq 'aofaiu ojaiaap BJBd 'o '^aij
-sinSuij A BAisajdxa ajuauíBjistnbxa BzajBdnjBu ap sa bubijbji Bisaod
bj SBip soj^sanu ua bzo anb ap uoiaBjnajxa BpBiiuiij bj ap jBaa oaij
-ora ja 'o^j 'jong un uoa opBjuoajuoa ajuaraeu^ip jas apand aivxMOj\[
un anb 'aaiv^aanvg oraoa aopBujojsBj^ A ofajdraoa j^nSt jod Bjaod
un sa iaavdoag ^nb uaqBs eadoana A bubijbii ejsaod bj ap sbuijoj
sbj A sopora soj uoa pBpiJBijiraBj j^aj Bun uauan anb sojafuBJjxa
sog -Batjajsa BjnbjBJaf ap 'aofara 'o 'oaijajsa uapjo ap sauozBJ ap bjbjj
as une souara xu '(Ol) sajBuoiaBUja^ux sauoiaBjaj sbj ap odraea ja ua
jBiaaauíoa o Bapijod ejuoraaáaq jouaui o joábui eun ap Biauanaasuoa
oiJBjajij oí^ijsaad ap soaijoiu ap 'oxdiauíad ua 'b^bjj as ou anb JBSiaaad
b 'sopoui sopoi ap 'ojnsaadB aj\[ -upiSBao Bjsa ua ajqBzijBaj eaaej sa
ou ojad 'osoqoaAOjd a^uaraeaojdraaj ejjas eueije^í eisaod bj uoa uau
-aij soja fue j^xa soj anb pepijeijiraej eseosa bj ap sauozBJ sbj jeSepurj
•riODSv^ b opjaj Biísq ou uainb BJBd oooiAisva^) anb jBni jb íiaHVd
-oag b aiuaraeraijuj bozouoo ou uainb BJBd ixxaavüNtfj b oju^na ua
asjiaap apand oiubí ojio A ívDavaxa^ b eazouoa ou uainb Bjed oaijsij
-ijsa era^iua un aXn^tisuoa aavx\ioj/\[ oraoa Bjaod un 'uaiq Bjoqy
'vaavaxa^ ap Btsaod bj a^uara
-Bjajdraoa opuBJOuSi une 'ttorastnbjBjjad^, ap ajuauíajuanaajj JBjqBq
opio B^Cnq ou BUBdsg ua o BJjajBjSuj ua 'BiauBjg ua anb Bipara Bjnj
-jna ap ojafuBjjxa ajsixa ou'ouajjaj ojjsanu b opuesajoaj iA ímaAViHD
~YW 9P O0O(^ 9^J 9S ojad '44orastjaABinbBra,, ap oqanra Bjq^q as 'isy
•Biutjd BijajBiu bj ap ttziBSjg,, ja sbui BAijjna as anb BtJip oairaouooa
ajuarajBjnjq afBnSuaj ua ísajuanj sbj 'sauaSiJO soj JBpiAjo Jod buiui
-jaj as ojad 'bubijbji uoiaBzxjiAia bj ap soiusi soj ojos 'Biauajaduioa A
Bjjajanboa jouara o jo^bui uoa 'uBjuaraoa as A uBpjanaaj as jeiaua^
ug *oSba A oatjajBd sa sojafuBjjxa soj ap ajjBd jod bubijbji jBnjiJídsa
BpiA bj ap ojuairataouoa ja opoj oaod un ' (sajBuoisajojd sajBnjaajajuí

�poesía, en especial, refleje fielmente todas las inquietudes, las ambi
ciones, los cambios, las modas de este idioma tan movedizo y variable.
Desde hace más de un siglo, el léxico de la lengua literaria ita
liana (no nos ocupamos aquí, entiéndase bien, de aquella que suele
llamarse la lengua corriente^, está en continua efervescencia y en pro
funda ebullición su sintaxis, que ha atravesado todas las posibles
experiencias tonales y se ha esforzado por reproducir exactamente
todas las gradaciones psicológicas, pasando desde la maliciosa simpli
cidad de Manzoni a la túrgida solidez polémica de Carducci y a las
voluptuosas cadencias ciceronianas de un D'Annunzio.
El sabio juego de los arcaísmos, la elección de un modo verbal,
incluso las diferencias ortográficas, todo induce a crear una serie de
elementos casi imponderables para un extranjero, pero de vital im
portancia expresiva. Cuando, por ejemplo, en su nobilísimo himno
sagrado "La Pentecoste" Manzoni inicia su fervorosa invocación con
estos versos: "Madre dei Santi, immágine — della cittá superna, —
del sangue incorruttíbile — conservatrice eterna. ..", cada lector ita
liano dotado de discernimiento estético y lingüístico sabe que aquel
adjetivo superna está hoy casi irremediablemente condenado tanto
en poesía como en prosa, pero siente, por otra parte, que en el con
texto de aquella apasionada y majestuosa oración, el adjetivo superna
está cargado de hieraticidad, esto es, que Manzoni debía escogerlo
no sólo por razones de rima. Arcaísmos de índole profundamente
diversa, en cambio, son aquellos que adopta un poeta como LeoPARDI, cuando prefiere la palabra speme a la palabra speranza, como
en su dulcísimo verso "mia desolata speme", donde speme es un ar
caísmo afectivo, que refleja una tradición expresiva petrarquesca,
sin que por esto Leopardi pueda ser considerado un "petrarquista"
en el sentido corriente de las historias literarias. Además, existen
vocablos extremadamente equívocos y plurivalentes como el adjetivo
vago usado por Leopardi con tanta insistencia, entre otras en aquel
apesadumbrado comienzo de las "Ricordanze": "Vaghe stelle dell'Orsa, io non credea — tornare ancor per uso a contemplarvi — sul
paterno giardino scintillanti..." donde aquel "vaghe stelle^ perte
nece a una región del lenguaje, frágil y ambigua (12), de la cual
apenas un lector italiano, profundamente educado en la tradición
expresiva de la poesía latina clásica y de aquella italiana de los diver
sos siglos, logra captar la compleja resonancia lírica.
Se podrá objetar que la situación no es nueva, o, mejor, que no
es peculiar de los destinos de la poesía italiana, y que análoga difi
cultad, y quizás aún mayor, encuentra un lector extranjero frente a
un texto poético francés, inglés, español y así lo demás. Pero si eso
es en parte verdadero, no lo es menos que la tradición expresiva de
las grandes literaturas europeas, sobre todo en el dominio de la poesía,
no ha sufrido en los últimos dos siglos profundas transformaciones.
(12) La 'ambiguitas sententiae', cuidadosamente evitada por Petrarca (comp. A.
Schiaffini, Momenti etc., cit., pág. 49), parece por el contrario congenial al lirismo de
Leopardi: además del ejemplo abora sugerido, piénsese en el empleo frecuente de fingere
y fingersi, adoptados por Leopardi ron la doble significación de 'figurar(se)' y 'fingir(se)'.
— 76 —

�— II —
'16 eniSed
-qo 'Mosaivg ^d^ ^p "b ^ f,^ -8Bd 'o^ól 'POOA p^-t^S ai/A 'xon^ 'S X (1)
m 'aptuipB xon^ otusitu ja anb orasiui oj sa ojea 'Baijajsa uoiaBiaajdB
ap oua)iaa ouioa a;uaiujesjaAiun opijBA 'ojtdaj 'ojad 'ojsnf Xnj^
ouis 'Baijo^siq aiuatuBjnd on 'Baiipa ^p oidiauíad un ouioa ojsa o^ua^
-sos o^ #so}janui soj aj)ua 'uoSuBjBd Á a^sBJ^uoa jod 'o^Bnjis aqap
as íaiuauíBpB^siB opBJO^BA apand as o^j 'oijanuí ubij bA anb sbjsiijb
so\ Á SBjaod so[ Á ^a aaiua apaoja^uí anb uoiaBp^ B| ap uoiaBao^A sa
upiaBJo^A ns 'opBaijiuSis n *oja[duioa opi^uas ns o^os ts aod aasod
aja^ jatnbjBna ap b^siijb un^uiu 'Bjaod unui|^[^^ :ujBnpiATpui o^uajBi X
uoiaipBjj^^ : a^uauíBsiaajd opBjnjp oXssua un ap ajJtBd ubuijoj anb
sauoixajjaj sa^uamSis sbj 'xong ouBaiaauíB-ojSuB ja 'oauBJodraajuoa
Bjaod ubjiS ojjo b opiJaSns u^q anb X opBSBd jb a^uasajd ja osbo
ua uaun anb SBjjanbs uos sauoiDBjaj SBjsa 'sozbj sojsa
\9 UOJ.VU3SU9 9UL dtlb
vpva^u X ouijvjd ap
svjnpmuuv 's&amp;uvipuvn^ sooiuvjn
tvu. 'osvp^uv^) vui
ítu 'anbiuiiv^^^ tui atún oX oiuoa uaiuv an^
:B)Joqxa 'pnji^BjS ap ojuaaB ojsnqoj ajduiais ojad oaijajBd uoa apuop
jjjb tijviaua^) O}uvji^ ns ap a Cese d un ua 'ojduiafa Jtod vanaa^[ aaBq
oiuoo 'oduiai^ ja ua bjouioj Xnuí une BAisaadxa uoiaipBJj eun uoa Biqo
Bidojd ns uBUBUidaq anb sozbj soj X SBijBduiis SBidoad sbj anbipui
sou uainb ouisim Bjaod ja Bas anb aapaans osnjaui apand X ísbi^ojbub
sbj X sapBpiuijB sbj 'sauoioBijij sbj 'aiuanijBan^BU 'aXnjaxa ou ojs^
•BauBJoducajuoa
BsaauBJj Btsaod bj b boi^ijo X Baiiaisa Biauaiauoa joXbui uoa souaBajaaB
Bj^d uaAJis aMivxMOjj vq tu 'aavsMO^j tu 'Noaai^ iu íBsaauBjj Bisaod
bj ap soj^hs soj ap saABjj b sauoisanaui sa^ucjiáiA ap UB)isaaau ou
ojad 'ouisijBajjns jap oiJBjajij buiijo ja ua SBpBn^is uBjj^q as aavma
un ap o Moxaag aaaxiv un 9P s^ai^ij SBiauaijadxa sbj anb ouaia
sa —jBipunuí X Badoana uotaBjnaaia joXbui ap bj une sa anb— Bsaa
-ubjj Bisaod ajuaiaaa sbui bj b 'jBaijtjduiafa BdBd 'inbB souopuBuuiiq
•SBAisajdxa sapBptjBpoui sns ap 'opipaaa^d UBq oj anb SBjaod soj ap
pouo% Bauij bj ap upiaaBJisqB Bjajduioa opuaia^q 'soatatj sa^ojBA sajiins
sbui sns ua opsiaajdB X opiaj jas apand sopsuoiauam bX SB^aod soj
ap Bas uainj*) "joija^uB Bai^aod upiaipBj^ bj ap JBjnaas X osoianuxui
o^uaimiaouoa un —a^uB^Joduii oj sa oisa X— ajainbaj ou X 'sajo^aaj
ap sbsbui sb^sba b ajqísaaoB boijij auio^ eun ap 'oAijaajoa oiuiuiop
ap BAtsajdxa uoiaipBJ^ eun ap aiuaiuBAisiaap B^jBdB as ou ojad 'p^p
-aAOU a)UB)jaauoasap ap saua^Buii a saaBpnB sbuijoj auaxiuoa 'sbaijbj
-ajdaajui sapBijnaijxp sajqBjauínuui B^uasaad 'a^^ig un ap o a^aoa^)
Nvaaxs un ap 'vaaaa^[ un ap o vaao^ vpav^) un ap 'Naany un ap o
xon^ un ap 'Aaaiy^ nn ap o ai^HVTivj\[ un ap oaijaod afBnSuaj j^

�embargo, el problema de la poesía italiana, de su restringida circu
lación, de su casi inaccesibilidad para un lector extranjero que no
esté profundamente educado en las formas y en las vicisitudes de su
tradición expresiva, es un problema netamente peculiar y diverso.
No se trata de la ventaja de confrontar los vivos con los muertos para
valorarlos mejor, de la conveniencia de colocarlos en una rigurosa
perspectiva histórica, sino de la necesidad perentoria de insertar los
valores líricos de la más reciente poesía italiana en el círculo más
amplio de una tradición expresiva, o más directamente lingüística^
cuya nobleza, cuya complejidad y cuyo eclecticismo no encuentran
exacto parangón en las otras grandes literaturas europeas.
En la base de esta difícil y abstrusa tradición expresiva de la
poesía italiana, tanto contemporánea como moderna, se baila un de
seo siempre insatisfecho de aulicidad, está la necesidad siempre nueva
y atormentada de conciliar entre ellas la prontitud realista del habla
cotidiano y el decoro del discurso lírico (14), la vida y la retórica, la
intimidad apacible y obstinada de las experiencias individuales y la
abierta y solemne transfiguración lírica de tales experiencias a un
plano universal. Cuando Carducci declaró a quien le solicitaba una
poesía de circunstancia, una poesía para bodas, deber declinar el
afectuoso pedido porque, a su parecer, la poesía italiana no era apta
para expresar líricamente el doméstico patrimonio de los afectos
familiares, a diferencia de la alemana o anglosajona, Carducci dio más
o menos luz con tal respuesta (15) al problema que estamos tratando;
y aunque su respuesta no nos satisfaga, ya que aquella supuesta caren
cia de la poesía italiana para el ámbito de los afectos domésticos
había sido ya llenada por Leopardi en muchos de sus Canti y tenía
que ser desmentida por la elevada poesía de un gran poeta como
Pascoli (casi ignorado por los extranjeros), no es menos cierto que
aquella negativa de Carducci reflejaba un tormento sincero, un pesar
meditado, que reaparece todas las veces en cualquiera de los poetas
modernos y contemporáneos y que pone a la poesía italiana en una
posición gravosa de constante duda metódica.
La duda reside siempre en la tradición expresiva a elegir, en el
tipo de lenguaje poético que adoptar, en la legitimidad y eficacia
de un determinado patrimonio lexical y de ciertos modos sintácticos,
sobre los arcaísmos que incluir y hacer revivir y sobre aquellos que

(14)Este atormentado deseo es visible justamente en el lenguaje lírico adoptado por
nuestros poetas contemporáneos y el propio Momicliano tuvo que admitir: "Pascoli, D'Annunzio, il futurismo, la poesia posteriore hanno contribuito in varia misura ad uccidere,
con scarse probabilitá di rinascita, le similitudini a largo sviluppo, tutte le figure retoriche
lente e quelle che appartengono aH'armamentario dell'eloquenza, a soffocare l'arcaismo, a
sveltire il periodo, a romperé il giro letterario, a cancellare le differenze esteriori fra il
linguaggio poético e quello quotidiano" (Le tendenze della lírica italiana, cit., pág. 231).
Véase ahora el sutil ensayo de F. Chiappelli, Langage traditionnel et langage personnel
dans la poésie italienne contemporaine, Neuchátel, 1951, y todo el cap. X (Prospettive) del
Profilo di storia lingüistica italiana por G. Devoto (Firenze, La Nuova Italia, 1953) con
una selecta bibliografía. Comp. también Schiaffim, Momenti etc., cit., pág. 38 y n. 1
en la misma pág.
(15)Relatada por V. Crescini en un art. reimpreso en el volumen misceláneo Ro
mánica Fragmenta, Torino, 1932.
— 78 —

�— 6¿ —
'06 '^*^ '^!^ '^w&gt;¿ i{sU3u3 'vosaxvg -¿^ -^ (91)
ojubj sa oj X íajuBijBj oiauBSUBa un sa 'Biuns ua 'asxajauíoxduioa
'SBiuajqoíd sns ua ajuaiuBAijas JBdioijJBd 4Baoda Bidoxd bj xiai^
•sBsxaAip ojuaiiuiaouoo ap
sbuijoj X SBiuajqojd Bia^q 'sBjouiax sbiu X sajuaxajip SBxaqix BiaBq
sauoiSBAa ap biS^bjsou eun 'oiuiaxdB ap 'biuojououi ap uoisajduii eun
ouiijjn ajsa ua aianpoxd apand xojoaj X jojiaasa axjua sajBnjixídsa sasax
-ajuí ap pBpoBpqos buisiui Bjsa'oxa^ "(91) 4tsoxjosou b uaiquiBj uusaj
-ajuí sou anb 'afsnSuaj omsiin oxjsanu uoa uBjqBq sou^ anb saxojijasa
ap asopuBjBjj 'jiobj sbui jBjjnsax aaajBd uoioBiuixo^dB ap Bxqo bj X
oaijjxa bjsia ap ojund ja apsap BfBjuaA eun Bjuasaxdax oauBJodiuajuoa
oj bjsia Bjamijd y 'vaupuodiuajuoa Bisaod ap BjjanbB sa 'aAaijax ua
xauod jod 'xofaui 4o 'xBXBjaB jod Bpanb sou anb uoiaou

ua sauBJoduia^uoa b^ ap X ^jaua^ ua BUBi^ii a^jl b^ ap o[diuai
asjBa^aas ap pBqnaijip Buiaj^xa v\ ap BaaaaB scuafuBijxa soj b
ua a^uauíBsiaajd jauod B^Bd X 'oaafuBJjxa oaqqnd un b B[JBjuajjua
^b 'BUBqB^t Bjsaod ap ojdaauoa ^a JBJBpB ap uij o^s \a uoa (aiaap
Bjjpod as 'ajuapiAa sa oiuoa 'unB sbui X) oqaip opis Bq ojsa opoj^
•VDHVHxaj ap Bjsaod b^ ap
Biauasa Bpipuoasa b^ uoa j^a anb oaod uaiq auai) anb oaad 'Bi
uoiaBzi^iAia BpBUija^ eun ap uoisaadxa b^ sa anb 'oadoana ^
-ad^ \a aod XBUB^ua X aianpas soiuafap son o^[ 'iaavdO3q[ B^SBq so^Sis
sojjo aod une X ossvx JSBq souaiu jb ttojjasip ui spuBiuB^a
^ Bun 'BpBjsiB Biauaijadxa eun 'sojSis jod 'aaauBuuad v^avaxa^
uny 'boiji^ anio^ ns opBjstnbuoa BX^q bubijbji Bisaod bj ap bais
-axdxa uoiaxpBj^ b^ anb jbuijijb souiapod 'VDavaxa^ uoa une ju 'oJBq
-uia uis j^ 'BUBiunq pBpiAisaadxa b^ ap soj^b sbui saapjaA so^ ap oun
^ \a uoa BqBzusajB X BsaaAip ajuaiUBpunjoxd ^aiJi^ uoia
Bun BqBjm^nBui vDavaxa^ 'axNVQ ap auanuí b^ ap soub soaod
ap BiauBisip y -BiJBaaii^ BiuouiaSaq ap ojuauínxisui ojajijanaj X osoq
-ba ua asjpjdAuoa ap une souatu X asxBpi^osuoa ap opoxu opBJjuoaua
^X^q ou uoiaipBJ^ Bisa 'Badoxna uoiaBzijiAia b^ ap Buiaod auuia^os X
oj^b sbui ^a Baijaod uoiaipBJi Bjjsanu ap sauaSixo soj ua issa JBjjsiSax
opuaipnd anb :bijbj3ii{ Bixojsiq Bj^sanu ap ajuBjxaauoasap sbui Bfop
-BJBd bj 4SBzinb 'Bisa sa j^ 'Bajiaisa X Bapsin^uij Biauaiauoa BJ^sanu
'opBtquiBa ajuauíBpunjoxd oajjpjsiq aiuaiquiB un ua X Bpipaui a^uax
-ajip ua uaiq is 'uBjuauuojB une axwvQ ap SBinajip soj X pBpifajd^ad
bj sojSis sajáis souanq sns ap BiauBjsip bj b X t4Bijuanboj^ ijbSjiia
9Q? ns 't4^^Ojaad ui,, souaiu jb 'ajuauíjBiaiui ajduiais opBjnuixoj Bq
'sojjosou b sajoixajuB SBjjanbB ap ouioa Baoda Bjjsanu ap Bas 'oubij
-bji Bjaod oaijuajnB Bp^^ *sbiubui sajuaaoui ap saaaA SBunSjB osnpui
a 'sBOijsjnSuij sauoioaiAuoa SBpBjijsap ap 'sBjsijBuoiSax sauoisxaApB ap
'BixBxajij BijBdinis ap 'ojsnS ap sajqBiapuodun isbo sauozBJ axqos sop
-BSBq soaijsqijsa soiainfa^d X SBsiuiaad ap aixas eun Bpoj aaqos '

�más en el dominio del arte y de la poesía, cuando se trata de tomar
posición, juzgar contenidos y formas en gestación, adherir a una tra
dición expresiva nueva. Lo sabía bien en su olímpico egoísmo Goethe,
cuando disuadía a sus jóvenes amigos de ocuparse críticamente de
literatura contemporánea y les exhortaba a mantenerse cercanos a los
clásicos.
Esta fatiga y esta saciedad, mezclada a la necesidad de ensayar
las posibilidades expresivas de su propia lengua, aparta hoy a los
mismos poetas en los momentos de ocio creador de los propios deberes
directos, y les empuja a volver a recorrer los caminos del pasado.
Es así como Ungaretti nos ofrece cuatro volúmenes de traducciones
de Shakespeare, de Góngora, de William Blake, y Móntale un
cuaderno de traducciones de poetas ingleses y españoles y Quasimodo
nos presenta numerosísimas traducciones de los líricos griegos y últi
mamente de Ovidio y de Catulo. Todo esto es característico de nues
tra época y no puede ser interpretado como meros "ejercicios de
estilo"; allí está especialmente la necesidad, arriesgaría a decir, pro
pagandista, de testimoniar al público contemporáneo que la nueva tra
dición expresiva de la poesía actual no nace de espíritus refractarios
o no experimentados en los contenidos y en las formas de la poesía
de otros tiempos y de otros pueblos; y más bien son ellos, los nuevos
poetas, quienes los cultivan con nueva sensibilidad y convierten en
contemporáneos aquellos valores líricos arcaicos y consagrados.
Los frutos de esta inteligente actitud no han tardado en hacerse
sentir; la laboriosidad de nuestros poetas contemporáneos como tra
ductores se ha reflejado favorablemente sobre sus mismas poesías
originales, haciendo caer prevenciones y reservas, confiriendo un de
coro y un prestigio nuevos a sus propias experiencias líricas, contri
buyendo finalmente a crear un nuevo clima literario, una nueva moda,
precisamente la moda de los contemporáneos.
La noción de moda podrá aparecer frivola, al relacionarla a la
poesía, y quizás lo sea; pero forma parte de lo que los alemanes
llaman la "Geselligkeit", es decir la sociabilidad de la cultura. Y
Baudelaire, hablando de la moda en sus "Curiosités ésthétiques", la
definía como "l'appétissant hors-d'oeuvre du divin gáteau". El hom
bre, animal por excelencia heráldico, tiene siempre necesidad de algo
que ennoblezca, que consagre, que confirme, con el sello del consenso
colectivo —es decir, del éxito—, o de la tradición sus propias expe
riencias líricas.
Hoy, sea en Italia o en cualquier otra parte, la lectura de los
poetas contemporáneos ha llegado a ser "de moda" (17), y ésta es una
confirmación, quizás la más perentoria, de que la civilización del
siglo veinte, la civilización contemporánea, es verdaderamente una
nueva noción, una nueva manera de sentir la vida y de conocerla.

(17) Una prueba evidente del interés despertado también en América latina por las
letras italianas contemporáneas nos ofreció recién la prestigiosa y vivaz revista Sur de Bue
nos Aires, dirigida por Victoria Ocampo, cuyo último número (Noviembre-Diciembre 1953)
constituye una acertada y meritoria antología de la literatura italiana contemporánea.
— 80 —

�— 18 —
•88 X si "s
'9t6I 'uopupuoj^ 'oubjij^ 'oduiax 7P otuamijuag b oíao^anpojjuí oXBSua ^a assa^ (02)
•88 X SS "8^b&lt;I 'S '• '(6^6I) AI ^^oSnfi^g na pjajvSufj addasmf) 'maivoxvy 'S (61)
•ed bj na Bijej^oijqiq Benaixa Bun uoa '*s X 019 's^sd '61 '}JopBpuoj^[ 'ouBjipy[ ^\ *^ '1budi;oji
DjnjDjajjai/ njjap Duoj^ 'vaoi^ ^^j ua ixxaHVOMfj ap SBjqo sbj ap Biajdinov) bjsij b^j (gj)
ap ssjaod soj ap opiaajsjua sbui ja,^ anb X 44uoisboo bj ap ouBiqjao^
oidiauod ^a jod BpBatjijsnf jofaui Bjsaod auap as • • *saaaA sbjb^99 anb
unB BAjasqo vaOTíj[ 'BqiJUB sbui opBpaoaaj soniaq anb '^BiauBisunaaia
ap Bisaod,^ ouioa Bjsaod bj ap BUBiqjao^ uoiaou bj b asopuaijimajj
•^SBSoa sbj ap 'ofajjaa Jtod 'X onisiui is ap (BpBisxnbuoaaj Biauaooui) Bia
-uaooui BpBJiuoauaaj ap Biauaiauoa Bun aod 'BpBd^oj biuouijb
ap uoisaadxa oraoa aa^u Bjsaod bj 'oaa^j 'afEnSuaj ns ap
ja sa íBuaapoin Bjsaod bj Bpoj isbo ua anb jBn^x jb 'ixxaav^Mfj ap
Bjsaod bj ap Bsimajd bj sa bjSojbub b^ :BqBsiaajd 't4Xoq ap SBjaod soj
sopoj aaiua JBnj ajqBjndsipui a ^aunad ja aasod 'ja ap sandsap sosaaA
uoaaiqiaasa soiu^na sopoi aaqos opiaaafa Bq ja anb ofnjjux ja ¿od,,
anb aAaijax ua ojsand aaqeq ap sandsap 'vao^^ o^saDMvajj A ' (OS) 44PBP
-iui^jia bijbutijo Bun BjqBjBd bj b Bpjnijjsaa aaaaBd,, ixxaavoNfq ^p
Bjsaod bj ua anb opBAaasqo Bjq^q X ^BjBjsinbuoaiJ ^aiajj BjiAiiiuiiad
Bun,, ap opsjqBq ^jqeq 'oanioav^) 'oubijbji oai^aa ojjo 'sajuy
'(61) tt^aqBjBd bj ap ojuaiui
-^úas ja ¿aoBuaa ¿aasq b Bqi Bjqo ns b sbidbjS X 'afBnSuaj jap saajBJ
sbj ua Buiajqoad ja BqBjuoajB ixxaav^Mjq Bjaod ouioa ísbdiuojo sbj
ap X soiaBip soj ap ouisijBaSoiqojnB ooiiubuioj jap sofaj uaiq 'ajiuas
ap opoui OAanu ja bjobu jjjb ap X 'BaaanS bj ap Biauajaadxa Bsoaojop
bj ap soinaj soj js ua opiqaosqB ¿aq^q aaaasd ixxaavOMfj aaquioq
ouio^ •[ttJTiaaAip auipsCap X* • •^ osouibj ns uoa 'iHasazzvaV^j sa oaidjj
ojdiuafa ojjo] SBjstanjnj soj ap Bsoiatjjnq Btuoaq bj souaui X sajBjnasnd
-aja soj ap BuoqaBuoq BUiojq bj JBjdaaB Bjpod ou anb Bjaod jap p^p
-aijas Bun BqBjJodmoa anb oj 'uoisajuoa ua otatjjnq uts asjaaajjo un
'ajquioq jap pBpjuSip BaijpjajJijuB X Baipnd 'BjajsnB Bun JBJnBjsaj
anb 'SBUiapB 'Bjqsjj • • -Bjjaq Bui^^d bj ap ouisjajnaida ouioa ajuauíBS
-jbj BJBjnp anb ouisiatjajsa ojjaia 'sojjo ajjua 'ajuauíjBuij X 'imwv^
ap saJouiBja soj b ajuauíspBpinasap BpBfojJB BaijuBuias BjqBjBd bj
ua BjAjosaj as anb 'ouistoijubuioj jap uorsuaj Buiajjxa 'orasjjnjnj ja
íouistsoiaajd jb (oaijuBiuoj ouajjaj ja ua ajduiais) Bijsapoui Baissojd
ap ouoj un uoa JBzijnaBjsqo b BqBjiuiij as jaded oXna '[oMVZZO^)
ojduiafa oaidjj] otusiJBjnasndaja ja ouioa sauotaaBaj sbsjbj sbj SBUiapB
UBijsix^ • • -anbisnui bj ap Baijaod bj ap ojuauuBuipj ja ua oijqijtnba
ja BqBasnq anb uapjosap jap ojsnS un 'jBjaua^ ojBJjsns ouioa 'bjj
-stxa rsopijuas soqanuí ua 4tSBjsijuaaoqao^ souiijjn soj ap sauoisjojuoa
sbj BJjuoa JBadjoS ap 4ixxaav3Mj BJBd 'BqBjBJj ag,, : Bjaod jap oaijua
ojBJjaj un ua maiMOXMy oioaag ¿od BpBJBjaB opis Bq Baoda bj ap sbtj
-Bjajij sajuatjjoa sbj b ojaadsaj ixxaav^M^j ap uoiatsod B-q '(81) i^xaa
-vofsijq aadasaif) opis Bq 'ajuiaA ojáis jap uoiaBzijiAta bj b Bp^naapB
BatJij 44unnBqasuBjja^,, BAanu Bun JBjn^nBui ua ojauíijd ja 'jiaap
sa 'oAanu ajuauíBjau opijuas un ua aj.qtuoi{ \anp pnpiuSip bj ap Buiajq
-ojd ja jbjuojjb ua ojauíud ja 'soauBjoduiajuoo sBjaod soj

�hoy es aquel que tiene mayor apoyo en la realidad vivida". El "peli
gro de la auto destrucción" a que una poesía tan enrarecida se enca
mina, ha sido evitado por Ungaretti precisamente gracias al "con
tacto y al llamado exterior de la vida externa", pero se advierte
constantemente en su lírica un pudor expresivo, un "cierto esoterismo
del yo, que explica el refugio hermético, como una necesidad de no
explayarse sino de cerrarse" (21).
Todas estas características y estas dotes inconfundibles resultan,
a mi parecer, evidentes sobre todo en la última obra poética de
Ungaretti, intitulada "II Doloré"; aquí el poeta ha reunido, entre
otras, una veintena de composiciones en las cuales, como él mismo nos
informa, "está presente Antonietto, su hijo, perdido en Brasil" (22),
donde Ungaretti se hallaba en misión cultural.
Son breves anotaciones, reunidas bajo el título de "De día en
día" ("Di giorno in giorno"), en las cuales el poeta registra algunos
momentos de su congoja paterna, que "de día en día" se hace más
conciente y más trágica. Son fragmentos de una desesperación que
se hace palabra no por una lírica necesidad de desahogo o de evasión,
por una pura necesidad de la fantasía, sino por su profunda subs
tancia psicológica.
Existe, a propósito de esto, una reflexión del mismo Ungaretti,
que yo considero de fundamental importancia para comprender la
actitud del gran poeta contemporáneo frente a la poesía; en la nota
introductoria a sus traducciones de cuarenta sonetos de Shakespeare,
Ungaretti observa: ".. .una lógica poética no se funda y no subsiste
sólo en el poder de fantasía de las palabras, sino también en su subs
tancia psicológica, como en su vocación y aspiración, aclaración y
atestación ideal..." (23).
Esta poética ungaretiana es fielmente reflejada en las poesías
recordadas anteriormente, aquellas que evocan a su niño muerto. La
quinta del breve pero elevado ciclo nos pone en el núcleo de la tra
gedia, con una pregunta afanosa pero no vana, que es seguida por
una respuesta de evangélica simplicidad:
Ahora ¿dónde está, dónde está la ingenua voz,
que corría resonando por la casa,
aliviando de sus penas a un hombre cansado?
La tierra la ha deshecho, la protege
un pasado de fábula... *
Tenemos aquí dos palabras, que cuidadosamente escogidas bas
tan para crear, en virtud precisamente de su originalísima "substancia
psicológica", una nueva tradición expresiva: la palabra crucci ("pe-

(21)F. Flora, Storia della letter. ital.. cit., V, 611.
(22)Comp. la Nota a pág. 9 del volumen II Dolare, Milano, Mondadori, 1947.
(23)40 Sonetti di Shakespeare2, Milano, Mondadori, 1946, pág. 27.
^ Todos los poemas ofrecidos aquí han sido traducidos juntamente por mí y por mi
joven amigo Iván Solimano, licenciado por la Facultad de Filosofía y Educación de la
Universidad de Chile, a quien deseo dejar constancia de mi profundo agradecimiento.
— 82 —

�— 8—
ap BiauBut b^ sa 'ajuapuoa A BpBJoq^p uima jiaap sa 444BaijBjipa,,
UBna JBjB^suoa aasap uatnb A 'Btsaod b^ ajdutats auodutoa as A ojsand
-uiod Bq as (jtutpp opuajajd Bq uatnSp outoa) ^soatjBjáipa,, saaopA
so^sa ap 444SBtaa}UBpad^ ss^sa ap 'oxa^ 'SBatSppjtj 44satjasiouiqa^, sbd
-sa^uspad UBjaaaasdB sauopBjaptsuoa sejsa soqanai b anb soniaqBS bX
A :soAtsajdxa saiopA sofa^dinoa A souitjut sns ua opBisnS A opp[ jas
anb auap. oauBJodutatuoa ouBtpjt oatpod oixaj un ouioa ap Bjau
-bui B{ ap ojaaaip ofduiafa un jBuoptodojd jsb optianb sotuag
•BiJButSiJo Biauaaout ns spoj
BjqB[Bd B[ b JiJinbpBaj jaaBq 'sbui uis 'apand anb 'BaiSo^oaisd buibS
boij Bun ap a^qijdaasns sa vjoavf otquiBa ua ísBJopBaijiSBp sapBppua
sop 'sBpBuiuuajap uaiq sauoiaou sop —BAisajdxa uotaipBJj ouioa—
oubi[bji ua nos 'pspqBaj ua 'vqmj. ouioa ojitu o^ubj^ 'a^uania^qia
-uaAui opianpas Bq O[ vjoavf BjqB^d b^ ap 44Bato^oaisd BiouBjsqns^ B[
anbaod a^uauíBSiaajd sa oqoaq Bq cq ou is :oqB|iSBjdaq pp SBDijjaiu sap
-Bpisaaau sb^ b SBpBnaapB SBquiB 'vqvjf BjqB[Bd b^ o ojiui BjqB^d v\
jBjdopB a^uauíajqq 'a^uatn^isuoa aod 'optpod BjjqBq p 'buiij b^ jod
opBjB ou ¡vjoavf BjqB^d B^ ap uoiaoap B[ ixxanvOMj^ e oppaSns u^q
Baijpui ap iu Biuojna ap sauozBi tu 'uaiq BJoqy 'BtJBpuaSa^ Baoda
Bun o moa oqnpB ajqtuoq pp opjanaaj p ua jaaauBuijad b opBu
-psap 'BpuBjuí b[ ap oaiSopjitu opBSBd p sa 4ojjantu outu pp 44zoa
BnuaSut bjm aSaioxd anb KBinqBj ap opBSBd^, pnby 'eatJq uoiainjut
BtJOjuajad Bun ap a^uatuBstaajd ojnjj p sa anb 'a^qtpunjuoaut Btauaa
-oui Bun 4puttjo pBptAisaxdxa Bun ouap qa ixxaavoj^j^ op
ap ojxajuoa p ua oSjBqtua uis A í aiuatusjaBxa aonpBjj b[ vjnqvf
-Bdsa B[ o[duiafa jod anb ^A 'BoijuBiuas BzapanjBU ap sopoBjsqo p^p
-lunjjodo Bisa ua aaajjo ou BjqB[Bd Bq 'Batjq B^stnbuoaaj Bun otuoo
optuijap soiuaq anb vjoavf Biq^pd bj sa 'jB[nopJBd ua ojafuBJ^xa
jojaa[ un ap A 'pxauaS ua Joiaaj pp uotauaiB b^ BpBtuBpaj sa pna
B[ ajqos 3ABp-BjqBpd bjio Bq -BUBtunq BiaBapa Bapstqd ap Bai^p^
-oatsd BpuBuosaj Bun opuBAjasuoa 'sajBpdod sojubo so| ua A jbijiiubj
afBnSua^ p ua Bjpq as Ao\\ utib apuop 'buboso^ b^ apsap opBtpBjjt Bq
as íBjaop Bjqspd Bun otuoa tu ouisjbojb un ouioa tu jtupap Bpapod
uis 4Btpjj ua BpiSutJjsaj a^uatuBpBtnaJtxa uotoBpajta Bun 'sBtuap o^
jod 4auap otoonao Bjqspd Bq 'Batjq uotoipBJi Bjjsanu ap oivtoonao
sbui Btaod p 'vDHvaxa^ b Btuotuaj as anb pnjtJtdsa pntpaB Bun
'BAtsaadxa uotatpBJi outoa 4JBaoAa b aApttA otoonuo sand 4Bas isb anb ap
[BjniBu sa j^ 'SBsoa SBjsa BBpoj ap oaod un Bas oxoonio anb ap jBsad b
'uaaBjspBs 'ojoasop 'opvfua 'vfoStioo ivuad ap SBpusdsa sauopou sb[
tu '/(^ BUBtuap b^ tu 'fajuS BsajSut b^ tu 'wa&amp;vqo BsaauBjj Bjqspd
b^ tu imoon^o Bjq^pd B[ ap ojaBxa ajua[BAtnba un aasod s^adoana
SBjnqna sapuBjS sb^ ap SBtiSua^ sb[ ajjua BunSutu :ajqtuoq un ap BptA
b^ uBJopasap A uatunsuoa anb sapntatnbut sbj 'SBuad sb^ 'sBzaistJi sb[
SBpo^ ap Btuns b^ sa 'ajqutoq un ap BptA v\ ap stj X bSjbuib sisajuts
B[ sa 'oapatuts pjn^d un sa joonu^ *opoi optpjad Bq 'sBjqBpd sop
sB^sa ap uqtovooa Btuput ^\ bjouSi o bjsia ap apjatd jojaa^ p tg
•v^smbuooaa BjapBpjaA Bun sa '^pBsn sa ouioa pi 'anb vjoavf BjqBpd
B^ A opssuBO ajp^d asa ap ua^Btut B[ uoa isbo Botjpuapt as anb 4 (44sbu

�crear de nuestros poetas contemporáneos, no tiene más que leer la
Nota introductoria del propio Ungaretti, que antecede sus traduccio
nes de 40 sonetos de Shakespeare o, mejor aún, el volumen de sus
^Poesías dispersas" que contiene un riquísimo aparato de las varia
ciones y de las sucesivas elaboraciones ofrecidas por el poeta en los
primeros volúmenes de su obra lírica (24).
El mismo tono sosegado que hemos ya señalado en los versos
recordados hace poco, se vuelve a encontrar en las otras poesías del
ciclo "De día en día". El misterio feroz de la adaptabilidad del hom
bre a los más trágicos eventos es expresado así:
Ahora sólo en sueños podré besar
las confiadas manos,. . .
y converso, trabajo,
estoy apenas cambia^o, temo, fumo. ..
¿Cómo es posible que yo resista tanta noche?
Yaquí noche, si se observa bien, es una expresión hermética,
admirablemente sintética, que sirve para indicar todo aquello que de
tenebroso, de ciego, de insondable trae consigo la muerte. Pero en
medio de estas tinieblas inexorables, he aquí una luz imprevista:
Jamás, jamás sabréis cómo me ilumina
la sombra que se me pone al lado, tímida,
cuando ya nada espero...
Yaquí una reflexión amarguísima, un testimonio del horrible
vacío dejado por aquella muerte:
Me traerán los años
quizás cuántos otros horrores,
pero te sentía a mi lado,
me habrías consolado...
El océano sin fin, la cruenta guerra mundial, todo separa aún
más aquel padre martirizado de los restos de su hijo, que se van
corrompiendo cada día más bajo los terrones del lejano Brasil, pero
la "ingenua voz" del niño está aún a su lado:
Enfurecida tierra, desmesurado mar
me separa del sitio de la tumba
donde ahora se disgrega
el martirizado cuerpo...
No importa... Escucho siempre más clara
aquella voz de alma,
que no supe defender aquí abajo.
Me aisla, siempre más festiva y amiga
minuto a minuto, "
en su ingenuo secreto.
(24) Véase también G. Uncahetti, La Terra Promessa, Frammenti con l'apparato cri
tico delle varianti e uno studio di Leone Picciom, Milano, Mondadori, s. a. (1950).
— 84 —

�— S8 —
• • • ¡ojuouqanb onupuoa un sa X oxaynb a? 'ouamb a? j^!
:osj3A o[os un ap B)sandtuoa 4opp \a opo)
ap boi3b.ii sbui Bisaod B[ u^ asjiumsaj: apand anb uppBjadsasaQ
• • • ¡ajuauiajo sptu umaojsa vj oSatjdsap
oiuamui! 'oasap opnusap ttu oivd
:smuojS smaau snj uoa
íouo?o txouijoap sapand
isojuaiiupuasaud sns vuaavuiijd iu
íounj.aix \a ^mouautat^aa. avxi aui ou vj^
: uoiobJ9ds383p Bjjsanu uoa bjuouijb ua ajsa anb 'Bpi^a 'Bpnusap
Bza^BjnjBu Bun saauoiua Basap as íBanzjnp ns uoa o BiauBjaqn^xa
ns uoa 4jop&gt;p oj^sanu BuB^ojd Bza^an^Bu b[ 'saaaA SBunS^B 'oaa^
•4&lt;ip ojavjuj 9 vxoxnv p vxvd Xo
•vzunuadsa n% ap osjndwi opntu \a
axxaaua X oood o oaod tui ua tooa}¡
'zoci iw v X vuiwva anb oduiap /
uto sapand o^uaia ound ja u^ 'uatup^a a%
oiondsa ojito^ X jos ajsa 9n^)n :opuaiatp
sasnd ouvouaa zaa jo? X 'oiqp v
:B[[aq X Bpiaiqd ubj sa Bzapan^Bu b^ íaj b^ b 4biu[bd bj b ajpsd
ns b JBj.ioqxa b auaiA ouiu \ap 41zoa Bnua^ui^^ ^\ X 'BjaABuiijd s^
'aoaxodvsap paxod xainbjona 'jnzn
vaup vun ap vjainbui vzauipf oj ua 'X
nzaid oj o oSajj zaa jo? saauojua
snjo ap uoSvjf ajqojoSvu¡
• • 'ouiu un ap soajanSnf joqup ja axqos
'saqnu svj ap sviunjj ua ojajovasou ja
Hiiuqa nuiupuojoS oun 'ujpxnf ja apsap svisuajjoq soaiupjajd
oxojupa un ap ouaiuifa ojjiuq jo uaajana
'jajuoui ja ua ouqiuos oj oauouiua ofajfau un
soijpta soj apsap uaupax anb sojuatuioxqiunjsap soj y
:opaanaaj \a oaia aauaiuBiu BJBd 'opiaBjsqo
opoj opuBjnuB 4B^aod pp upiaBiiqBq o\ BjSBq u^^a^ ouBaao jap sb[O
SBinsun sb[ X 4a^uasajd 4i^b ajduiais Bjsa ouxu p 4oJBquia uig
• • 'ojdos opoo ua ojuouqanb aui
'oSpuoa uto o axaajoa ou anb
auto jap otujix jap ojuaoo otxjod ja X
'sojaowo souid soj o 'souijoa soj o a
:ofiq ns uis oaad 4bi[bjj
ap souid so[ b 'sBUipa sb[ b 4BtJ^Bd ns b opBsaj^aj sq Bjaod ^

�Composiciones extremadamente breves como ésta —que atraen
sobre todo al Ungaretti del primer período, aquel del flori lagio
"UAllegria"—, pueden a primera vista producir, como ha sido ob
servado, "un sentimiento de perplejidad" para el lector habituado
al "discurso poético explicado". Pero poco después este mismo lector
"deberá ceder poco a poco a la atracción propia de esa densidad;
por allí retardarse sobre la página, por acá volverse: entonces tam
bién estos momentos poéticos le resultarán en sí perfectamente aca
bados" (25). Es el caso de poesías, por demás célebres, como "Tarde^:
Balaustrada de brisa
para apoyar mi melancolía
esta tarde.
O la otra que se titula "Crepúsculo":
Lo encarnado del cielo
despierta oasis
al nómade de amor.
O aquella de sabor melancólicamente humorístico, "Militares":
Se está
como en otoño
sobre los árboles
las hojas.
O, finalmente, la más famosa de todas, titulada "Mañana":
Me ilumino de inmensidad.
En todas estas manifestaciones líricas del primer Ungaretti se
advierte algo como el "silabeo de una oración" (26), silabeo que al
canza la máxima potencia evocadora en los versos ya proverbiales:
La muerte
se expía
viviendo.
Al contacto con esta poesía enrarecida y esencial se comprende
porqué Ungaretti haya confesado en una poesía:
Cuando encuentro
en este mi silencio
una palabra
excavada es en mi vida
como un abismo.
(25)A. Garciulo, Letteratura italiana del Novecento, Firenze, Le Monnier, 1940, pá
gina 322.
(26)R. Franchi, ap. Garciulo cit., pág. 325.•
— 86 —

�— ¿8 ~
•g-[ -8bcí '-jid oduiaj; ^ap ojuatuijua^ b ouojonpojjuí oXcsua ¡a ua oirmHV^} *y (8Z)
"¿08 '^^d '9^6l 'i-iopBpuo]^[ 'onBHj^[ 'vaoi^ *^ jod nuvijvri vinr
•%^\ Dflap viuojg b^ ap uoiaipa Bjaaaaj v\ ua ojuaaa^o^ ^/ 'oaxsvDij^ &lt;ri -dB -11^ (¿^)
'89UOI9BTAS9p
ou 9nb 'BjnjBj^^^ BJ^sgnu 9p B9od9 Bun U9 jiata ap soso^njo 9sap
-U9S BJBd OUIO9 BJ99JJ9d UBJ UOI9BZI^B9J BUll (&lt;t&gt;JSJ WJ,^ OUIO9 BJS9od BUtl
U9 BJ^U9n9n9 (g^) 4;BUJ9pOin B9UJ^ B| 9p TIOIOBJldSB BUI9ldnS B| 9^U9UI
-9^qBpnput 89 9tib Bzgjnd Á. ojugitntoBn 9p uoptpuoo
anu^i ap opijnd
o^pia un iwja uo^svd ^ap souviu snj
iosoutiunj oi[oaj ja
twqnauotuvu svuto
H)zaiqp vsuat nj ofvq
^wqmjtujop svfaao vov
'smjoajf. ap apunj vmnjj vun
smuvj. svj unqnji^sap
iaoatjo so] ap aid jt&gt; apxo% vj
ouioo sauaSjm svj ap
sofo soj ua vqvsadsa as vuqtuos /
apuop (opvud un v anSajj íopurma
viunjj v ouovjniuis ap ts u^
'otujo un v vpvzvjua oíd ap
uxunop anb ^ nfmu vun v^a anb
pía uiqns v uaajoa jv jC
i pía (viovuai Jt
vioapinSunj) upisia vun X,
'vpiujp^ vnSv jap opiinj
ajuapiujsa jap svpijvs
sviunjd ap uoiunu piootuuoo oj
piaiuvav
'pipuaosap 'svpioatuuopv svajas svsouv ap
apxvi auuaxad viqvq dpuop vxaqii vun y

A opiraip^j opoj ixxaHVOMjq un b Bj^s^nra Á sonijuB soiiui so| 9p
^BI1UBUBUI 9p BTOBJS B| aU9I}w ^VHOa^ OJTJ9S9 Bq OUIO9 49tlb \6V]SJ VJf}
OUIOD BpBjq9[99 9JU9UIB18llC BtS9Od BUn B^pq 98 'BOIlSJUBUinq BI9U91J
-9dx9 B9IJ nS U9 'BDt^o^OJIUI BJSB1UBJ ns U9 BpBAB9X9 'OiqUIB9 U9 ^
¡aijoou auav vun viauauiaqaa m anSaijdsaQ
' • 'Oujo jap ojsniu n% vuvdas
o^uaiujoj vp aui anb oood janbv vuaj'j
taaivaaanvg ap (ia^uvaf)
W1&gt; 8OJ99d8B SOJJ9I9 U9 Bpi9n99J 9nb 'OUnf,, OUIO9 B9ipnduiT BT89Od
BJS9 Oq9BUI 9p BlJOUigUI ns U9 BpBAB9X9 'BpiA ns U9 BpBAB9X[^

�vuelto a descubrir con máxima novedad y eficacia la vía maestra de
la tradición poética italiana.

Hace veinte años, cuando aparece el segundo volumen de poesías
de Eugenio Móntale (29), con el "sereno título goethiano" de "Le
Occasioni", uno de los críticos italianos más límpidos y agudos, Pietro
Pancrazi, reveló que el primer volumen del poeta, con el polémico
título de ^Huesos de Jibia", había seducido e influenciado a muchos
de sus lectores, quienes habían transformado aquel título "en una
estética, un programa". "Huesos de jibia es como decir la última ari
dez, tabula rasa, nada o casi nada que decir". Y Pancrazi observaba:
"La realidad era diferente: y en el libro de Móntale existían tam
bién huesos de jibias, pero existía, sobre todo, algo más. Existía una
inspiración enamorada y celosa de sí, además doliente y casi quebran
tada en su temor de perderse, la que algunas veces. . . tomaba como
sujeto de la poesía a sí misma. Pero además de ese motivo, en el
libro de Móntale se encontraban muchos otros que son los eternos
motivos de los poetas: paisajes, estaciones, personas, mitos de su
particular memoria, de su vida y sentimiento. Tal es así que, al
nombrar hoy a Móntale, nuestra fantasía no ve (y no sería posible
ver) esquemas o poéticas; sino un paisaje lígure entre el mar y el
monte...; y plantas y animales (el algarrobo, la palma, el martínpescador, el halcón, el gallo de marzo) como cosas suyas y bien sen
tidas, algunas fugaces iluminaciones del amor y figuras de mujer;
y tiernos, caprichosos reclamos a la amistad..." (30).
Y sin embargo, desde "Huesos de jibia" a "Las ocasiones" el tono
general de la poesía de Móntale no ha cambiado gran cosa: es un
tono áridamente elegiaco, que se basa en un constante sentimiento de
"corrosión crítica de la existencia". No sin razón, por otra parte, su
poesía ha sido también definida como "autocrítica en forma de lírica"
(Gargiulo) y el mismo poeta exhorta así a sus lectores, en la pri
mera poesía del ciclo "Huesos de jibia":
No nos pidas la palabra que enmarque por todos lados
nuestra alma informe, y que en letras de fuego
la proclame y reluzca como un azafrán
perdido en medio de un polvoriento prado.
¡Ah! el hombre que marcha seguro,
de los demás y de sí mismo amigo,
y su sombra no cuida que la canícula
estampa sobre un rasguñado muro.
No nos pidas la fórmula que pueda abrirte mundos,
sino alguna torcida sílaba y seca como una rama.
Hoy sólo esto podemos decirte,
lo que no somos, lo que no queremos.
(29)Elenco completo de las obras de Móntale en F. Flora, St. d. leu. italJ1, cit.,
pág. 612 y bibliogr. en la pág. 674.
(30)P. Pancrazi, Scrittori d'oggi (Serie Quarta), Barí, Laterza, 1946, págs. 209 y s.
— 88 —

�68 —

'2561 'B8!d 'fauvjodwajuoo iuüijdji ijojijjag uaiun[OA [^ ua bjoijb X
íOST 'a?d '(0S6I) Z "Jn 'I '^ujapo^i/ ajnjDja^q ua ajvjuo¡^ otua^n^ 'vhoij -^ (l)

: Bisaod
ua oxnoD 'BpBuoisnjisap szaxad Bun ap 'BjSaja BsopBid ap
ouisiiu ja axduiais uauap aavx\[Oj\[ ap BpiA bj b sauoisaqps
' (Z) BPBN BI ^Bjuasaxdax asxpiuixad apand BpiA b[ b noisaqpB Bjsa
19S *'"pBp3[os b^ ua une ombo^o sa Bjq^^d B| í'-jejoot uoia
-BA^s Bun b ^ OAijiasouSoa ui^ un b Bpsuapjo o^ad 'Bxadsa ua
SBztnb BpiA ap pBpmuijuoa eon sa anb íojuBa pp pBiunpA B|
'uoiaBJídsur B^ ixiis\x^ vuvd 'BjsBq 'jpuas ns ap buijoj Baauíud Bun
b^ op^p Bq [Bna ^\ uoa BjqBpd b^ ua aj B^uaj anb oun b jpap sa
'B^aod un b o^a^ -BpijBS Bun jBj^uoaua aqap 'BpB^j bj ap BuiíuioiuBd
Bjnd Bun B BpiA bj Baznpaj opjnsqs oj xod is une 'jtaja b opBuapuoa
ajsa 'sBzinb 'uaxnb 'jiaia aasap uainb 'aijuas jap oa^aa opBjosap ajsa
ap,, 'soub soaod aaBq opiaajBdB aivxMOj\[ ap Bisaod bj axqos oXbs
-ua xopaaaxBjasa ns ua vaoijj opBAxasqo sq omoa 'oSxBquia uig
íut uoo 'svujv itojnui ou dtib Sd^qiuoíf soj aujua
opvjjvo ají 9ul Á i&amp;pjvj opvismuap vxas oxa^
'oumpiioo ounSua ja uod 'svuijoo 'svsvo 'sajoqxv
9ju9tuvjiqns uvxvdjoSv as vjjv^uvd trun ua ouloo sandsaQ
'otuqa ap xojua% un uoo l\ui ap
svxjap oxono, ja 'svpjndsa siux n vptni nj
:ouSvjitu ja asxvzxjnax axatx 'spujo opuvxiiu ^opixp
oixpict ap axro un ua opuvuiuino vununtu nun zaa /j;
:uo^axaas opoj
ap oiuaiunjqnasap ja sxas BpB^[ bj ap oj^uanaua ja,, 4BpB^[ bj ^
•aquinuxap un ua asxvztjsap njtod sojuoud oiuoo
o^nuitu jap so^uaiiuioajuoon soj
jo sopot X ijnsuamun oiustuvoaxu ja
auajjap anb nouvjnd nun ap
nunpaoxoi nuanbad vj íopunui jv aoxuoo anb
jviu ja xnosnq asjn^^
copBasnq Bq oj anb^od
opBJjuoaua Bq o^ • (j;g) 4t'-*uaiq ja ou oxad 'jiata jap jbui ja opBxj
-uoaua Bq Bjaod ja 'sBxpaid sbj ap oiuaruxixjns ja 'opjoxxoa oxxBfinS ja
'Bqixxap anb ojjBqBa ja 'BuiuiBSxadB as anb Boas Bfoq bj 'Bafnqxnq anb
oía opBjnSuBxjsa ja raAjansip as BptnSas ua Á xixjns BXBd ojos aaaxBdB
'Bixip as 'bsoo Bpsa apuop,, 'BjauBjd opixB ajsa axqog •í4buba anb sbui
janxa sa BptA bj ^,, ^¿ssnj^,, ua Bjqixasa ouioo '44pBptuBA Btusitu bj
anb ajxanj sbui,, sa í4xiaia ap jbui ja,, aivx\ioj\[ bxb^ 't4opo^ jap p^p
-iuba bjiuijui bj Á —sopoi ap ouBp BjBd Buiax opipuoosa anb xapod—
oaj ja,, iBiaapjBiu osnjaui anb iaavdoaq anb sbiu is^a 'sBpnp uis 'sa
aivxMOj\[ X 'Bjsijiqiu ap Bapaod Bun uBfajjax sojsa ouioa sosxa^^

�Gestear pálido y absorto
junto a un candente muro de huerto,
escuchar entre las zarzas y las breñas
chasquidos de mirlos, crujidos de culebras.
Entre las grietas del suelo o sobre las arvejas
espiar las hileras de rojas hormigas
que ora se desbandan ora se entrecruzan
en la cima de minúsculas parvas.
Observar entre las frondas el palpitar
lejano de escamas de mar
mientras se elevan trémulos chirridos
de cigarras desde las desnudas alturas.
Y caminando bajo el sol que deslumhra
sentir con triste maravilla
como es toda la vida y su afán
en este recorrer una muralla
que tiene en lo alto agudos trozos de botella.
No falta en su lírica "el humilde canto de los afectos" (33), que
se desahoga en tonos de afligida solidaridad humana, como en este
delicado retrato de mujer "que al piano se desvanece":
Intentaba vuestra mano el teclado,
vuestros ojos leían en la partitura
los intrincados signos; y quebrado era
cada acorde como una voz de congoja.
Comprendí que todo, alrededor, se enternecía
al veros entorpecida inerme ignorante
del lenguaje más vuestro; murmuraba
tras los vidrios entrecorridos la despejada marina.
Pasó por el recuadro azul una fugaz danza
de mariposas; una rama se agitó contra el sol.
Ninguna cosa cercana encontraba sus palabras,
y era mía, era nuestra, vuestra dulce ignorancia.
Y la humanidad de Móntale sabe nutrirse incluso de humo
rismo como en este "Epigrama", compuesto con afectuosa malicia
para su amigo Sbárbaro, también él poeta:
Sbárbaro, niño caprichoso, pliega multicolores
papeles y extrae buquecitos que confía al cieno
móvil de un arroyuelo; míralos extraviarse.
Sé previsor por él, tú buen hombre que pasas:
con tu bastón alcanza la delicada flotilla,
que no se pierda; guíala hasta un puertecillo de guijarros.
(33) Flora, art. cit., pág. 159.
— 90 —

�— 16 —
•961 "^ed '(0S61) Z 'lu 'A '^oSvfjag na 'ajDruoj^ oiuaSng 'mamoxiiv "S
•ojambm ounzjnp oun oqoad jap oxjuap dación aaoq X
vjuaii oj ap asuoSadsap aqvs ou anb
uojo aisa ap upiaosuas vj X
'acianui as ou isoo anb autoja ua soStuio soiuox soj ap
ouxnsns ja oqonosa as ounjo spiu
:jnzv oj uod sopoSox) uaoapniuua
souoípd soj ap smqoj.vSpo sv^ ís uoíaj^^
'sauoiuij ap sajoqun soj au^ua 'sojuanq soj ua unaoquiasap X
svuvo ap sauoqaumu soj au^ua uapuaiosap
'snjj-iuo soj uanSis anb souapuas soj
injinSun opijvnosa nunSjo
sojjjnbiqa soj uvudoSn sooas oipaui
soouoqo ua apuop tsoíuvz
sosoquaq soj o uop anb souiuioo soj ouio iui o o%uono ua 'o^
'sojwoao o souaqjo '[oq csoposn oood sauqiuou ap
sojuojd soj aujua ojos uacianui as
sopoaunoj so^aod soj 'atuorjanos^

soi

B^ ap SBJisaBta SBjqo sb[ b Z9A pj aoauajjad anb \(sojauoiuij ^^
'BaijiuSBín Bisaod eun na (jijqtf ap sosanjj^ bjSo^ojub b[ ap oidiauxad
\a na aiuaniBSiaajd soniBJinoaua o\ X Bisa oumiq [a 'opcjuasaad Bq as
ouuiiq \a 'o^[ ' (f) ^sbuibC BjjpuaA ou onniiq p anb aaAaad ¡iaBj eaaw
anb pBpijnias ubjS uoa opBJBpap Bq (maiMOXMy oioaas) oubi{b^i
oatji^a nn anb ap issad b 'zaA BunSp opBzipaj Bq as oasap
¡uaaouad
'souaqiu 'aajanaua so anb
Jos ja tía X iopijos oun oiaoq saooa ap
oaoj ujSun un 'souans ap umjfau un
sojuam soj X sauinfuad soj ajuua ouououi uatquioi sojjosou
¿púas
'somos ap X soiuaiwiaawaujsa ap
souajj Xoq X sopnusap X sopouuoosap laXo
souvox sojsa o sajon^t
xapoj
:a.mái^ B^soa Bp^niB ns ap
Bzapon^Bu b^ omoa uJBa^o^ b ^aApA ap^ 'zapiJB b^ ap asaBjaqq ap
oasap p ajuauíBsiaajd 'oasap opBnoisBds nn Bprajoj aavx\toj\[ tvjqj{
ap sosanjjn ap Bisaod Buiíi^ bj u^ 'outuiq un ap pBpqtqxsod b^ xaA
-axd Bfap ou anb oaBtSap ouoj un BAxasuoa '^pB^j b^ ap Biauaiauoa
BpB^osap b^ ap uptsBAa o otSnjax ouioa Bpt^uas uoxsaqpB Bun osnp
-ut Bas vÁ '^ptA b^ b uoisaqpB ap sbuwoj sa^diquui gB^sa

�Aquí de las adversas pasiones
por milagro calla la guerra,
aquí toca también a nosotros los pobres nuestra parte de riqueza
y ella es la fragancia de los limoneros.
Mira, en estos silencios en que las cosas
se abandonan y parecen cercanas
a traicionar su último secreto,
algunas veces se espera
descubrir un error de Natura,
el punto muerto del mundo, el eslabón que no sujeta,
el hilo que desenredar, que finalmente nos lleve
al corazón de una verdad.
La mirada escudriña alrededor,
la mente indaga, acuerda, desune
en el perfume que se propaga
cuando el día más languidece.
Son los silencios en que se ve
en cada sombra humana que se aleja
alguna estorbada Divinidad.
Pero la ilusión termina y nos vuelve a llevar el tiempo
en las ciudades bulliciosas donde el azul se deja ver
sólo a pedazos, en lo alto, entre las cornisas.
La lluvia cansa la tierra, luego; se amontona
el tedio del invierno sobre las casas,
la luz se hace avara — amarga el alma.
Cuando un día desde un mal cerrado portón
entre los dos árboles de un patio
se nos muestra lo amarillo de los limoneros;
y el hielo del corazón se deshace,
y en el pecho nos derraman
sus canciones
las trompas de oro de la solaridad.
También Móntale, por ello, sabe reencontrar, en lo más pro
fundo de su inspiración "su parte de riqueza", y es la riqueza
honrada y sufrida, conquista y reconquista expresiva de valores que
parecían irremediablemente perdidos.

A Móntale se une "más directamente" por un "desesperado sen
timiento de la decadencia y de destino señalado" la poesía de SalVATORE Quasimodo (35), "poesía descarnada e inmediata... en la que
—como ha notado Sergio Solmi— más que la imagen, más que el ver
so, el organismo constitutivo, la célula elemental, es la palabra" (36).

(35)Lista completa de las obras de Quasimodo en F. Floba, Sí. d. leu. ital.7, cit., V,
pág. 615 y bibliogr., pág. 677.
(36)En su proemio a Ed e súbito sera*, Milano, Mondadori, 1948, pág. 13.
— 92 —

�— 6—
SI9 •^•! 'A P 7Z0J? n*\ p fs 'vhoij j (6)
•^^ *^ed 4*ip oituaojd p n^ 'iwiog "g (8E)
•jp 'oiuaoaao^ ¡j 'oaisv3i\i "i (¿g)
ouoSua pmuaani anb
'svjnuiaui srniSv ap saooa X
sowjo ap souunsns X 'vapou atu anb
vjjvct jnzv 'svujjoa X sojaio oa^no X
ouuvosap aiu svqvjis Jod anb sa^u nj^
ap
ns b 'BjqB^Bd A 'BjqB^d ap ounupuis 4Bjaod '[a Tsivd sa
ap sofo siiu ua opiatru
anbsoq un sa
vuaaviuiud ap opijjnn
iouopuvqo atu 'ouopuvqn aj^^
'otpaj ja uod snpvjuvuqanb svjppou svj
'pvpaiuuafua vpvuno ou
'joua^ 'oSau^ua i? o
ajua-iand mp t^^^
:uoiobjo BpB^osap Bjsa Bjaip a\ [buoiobj
im b^ '(íopi8uawns &amp;oqO,, 'u^ioaa^oa Bpun^as b^ ua j^

^ ap vouao
jvjojj ojuaanq vdas anb
atpmi Xvq ou oX X
'svi^qiuos uos sajjva svj X
sauop auap ou vX anbuoj
'nzaisiJ.% ap uozuioo auai% anb moa vpot ap
isojoasui soj 'joquv ja 'souiu soj
:svunjvijo svj svpot ^p ojuvjvsap vuvd
viuvjj autantu vj anb ouad
'soiuantu soj ap opatui auai% 9nb
ouiu un zaci jvt Xos oj^

SBisaod SB^aaxa uoa soooAinba ap pBpqiqísod uis BpBjuaiBduia \^}
ouioa Bigaod Bun iitsvj.xaijj X svnSy^&gt; uoiaaa^oo BJtauíiad ns ua 'jtqtaa
-sa oqaaq Bq a\ anb Bj^anbB sa : (6) ^-iiaia |ap BtauaSipiui b[ ap ouis
aujBa B[ ap o^s ou Bzajsoj Bun gaM 'a^vxiviop\[ ua ouioa uoiaBau B^n|
-osqB jas b Bounu Ba|| ou anb 'Bzaisijj ng "(8) t4opunjojd ojuaiuiijuas
uoa zaA Bjaiuiad aod BpBiaunuojd 'uaSaiA BjqB[Bd Bun ap oaSB^ui p
jBjojq jaasq b opsupsap 'uopBABaxa A ojuaiuiiaajBaua ojub^ ap anb
-jod p apuajduioa as^ 'ixxaavOMQ op osbo p ua ouioa 'inbB uaiquiB^
X (¿g) 4jBaisnui X BppnpuBJ^ Bpo^ aa^q as bij9^bui b^ apuop • • -pvpjo
-ijsvjd vauav ap apadsa Bun b uapuaij,, oaowisvn^) ^p sauaSBun

�con nubes y colores
que la luz sumerge.
Te conozco. En ti, toda extraviada,
belleza levanta los senos,
arquea los costados y en suave movimiento
se extiende por el pubis temeroso,
y vuelve a bajar en armonía de formas
hasta los bellos pies con diez caracoles.
Pero, si te agarro, mira:
tú también para mi vuelves a ser palabra y tristeza.
El don tremendo de la expresividad, de la palabra, don que en
realidad es una paciente y dolorosa conquista, no basta para resca
tarlo del infierno de la soledad:
Nazco náufrago a tu luz,
tarde de aguas límpidas.
De serenas hojas
arde el aire consolado.
Desarraigado de los vivos,
corazón provisorio,
soy vano límite.
En tremendo presente
de palabras, Señor,
expío asiduamente.
Despiértame de los muertos:
cada uno se ha apoderado de su tierra
y de su mujer.
Tú me has mirado dentro
en la obscuridad de las visceras:
nadie tiene mi desesperación
en su corazón:
soy un hombre solo,
un solo infierno.
La Naturaleza ofrece continuamente al poeta seducciones y en
cantos, visiones de concordia edénica, pero basta un instante para
que su espíritu se sienta atraído hacia cruentas fantasmagorías y
advierta el eco de un tiempo fabuloso:
Todavía un verde río me rapta
y concordia de hierbas y de álamos,
donde se olvida una luz de nieve muerta.
Y aquí en la noche, dulce cordero
aulló con la cabeza de sangre:
diluvió en aquel grito el tiempo
de los largos lobos invernales,
del pozo, patria del trueno.
— 94 —

�— S6 —
: BauBJoduiajuoa uoiaBztjtAia bj ajqos Bsad anb uoiatpjBui bj BiauapiAa
nS BpOJ U3 Bfajjajt 9l\b BJ89od BUtl 'a^uaUIJBUIJ 'inbB aq J^
'vozajojf ajqiunjjaq VJt ^ ^iuvaaj as
oiuaia oujo anb saiuv 'sofo so; wa ajiauad
oiouajts oj^o anb saiuv :ojuoud 'oiuojj
¿uniun^^aud anb sojjanbv v jvisaiuoo v Xoa oiupa
'auáuvs ap svotup^ajd sotiviu svj iioa ni X
'ztijo vj ua opipua^ auqtuoy 'awip ^
'minfaj pisa pvpuaa / mavpoj^
•soiipjmu ap opiqwnz opvSoqv ojisanu auqos
'svupaid svj ajqos psvd
ojjatq ap X mcinjj ap uojoa oduiaii ja X
mivuviu vpvo ojbSjj piuvoaj as Ofuam ja j^
'saua^puii smuvoajd svjisanu ap
svuqvjvj 'vpm 'uouiv anb jvnSj jv
ipvpajos 'oiouajis 'aiuantu uioap
'i(ojjaif ap X vmnjj ap jojo'J^ :o^njij O9ijdi[BaodB ap BjpnbB
o^duiafa aod asBírj 'Biauapuca ap ouiaajxa o^und ns ua pBpaiaos
B[ Biauapaxa jod sa Bisaod b^ anb ap 'sbui zaA Bun une 'uoiobuijij
-uod B^Bp 'BJjaná-jsod b[ X Bxian b^ ap so^uaiuiiaajuoaB
ajuB^np BpBjnpBui 'Bsojjaj A Bzxrao^d ouioa Bjjiuijap anb
Bun teomaaouoa vÁ anb Bjpnbs ap Bs^aAip ajuauía^qisuas
Bun aaajjo son ^puans sa ou vpm vj9f A ^p\p ap sandsap t(7,, sauoia
-aa^oa sb[ ap b^ 'oaoiMisva^) ap ^aiai^ pBpiAjiaB ajuaiaaj sbui vj
¡sojjvqvo soj ap oasvo ja vadjoS svupaid svj auqos X
vxp ja aqns anb vjoqv
(vunj vj anb vuvíaj sviu saja ouip'jl
'aijvpjooaj v 'ojos auuvpanb vjvd
'sDjjDjniu svfam svj ap ojinap npzvjoo ja ípuoasa
'sojauvdtuoa situ v 9Ía(j
'vjaaviuijd ua Jns jap soajaa soj ua otuoo
sapjaa upisa sopvjd soj 'vjuuvjj ap
vjjap visa ua ajquiaxidas oam uvi s^r
•sajvuvo soj ua viuouivji
'ouajas ja ua viuaj aajansxp as
vunj vj X atjoou vj opvuiuuai vjj
:Bisaod
BiuisipBuipj Bjsa opBqoíd Ba^d bjsb^ 'Baiuapq BAisa^dxa uoiaipBJtj
Bl 9P Pní&gt;B ^ pBpi^aa b^ jBÍa^aj ap A jpuas ap opoui ns a^ua p^p
-iuijb tb\ sa BauBjuodsa A buiuui ubj 'soSaiiS soaiai^ ap sauoiaanpBJj
SBjismbxa uaaaa^d oaowisvn^) ^p sa^ui^uo SBisaod ssaod o^¿
B| ap {Biauasa A BtuisjpBAap ^aia^ b^ ua ojos uoiobiuojj
-uoa Bnuanaua anb 'BAisajdxa uptaipBJj op. odti un Biasq jba^jj b uaA
-janA sou 'BiaBotja A BiauaptAa jBipjoiuijd ap 'so^sa oiuoa

�aquel sentimiento angustioso de temporalidad, de desesperada espera,
que distrae sobre todo a los Europeos de toda serena y optimista
perspectiva, que derrama en sus corazones sólo amargura y los pre
para para nuevas desilusiones y nuevas luchas. La única esperanza
que les queda, el único deseo que les es concedido de formular es
aquel de alejar todavía un poco el amargo cáliz: y haciéndose intér
prete de esta su resignada y humillante aspiración, Quasimodo con
la boca llena de rencor y sarcasmo pregunta:
¿Habéis terminado de hacer redoblar los tambores
con cadencia de muerte sobre todos los horizontes
detrás de los ataúdes junto a las banderas,
de ofrecer plagas y lágrimas piadosamente
en las ciudades destruidas, ruina sobre ruina?
Y ya nadie grita: "Dios mío,
¿porqué me has abandonado?"'. Y ya no fluye más leche
ni sangre del pecho herido. Y ahora
que habéis escondido los cañones entre las magnolias,
dejadnos un día sin armas sobre la hierba
al rumor del agua en movimiento,
de las hojas de caña frescas entre los cabellos,
mientras abrazamos la mujer que nos ama.
Que no suene de golpe antes de la noche
la hora del cubrefuego. Un día, un solo
día para nosotros, oh patrones de la tierra,
antes que otra vez redoble el aire y el hierro,
y que una granada nos queme en plena frente.
A través del examen, necesariamente fragmentario y sumario de
la tonalidad lírica de tres grandes poetas contemporáneos, espero que
una certeza se haya abierto camino en el ánimo de todos nosotros:
aquella de que existe ahora una nueva e inconfundible tradición
expresiva de la poesía italiana, digna de toda nuestra solidaridad
estética y humana, y que esta tradición nueva representa, como ya
ha sido dicho (Solmi), "una suprema ilusión de canto que milagrosa
mente se mantiene después de la destrucción de todas las ilusiones".

— 96

�— ¿6 —
•88 A S99 -88Bd *(^6I) f ^peno 'jx 'ount¡nj vq bjsia^j i ug
'jBnSi jb ^ ajjB ap Bjqo buii ^^ada bjbc! aijdBd BqBjis
-aaau as ijjb ap 'ajuainSisuoa aog ¿bjsbjubj bj ap BjjanbB 'uoiaou bjos
Bxm ap Biaojuadad zapijBA B[ opBtuBjaoad 'ataap sa X 'Bsoad X Bisaod
aajua soaiaoaj sajituij soj ap Bpuajsixaui bj 'soidBdajij soaauaS soj ap
p^piuBA bj aaduiais opBuiaijB BjqBq ou 'sajJB sb^ SBpoi ap pBpmn
^iuaraBpunj bj ojBja ua ojsand a^OH^ Bjq^q ou? 'uaiq Bjoqy
•4tSBjsi[duiis X soaijijuaia 'soaiisjjos X soaiáo^ soau^paans X sojxai
-aad ap sapiu sns uoa ojaapjui ap bjjbj b^ soujBj^ao sasd asjtanpojd
apand [iJtajsa aiuauíBsoiua^ui sbui ap anb o|pnbB aod Bpiaajnasqo^?
opis BiqBq 44pBpisaaau X upiaou^ B^sa 44SBip soj^sanu ua ouioo
saaaA sbjbj,, anb X 44Baxjaod Bapt Bun uis bjsbjubj b{ ap BpiA B[ b
BpAOU BunSuxu anb,^ oaiuia^d X opijuasaj opoui uoa BqBanSasB
ouisira p '^vtsvjuvjf vun ?s^,, ap o^njij p uoa 'spAou b^ b
oop.id opBJidsui un ua X ÍBUBtaoaa Baijajsa B^ ap soidiauíad so| ap
uoiaBaqdB ajuatauoa X pij b^ ouioa BiaaasdB 'pBpipa^ ua 'maH33vg
ap BpAou B-q -opBsaaajuT a^uauíBpunjoad 'BjqBpd bj ap opBAap 9bui
opuuas p ua 'X opBaijijsnf Bja ouBi^ttua aoipasa ubj pp Baqo b[ aod
aaoa^ oxxaaaMag ap ouisBisnjua ^g[ 'uoxaB^aBu buiisj^sba Bsa ap bisbj
-ubj B^ ap Biauaaaqoa B[ b X Bza^pq B[ b 'Bza^qou ^\ b ajuaxj Baijajsa
uoisaqpB BjjaxqB ns (opiqxqoad-iuias saauojua asa ua ojiuj) tpoi%\j.'^
v%&gt; B^SiAaj aaqapa ns ap SBui^^d sb^ apsap ajuauíauuiaps ojsaj
-iubui 'uauínpA ouix^n X oaaaaaj pp upiaiJBdB B^ ap sandsap a^uara
-BiBipauíui 'aaoa3 oxxaaaMag opu^na 'uoaB^qopaa sauopBqoadB sb^ X
oiuseisnjua p X íouBipji oaqqnd p aod ouisBisnjua ope^iABaBUi uoa
BpiSoaB anj '0^61 ua p^uiuiaa^ 'anb \to^ j^p ovijoiu j^tf 'maHDDvg
ouisiui pp BpAou biuisjjsba Bun ap aj^^d Baauíxjd B^ jaaa^BdB b BqBz
-uauíoa 'sojdaauoa sojsa ap upiaspuijo^ B[ ap sandsap soub spg
* (Oí7) 44* * 'ouisqiAxas buib|[ as anb 'pnjqiuiisojaA ap osaaxa
jod o 'pBpaiJBJ^íqjíB Buisg as anb 'bjsbjubj ap osaaxa ^od o ajiduiats
sa oj X 'Bsonjaajap aaBu Bjqo bj 'ajuauqBjp uBuiuin^t as ou X sotjos
-nji uaaauBiu^ad uoiaBpj bj X ajsBxjuoa ja otjbjjuoo ja jod ig *ajJB ap
Bjqo bj uoa aaBU sisajuis BXna 'BaijaajBip Bun bjsiijb jap upzBJ bj ua
X ouiiub ja ua BjjojjBsap as X buijoj as sojsandBjjuoa souiuuaj sop
ajjua opuBna :ojaaauoa ojap^pjaA oj b 'ojjaq oj ajuatnáisuoa jod X
'ojdaauoa opoj aanpa^ anb bjjosojtj bj uoa ajuaaaqoa 'oujapom ajJB ja
'jtaap apand as 'X 'BjaAOU bj ajuauíBSiaaid ajsisuoa Bjja u^ "uoiaaip
-Bjjuoa Bun sa :jxuiisojaA uptauaAut Bujq--- -jBaj oj ap Buixsiqaaajsa
uoiaBjituT Bun sa Bjja anb Biauawadxa bj X 'uoiauaAui Buijjjaqij Bun
sa anb apuodsaa oju3iuibuozbj j^ ¿BjaAou bj ajsisuoa anb u^* • •„
rBuaapoiu BjaAou bj ap Batuaaj bj X Bjnjanjjsa bj ap BaaaaB oarjajsa
opa^a ns isb BqBiaunua maHDDvg oaavaaig BjsijaAou ja \vjdaou vj ap
^ opBjnjtjuí oX^sua uq ua 'soub ojuioa ap Ba^aa

v3ixsnaA0M vi aa sox^adsv
ii

�La novela de Bacchelli, que se puede con justicia incluir entre
las obras maestras de la novelística europea contemporánea del tipo
de "La epopeya de Forsyte" de Galsworthy, ha tenido un gran
éxito no sólo en Italia, sino también en el extranjero, a juzgar por
lo menos por las traducciones que le han sido hechas. Sin embargo
sería aventurado asignar a la obra del escritor emiliano un carácter
netamente representativo en el cuadro de la novelística italiana de
hoy; considerado en el conjunto de las corrientes literarias contem
poráneas, especialmente de aquellas del último decenio, "El molino
del Po" escapa a un encasillamiento riguroso y refleja una tenden
cia, una inclinación nostálgica del autor por las vastas evocaciones
históricas, por las potentes descripciones de masas en movimiento,
en fin, por el pasado vuelto a vivir con dialéctico rigor y con épica
fantasía. Verdaderamente, "El molino del Po" es, según la termino
logía literaria corriente, una novela histórica, que incluso se puede
encajar, por necesidad de una clasificación práctica, en la huella
tradicional de la novela histórica ochocentista, y esto es, de un
Manzoni, de un Nievo o de un Rovani. Ello es posible, repito,
pero con fines de una valoración práctica y demuestra aún una
vez más, la escasa utilidad de la noción de "género literario", al
menos según las reglas en uso. Y aún una vez más, demuestra que el
tono hace la música; y el tono de Bacchelli no tiene absolutamente
nada de común con aquel de los escritores ya recordados. Viceversa,
el entusiasmo de Bacchelli por la historia halla una filiación directa
e inequívoca en la obra de Carducci; y el nexo entre la sensibilidad
histórica de Carducci y aquella de Bacchelli me parece a mí tan
evidente como para asegurar que, si Carducci en su vida hubiese escrito
una novela histórica, la habría escrito con una tonalidad no muy di
versa a aquella que encontramos en "El molino del Po".
Si se lee el prólogo "Casi una fantasía", que ya hemos recor
dado, y si se relee, después, alguna página de Carducci de evocación
histórica o de exhaltación a los estudios históricos del tipo de aque
llas que se encuentran en el magnífico ensayo "Crítica y Arte", las
analogías tonales son sorprendentes. Y es explicable: ya que tanto
en Carducci como en Bacchelli existían dos venas: "una objetiva
e histórica, otra de la fantasía y lírica" (41). Y el estilo de ambos
refleja la coexistencia de estas dos aspiraciones en sus espíritus: la
aspiración a la objetividad, la evocación fiel de los personajes y de
los hechos, y la necesidad fantástico-lírica (la "idea poética" de que
nos habla Bacchelli en su prólogo) de exaltarlos, esto es, de transfigu
rarlos épicamente. Antes del "Molino del Po" Bacchelli había demos
trado ya sus tendencias y sus dotes en una evocación juntamente eru
dita y de fantasía: "La conjuración de don Giulio cTEste" y en una
novela "El diablo en Pontelungo" que tenía por ambiente la figura del
anarquista ruso Bakounin y los movimientos sociales preparados en
Emilia por éstos y por Andrea Costa. En el "Molino del Po" aquellas
tendencias y dotes han encontrado la máxima afirmación: la humilde
(41) F. Flora, St. d. leu. itaV, cit., V, pág. 599.
— 98 —

�— 66 —
'saaijBui bo^ 'sauopBuipm sb^ 'soiquiBa so^ 'sojiS so[ sopoj zaA
opuairansB pBpipaJ v\ JBjuasaadaj rBaijuapi aadraais opBjpisaj Bq boij
-sipAou b^ ap uoistm b^ xsnoag b 'iraao^) b 'Dvzavg b 'imozmvj\[ b
'S3XMVAH33 B OID3V^DOg ^pS9Q '8JJB Oldojd pp pBpiUBUinq BJ U9 8OJT9
-gdrai usqBjBO sajopA sojpnbB anb ap sajuaiauoa UBJa anluod 'oijbjj
-uoa [B ouis 'sapjora sajopA ap sojsiAoadsap uasaiAtijsa anbjod ou
ojsa X :baij^9aui BjjaiqB na o Bi^opdB BjjaiqB ua Bjqo ns SBin^f opij
-JdAuoa UBq ou saaopBJJBU sapuBjS so[ oaa^ 'Buijxig B^idE^) B| ap
otainf p ua ouioa 'soqojdaj 9O\ bjjo b^ ap Á souanq so^ uBjsa aj^Bd
Bun ap :Bjajjan BSuBJBqa Bun oiuoo '^quinjaj 'aofaui 'o 'Buansaj
safBuosjad so^ ap sojipp so[ b o BjsaS b^ b upisaqp^ ns A ouB^d ouiib
-iiaxuijd ua Bj[nsaj aojijasa pp p^oiu uoioxsod B^ 'BBaijsjJouinq ap
OAijafpB p UBU999J9UI SBSoiauapuaj anb bbiu opnuatu b anb 'sauoia
-bjjbu sapj u^ -sojdapB sóido^d so^ b biujoj Jambpna ofBq 'uotsaaA
-uoa jod 'xBjpqxa ap A 'oSiuiaua p buwoj xainb[Bna ofBq JBJ^iuap
ap bojbj BaijoijjBd B[ S9^ojii9S9 ap opBund un b uBijuoa 'Bpua^aauía
ap sopBuiB[[ isb sojuauíoui bo^ u^ opusna 'opoj a^qos 'sajuBiuaqoS
so[ X soujaiqo^ so| uaqBs o^ naiq X 'souoisboo BBjjaia ua pBpisaaau
jauaj souiapod sopoj BBaijoB^d sauoiaas sapj ap 'uaiq Baoqy
•Baijajsa bX ou X Boija^^d uoioob Bun 'sa
ojsa 'BAijaaAui o BjopdB jas b bSo^ anb ouis 'pj sbui sa ou uptaBJJBU
B[ oseo pj ua anb bX 'BaiSo[oaisd uoisaqpB na ajqos —pBpiAis
-axdxa ouio9 Jiaap sa— pnioi viSuaua ouioo JaaapAajd uapand ou sbo
-ija sauopaiAuoa sns oxad íojijsa ns ap soiustuí sanSai^d so^ ap soabjj
b sajjsd SBpoj jod Bajuadjas 'jofaui 'o 'BpaJia X ojBpj pp BUBiunq
Biauasa b[ ua Bjpi[duii Bjsa JopBJJBu un ap pjoui pnjijaB B^q
•Bjnjanjjsajadns BsozBJBqiua Bun uaXnjijsuoa X ouB[d
opun^as b uBssd boijsijjb uppBaja B^ ap ojuaiuoui p ua anb ojad
*sajojaa^ so| ap ^\ ua anb pnSi p 'jojiaasa pp upzBJoa pp X ajuara b[
ap sajuasnB Baunu UBjsa ou Bpnp uis anb oaijoBjd X pjora jajaBJBa
ap sauopou 'orasiuia ap 'joad 'o 'oraspijsouSB ap maHDDvg b 'ojsa
jod 'jBqoBj onua^ui a ojsnfui Bijag -souBranq soy ap sapnjjiA X soioia
so^ JBUiBg uapns as anb soganbB b oaijsipjsa aAaipj osojo^ia sbui p
opusp X soga ap oun Bp^a uoa ajuaiuBai^opaisd zoa Bpsa asopuBa
-ijijuapi 'sop^pina sns sopoj 'sopBjuasaadaJ p Jod souBiunq sodij so^
ap oun BpBa uoa Bpaanauoo maHDDvg ^nb aiaap ajainb ojsa :Baija
ou X BaiSopaisd X Baijsqijsa ajuarasand B^apjnjBU ap pBpiJBpips
Bun ap 'uaiq asBpuaijua 'bjbjj as oaag "sapjsodB so^ b X sojaanjuaAB
so[ b 'SBpBu^tsaj SBganbB b X BjpnAaj ua sbsbiu sb^ b 'saJopBAjasuoa
so^ b X soiJBuopnpAax so[ b 'soa^v ^o\ b X sa^pjj so[ b 'Bai[aSuB X
BpBUiJBsap p^puoq b^ b X BiJBUin8uBS Bpua^oiA v\ b 'sbuiijoja sns b X
sapnja so^ b 'sosojapod so^ b anb sonara ou sapguinq so^ b :oaod
un SBpoj b Bpipaauoa 'ajainb as is 'o 'Bpraqijjsip Bjsa bjsbjubj ns ap
sauoiaBaja sb^ Bp^q JopBJJBu pp pBpiJBpips B^ '^X6T aP pxp^nra
Bjjan^ bx BjsBq Bisng ua uoapdBj^^ ap BpBJijaj b^ apsap 'BUBipji
Bijojsiq ap soub uaia UBOJBqB anb sojuairaiaajuoaB so[ ap ojjuaa
\9 sa 'og p ajqos ajuBjo^ ouipra un ua BpiA BsoiJoqB[ X Bjasira
ns U9aia anb 'lUJaaBag so[ 'sojauípra ap BigiuBj Bun ap Bijojsiq

�las contradicciones incluso, de la vasta e inagotable "comedia hu
mana", haciendo concordar la propia solidaridad psicológica con
cada uno de los personajes representados. Boccaccio, que a pesar
de todo era un espíritu profunda y medievalmente religioso y mís
tico, supo identificarse de un modo desconcertante con un sacrilego
y tremendo hurlón como el célebre Ser Ciappelletto (casi más
audaz que el Don Juan de Moliere) ; Cervantes concordó en par
tes iguales, la solidaridad de su fantasía a Don Quijote y a Sancho
Panza, haciéndose partidario en cada caso por cada uno de los dos,
tanto como para dejar perplejo a un lector excepcional como
Unamuno acerca del sentido último de la novela; y finalmente el
cristianísimo Manzoni supo dar todo su interés psicológico a una
figura turbia y perdida como aquella de Gertrudis, que es indudable
mente la heroína más compleja de su novela.
Todo gran narrador, en fin —y Bacchelli no escapa a la regla—
aparecerá fatalmente agnóstico, o, incluso, cínico, cuando se rebuscan
en primer plano en su obra actitudes y valores que, como hemos
dicho, no pueden sino perfilarse en el ambiente y serpentear casi
inadvertidamente. De todos modos, para quien ambicione extraer y
sacar a luz de la escena la llamada "moraleja" de la novela, diré que
ésta, a mi parecer, no se separa mucho de las conclusiones bastante
melancólicas que el gran historiador inglés FlSHER —fiel a nuestro
Benedetto Croce— formula en las páginas introductorias de su "His
toria de Europa^; allí donde advierte que, después de haber recorrido
con la reflexión dos milenios de historia de la civilización europea,
debe confesar con cierta mortificación que un gran consuelo le ha
sido negado: aquel de poder entrever en el sucederse de los acon
tecimientos un nexo, una concatenación lógica, una línea con
ductora, No, a pesar de todo, él, el historiador Fisher, debe
reconocer que no existe una lógica de los hechos históricos, que
a épocas de espléndido florecimiento pueden suceder períodos de
inaudita barbarie, y que, finalmente, el bien y el mal se entrecruzan
según una oscura dialéctica (42). "El Molino del Po" parece la trans
posición novelística de los conceptos enunciados por Fisher con moti
vos rigurosamente históricos: aquellos cien años de historia italiana
que Bacchelli hace desfilar con épica melancolía bajo nuestros ojos
son, a pesar de la laboriosidad del hombre y la fantasmagórica suce
sión de tantas acciones y gestas individuales y colectivas, monótonos
y grises como el agua de aquel río que allí ve transcurrir, pesadas e
inexorables como la rueda de aquel molino flotante: son cien años,
en suma, uno detrás del otro, y nada más.
Desde el año en que el tercero y último volumen del "Molino
del Po" apareció, hasta hoy, han transcurrido trece años que bastan

(42) H. Fisher, History of Europe,; London, Eyre &amp; Spottiswoode, 1938, pág. vi:
"One intelleetual excitement has, however, been denied me. Men wiser and more learned
than I have discerned in history a plot, a rhythm, a predetermined pattern. These harmonies are concealed from me... The ground gained by one generation may be lost by
the next. The thoughts of men may flow into the channels which lead to disaster and
barbarism".
— 100 —

�— TOl —
•ojijsg ap sosjnjaj sopiuinsuoa ap
ajuauiBaiun naiquiB] Bjua^sns 89 BiaBoip eXna '(61 'iqaaane^ 'azuajj^) vwo^ 'iHDsazzVi
-v&lt;/ ap BjaAOu Biniiin B[ 9;ibs uataag -ss X ^g -saBd '0S6I 'BZJaiB^ 'UBg '(Bjuin^)
jSSoj&gt; tjojjijag 'izva^NVj '¿ p oíainf osojauaS X jsipjoa ^a •o^jequia uis '-duio^ (

'imihoxij/Y ong 'viavho^\[ oxaaaiv : saaojiaasa saiuainSis
so[ ap Jopopaa^B jsdnj^Baj uapand as —BiJBxa^q Biaoisiq BJisanu
ap opoiaad oajo xainb^Bna ua anb ajuauíBsuaiui sbui 'oaafuBJjxa ^a
ua uiib asjBpi[osuoa Á jb^ou asjaa^q opBJo^ bi| anb— OS'Of7 otuaaap
[ap bubt[bii Bai}sj[aAOu B[ ap SBAijBaijtuis SBin SBiauapua^ sb^j

^p

-ixa sanSuid sns UBazaaoABj sa[ anbuiiB 'bi[bij ouioa [Bjnj[na uoiaipBxj
Bfa[dtuoa X BnStiuB ap siBd un ua opo^ aaqos 'soa^ajsa saao[BA so[ ap
BiJajpad B[ ua axdiuais uaaauBuuad odij ajsa ap saaojiaosa pBpi[Baa
U9 anb SBJjuaiui 'oiJBjaji[ o^uaimiAoui ojjsanu ap ajuauodxa [bjia
un soj^osou BJBd B^uasajdax axavdvxvj\[ anb uBjaaxa 'sbubi[bii sa[Bnj
-iJídsa sapBpi[Baj sb[ ap sopBuuojuí oaod a]uaui[Bjaua^ 'soaafuBJixa
sa[Bnjaa[aiui sajuaiquiB so[ 'sbui zaA sun une 'anbxod ouis (JopiAiA
oaiuxa un sa opuoj [a ua anb 'axavdvavj\[ anb sosoaSqad sbiu 9;ubj
-sBq sajojiaasa '—a^xBd bjjo aamb[Bna ua o soxiosou aajua Bas bX— uaj
-sxxa) a)UBzi[BJOiu Bza[Ban^BU ap o^uaiuipuadajJB un XB[nuuoj BJBd
ou 'opoi ap iBsad b o^ip íoaafuBJjxa [a ua BauBaoduiajuoa bubi[bii
Binj[na B[ ap uoisnjip ap so[najqaA so[ ap oun 'sa ojsa 'BxianS-^sod
B[ ap sa[Biio^ipa so^ixa saioÁBiu so[ ap oun 'opoj ap JBsad b 'uaXnj
-iisuoa soAisojioa X soaijaa[aa sojqi[ soXno 'axavdvavj\[ oizan3 ap 9jq
-uiou [B apuodsax anb 'sojuatoaAO^[ [ap ojajnjuaAB aju^Sap [anbs sa
o[ ouioa sa[iqBq X sosoiaiqxuB uBas opu^na un^ 'saiopBJJBU-SB^sip
-oíaad X SBjstXBSua ap pBpiAi^aB b[ uoiaisodxa BiJBiuns BJjsanu na 'uij
ua 'BJiua o^¿ 'SBUiap so[ uoa X ouisiui oSisuoa ojaauis une Bja Biqijasa
o[ uainb opuBna soub BjuaaBna ap sbui aa^q opiaaxBdB oaqq típpnqnon
3jqiuoi¡ Ufii^ ap JoinB 'iNiav^ iWMVAOif) ^ ojaijaj aui í Biauaaajipui
[Biaua^ B[ aj^ua UBSBd soiíaasa sns bi[b^j ua anb SBijuaim 'soxafuBJ^xa
sa[Biijaa[aiui so[naiia so[ b [a jod jBsaiajuí asopuaia^q Bnui^uoa soub
d)ui3A souaiu o[ xod apsap anb xojixasa un aod 'Bsn^a jofaui ap BuSip
BiauBjsuoa eun uoa 'oiuaaap ouiij[n [a ua BpB[[oiiBsap pBpiAijaB b[
'BpB[[B3B aiuauiBaiuia[od X BpBjaqqap Bas anb auaiAuo^) ' (f)
Xnuí X Bpinajsuoa a^uauípqap opBisBiuap aaax^d aui 'Bapsi[i^sa
ap SBuiáBd SBun^[B oa[bs 'X 'oAanu ap Bp^u a^uauíBjn^sqB aatp ou
9P S9 9n^ ieJlooonD souvuuBq so^^ b[3aou Buiij[nuad ns i (f?g6l)
irumuudii swjjs B[3aou axqa[aa B[ ap uoiaBaqqnd B[ ap
Baoda B[ apsap soiqiuBa iu sauotaBAOuui sa[qisuas opixjns Bq ou boij
-sijjb Biuiouosij BXna 'iHDsazzv^v^ ouioa jojiaasa un ap 'o[duiafa jod
'osbo [a sa ía^uauíBaipBJodsa opusaqqnd opBnupuoa UBXsq sopa 'oiu
-aaap oiuipn [a ua uaiqíuB^ anbunB 'BJjsanu B[ b xoiaaiuB Baoda Bun
ua opB[[oaaBsap Bq as [B^uauíspunj p^piATiaB ^Xno SB^spaAou sopanbB
ap 'BpBSBd ap Bjainbis iu 'inbB souia^Bdnao sou ou '[Biaadsa uoiauaui
Bun Biaaaaui anb rnai^Dvg ap a^jBdB 'anb 'ajuainStsuoa jod 'opip
-uajdtuoa Bpan^) "BauBioduiaiuoo bubi[bji Baijsi[aAOU B[ ap SBAanu
sbiu X S3[buiijo sbiu SBiauapuaj sb[ iBzijaiaBJBa BJBd ajuauíBpduiB

�Piovene, Vasco Pratolini, Elsa Morante, Giuseppe Berto. No
incluímos aquí la obra de GiOVANNi Comisso por motivos análogos a
los ya manifestados para Palazzeschi, ni aquella de Ignazio Silone,
cuya laboriosidad de escritor remonta en realidad a una época muy
anterior a aquella considerada por nosotros, aunque si por motivos
contingentes el público italiano pudo conocerla tardíamente. De los
seis escritores de que someramente nos ocuparemos, dos, Moravia y
ViTTORINl, habían ya hecho sus pruebas en años anteriores al decenio
40-50, pero su madurez artística ha sido completada sólo en estos
últimos años y se hallan en curso aún, ulteriores desarrollos de su
conciencia expresiva.
De Alberto Moravia han aparecido en el último decenio cinco
novelas, que no sólo testimonian la fecundidad del escritor y la am
plitud de su aliento narrativo, sino más bien (cosa mucho más rara
y delicada) el ritmo perfecto, el equilibrio estructural de su modo
de contar. Una novela, mejor, un "cuento largo" como el autor lo
define, del tipo de "La Mascarada" (publicado en 1941) tiene la
perfección tonal de un cuento de Maupassant (piénsese por ejem
plo en "La Maison Tellier"); y lo mismo puede decirse de "Agustín" y
del extraño cuento "La desobediencia", ambos de 1945. Al igual per
fectamente equilibrada es una novela amplia como "La Romana", que
es de 47, o como "La vida conyugaV (1950).
Siempre, como ha sido observado, "el primer impulso al cuento
en Moravia diríase que se halla en una irritación hacia la sociedad
que simula una moral y hacia la moral misma que la sociedad se
cree en la obligación de disimular... Moravia busca no una verdad
moral sino una lealtad de visión, tal como un ojo que no acepta
obstáculo; pero ni la busca por una necesidad religiosa o social (mo
tivos que podrá cultivar en otra parte pero que en el cuento le son
extraños) o por la religión misma de la verdad contra lo falso, o
porque a la moral simulada que le ofende tenga una moral suya
que contraponer; sino por el puntilloso gusto de levantar el velo a
los engaños, por el puro ritmo de una partida jugada con las cartas
descubiertas o por una acerba, si bien tácita, protesta contra los deso
lados límites del vivir... Disgustado y desilusionado de la sociedad
demasiado luego, Moravia tiene en sí, casi inconfesado, un angélico
rostro de utopista que teme construir su sueño... La costumbre del
disgusto, especie de precoz alcoholismo de la visión, le crea aquella
necesidad de hurgar en una materia maligna y venenosa. Pero una
vida en que la sociedad fuese libre como es libre el deseo, se halla
en el ángel Moravia. Si no fuese así cómo descubriréis en él de im
proviso, aquella apertura de cordialidad y un no sé qué de espléndida
infancia?" (44). Este agudo y cordial juicio crítico de Francesco
Flora refleja toda la experiencia novelística de Moravia desde su
primer configurarse con la célebre novela "Los indiferentes", que apa
rece en 1929 y que marca una etapa fundamental en los destinos de la
(44) Elenco de las obras y bibliografía en F. Flora, Sí. d. lett. ital.1, cit., V, pág.
631 y s., pág. 679.
— 102 —

�— soi —
•UO¡\¡ la^[ [B}U9TUpU9S afBIA Utl 'gg p U9 ((pfod J9CIVJO J^^f^ BpAOU BUI1
'IS I3 u9 (ivisan8^nq vuanba^^ :soiuana 9p uauuqoA un :wnjnaiuna
osoiJoqBj un ap S9abjí b9, ojqp pnbB b opBáap ^tqBq inihoxxi^ "xoa
-J9J UBJJo UO9 OlSoaB BUBpBp B9IJJJ9 B^ 9nb '^VJlJ^^ U3 tlOlOVSdaaUO^
o^uana ouBjjxa un Biuaxduii bj b oip inihoxxi^ ong anb ua oinsiin ¡a
anj l^f p 'viavhoj/\[ ap tvpvuvasv¡\[ vj^ xaaajBdB 91A anb oub j^
•Bat^ppaisd zappn^ B[ ap OJ9A9S X a^uBjsuoo opna
[a ua souBajaa ajuaiuB9i[O9UB^aiu uBJ^uanaua as viAvaoj\[ oajB p X
IMOZKVJ^[ B^siuasuBf p 'opoj ajuBjsqo ou 'anb Buoixa^jax as opuBna 'xbj
-xaauoasap tu aapuaadjtos Bjagqap ou viAvaoj\[ ap BfpnbB X ikoznvj\[
ap BDTISJpAOU BJ 3J)Ua puO^ pBpiUIJB BUn 'SOpOTU SOpOJ 3Q *JBT9UnuaX
anb oi)U9i oiuauíoiu p xod sapno sb^ b 'sauopB^uojjuoa SBpBoipp
X SBSopnuiíu uoa BpBqoadiuoa ajuauípaniBu xas Bjxaq^p bitu uop^ui
-xijB B^sa ^iwoznvj\[ ap Bsoxd b^ ap SBjpnbB axqos Bi9U9pB9-o^ijsa ns
opBppoxu Bq aiuaiuppiui oxad 'a[qipunjuoaui oXns ojuaDB o^xaia
9U9ij viAvaoj^[ 'batibjjbu Bsoxd ns ap pxauaS ouoj p oju^na u^
'^npouvDSV^^^ oq)} ap butjo^ Bsanbnp b^ o í(sa)uajafipui so^^ ap
axpBiu b^ ap odp p oiuoa 'sapnsuas X SBppoiqj SBiusp SBÍaiA ap sau
-opBiuasaxdax sa[BX}siBiu sb[ ua JBSuad ops a^SBq ísa^ojoa^aj so[ ap
pnxa xn\ b^ opnuatu b asn anb X ^souB^d sojaunxd^ so^ ap osn a^uana
-axj oqaaq ^X^q p anb ojsa xod apuapua ag 'sajBl^n^ so^ ap SB^[anbB
ua X saÍBUosjad soj ap sauopdixasap sb^ ua osnpui ouis 'soiuatuiiaaj
-uoaB so^ ap uotsaons ^[ X oiuana pp buibj^ b^ b axapax as anb o[ ua
ops ou wxnassiáax^ un ap ouiiub p uoa uopsxjBU b^ b auodsip as ^
•ttXBpox,? anb uqij un b bjsia uoa sopBxoqBp tísauom^9, ap uoisaaduii
B[ UBÍap soiuana sns opnuaiu b X 'viavhoj\[ ap BAtsaxdxa Baiuaai B^ X
pBpqiqisuas b^ Bpo^ BaipaSojEiuaup oaod un sa 'ajjBd bjjo xoj
•OApsaSns X opBaxBiu ubj aAaipx un op^iuoi Bq opa
'((vpojvasvj^^ wj,^ ^\ ua anb xofaui ojuana unSuiu ua oxad '((sa)uaj.afipm
soTj&gt; U3 xpuasaxd bX BpBq as oapsaSoiBiuaup uouiip,, o
a^s^ 'BapEj^oiBiuaup uopBjjBU B[ ap soAisaxdxa sopoui so[ uoa
anb oqaniu auap anb 4torajiJ^, o ttoduiai,, OAanu ap 'xofaiu 'o '
-bjjbu Baiuaa^ BAanu Bun ap ouanp viAvaoj\[ un b Ba^sanuí sou anb tb\
uopBuojua ap Buxapoxu BpqBj Bun sa anb ^npvuvosvj^
aiuauíputj X (¿g6l) tíouvSua j^^^ '(61) (isvpvooamba
sauoiatqtun s7,, i ^tS6l) ^P?a vjpq /rI,, sauauínpA so[ tsb uoxaiaB^[
•SBAisaxdxa X SBUBiunq SBpuaixadxa SBidoxd sb^ ap oaxaa p sbut axdiuais
opuBqduiB 'ajuBpunaxp pspipax b^ ap sxsipuB ordoxd p sbtu axdiuaxs
opuBztpunjoxd 'opBZBxi a^uauqBiaiux UBiqBq as soiusiui sopa anb ou
-uuBa p xod oapsnBO X opippap oinStsoxd viavhoj\[ #sapiu soidoxd sns
ap oaipixaA sbtu aiaxdxa^ui p ouioa ojSbsuoo o\ uatnb 'pBpisonjdnpA
BjsinbosBtu uoa oipnB^dB o^ uaxnb 'z^ppn^ a^qBxoxaux ubj uoa buisitu
js B Bq^pAax xojixasa uaAof p anb pBpapos BpanbB a^uauíBspaxd 'sand
'anj ^asxaaouoaax un^ sbtu X asxaaouoa B^snS sa^ sajqxuoq so^ b 'sjoqy
•pBpapos ap odp ojxata un b ubjiSb anb SBpnp sb^ ap X sauoxaaipBJjuoa
sb^ ap opBpBídsap sbiu omoTupsa^ p Bia xoipasa oxadss un ap BpAou
BxadsB BpanbB :oppajaiu ajuauíBua^d anj 'zbata X oapoqiuxs sbtu utib
aa^q o\ (soub ^^) xoinB ns ap pnjuaAnf Biuaxjxa b^ anb oitxa '^sajuauaf
-ípui scj&gt;5 ap osopdaxjsa ojxxa ^^ 'BauBJodTuaiuoa BUBpBp BapspaAOu

�lacchi — Viaje en Cerdeña en el 36 (y entre tanto alg^nas traduccio
nes reveladoras del inglés y del americano)".
"El cuento se plantea como un viaje real en el espacio y en el
tiempo, un retorno a Sicilia, a la tierra natal...". Pero esto, que el
obrero linotipista Silvestro Ferranto realiza "no es un viaje poético
impresionista, sino un viaje poético moral: el hombre no va a su
tierra a buscar paz o idilio, sino el perdido sentido heroico de sí. . .
Dos motivos esenciales fermentan y se entrecruzan en el alma del
hombre y en el cuento... un sentimiento de la vida heroico, una
aguda intolerancia de toda "moral cerrada"; los viejos deberes no
hablan más al corazón del hombre, no bastan ya a su paz, nuevos
deberes y sacrificios se le imponen: "il mondo é grande e bello (dirá
el protagonista), ma é offeso, molto offeso" [el mndo es grande y
bello, pero está ofendido, muy ofendido], y corresponde ahora al
hombre nuevo "enderezar los entuertos" del mundo ofendido. Mu
chos encuentros del viaje. . . son centelleantes figuras expresadas en
este sentimiento; hombres que han aprendido a sufrir ya no más para
sí, sino por el mundo ofendido... ¿Cuál es el sentido último de este
viaje? ¿De cuáles injusticias son víctimas, cuál justicia humana y
social esperan estos hombres y fantasmas? No lo sabemos bien, todo
queda en sordina, vago; pero el lector... es impulsado a integrar
él las figuras y las palabras y él sabe responder, con su sentimiento,
a las preguntas" (45).
"Ofendido, muy ofendido" es también el mundo de otra novela
de Vittorini, "Hombres y sub-hombres", que goza, además, de una
vasta circulación mundial y que representa, indudablemente, su obra
maestra: es una narración simple, elemental, que tiene por escenario
Milán bajo la ocupación alemana, durante la última "carnicería he
roica", como Voltaire definía a la guerra. Si Vittorini no tuviese la
calidad de un gran artista, y, sobre todo, si su conciencia de escritor
y de hombre no fuese de solidísimo temple, el tema por él elegido
para tratar podría resultar excitante y vulgar, como lo es por ejem
plo el "Kaputt" de Malaparte. Viceversa, "Hombres y sub-hombres"
deja en nuestro espíritu, una viril esperanza en los destinos de la
humanidad: los hombres de Vittorini han atravesado las pruebas
más duras, han sufrido las peores humillaciones, han sido martiriza
dos en la carne y en el espíritu, con el más bárbaro sadismo, y por
consiguiente tienen todas las razones para estar "ofendidos, muy
ofendidos"; pero, han permanecido hombres, precisamente porque
se sienten ofendidos en su humanidad. En cambio, sus provisorios
dueños y matarifes han renegado a la misma dignidad de hombres,
haciendo bestial uso de su fuerza y confirmando a distancia de seis
siglos la justeza de aquellos versos de Petrarca: "Bien proveyó la
naturaleza a nuestra condición —cuando puso la cortina de los Al
pes— entre nosotros y la rabia germana. ..". Cierto, la novela de
Vittorini es dramática y dolorosa porque dolorosa y dramática es la

(45) P. Pancrazi, Scrittori d'oggi (Serie Quarta), Barí, Laterza, 1946, págs. 123 y ss.
— 104 —

�— soi —
'^SZ'L9Z 'S^Bd '[0S6I] "B "s 'BnaVtG 'azu^-M.!j"BU!8S3J\[ 'otuaaaao^^j jap izumuoj a puoaavu
'iíió'iv^ -g ap SEuasaa sbj iiaiquim 'iüiaoja.i\ ap Bjqo B[ ap ojunfuoa p ajqos 'asuea^
•g^j "8Bd '"'P 'IZVH3NVJ -J ^^f^
ap ajdraaj JbuiSijo ns ap sojjojjBsap soanjnj
soj uBazauaAnfaa jBaipnfjad anb sbui BjnpBín pBpa bj ap sopBaad sojsa
anb 'ouBijiais jojiaasa jap BaijiaaojnB ap opijuas osojoSia ja opuata
-ouoa 'jaaaa aasq son opoj o jad iuatp^of jBaad b ojjanA Bq
baiibjjbu uoiaanpojd Btuppi ns ua uaiqtaB^ anb etaip oÁ
oiamf pnpjoa JL osoxuaSui p jbuioj b opuapp^ '(9^) t4^^aad aofaui ajd
-uiais sa uaAof sa as opuBna oraoa 'ajuaraajuauíaqaA BqBaad anb BpAon
Bun 'sonara o^ aod 'anj 'sosaaxa Á sa^uaiuaAuooui soqanra noa 'sa oraoa
pj?, :soub aaBq OAjasqo izvaavv^ oaxai^ (BpBjipaaj opis Bq ajuara
-ajuapax anb) (pfou jaavp ^^ 'BpAou Bjaraijd ns ap opuB^qBjj *&lt;4i/
-pig t/a upiausuaauo^ uoa oaodraBj tu ^sauquioif-qm A, sauqwofj^ uoa
up^uBJBd ajirapB ou ^vuissaj^ ap sauafniu svj^ b (iuau) ua vsvd vdxjSy
op ^^^n BpAon B[ apsap 'imihoxxi^ ap p^ppijaB aiuapaj s^ra B-q
•pBpifa^djad Bqa
-nra xpnpojd jod Buirajaj 'BpiA bj b ajuaraa^qB^oxaui Buapuoa anb b[
ua Bjqo Bun b aAiAaaqos anb Jojuasa un A aSxjqo pepijaauxs b^ uaiq
-uibj íttaqqo assa^qou,, ops ou A ísBjqBpd SBJjsanu ap pBpipjora
B^ Bjsa mbB ajuaraBspaad oía^ "Bza[qou ns A BzapuBjS ns uaiqraBj
auaij anb 'uopanjjsapojnB ap pBjunpA Bijojuajad Bjsa ap so^draafa
sau^isui opBp Bq sou o^is ojjsanu oíaMZ A í^sao^vivj\[ b MiMassg
apsap :Bas Bppuas sbtu oju^na BraijiSaj sa sajuBfaraas soaj
-sanu b A BpiA B[ b ajuajj pnjija^ Braiqn Bjsa uaiqra^j 'Bjsaunj A
b^jbuib opu^na uns 'uaiq Bjoqy "asjapaad b opBpn^B 'opiraijd
-ap 'opBy^xranq jpap aiainb '(aaxavg o v^av^j ouioa sajojijasa aaa^q
ap SBjjsanuí opsp usq p anb sajuB oraoa A) niHoaoaH^) aaBq oraoa
pj 'BpuapBaap ajqBiparaaj.ii ns ap BaijdjjBaods upisiA Bun aaqraoq
jb 'BsaaAaaiA 'aaaaajo íojjbajbs b 'utj ua 'Biauajsisaj ap sapBpiaBdsa
sns JBjnraijsa b 'BAijBqraoa pBjunjoA Bun ap aaqiuoq jb JBjop b ajBA
-tnba 'inihoxxi^ aaBq oraoa jbj 'jopapajjB ns b opuaipaans Bnuxjuoa
anb o opipaans Bq anb ojjanbB opoj Jod ^opipuajo Xnra 'opipuajo^,
asiauajuBra ap oqaaaap ja A xaqap ja auatj ja anb ajqraoq jb Jijuas
jaaBjj -sorpiains ap ofajjoa ns opoj uoa 'aHxao^) ap t^isia^ mai{1^/¿i,,
jap Bijojsiq BfaiA bj 'Brans ua 'sa :ojs^aj ojsaunj ja aqiaaj uainb
b BpBu b aanpaj o BuapBaua A piqiauoa oj uainb b ojos Bjaqij anb
ojad 'aopBJaqij o^oqBsap un ap jajaBJBa ja opoj ajsiAaj niHOaoaHf)
ap ajsa oraoa ojqij un 'sopBJjsi^aj soqaaq soj ap p^ppBjaA o pBp
-J3A Bsoianuira A Bja^xa bj oaoduiBj iu 'uopsjjBU bj ap Bai^ojoatsd A
BAijdiaasap pBpxjaauís bj 'ajuara^spajd 'sBpnp ua jauod uig "pBpiu
-Buinq ns bjjoj ap 'Bjjip 'opBtaBA 'BjaBJjsqB uoiaou Bun ua opijjaAuoa
'BpBu bj b opxanpaj 'sBuiaps ouis '4topipuajo ^Cmu 'opipuajo,, ojos
ou aaajsdB ajqiuoq ja 'jnbB ísopoj ap soubui sbj ua Bjsa Xoq anb
'niHoaoaHf) NIXMVXSMO3 ouBiunj aojxjasa jap t(oawiopwaa vuoq wj^ na
'ojdraafa aod 'osuai^ -BJjaná-jsod Buujjn bj ap SBjaAou sbjjo ap BpijBS
uis umaBjadsasap BájBraB bj auaij ou ojad 'Bjuasajdaj anb

�El mismo año 1941, que vio aparecer "La Mascarada" de Moravia
y "Hombres y sub-hombres" de Vittorini, fue aquel en que GuiDO
PlOVENE dio a publicidad una novela epistolar intitulada "Cartas a
una novicia", que es "un estudio de pasiones y enfermedades mora
les seguido a través de una trama novelesca". "En las cartas que los
varios personajes se intercambian, el lector a menudo los mismos
hechos cambiar los rasgos y mudar de color según a quien los
cuenta o de quien los recibe...". Como ya ha sido dicho, todos los
personajes del epistolario, están "enfermos de un particular egotismo
moral": "cada uno vive como espejo y en adoración de su querida
alma y de las pasiones que en aquel momento la conmueve, resuelto
a conservarla; y para conservarla, cada cual pone en marcha un
particular mecanismo mental hecho de sagacidad, de distinciones (di
ferencias) , de hábiles matices, de sutiles cálculos que lo preservan de
una visión entera y real de sí. Cada uno temiendo deber afrontar las
dolorosas e incómodas consecuencias de la propia claridad interior,
y en el momento oportuno aleja el ojo de sí, vuelve la cara; y el
efecto de esta diplomacia íntima es una infinita complacencia e indul
gencia para sí mismo, y un feroz egoísmo hacia los demás" (47). En
la novela poco posterior a "Cartas a una novicia", intitulada "La Ga
ceta negra" el análisis del egoísmo es continuado y llega más a fondo,
en indagaciones más resueltas y extremas. Análoga es la atmósfera de
la última novela de Piovene, aparecida en la post-guerra, con el título
de "Piedad contra Piedad", donde se analiza aquel sentimiento que
llamamos piedad y que muchas veces es la máscara del egoísmo y de
la violencia. Toda la obra narrativa de Piovene, que es indudable
mente uno de los escritores más representativos de la Europa contem
poránea, está dominada por un espíritu de casuística inquisitorial, en
la que se siente "por el gusto del sacrilegio la unción según un modelo
que la invierte" (48).
Todo otro clima espiritual plantea la obra de un escritor toscano,
Vasco Pratolini, que con la novela "Crónicas de pobres amantes",
aparecida hace tres años, alcanzando vasta popularidad internacio
nal, nos ha ofrecido un vigoroso cuadro del pueblo florentino,
durante los años que precedieron a la última guerra mundial. La
humilde vida cotidiana de Vía del Como, una populosa callejuela
casi escondida en el corazón de Florencia, "se refleja y se confiesa
en todos los grados del sentir humano... con todo su coro evidente
y sus soledades secretas" (49). Todas las experiencias tonales de
la actual novelística italiana se vuelven a encontrar asimiladas y vuel
tas a vivir originalmente en esta novela, desde Palazzesch a Moravia
y a Vittorini; pero con este último sobre todo, las afinidades ideo-

(47)P. Pancrazi, cit., pág. 143 y s.
(48)F. Flora, Sí. d. lett. ital.7, cit., V, pág. 632.
(49)F. Flora, Sí. d.lett. itaV, cit., V, pág. 632.
Sobre el desarrollo ulterior de su arte (Mestiere di vagabondo, Milano, Mondado,
1948; Un eroe del nostro tempo, Milano, Bompiani, 1949), véase P. Pancrazi, Poesía e
maniera di Pratolini en Scrittori d'oggi (Serie Quinta), cit., págs. 69 y ss.
— 106 —

�— ¿oí —
•t4BiA Bun 'o^BdpaiJBd BiqqB ia B^onas bj aqo bzu^s 'esipui nin 'B|nnuoj Bun aosij
-388ns uou'o}|B nid oj^Aii un b bjijbsij a 'cqodod ^au tnBpuojjB 'bub^soj^ ui Bje.in8ijsuB.jj
'BUBiq8jaA Biipaja^ aqa 033*••^ :ajuamiuns ^nui BAjasqo l&gt;s A. g^\ ^ed '-jia 'budijdji ooij
sinSuii dijojs jp ojijojj 'OAOA3Q '^) '^bsijjbjuis ejpijduias BS3js B[ a ijaisuad ojoj lap bj¡3
-{{dinas bjot sauainb BJBd 'iMnoivu,j ap safBuosaad so[ b ajuauíBjsnf asopusuija^j (os)
anb orajij ja ua BiouaptAa BJBp ap Bipsaj xsaoaj ap Bjaaaip
BT 'opBsa^dxa b UBzaanj O[ A miaídsa ns aiuauiBaiBui u3bj)B anb
sapjjsaauB sauBini sop ouioa 'BpAou b[ ap sojuaiiniaaiuoaB so\ sopoi
aaqos uBqsjS otSa^paos A BJi^uaui 'jsy 'oi^djpuos un ap Jiaap sa 'BpiA
Bidoad b^ aoBuaiUB anb Buapuoa Bun ap osoiaxjsjadns A oanaso ojuatuí
-t^uas p uoa BjsiuoSBioad v\ ap uozBJtoa p ua BBuduioaB as 'buistui
is b A SBinap so^ b 'sa o^sa 'uptiaui ap pBpisaaau b^ 'pBpipjBj ainqq
-ns ap A BXadoda ap BpaanB Bun soiuaiuiiaajuoaB sap^iuinq soxdojd
so[ b jpajuoa ap 'jBqixuBj BpiA Bido^d b^ ap soujojuoa so^
-Bjua A Bosaioj jBjajp ap 'Biauaisxxa Bidodd b^ ap soApaap
so[ ap asjjpBAa ap bjsbjubj b^ ap pBpisaaau Bq 'uoioBpsap p
-iraqi uoa A sajxtuq uis uoiSBd uoa 'SB-tqij sns s^poj ua BUBi^ois uota
-BzqtAta B^ Bsajdxa A Bjídsaj Buxuauíaj BjnjBija ssojqauaj A boi^ijubj
'ajuauíijdo B^sa 'saaoS A sauoiaiquiB ap BpiAB ubj A ojuaiuiiajns p
BpBSaaiua ubj 'sapxaos A sajBqtuiBj t4sofa^duioa,, ua botj ubi 'Joauaa
p 'so[aa so\ b 'oipo p BjaaiqB ubj 'sojajoas sns ap Bsopa ubj oduiaij
omsiui p A asjBsapoa ap BpBjisaaau ubj 'Baij^uiBjp A ajuBBABJjxa ubj
ífotSdji)uo A vjpuaj\[^t ap Bujo^aq Bq "BATsajdxa pBpipuoj ns b op^na
-aps A oíaidoad 'oaiaojsiq a oaijBJoaS Btauajajaj ap ojund oaiaq un
'bjsbjubj bj ap Bsiuiaad Bun 'Baijaod Bapi Bun ouis jBuoiaipBJj uoiaou
Bun sa ou Bijiaig 'axwao^\[ vs^q BJBd o^a^ •oizMíi\TMytQ asazznxq^
p V9H3^ ouBijtats p apsap 'Bjstpuoiaj BpAou bj ap ajuajaxoa
uouBa sa uoxiooj BpBujuuajap Bun b jojixosa un ap BAijaajB Bjauau
-ajjad bj jBna bj unSas 'ajuBjapB ua ouisrjaA jap Baoda bj apsap opoj
axqos 'BUBipjt BixBxajq uoiaxpBxj bj ap ajqBjoiAui iSBa buijou Bun b
opjBjjsns Bq as ax\ivaoj\[ bj 'isb XBnjaB jy -uoiaBJJBu ns ap Jbjta ojj
-uaa ouioa ouis 'opuoj ouioa ojos ou 'bjsi BjjanbB ap pBpnia Bun xiSaja
b BpiBJjB opijuas BiÍBq as 'BUBijiaxs sa ou anb 'BJOjnB bj anb oajjboij
-iuSis sa X :bijiot buisiui bj uoa 'uaiq asBjaatApB 'o^anj Baijijuapi as
anb 4tBatjaod Bapi Biraw ap 'maHDDvg ap i^o¿ jdp otipoiu j^ff ouioa
'opiasu sq BjaAou bj 'BaijBjSoiqojnB uoisajuoa ap buijoj ua Bjiaasq
•Bujapoui Bijiaig bj ap baijbxjbu-ooijjj BXadoda bj ouioa asjBxapisuoa
apand 'soub sop aoBq BpiaajBdB 'axwvaoj\[ vsaq ap ((oiSajpjos A vju
-ua¡\[^ BjaAou BunstjsBA bj 'Buxapoux Biauaxojq bj ap XBjndod ^Xadoda
bj opijuas ojxaia ua Bjuasaadaj ^sajtivtuv sauqod ap svaiupj^ ig
"(OS) p^oiSaj Baijsjn^uij uoiaipBxj aajsnji Bun ozxanjsa
uis Bfajjax anb A 'pBpiaijduiis bj ap upiaBjaajB bj ua Baunu Bjaua^ap
ou anb 'baisiout a Bpianj pBpijBjnjBu Bun uoa UBSjaAuoa iwnoxvaj ap
safBuosxad soj '^^aaNiaxg o aaaAvaav^ ap odij qap souBaiaauíBajaou
sajojjjasa sojjaia ap p^pinuaSui BpBasnqax bj 'pBpaiaBS bj Bjs^q saaaA
SBunSjB 'uajidax ixnaoxxi^ ap sajBjndod soSojBip soj SBxjuaij\[
•SBsaaAip ajuauíBpunjoxd u^as SBAisaxdxa SBaiuaaj sns anb ap JBsad
b 'sajBuaajBjj 'xiaap Bxaisinb 'X sajuaptAa uos SBDiSojoatsd X
^

�la memoria de la protagonista imprime a su cíclica confesión y en
la misma prolijidad circunspecta y encerrada de su estilo; pero esto
no quita ni originalidad ni eficacia a esta gran novela, que representa
quizás el fruto más maduro y personal que una escritora italiana
haya ofrecido a nuestras letras en el curso de la edad moderna y
contemporánea. Elsa Morante, estamos ciertos, hará aún hablar favora
blemente de sí: su fuerza expresiva no tiene nada que envidiar a
aquella de una Deledda y su aliento lírico ya desde ahora, mantiene
dignamente una confrontación con aquel de una Selma Lagerlóf (51).
Me es grato terminar esta sumaria reseña de algunos de los más
representativos valores de la novelística italiana contemporánea, con
el nombre de un joven escritor, Giuseppe Berto, que con su "El cielo
está rojo^, ya traducido en todas partes de Europa y recientemente
incluido en la colección Jackson para América latina, ha escrito el
libro más humano y pacatamente desolado de esta trágica postgue
rra (52). Los protagonistas de su novela son casi todos muy jóvenes,
adolescentes, los adolescentes de las películas italianas "Lustrabotas"
o "Paisa", rostros y almas análogas a aquellas que todos han visto des
filar en la admirable película húngara "En cualquier lugar de Europa".
Ellos han recibido todos la tremenda lección de la guerra y cada uno
de ellos ha reaccionado según sus débiles fuerzas, de acuerdo con las
propias inclinaciones. Niños y niñas apenas asomados a la vida y que
han quedado solos, han debido orientarse, darse sus propias morales,
hacerse su propia filosofía. Algunos son por naturaleza tímidos, reser
vados, como Giulia, una niña de trece años que todavía no se atreve
a hacer tantas cosas, que su amiga de la misma edad Carla, hace ya
con notable desvergüenza; y Carla se lo dice brutalmente en una
ocasión: "Tú empleas siempre demasiado tiempo para hacer las cosas".
Incluso Daniele, el héroe de 15 años de la novela, hacia quien sen
timos dirigir toda la ternura psicológica del escritor, "emplea dema
siado tiempo en decidirse a hacer las cosas", en orientarse, es decir,
en decidirse también él a cometer ciertas acciones. Él es, como se
dice en jerga burguesa, "un niño bien", que ya ha recibido una con
siderable instrucción y que llega a vivir, como consecuencia de
los sucesos de la guerra, en medio de una pequeña república de
adolescentes proletarios; pronto se adaptará y sabrá amar y hacerse
amar. No es exactamente vil, es sólo desorientado, y cuando, sobre
el largo camino que conduce a su ciudad que en esos momentos él
recorre a pie, se encuentra con una columna de carros armados nor
teamericanos, conserva la expresión tranquila y melancólica que le es

(51)Muy rara, y a mi parecer inexplicable, la casi ninguna consideración deparada
por la crítica italiana a la sugestiva novela de Elsa Morante; véase, sin embargo, el juicio
extremadamente cauto pero atento de P. Pancrazi, Fantasía e sortilegio de Ha Morante en
Scrittori d'oggi (Serie Quinta), cit., págs. 95-100, y E. Falqui, Tra racconti e romanzi del
Novecento, Messina-Firenze, D'Anna, s. a. [1950], págs. 218 y ss.
(52)P. Pancrazi, Primo romanzo di Berto in Scrittori d'oggi, Serie Quinta, pp. 8287: "II cielo é rosso h un concreto e talvolta anche un crudo romanzo, con tutto il peso
della vita, ma disegnato in un alone sempre poético, a tratti quasi dentro un'aria di canzone" (pág. 85); sin embargo, "nel Cielo é rosso tutto..., e la rappresentazione della vita
e la morale, riflette soltanto il colore lívido della disfatta" (pág. 87).
— 108 —

�— 601 —

ap
•BauBjodiuaiuoa uopBzqiAp bj ap stsiao ^\
BiouaptAa B^saunj uoa auinsaa as 'apiuBQ aiuaosappB [ap ^piA b^ ap
jips ap oasap opips X a^uapuoa ajsa ua 'ttJt asjBÍap,, ajsa ug
•spiA BAanu Bun biobi^ tiptsBAa Bun X 01S
-n^aj opBasnq Bjqsq 'ouijsapuBp ojafBSBd aaqod '^a apuop 'uajj un ap
oj^aiqnasap uoba \&amp; ajqos BJBaB^B a^ ^a^uiBjj ap spnp Bg 'piA ^\ b
bjb o\ anb oyiq p 'sBiauauadxa saaooajd sbiubj X sauoxaBidBpB sb^
-ubj ap sandsap 'ad^oS ap BJBiaoa 'ttuatq ouiu p,, 'apiuBQ oaa^
•BUBuinq pBpiJBpqos X p^pisojauaá ap p^pisaaau
BAijupsui Bun aod o^snS ns b BJBjaadaa^ui so[ 'oqaBqanuí ja aod sop
-Bsaadxa soasap scq ap BoaaoB oqBa p jod opB^un^ajd 'anb ojad 'aja^d
-jajuí ap BJiAaas anb 'Xo^ ap uoiadaoxa b 'p anb sbui oqanuí uaqss
ou Xuubq X qdp^j 'uqof saiuaipuadap sns X 'ouBip^i p apua^ua ou
'oqBa p anb bX 'í4snduioj suo^q b^ uopBsaaAuoa BpBunjjojB Bun p
uoa opB^qB^ua JtaqBq ap sandsap 'cqnoiqaA p ua o[JBAa^^ ap apiuBQ
b jaaaajo jod UBuiuuaj anb X uopBJBdaj Bun Bjsd asjaua^ap oqipap
usq anb 'SBxaj^ ap o BUBipuj ap sauoqaBqanuí soABjq soun[B p aod
ajuauíBAiiupsui uaiuais BijBduiis aiuauíBspajd ^ *ítp aod BjjBduiis
anuas opom o)jap ua Bia^q^ 'BjsipAou p aaip ouioa 'anb X Bidcid

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2426">
                <text>Dos ensayos sobre literatura italiana contemporánea</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2427">
                <text>Se plantean los problemas y aspectos de la poesía italiana contemporánea</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2428">
                <text>CIANCIÒLO, Umberto </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2429">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 69-109</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2430">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2431">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2432">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias  de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2433">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2434">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="302">
        <name>LITERATURA ITALIANA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="218" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="407">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/756c8039e97d97248b3fd3d3995a44a7.PDF</src>
        <authentication>d07f5a01896063dfee9e587706c7a674</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="2415">
                    <text>— 112 —
-ouiaj\[,, ns u^ "sopBjaqB sopijoadiuB^ A (sassptiS ^sBipjBno 'sojsinbsa
SOIIBA) SBOTJJOUIBj^ní 8B0OJ ap BiaU3Sajd BJ BUOZ B[ BJBd BJBUaS ÍSO^
-uaxniBJO^jB so^ ua pBpisoisinbsa a^uaiBdB Bun Biuasajd pna p 'onStj
-ub sbui opTjJod un ap SBqaoq aApnAua 'BinoqBj^ Bjjaig bj ap ojiubjS
p anb Basisap pna p ua '^iuop^ ap SBaijquiBaajd sboo^[,, ap opq^
p oÍBq 4(lg6l) oapiAaiuoj^[ ap BjjatuaSuj ap B^siAa^j b^ ua uoiSaj
v^ ap BjopaS ^\ aaqos auuojuí un opuBaqqnd 48BJjsanui opuai^oaaj
A sauoiaBAiasqo SBSojauínu opuaia^q BajB Bjsa poaooaa ub[^i^\[ obj^[ •{•
OJatua^ui |g 'jtaqqB^ FB^ oSopaS op^aSopui p jod SBqaaq opis u^q
oSpqy pj\[ ap BuqBjspa uoi^aj b^ ap BaaaaB SBiauajapj SBunS^y
•uoxaBaqqnd bjjo BJBd sajuBjsaJ sauoiaBJapisuoa sb^ opuBÍap 'Buitqn
Bjsa b aXnjusuoa anb ptaaiBui p A 'BuioqBj^[ Bjjatg b^ b B}Bipauiut
buoz B[ ap ajuauíajuajapad souiajBdnao sou j^by *uB[yi^^[ obj\[ Jtod
opijjpd ouioa BpBaapxsuoo Bjnasqo sbui b^oj Bun A 4bubiuo[ij BiauatJ
-Bds ap 'osoqaa^ ozjBna ap sbsbui sapuBa^ 'BapiosspuS aiJBd ua Bjni
-xaj ap sapiojtuBjS sbooj uBuiuiop oSpqy pj^[ 9p Bjjaig b| ua ísapaoq
soun^p ua BjiJoipouBjS b BSBd anb oiad 'oaxjipuiBpB o^iubjS un jod
Bpjnjiisuoo Bjsa BxuoqBj^[ Bjaaig B[ ap pdxauíad bsbui B'^ •sapiojxjjod
SBUiiqn SBjsa 'sBjipua^qujoq A sbjijou 'sBi^oipouBa^ oaoduiBi
^ "^^iJStqao-u.piocl Binjxaj uoa SBun^p 'sBoidij SBjtuo^iui A
-o|im SBaoa A SBSBq^ip 'sBqaaBna 'SBjqij 'o^sxnbsaoapj 'sspuS
ajuauqBdiauijd 'sbpb^ba ^nuí sbooj BpBipnjsa b3jb p ua uaaajBdy
•sajuajajtp a^uBjSBq uoian^psuoa A Bjnjaiu^sa ap anbuns
ap sajBtn soaidi^ sauop^uijoj SBqtUB opuais 'oSpqy pj^[ ap
BuiaaA B^ A Bqa aj;ua opipuaaduioa oxaBdsa p ua A 'BUioqBj\[ Buaig
ua sopBAJasqo 'stse^obibo ap A ouisi^ouiBjaní ap souauíoua^ soun^p b
o[oe jnbB souiajijapj so^[ "soub soijba op^aipap souiaq oipn^sa oXna b
4siBd pp a^saopng pp BajB a^uesajajui Bsa b soaiib[3j 4&gt;aia 'oai^opaa
4ooi9[oa8 uapjo ap soqaaq soungp jaaouoa b JBp ounjjodo opta^a
souiaq 4BpBuiuuaj isbo bá 'o^wqy pj\[ ap uoiSaj B[ A BuioqBj^[ bjj
-aig b^ ajqos bjjbjSououi BAanu BJjsanu pBpiaqqnd b JBp ap sajuy
upiJjnpoujuj

oStjqy pj\[ ^p
ap s^aoj SBim^p? ap uoiaHziiiuopj\[ ^| Á
pp najaaB sauoiaBAiasqQ
M0UVIVQ3HD

�ría explicativa del mapa geológico de Colonia", el ingeniero geólogo
N. Serra, complementa las observaciones de Mac Millan, refiriéndose
a la Sierra de Mal Abrigo; este trabajo fue publicado en 1943, por
el Instituto Geológico del Uruguay.
En 1944, en una monografía geográfica dedicada exclusivamente
a la Sierra Mahoma, publicada por el Instituto de Estudios Superio
res, hice ligeras consideraciones acerca de la geología de la región
de Mal Abrigo, utilizando en parte el material ya aportado por Mac
Millan en su publicación de 1931. Algunas de tales observaciones de
ben ser corregidas, pues a partir de 1946 pude intensificar los estu
dios geológicos de la zona, que fueron complementados recientemente
por el examen microscópico de buena parte del material recogido,
llegando a conclusiones que en algunos casos difieren a las presenta
das en aquella oportunidad.
El examen microscópico del material de la zona estudiada pudo
hacerse gracias a la gentileza de los profesores Rui Ribeiro Franco,
Director Interino del Departamento de Mineralogía de la Facultad
de Filosofía de la Universidad de San Pablo, y Octavio Barbosa, Ca
tedrático de Geología de la Escuela Politécnica de la misma ciudad.
El examen petrográfico de la primera muestra fue hecho por el pro
fesor asistente de la Escuela Politécnica, Pedro Maciel; posteriormente
numerosas muestras fueron estudiadas por el profesor Moacyr V. Coutinho, del mencionado Departamento de Mineralogía, y por el autor
de este trabajo. Las observaciones valiosas del Sr. Coutinho, nos con
dujeron a formular una hipótesis acerca del origen de algunas rocas
de la zona estudiada, llegando a la conclusión de que los procesos
de milonitización y de cataclasis han sido muy frecuentes en muchos
puntos del país, hecho al cual nos referiremos en forma extensa en
la monografía dedicada a la Región de Mal Ahrigo.
Debemos a la amabilidad del Sr. Osear Campiglia, del Servicio
de Documentación del Departamento de Cultura de la Universidad
de San Pablo, las microfotografías que ilustran este trabajo.
En los trabajos de campo hemos contado con la valiosa ayuda
del Sr. Osvaldo del Puerto, al cual debemos algunas sugestiones, que
agradecemos; además fuimos acompañados en las excursiones de estu
dio por el Sr. Mario Siri, y en algunas oportunidades por los Sres. Lo
renzo Peri y Antonio Taddey, que colaboraron en la recolección, de
material petrográfico. Parte de los trabajos fueron realizados en base
a la ayuda pecuniaria prestada por la Facultad de Humanidades y
Ciencias, de Montevideo.

Rasgos geomorfológicos de la región de Mal Abrigo
El área que rodea a la población y empalme ferroviario de Mal
Abrigo (San José), situado sobrts el kilómetro 132 de la línea férrea
que une a Montevideo con Mercedes, resulta interesante desde el punto
de vista geomorfológico por la presencia, en las cercanías de dicha
localidad, de espectaculares mares de piedra, llamados habitualmente
— 212 —

�— eis —
-uojojd 'sopiuipp U9iq eg^iiuij u999jjo ou 'BiuoqBj^[ 9p X oSjjqy
9p SBJJ9IS SBJ B JBnj UBp 9üb SOJ OSnjOUl 9 'J9lllbop jod U939JBcÍb
S9piOllUBJ SB9OJ 9p SO1U91UIBJOJJB SOJ 491JBd BJ}O JO^ #S9JBnj SOJ^O
U9 X 'B^Uin^) BJ 9p 0X0JJB J9p OÍiJBJ OJ B Í9SOJ* UBg 9p OJJ9^3 p U9 ÍBJ
-9SOJ* BTJ^ 9p SBpBUIBJJ SBJJ9IS SB[ U9 Í9Jjn|^) 9p BIJBIAOJJ9J UOpB}S9 BJ
9p SBIUB9J99 SBJ U9 U9iqiUBl U999JBdB S9JOU9UI Bjp9ld 9p S9JBp^[
•SOJ^9UI Qfyl B S9JBnj
sounSjB U9 BuiixoadB 9s B^iqon^ B[ 9nts 9nb BposiAip B[ 9nb sbjj
-U9TUI 'SOJJ9IU ^H ^ BZUB9JB ' (BJ9J9^ 9p o) 9pUBJ^) OJ^93 p U9 B^pq 9S
9nb 'Bjpgid 9p jbui pp opBA9p sbux ojund p '^ju^iinjAijoap íBqupn9
BqDip 9p SB^9pB[ SB^ 9p BUn 9p UOISOJ9 B^ 9p BpU9n998UO9 B 9JU9UI
-pdpui^d opBuiíoiJío sq gs Bjp9id 9p jbui p 9nb Bjc^s9nni9p 9tib o^
'B[^iqDll9 B^ 9jqOS ^JJBq 98 9Ilb SBn^B 9p BTJOSlAip B| UO9 ^BJ9U9 U9
9ppuiO9 OU 'B1S9 9p 9^9 pj 'BUIOqBp\[ B^.I9Ig 9p 9jquiOU p UO9 oppOU
-O9 B^pgtd 9p jbui p opBjpsgj Bq opBppoui Á upisoj^ Biíno gp 'run9
-XBU^) 9p U\ 9p BpBAIJ9p 'BIJBpun99S B^tipi^ BUn Bp9J9}UI 98 49SOf UBg
oij p Bp^q U9JJO9 9nb 'B^^uojo^ Á BtuoqBj\[ so^ojjb so[ 9Jjug[
•JBUI pp pAIU p 9JqOS SOJJ9III ^^^ B pn^!J[B TB^ 9^S9 U9 Opug^
-B99p '^j^lj^ pp BAgn^ B^ 9p p X 'epj^[ B^SJ B|^ 9p OJJ9^ p 'ODUBfg OJJ
"9D I9 '(BpBA9p SBUI UOpJod BJ U9 SOJpUI ¿g^ UOD) SOJÍo9^[ SOJJ9^ 8O{
UOS 89p^ i S91U9UIUIOjd XllUI OU 'SOJJ99 OpUBUIJOJ U999JBdB SBJllip SBU
-nSp 4oJBqui9 uig "(opBuoppj^ 9p 'sBiuiuy sb^ op b^ 'o|dui9f9 jod)
8B9ldlJ SBJJ918 SB| 9p O}99dSB p 999JJO UOISU9JX9 I1S 9p 9^JBd BUII^UIU
U9 'sosoooj S9nbo[q 9p sobo 9ju9ui ^so pBpqB9j uo onbunB 'o^ijqy
^BJ^[ 9p SBJJ9IS 9p OAlJ99p9 OJqiUOU p UO9 U99OUO9 9S 9nb 4Bjp9ld 9p
89JBUI SO1SBA B JB^n^ OpBp UBl{ 9llb SB| 'S9}U91SIS9J 91U9UIBATlBpj SB9OJ
B opU9IUOd 'B1S9 9p BJ9pB[ B^ 9JU9UIBSU9^UI OpBppOlU UBq
9p B^iipno b^ 9p pju^ppoo 9ju9ij^9a b[ 9p uops 9nb 'oijbs
"H 9P oXojjb p Bijns^j uppunfuoo BXno 9p BnB 9p sosjno so^
•njnoXBn^) op b^ 9p buibj 9jUBiJoduii 49^jn3 9p Bqupno
B^ 'ppiui uopjod ns uo Bqo9AOJdB 'Biuop^ uoo oioijqy [bj^[ aun onb
OIJBIAOJJ9J ^BIUBJ un 9nb SBJJU9IUI 4S9p99J9J^[ B BA 9llb B9JJ9J BIA B^
Jod 9JJBd UBJ U9 BpiIlío9S 89 X '^\[ JB ^g J9p 89 B9IJBJOJpiq BIJOSIA
-ip B^89 9p JBJ9U9^ UOp99Jip B&gt;q * (B^Uin^) BJ 9p X 4O9iq^) BUIoqBjy 9JÍ
SBJUll^) SOJ19UI Q^^ B 89JOlJ9dllS SBJn^JB SOlUnd SOUn^JB U9 OpUBZUBOJB
*SBpB}S9J9 9JU9lUJiq9p O SBpB9pUOp9J 'SBpBjjJBJB SBUIOJ 9p U^is^ons JB119
9Í"BSIBd J9 U9 91UBJSBq B^JBS9J BJJiq9n9 ^qOIQ "UOAB^ J9 X (OJJ OUIO3
SOUn^jB Jod OpBJ9piSUO9) OIJBSOg 9p J9 UBJn^lJ 9nb SOJ 9J^U9 '
J9p SOlJBjnqiJJ SoXoJJB SOJ 9p S9JOU9UI SB9U9n9 9p 9IJ9S BJ 9p
B^UBg OIJ J9p 9^U9njJB) 9SOf UBg OJJ J9p B9U9n9 BJ OpUBJBd9S 'j
op BiJOSiAip bj buoz bj U9 ^Xn^ijsuoo njnoXBn^) ^p Bjjiqono B^
•(JBJIJ
ODIJBJO9-J^ Ol9TAJ9g J9 Un898 'pnqjJB 9p SOJ^9IU 0^) OOiq^ BUI
J9p SB^un^ SBJ B J9pUods9JJO9 999JBd opBA9J9 SBIU JBnj jg[ 'SBp
-BOipUt SBJJ9I8 SBJ 9p Bun^uiU B SBJJB SBUI SBUII9 SBJ J9pUOds9JJO9 UIS
9llbuilB 'SOJ^9UI QQ^ SOJ 9p BUipU9 jod SBJnjJB SBUnSjB 9SOpUBA9J9 'SBp
-BSnOB 9^UBlSBq 89UOl9BjnpuO JJJB 999JJO 4SIBd J9p 9^JBd UBJ^ BZIJ9)9BJ
-B9 9nb BjnuBjjiu^d bj 'sBiu^py 'buioijbj^ 9p X oájjqy Jbj^[ 9p sbjjois

�gándose a veces a gran distancia de las masas principales, como si
correspondieran a verdaderas apófisis. En algunas elevaciones, tales
como el Cerro de Mal Abrigo (194 metros), el de Albornoz, el Pela
do, y otros, los afloramientos de roca son menos aparentes, no llegando
a determinar verdaderos mares de piedra.
El eje principal de la sierra Mahoma, es netamente discordante
en lo que respecta a su orientación respecto al rumbo que sigue la
divisoria de aguas de la cuchilla de Guaycurú, que es de alrededor
de 55W, dirección por otra parte que siguen los esquistos metamórficos (filitas y cuarcitas) y algunas rocas milonitizadas de la región.
Los arroyos también ofrecen sus cursos en absoluta discordancia res
pecto a la divisoria de aguas principal, salvo en la zona inmediata a
sus nacientes; esta discordancia es muy manifiesta en los tributarios
del arroyo Rosario, y en los arroyos Mahoma Chico y Mahoma de la
Sierra (llamamos así al afluente del anterior, que corre en las inme
diaciones del mar de piedra). En cambio, existe cierta concordancia
entre los tributarios del arroyo Coronilla y el rumbo de los esquistos,
es decir, el mismo que sigue la cuchilla de Guaycurú. Algunos arroyuelos o gajos fluviales, se han inscrito en las fracturas de primer
orden de las masas eruptivas, o han abierto cauces sobre rocas básicas
muy alteradas o esquistos blandos.
La sierra de Mal Abrigo ofrece un aspecto distinto a la sierra
Mahoma si se la examina al detalle; contiene como ésta, extensas ma
sas de granito macizo, pobre en diaclasas, y con una orientación cris
talina poco aparente. Pero en general, su roca constituyente domi
nante, ofrece textura gneissoidea, sobre todo en las inmediaciones de
la divisoria de aguas que sigue la cuchilla de Guaycurú. La roca ofrece
en este último caso una marcada disyunción transversal respecto al
alargamiento general de los afloramientos, que siguen un rumbo aná
logo al del eje principal de la sierra Mahoma (es decir, unos 35
o 40E). Dicha disyunción motiva la aparición de formas espectacu
lares, presentándose algunos afloramientos con las masas alargadas
seccionadas por diaclasas bastante regulares, que dan origen a bloques
de forma discoidea, puestos de canto, y toscamente paralelos unos a
otros. Este hecho, aunque se reproduce en algunos puntos de la sie
rra Mahoma, no es en ella muy característico, ya que aquí el granito
es más macizo que en la sierra de Mal Abrigo, y ofrece una disyun
ción generalmente paralelepipédica, teniendo los bloques forma re
dondeada como consecuencia de los procesos de meteorización.
En el espacio que media entre ambos mares de piedra, el relieve
es suavemente ondulado, disminuyendo las ondulaciones en dirección
del valle del Arroyo Mahoma Grande; los afloramientos de roca son
numerosos, y los de granito aparecen alineados, cual si se tratara de
apófisis, de rumbo concordante con el que ofrecen las rocas metamórficas de la zona; los valles de los arroyos Mahoma de la Sierra, Ma
homa Chico y otros, cortan estos afloramientos, quedando las masas
rocosas bien expuestas por espacio de varios metros, permitiendo en
algunos casos apreciar los contactos entre materiales diferentes.
— 214 —

�— sis —

•Bjp ^oqos 9iu9xupnpBo opip
-IDUT BX| SOU9UI O\ JO(J O 4B0Bd9S SOf 9nb BJ[BJ Bl 90ínin 'SO0099 SOp 8O[
90^U9 JBSBd ^B 'BTDti^ B^UBg p 9tlb 9jqxsod 89 ÍBimb^oy O0099 ^B UOT9
-o^oxp U9 sojdnaqB soso9OJ[ s^uop^oBd uo9 X '9juBf9ra9s Xnxu ojo^dsB 9p
pp o jano9UBiu9g opBuxxuougp 'Bpnq B^uBg ojo pp ojoo^[ ye
9S 9nb ooooo ye uoioBpj u9 opBjpj ^xxbojq ubo^ un 9nb bso9 bjio
B9S OU 4BJinb9Jy OJJ99 |9 9nb 48BlU9pB 9^qiSod S^ '^01181^9^960:^9 B0niX9J
9p 'UOI99TJJ 9p Bq990q BUn B OpBSOpB 'B^BJ 9p ofodS9 ^9 BptlJU BUI0OJ
U9 9990BdB S9^nO 8O^ U9 '9piO0lJ0od 'O0J99 |9p ^Bdt9UIod B8O9O0 BSBUI
b^ 9p sopipu^odsgp 89nbo^q sosoo^uinu U9JSTX9 opuop 'Bfo^BABq op
oiU9UiBioBd9p pp 'Bimbooy 00099 opioouoo p U9 980Bqooduioo opond
OUIO9 'SBpBpunuOod S9p9O[ SBpu909Jtp S999A B U9990JO 9nbunB 48IBd
p U9 S91U9n990J 9JU9UIBATlBpO UO8 SISBpBIBO 9p SOU9tHt)U9J SOJS[J
•S91U918IS90 SB1T|TJ 8B| Á SBipOBnO SB[ Ood
8BpBUIUlO919p SBJ B S91UBf9lU98 'pnil3uo[ UB0 9p 8999A B 'SBJS909
OpUBUlOOJ 9fBSTBd p U9 U9990BdB SBpBZTlTUOpUI 8B9O0 8B^ 9p
"IV *t&gt;pBA9p XnUl UOpBZTlIUO|IUI 9p OpBO un UBpA90 'OldoOSOOOIUI |B
SBpBipnj89 onb SBonix9i opuBuirao9i9p '89iO9nj ^nuí opis UBq 89uoi89od
sb[ onb BojS9nui 'osoooo ptO9iBui pp uppBAO^sqo b^ oog^ -uopBqood
-UIO9 [BJ OBJtpOBJ 9p 899BcÍb9 89poniBU S910O0 Op Z9SB0S9 B| 9p UOZBO U9
'Biou9piA9 U9 oouod opipod souioq ou unB onb oj 'piuoziooq odij 9p
9joBd uo 's^^pj oppnpood aso^qBq osnput uoo^iqop B90B Bqoíp uo onb
9S0BSU9d Bjopo^ -BpUBJOOduiI UBoS BUn OAn^ OUI8tJ0OUIB19UIOUIBUip p
9puop BUOZ BUn B B90B p BpOJ OpU9tpUOdS900O9 4SBpBZTJIUO|IUI 9)U9UI
-9109nj SB9O0 SB^ 89UnUIO9 UOS 'BmoqBJ^[ B009IS B{ Á 9pOOq OX[9ip 90^U9
^ju^xuBspgo^ -nono^Bn^) 9p B[[xqono B^ b u^Xnixjsuoo 9nb sojsxnbs^ so^
UO9 91UBp0O9UO9 BXU0O| U9 BJU9X0O 98 9nb 'oXOqy |BJ^[ B009XS BJ 9p 9^S9
-pOOf^[ 9pOOq p 9990JO 9nb pBpX0B^n90 V\ B OAXJBpO p 89 'uopBOXJXuSxS
xxbo Bun 09U9^ 9p Bfgp ou onb A 4uopu9iB B^ bxubj^ onb oqo^q ujq
•umxoBjxopBnb xunpdsB^ B9uxxubo^
v\ A 'sBpoBO 'oouxxf 9p sopB^od 'sopBUBq uooooBdB oxpnxu uBqdxnB
98 SO^OOOB SOqXUB 9p S9|^BA SO^ 9pUOp 890Bn| SOJ Ug 'OBBAXp B OpB9^
UBq SOSB9 8OUn|B UO 9nb 'S90XXB9 8OAX109dS90 SnS 9^U9XUBAX19B U9AB0
-os A 8Biu9xuooi sb| op 89ndsop z^pxdBO uoo UB9Z909 ooxq^ BxuoqBj\[ A
B009Xg B^ 9p BXUOXpj/\[ SoXoOOB 8O^ 9nb BAXJOXU 9nb O[ 'pOBJ OJUBJSBq B9S
BXAn^ 9p SBnB sb^ 9p oju9xxuxoon9S9 p 9nb uooBq 'sopoBjsqo op Bipj
BAXIBpO B^ X SÓ0099 8OJS9 9p 91U9XpU9d 9109nj Bq 'U9XÍo9O ^\ 9p SBjpOBnO
X BBiqxj sb^ 9p ye jBn^x 't^oSS po^uoS oqxuno ^p 'sBpBzxjxuopxu 9ju9iu
-9109nj SB9O0 Ood SOpmiXlSUOO UBJS9 8O^p 9p OlOBd 9nb BX '891UB89091UX
UBqnsoo ínonoXBn^) 9p B^xxpno B^ b sopBS^ 9iu9xuBi99oxp X 'xs 9oiuo
SOpBppS UBJS9 8O0099 8OJS9 ÍSO019XU SBXU O Q8T ^P 8OXUSXXU SO^ 9p SBOnip
8B^ OpU9X8 '8BlS9ndx9 U9Xq 8BSO9O0 8BSBXU S9pUB0 UX8 O09d 4SO8O90p9d
'8OpB9puop90 SO0099 UOO 'opBjnpUO 9JU9XUB9UB0J BlU989od 9S OU9009)
p 'Bxnoxpj^ boooxs b^ 9p 9}S9opng 9pooq ye Biuxxpod buoz bj ug

�Estructura geológica de la región
Entre las sierras de Mal Abrigo y de Mahoma, la cuchilla de
Guaycurú está constituida en parte por filitas y cuarcitas, estas últimas
a veces bastante ferruginosas, teniendo ambas clases de rocas un rumbo
general 55W, que corresponde aproximadamente al que sigue la di
visoria de aguas de la cuchilla mencionada. Las filitas son en parte
cuarzosas, pero en general se trata de esquistos arcillosos bastante metamorfizados, que al alterarse se resuelven en un material rico en
kaolín. El color de las filitas varía entre gris obscuro hasta amarillo
claro, siendo esta última la tonalidad predominante de las filitas que
acompañan al trozo de carretera comprendido entre el empalme de
Mal Abrigo y la estación Guaycu^^^, las cuarcitas son blancas, grisáceas
y rojizas, aunque los aflorami^^nos aparecen cubiertos de liqúenes
crustáceos que ocultan casi siempre la verdadera coloración.
Masas de filita de extensión limitada aparecen intercaladas en el
material granítico de la sierra Mahoma, o se presentan algo plegadas
en contacto con un cuarzo lechoso, presumiblemente filoniano, de la
sierra de Mal Abrigo. En general, tales filitas tienen coloración seme
jante y ofrecen un rumbo análogo al que presentan las filitas de la
cuchilla de Guaycurú.
El granito que constituye la sierra Mahoma, aunque ofrece cierta
variedad en la textura y en la estructura, se presenta más macizo y
con menor orientación cristalina que el de la sierra Mal Abrigo, que
es en parte gneisoideo. Su composición es relativamente variable; en
algunos casos se trata de granito adamelítico; otras veces constituye
una adamelita típica; y finalmente llega a tener la composición y el
aspecto de una granodiorita. Hacia el tributario serrano del arroyo
Mahoma Chico (que podría llamarse Mahoma de la Sierra), el gra
nito evoluciona bastante por un enriquecimiento anormal de anfíbol,
sobre todo en las inmediaciones de una gran masa anfibolítica, que
describiremos más adelante, y que a menudo presenta disyunción es
feroidal no muy pronunciada, especialmente en zonas algo meteoriza
das. Cruzan el granito de la sierra Mahoma algunos filones cuarzosos,
de espesor variable, a veces de cuarzo lechoso, y en otros casos de
cuarzo algo ferruginoso y en parte cavernoso, por pérdida de material;
tales filones suelen sobresalir de las masas graníticas que atraviesan
gracias a su mayor consistencia. Pero lo que llama más la atención
son las aparentes intercalaciones de un material de grano fino, gene
ralmente porfiroide, que se destaca en la masa granítica en forma de
bochas redondeadas, y con disyunción paralela a veces muy pronun
ciada. Por meteorización diferencial, tales bochas se separan del gra
nito, e incluso se han desprendido de él naturalmente, dejando huecos
bastante regulares, en los cuales continúan los procesos de alteración,
favorecidos por la sombra que asegura una mayor persistencia de la
humedad. Algunos de estos aparentes xenolitos tienen hasta un metro
de diámetro, aunque se presentan generalmente con cierto grado de
alteración, se asemejan a un material melanocrático que ocurre en
— 216 —

�— LIZ —
o ooiBDjy o^^jduiog jb 9sjb9J9j uoq^p is jpnosip ju 'SBpBipmso sbooj
SBJ 9p B9l^ojOUOJ9 UOpBJ9JJO9 BUVl JBZIJB9J inbB SOUI9JBJU9JUI OJ^
•OJJ 9p So^^j^uBO SOJ JO(I SBqD9q SapBpiABO S9JUBpuiiqB UO9 4
9pj9A UOpBJOJOO 9p 4BJJ9Tg BJ 9p BlUOqBJ^[ 0X0JJB J9p OSjnO J9p
Bim U9 B^U9S9jd gs 'Bsop^j^ bosoj Bun 4oi)JBqui9 uis íojn^sqo 9ju9uijbj
-9U9x^ JOJO9 9p X SOSOJJpjB XniU S909A B 4S9JBlAnjB SO[9tlS SOJ UBUTUIOp
SoXoJJB SOJ BIOBq ^SBDIJBds^p^j A SBSOZJBnO SBABJS U9D9JBdB U9iqUIBJ
9puop 489[BIAn[J S9[^BA SnS 9p SOUn^B U9 A BinoqBJ^f BJJ9IS B[ 9p O1DBJUO9
U9 sosou9JB so^ns %o\ opuBpunqB 4uotsu9ix9 g^uBisBq UBdnoo 89^bia
-iqB A sgpjiAiqoo sopns so^q •SBpBuoiso^^ g^uBiSBq ^jau9S U9 4jos9ds9
OSB989 9p OUB9duiBd OUIT^ 9p SBq9UBUI SBunS[B B9JB BJS9 U9 U9J^n9O
O{OS 4SIBd [9p BlJBJU9UIip9S 9IJ98 B[ 9p S91UBJS9JUI SO^ B OlUBtl9 U¡^
•BDTlSta9^9BJB9 Xntn B91J
-SBpOJTJJOd BJI11X9J Bun 8B0OA SB^ 119 UBUTXUJ919p A 4SlSBpBJB9 B]^ B OpT^
-SIS9J uBq ozj^n^ 9p soubj^ soun^^ 4sbiiuo[iui s^pj u^ •pBpisojsmbsg
BpBOJBUI ns 9p upZBA U9 4SB9TJ^OUIB19ta SB9OJ 8B1J9I9 UO9 O SOJ9JJ9JBn9
SOpiJJOd UO9 JipimjUOO jIOBJ S9 BJSIA 9[dlUIS B 9tlb X 4SIBd p U9 SBpBip
oa une 4sbdtijubj sbituo^iui sb^ 9p BtouBpunqB B^ sg uoiou9jb bj
9nb o[ ojg^ 'o^opida u9 BpBiounuoud Bz^nbiJ eun uoo 4Bjp[
-Bun eun X (bjijou o) Bjij^dXq eun SB^p 9jju9 'sbooi sbjjo u^jjnoo 4o^
9p B^ X BUIOqBJ\[ BJU^S B^ 9J^U9 BpipU9JdlUOD B9JB J9 ug
SBUOZ n9 BJ9dsOjd 9nb B^ B B^UIJSip 9^UB}SBq 89 OOIlJJOqiJUB
9p UOpBZIJBp9 X U9PBZIJO919UI BJ 9p SOpBATJap SOJ9ns 9jqOS
9JJ11DO 9llb UOl9B^9.o9A BJ 4SBUI9pB ^OJTUBJ J9 OpiIBJJOO 49llbip 9p O^99d
-8B UO9 4B9I^BJ9OUBJ9in B9OJ B^S9 9p BI9U989jd BJ 91U9UIBJBJ9 JBI99jdB
U9JTUIJ[9d 'BJtnjJB BfBq B UOIAB 9p SOJOtl^ '(SO^J9UI 9p SBU9JU99 SBIJBA 9p
OI9Bds9 Jod OOIJJJOqiJUB JBIJ9JBUI JB gn^oIS JBn9 J9 4S9p90J9J^[-O9piA9JUOJ^[
BJ9^9JJB9 BJ UO9 BipU9tUIB^) 9p BT9UB1S9 BJ 9UII 9nb OUIUIB9 J9 4OjdlU9f9
Jod) 8OUIUIB9 9p OpBZBJJ J9 BJBd SOSBO SOUtlSjB U9 SOpBq09AOjdB OpU9I8
49J89 9nb pBpiJTOBJ SBIU UO9 UB^9^JB 98 9tlb bX 'o^JUBjS JB U9J9BJ9J U9
umsgjdgp eun jbj9uo^ U9 ubuijoj 'sgnbip sg^ugjBdB sojsg -bisia gjdims b
J99OUO99J 9p9tld 9S S909A B 9llb 4BDT}JJO 9JU9raBpB9JBUI BjniX9^ U999JJO
9nb bX 4SBpBzijaouiBi9in SBSBqBip 9^u9ui9jqBqojd 4SB9ijijoqijuB sbsbui
48O^i9UIOJI^[ SOp B OUn 9p OI9Bds9 Jod UB^aBJB 98 'g\[-^S 91U9UIBpBlU
•IXOjdB jp9p 89 'jBdlOUTjd 9f9 n8 B OJ99dS9J Bn9IjqO SBU9dB UOI909Jtp
aO9 4BUIOqBJ\[ BJ^9IS BJ 9p O}IUBJ[ JB 91U9lU9JU90LBdB OpuB89ABJjy
•ounqn 9^s9
9p 3^^o^[ jb uriB X 'ootq^ BuioqBj/^ X BJJ9ig bj 9p BUioqBj^ soXojjb soj
9JJU9 U999JBdB '(SB^I^JBnO X SBJIJTj) 809IjaOUIBJ9UI SO^SinbS9 SOJ 9p J9
UO9 9lUBpjO9UO0 Oquinj UO9 9llb 4SB9OJ 9p 9IJ9S Bun U9 II9iqUIBJ 9jqBA
-jgeqo sg opBA9j9 opBJ 9p upiDBZTiraojiui Bjsg '9^u9aod Xnuí orastjjora
-BJ9UIOtaBUip un 9p 8OpBAIJ9p 8OZJ9njS9 SOJ Jod opBZTJ9Ajnd OOT^IUBj^
JBTJ91BtU Un 9p BTJBJBJ1 98 ÍSBpBPJBUI XniU B9I^SBJ9OJIjaod O BDIJSBJOB}
-B9 sBjn^xg^ uoo oaad 'oitubj^ jgp bj b 9jub(*9ui9s o j^nSí upioisoduioo
Bun 9U9IJ 9nb OpBI9U9piA9 Bq 4O9I^BJ9O9n9J OJIO U9 9^U9UI9JU9JBdB
OpjnjOUt 4O9I}BJDOUBJ9UI JBIJ9^BUI 9JS9 9p O9tdoD8OJ9IlU Oipn^S^ jg 'OpBjq
-UIBJB 9p 89^Sod BJBd OpBJOjdx9 S9 9^S9 9pUOp SBJ9JUB9 SBJ 9p O9S9JJ
J9 U9 489pjoq SOJ U9 SBSnjtp O3nJB 48BpB9puOp9J SBSBIU 9p BUIJOJ

�a la Serie de Minas (considerada como Proterozoica) ; esta correlación
nos parece prematura y además llena de dificultades. Por otra parte,
rocas que en un principio se juzgaron como equiparables a pórfidos
cuarcíferos, han resultado ser milonitas graníticas de textura porfiroclástica.
En la parte de la sierra Mahoma donde la roca dominante tiene ca
racterísticas de una granodiorita, los minerales principales son la oligoclasa, la microclina, la albita, la hornblenda, el cuarzo y la biotita. La
oligoclasa es el feldespato más abundante, y aparece en general defor
mada y quebrada por los efectos del dinamometamorfismo, parcialmen
te transformada en pistacita y clinozoisita, transformación que no ha
afectado en cambio a la microclina y a la albita. Los minerales secun
darios y accesorios son en esta roca el zircón, el apatito, el rutilo, la
calcita, la fluorina, la sericita y la magnetita. La albita forma inclu
siones en el interior de la microclina (pertita), la cual presenta cierto
grado de sericitización. El cuarzo, no muy abundante, aparece frac
turado o con los bordes deformados por las presiones, ofreciendo ve
nillas con recristalización incipiente; la hornblenda se presenta, lo
mismo que parte de la biotita, epidotizada; la mica negra ofrece halos
pleocroicos debidos a la presencia de inclusiones de zircón. La calcita
y la fluorina aparecen en finas, aunque escasas, vénulas.
La cantidad de feldespato potásico incrementa a partir del valle
del arroyo Mahoma de la Sierra, hacia el interior del mar de piedra.
Una muestra tomada en plena sierra, en la ladera del llamado cerro
Grande (o de Perera), ha revelado según Moacyr V. Coutinho, los si
guientes porcentajes en peso de sus minerales constituyentes:
Plagioclasa
Feldespato potásico
Cuarzo
Biotita
Minerales accesorios

36.5
23.0
29.5
8.0
3.0

%
%
%
%
c/c

En otras muestras, procedentes también de la parte abrupta del
mar de piedra, la cantidad de cuarzo es aún mayor, decayendo en
cambio la de biotita. En cambio, una roca granitoide que aflora junto
al arroyo Mahoma de la Sierra, a unos trescientos metros del mar de
piedra, ha revelado una carencia absoluta de feldespato potásico, la
disminución de la cantidad de cuarzo y una abundancia inusitada de
hornblenda, acercándose algo por su composición a las rocas que com
ponen la familia de las tonalitas. Según Moacyr V. Coutinho, he aquí
los porcentajes en peso de los minerales constituyentes de la muestra:
Plagioclasa
51.5
Anfíbol, con agregados de alteración27.0
Cuarzo
17.5
Biotita
2.5
Magnetita y accesorios1.3
— 218 —

%
%
%
%
%

�— 612 —
na ai-ied ua 'BpBjajp Xnxn aaaaBde Bpua^quaoq b[ ísojjotuoxpx sapj
-sxaa na asopuB^uasaad '(s^uySiqy) BaisBq aiuaxuBAx^Bpj sa BSBpo^xp
v\ 4Bpua[qujoq ua Baxj 'bjt^buo^ Bun ap b^ b Bpaanaaa uoiaxsodxuoa
BXna X 'Biaaig v\ ap BtnoqBj^ \v oiunf Bpx^oaaj Bjjsantn B^ ug
•uoaixz p pdxauxad oxaosaaaB pjauxra p opuaxs
'a^qBiJBA sa B^xioxq ap upxaaodojd Bg • (oapajnap oza^na) Buxpoaaxxu
v\ ua opnuaui b uBJ^auad so^pisxja ap sauopaoa ísopBxuaojap sapaoq
saaaA b aaajjo X aiuB[npuo uopupxa ajduiais ts^a Biuasaad ozjBna
^g *Baoj Bisa ua as^Buuoj ua sapaauiui so\ ap oxut^n p 'Buipoiaiui
Bun b apuodsauoa oaissiod ojBdsappj p ÍB^iqp-pBqspB^ X Bjiqp b¡
ap saXa^ sb| unSas sauopBuiuia^ uoa '(0Iuy 0(iqy) BSBpoSip-Bixqp odx^
pp sa Baoj vi ap a^uaXnjiisuoa BSBpoi^B^d Bg 'JBpiSaj^i saaaA sbj^o X
'BpBUB(dB biujoj ap X souanbad a^uauiBAiiBpa sanbcqq b jBSrq opu^p
'o^aadsB ap BiquiBa uppunXsip b^ Bjjais b^ ap sauopjod SBpBuiuua^ap
ua ojad i uppBziJoajaui aod sopBaanqB o sopBapuopai 'oubuibj ubj^ ap
saaaA b sozpBui soauBq ua asopuBjuasaad 'jB^nuBjámba
sa Baoj[ Bg 'BaaBsiJ ubujoj 'oanasqo ajuaxuBAt}Bpj saaaA b
p X 'B^iioiq B^ ap Bpuasaad B| anb 'supanbuB^q uppBJopa Bun app
-UBp 'BjipuiBpB B^sa ap bsbui b[ ua uBuiuiop soaBp s^pjauíui sog
•oaipua^quaoq-oaiijioiq X 'oatjjjoiq
so^iubj scq b Bpxjajaj opts Bq booj v\ opnuaui b ísojBa^oj^ad soaod aod
BpBz^t^n opis Bq uopBuiuiouap eqaip 'a^uauíBpBpBj^saQ *uasuuBqof
ur^^as '&lt;}:59 X ^9:^^ sa^iuij^ so| axiua upp^pi ^qatp asopuaiuajuBui
'BSBpoi^Bj[d ouioa BSBpojao b^ub^ aiuauíBpBuiixojdB aua^noa anb 'boiu
-ojn^d 'Bjajiaa^no booj 'BjipuiBpB Bun B japuodsajaoa aaajBd 'BiuoqB]^[
Bjjaig b^ ap ojiubjS p 'Bipaiu uopisoduioa ns B^uana ua opuaiuaj^
•ofBqBJj oj^o ua soraajBdnao sou anb b^ ap 'apioa
-ijjod booj Bun X 'bjt^xj ap op '(oouB^g oaaaa opsxuB^ p Buxtujajap
anb) ouBxuopj ozjBna ap bsbxu ub^ Bun j^Sn^ jaxuxad ua BpBaxpux
Bjjaxs v\ ua uaaaaBdB sBxuapy '(2:5 a^uapoa p oaxsBjod ojBdsappj-BSBp
-oxSB^d uopBpj B^ aapaaxa uxs oaad 'BSBpoxSB[d aju^punqB uoa) pin
-jou o^iubj^ un X BixaoxpouBa^ Bun ap v\ ^i^xi^ bxjba boojc b^ ap u^xoxs
-odxuoa B^ Bjp ua uaxqxuBi ÍBiuoqBj^ Baaaxg bj ap apxo^xuBa^ pxaajBxu
p uoa uoxaxsodxuoa ns aod BzuBfaxuas Bjaaxa aaaajo 'oáxaqy pj^ ap
Biaaxs v\ ua Buxxuop anb BapxossxauS a^a^d ua 'apxo^xuBjS boojí Bg
'sosnjuoa sop^SaaS^ ua saaaA b asop
-UBiuasaad 'upxoBjaip aiuapiAa ap soxaxpux aaaap pqxjuB p 'Bjaaxg B[
ap Bxnox[Bj^[ oXojjb pp ajjBA pp a^uapaaoad Ba^sanxu b[ ug 'soanosqo
sapaauxxu so^ u^punqB apuop saaBn^ so^ ua paauaS ua zapxd^a joXbiu
uoa UBZxJoa^ara as sB^sa ísBaoa sb^ ap upxaBuajp ap souaxuouaj so^ b
uoia^pa ua BxauBiJodtux ns aauai ap u^fap ou 'pqxjxre ap uoxaaodoad B[
ua oiuaxunB p oxuoa xsb 'ozjBna ap pBp^uBa v\ ua upxanuxxusxp Bg
•BJjsanxu Bpxjajaa B^ apaaoad apuop ap apxojxuBjS Baoa b^ ^jo^b apuop
jBn{ pp sauoxaBipaxuux sv\ ua BaxjxpqxjuB bsbxu ubj Bun ap Bxauasaad
b^ aod 'BpBJoqojJoa j^panb aaaj^d oqui^nog *^y jXoboj\[ ap BxauaaaSns
Bjsa íoaxsB^od oisdsappj ap Bpxpaad aiuBixxuoauoa b^ X 'pqxjuB ap
ojuaxxuxaanbxaua uoa 'Bax^opjauxtu Bzapxn^BU ns na Bp^axjxpoxn o9an[
o jad 'BarpuBjS a^uaxupuxxjo Baoa Bun ap a^BJi as

�clorita; el cuarzo y la biotita no ofrecen grandes anormalidades; entre
los minerales accesorios se destacan el zircón y una magnetita hematizada parcialmente. La roca ofrece en conjunto una coloración obs
cura, y está en gran parte alterada, bastante más que la adamelita de
la sierra.
En cuanto a los diques anfibolíticos que cruzan a la sierra, en
forma concordante con su eje principal, con un rumbo que varía en
tre 60E y 80E, dejando lugar a depresiones alargadas, aprovecha
das en algún caso por los caminos, parecen corresponder a diabasas
de textura ofítica, metamorfizadas en anfibolitas. La composición, dan
do el porcentaje de los minerales en peso, es según Moacyr V. Coutinho, la siguiente:
Plagioclasa

24.5 %

Anfíbol

70.5%

Magnetita

5.0%

La composición media de la plagioclasa corresponde a un labra
dor (Ab3-An63) ; el anfíbol es una hornblenda común (verde obscu
ro) ; la magnetita constituye el principal mineral accesorio. La roca
ofrece casi siempre coloración obscura, algo verdosa, con las superfi
cies limonitizadas, amarillentas o rojizas; cuando se altera, ofrece
una exfoliación concéntrica a veces muy marcada.

Milonitización y rocas miloníticas
Cuando las rocas cristalinas se ven sometidas a tensiones diferen
ciales que rebasan el límite de su resistencia, tienen lugar fenómenos
de cataclasis más o menos apreciables. Las fracturas se producen prin
cipalmente en las zonas de contacto de los cristales y afectan en
forma preponderante las partes angulosas, ocurriendo bajo presiones
elevadas una pulverización total de dichos cristales. Si tras de esta
pulverización, quedan dentro de la masa algunos granos de tamaño
apreciable, correspondientes a los minerales que no han cedido total
mente bajo la acción de las presiones, la textura de la roca se llama
porfiroclástica; si la reducción de los granos es total, la roca pasa a
ser una milonita.
La milonitización difiere de la cataclasis conducente a la forma
ción de brechas, en que en ella, la reducción de los cristales, así como
la deformación de los mismos y el flujo originado por las tensiones
diferenciales, son mucho más acusados. La brecha típica se compone
no de cristales individuales sino de piezas de rocas (Harkerl. En cam
bio, el término milonita, empleado por primera vez por Lapworth, se
aplica a una masa prácticamente pulverizada por las presiones, como
si hubiera pasado por un poderoso molino (Harker). En la textura
llamada de mortero (también denominada estructura de mortero, o
— 220 —

�— 122 —
uppBaopa Bun ap^p b aXnqiajuoa X ajuBpunqB sa Baau Baira Bg #(bjis
-xozouip uaiquiBj o BjpBjsid oinoo 'souanbad soubj^ ua paaua^ na
Bjuasaad as anb p) ojopida ap BiauspunqB b^ uoiauajs B[
uoidobjj

Bjijau^Biu X ojijBdy

BSBpoiB[d X oaiSBjod ojBdsappg
: (osad ua safBjuaaaod so^ opu^p)
ajuainSis B[ Bijas s^psapuopaa s^qaoq o sojipuax sajuaaBdB so^ ap
oun ap BaiSopjauíui upiatsodinoa b^ 'oqupno^ *^ jXoboj\[ nnSag
•piaipadns uoia
-Baijtaqis aod ajuauía^qeqoad 'aiuauíajuajBdB SBpqnd saiaijjadns saaaA
b uaaajjo anb sb^ 's^qaoq sap^ ap sbui o Buaaop Bipaui B^Bq uauaij
-uoa 'apuB^^) ojjaa pp sop^apuopaj sanbo^q souná^y #sopru sns SBjsa
?IIB opuBpjsui 'saAB s^i aod X soSBppanuí so^ aod sosBa sounSp ua sop
-Bzq^n uos soaanq so^ "B^p ap asjapuajdsap uan^isuoa opuBna bsbiu
Bqaip ua soaanq opuBÍap 'Buiíqn Bjsa ap uopBjuauíJjBJj X uppisodtuoa
-sap B|^ uaaaJOABj X 'Ba^juBj^ bsbui b^ ap uBJBdas as ppuajajip uoia
-Bziaoaiaui jo^ 'SBpBjBp ajuauíBjau uos anb SBun^p uajanao anbunB
'ppiosdip ajuauíBJaáq Ep^apuopaj buuoj us^uasajd X ojiarasip ap
Bjuaqao B^ssq &lt; Bjaja^ ap o) apuBJ^) ojiaa p ua Jipara e
SBipoq sb[ ap sBuná[y *soiBdsappj so^ b sos^a sounSp ua ojad 'oz
-iBna p paauaS ua sa[BisiJaouaj sa^uajBdB so^ opuaipuodsajjoa 'aiuaj^dB
saaaA b 'BapsBpojijJod Bjnixaj uaaaap 'soppjBd souB^d un^ as
as anb 's^qaoq sopx 'BpuBpunqB ubjS ns zaA p^ JBqaadsos
uis ojad 'Braoipjiy[ Bajáis b[ ap oiiubj^ p ua 'opipod ouib^^ anb 'oubjj
-xa pijajBra un ap ssipoq ap Bpuasajd B^ jBaiput ua ojarapd p anj
UBIIÍI^[ 3B]/\[ *sT8TJ9dB 3P BUIJJ u3 SBp^SjBp SBai^iuBjS sbsbui uoa
-uoa ua pjaua^ ua 'o^tjqy pj\[ ap bj X BJjais BpBuopuara bj
Bpipuaadraoa buoz b^ ua 'Bjnasqo sij uopsjopa ap sanbxp ap BpuaiJ
-BdB uoa saaaA sbjjo X íBinoipj^[ Bjjais B[ ap ojiubjS jap ojiu^P sojq
-ouax sajuajBdB oraoa saaaA SBun :sBrajoj sop ua ueiuasajd as
SBjxuopra sb^ X SBpBzxpuo^ra sbooj sb^ souiBipn^sa anb sajB p u
•ajuanaaaj a^uotu^AijBpj aaaj^d SBaoj ap od^ ajsa
ojjsanu ug 'pBpipunjojd X uoisuaixa BijBsaaau b^ uoa opBiBJ^ opis Bq
ou une SB^iuo^ira sb^ ap Braajqojd p 'sasisd soj^o X Bij^sny 'Bpang
'soptug sopB^sg 'Bip^ajg ubj^) ua sbooj ap asBp B^sa ap BajaaB sop
-Baqqnd sofBqBJ^ ^O\ ap JBsad b oaag 'oquijnog *^ jXaBo^\[ aod (op[
-Bg uBg) anbog UBg ap ura^aa b^ ua uopuaiap Bjaap uoa SBpBipn^sa
uoaanj X 'zupg *y o^opa^ p 'Bpuaaanao ns ap BaaaaB uopuajB tb\
ouiB^ 4psBjg p ug •orasijjoraBpraouiBuip osuaira b sBp^araos SBuip^
-stja sauoi^ai sb^ ua uoisnjip a^u^isBq aauai uaaaJBd SBjiuopiu s^g
•8OpBZIJ3A
qnd sagqap sbui sapjauíra ap soiu^iuSbjj so^ aod sopB^uainaa ajuara
-BaijaBjd uaaajBdB 'sauoisaad sb^ opijsisaa UBq anb 'sosanaS souea^
soj '(anjqnajspjaqin 'ajuapAinba Bu^raap uoisaadxa ts\ uoa opaanas ap

�gris obscura a la roca; está íntimamente asociada al epidoto. El cuarzo
aparece a veces en granos de cierto tamaño, relativamente obscuros,
pero brillantes, dando lugar a una textura porfiroclástica. El feldes
pato potásico (microclina y ortoclasa) es más abundante que la oligoclasa, presentándose esta última a veces en fenocristales, siendo rela
tivamente acida (Abg5An15). En un ejemplar separado de una bocha
sometida a una fuerte descamación, los fenocristales feldespáticos lle
gaban a medir hasta más de 8 mm. de largo, tamaño en general no
alcanzado por los fenocristales de cuarzo (5 mm. a lo sumo). La abun
dancia de epidoto y de biotita, podría atribuirse al metamorfismo di
námico y la acción de soluciones acidificantes, provocando la trans
formación del piroxeno y del anfíbol, en los mencionados minerales;
de la transformación de las plagioclasas básicas se habría generado la
oligoclasa y parte tal vez del cuarzo. Tal es la hipótesis sugerida por
los estudios microscópicos, según Coutinbo. La roca en cuestión se
aproximaría por su composición a la de una unakita, sobre todo por
su contenido elevado de epidoto. Esta sugerencia acerca de una acidi
ficación, probablemente en contacto con el granito, de una roca pri
mitiva más básica, podría tener una base relativamente seria, en razón
de que en el área estudiada ocurren rocas básicas entre las cuales
figuran una hyperita (o norita) y una hornblendita (esta última con
gruesos fenocristales de hornblenda de más de 1 cm. de diámetro).
La hyperita presenta la siguiente composición mineralógica (dán
dose los porcentajes en peso) :
Plagioclasá básica
Piroxeno (hiperstena)
Anfíbol
Minerales metálicos

49.1 c/o
32.8 %
17.6 c/o
0.5

La plagioclasá (Ab25An75) corresponde a una bytownita, a veces
en agregados que hacen pensar en una reducción por milonitización,
y luego recristalizados. El piroxeno, que corresponde a una hiperste
na, aparece en general alterado, pasando a anfíbol; este último es
una hornblenda, pero que aparece coloreada de diversa manera, ha
ciendo pensar en dos variedades, tal vez de distinta composición. De
los minerales metálicos el más abundante es la magnetita, que se pre
senta en pequeños granos.
Es posible que esta roca gabbroica tenga origen metamórfico
(pirometamorfismo de una roca ferromagnesiana primitiva), aunque
tampoco debe descartarse la posibilidad de que se trate de una norita
verdadera, según sugerencia de Moacyr V. Coutinho. Al grupo de
rocas básicas, pertenecen en el área estudiada, una hornblendita, que
aflora entre los arroyos Mahoma de la Sierra y Mahoma Chico, y
una roca obscura, maciza, que aparece cerca del borde Sudoeste de
la sierra Mahoma (tal vez se trate de una anfibolita maciza, derivada
de una eruptiva básica por metamorfismo).
— 222 —

�•sBaidoasojaiiu X oduiBa ap sauoiaBAjasqo
sbj ua BpBjuajsns Baijaua^ojjad sisajodiq eun soiuaipuodxa apuop 'o3
-ijqy jbj\[ ap uoiSaj bj b BpBaxpap bjjbj^ououi bj ua souJBdnao b sotu
-ajaAjoA sBiuajqojd sojsa ^-iqog 'ojiubjS oidojd ja Jod uoiobzijiuojiiu
ajjanj Bun b sopijaiuos 'sojijouax sojapBpjaA ap 3sjbjbjj pBpijBaj ua
Bjjpod (aju^punqB souaui ozjBna ja X 'sosbo soqanxu ua BaisBq sbcu
sa bsbjooSijo bj) Bjnasqo sia^ uoxaBaojoa ap SBqaoq SBjsa ap
jap upraxsoduioa ap Biouajajip bj Bpsp 'oSaBquia uxg
o Boijiuojixu 'oaajjoui ap Bjnjxa^ Bun opuBuio^ SBSuajui Xnuí sauoisua)
sbj ofeq opipaa u^q anb eajiqap sbuoz b ajuauíapliuis uapuodsajjoa
anb as^BSuad Biapod ÍBuioqBj^ BJjais bj ap BjrjoipouBjS bj X Bjtjaui
-BpB bj ap oj^uap Bapxjouax BiauaiJBdB ap sbjiuojtui sbj ap Biauasajd
bj b OAiiBjaj ja sa opBJBjaB opis Bq ou unB anb Buiajqojd uj^
•pniíjdtuB
ubj ap oaiuiBuip ouisijjouiBjaui un ap joabj ua BjqBq anb oj 'josadsa
opnuam b jbzubdjb uajans X ^Bpsipnjsa BajB ja ua uspunq^
sbjiuojiiu X sb^iuojiuibjjjj *sojopuBzijaAjnd sajuaisisaj
SBiu sajBjauxui soj b uaxquiBj os^a ajsa ua ojaajB ouisijaouiBjauíouiBuxp
ja anb bX 'sojsBjaoaijJod ap jBjauaS ua Bjuaxa 'BjiuojiuiBajjn Bun b
pBptjBaj ua apuodsajjoa 'soun^jB iod opBaapisuoa anj isb X
Bun aaajsd bjsia Bjauiiad b anb 'sanbipopnas soj ap jBijajBiu
•(SBOIlJBSBq SBJTJjnb
-bj sbj b Bpjanaaj jBiaajBui oqaip) BjnjB^aduiaj BpBAaja ap ojjoJJBsap
uoa Bsuajuí uoioaiaj ap saioijjadns b japuodsaj^oa Bjjpod anb 'sBjtdBa
SBp^Sjap ua 'oa^au tsbo 'ajuBjj^q 'oajjiA jBiJtajBui un ap Biauasajd
bj jijjaÁpB apand as 'BiuoqBj^ Bjjais bj ap ajsaopng apjoq jap Bdjaa
Bjuasaad as anb 'oziobui ojoadsB ap 'BaijjjoqijuB Bjnasqo bdoj bj X SBjja
U3 "opBzzaaAjnd jBijajBiu ja ua uoiaBzijBjsijaaj ap sotoipui sajuapiAa
uaaaajo sbjiuojiiu SBjs^ "sojuaxuiBJOjjB soj ua uaaajBds anb sosojn^ue
sojubd soj jod ajqBjisuBJj ajuamjiaxjip SBuiapB Bjuasajd as ouajjaj ja
ísajuBjJoa X sosojnSuB sojuaiu^BJj ua BiauajoiA uoa bjjbs X sadjoS sosoí
-auinu ap sandsap bjjijsb as Baoj bj 'ojjijjbui un uoa BpBadjo^ jas jy
•SBpBAaja ajuBjsBq uoxaBJajjB bj b Biauajsisaj bj X pBpiaBuaj bj opuais
'jBpxoauoa BjnjaBjj opuaiaajjo 'BjaBdxuoa Xnuí ouioa Bjjodmoa as Baoj
bj ojad 'ouiisiuij sajBijajBiu sojsa ua sa Baoj bj ap oubjS j^ 'sos^a
soun^jB ua ojajdiuoa jod opuBjjBj 'sopBiaBdsa sbiu X souanbad sbui ajuBj
-ssq jBjauaS ua ozjBna ap sajBjsiiaouaj uoa X 'ojBdsapjaj ap sajBjswaou
-aj sosBasd uoa 'sBais^q sbui o^jb jas uaaaj^d jBjaua^ ua anbunB 'ojiubjS
ja ua opinjaui oaijijouax jbij3jbui ja UBUiuuajap anb sbj b bSojbub uoia
-isodiuoa ap uos 'oijqy jbj^[ ap bj X BinoqBj^ BJJais bj ajjua spipuajd
-moa BajB ja ua sanbip sajuajBdB ubuijoj anb SBaijiuojiiu sbooj

�BIBLIOGRAFÍA
1)Balk R. — Structural Behaviour of Igneous Rocks. Geol. Soc. of America.
Mem. No. 5. 1937.
2)Barth T. — Theoretical Petrology. New York. 1952.
3)Billincs M. — Structural Geology. New York. 1942.
4)Buddington A. F. — Adirondack Igneous Rocks and their Metamorphism.
Geol. Soc. of America. Mem. No. 7. 1939.
5)Coutinho J. V. — Petrología da Regiáo de Sao Roque, S. Paulo. Fac. de
Filos. Cien, e Letras, Bol. 159. S. Paulo. 1953.
6)Chebataroff J. — Sierra Mahoma (monografía geográfica). Inst. Est. Supe
riores de Montevideo. 1944.
7)Chebataroff J. — Meteorización de las Rocas. Inst. Est. Sup. Montev. 1950.
8)Fairbairn H. — Structural Petrology of Deformed Rocks. Cambridge, Mass.
1949.
9)Fourmarier P. — Principes de Géologie. Vol. I-II. Paris et Liege. 1950.
10)Grout F. — Petrography and Petrology. N. York. 1932.
11)Harker A. — Metamorphism. London. 1939 (2nd. edition).
12)Johannsen A. — A Descriptive Petrography of the Igneous Rocks. Chicago
(4 Vol.). 1939.
13)Knopf and Ingerson. — Structural Petrology. Geol. Soc. Am. Mem. No. 6.
1938.
14)Longwell, Knopff and Flint. — Physical Geology. New York. 1948.
15)Mac Millan J. — Rocas precámbricas de Colonia. Rev. Ing. Montevideo. 1931.
16)Nevin Ch. — Principies of Structural Geology. New York. 1949.
17)Raguin E. — Géologie du Granite. París. 1946.
18)Rinne F. — La science des roches. París. 1928.
19)Serra N. — Memoria, explicativa del mapa del departamento de Colonia. Bol.
del Inst. Geol. del Uruguay. No. 30. 1943.
20)Servicio Geográfico Militar (Uruguay). — Hoja Topográfica de Mal Abri
go. Escala 1:50.000. 1946.
21)Turner and Verhoocen. — Igneous and Metamorphic Petrology. N. York.
1951.
22)Tyrell G. — The Principies of Petrology. Glasgow. 1929.
23)"Wahlstrom E. — Igneous Minerals and Rocks. N. York. 1947.
24)Waters and Campbell. — Mylonites from S. Andrea fault zone. Am. J. Sci.
Vol. 29.

224 —

����Sección delgada de una milonita porfiroclástica. mostrando cristales gruesos de cuarzo
de extinción ondulante, algún cristal visible de oligoclasa, y material finísimo que
aparece como un verdadero cementante (compuesto por feldespato, cuarzo, biotita y
otros minerales triturados por las presiones). Milonita procedente de la sierra Mahoma
(aumento 50, nicoles cruzados).

Sección delgada de una hyperita con abundante plagioclasa básica, piroxeno transfor
mado parcialmente en hornblenda. mostrando en parte textura xenomórfica (y poikilítica).
aumento 50, nicoles cruzados.
— 228 —

�•8bjiijj 'g na ísb3ij;ubj3 sisijode X sojuiuo^iu sanbipopnasd uoo sojsmbsa 'g ua
ísooilJ^oqijuB sanbip 'y ua ísBaijiusjá sbjoj 'q u^ -cpBipnjsa b9jb ^p ojrjBtusnbsa eji

a s^jOJiu 'og ojuauíny -(SBuanbad 'süjnasqo Xnuí sbi{.uibui
B[ X Bpua[qujoq B[ '(sbjr[.) sbui SBqauBui) jo^ibjcjbj [9 asopuaijouo^aj
'BpBAJ8SUO.l ajU3lU[BI.)JB(I B.)I]IJO Bjn)X3] E[ OpUBJ]SOUI 't.UIOIJBJ^ BJJaig B[ 9p OJHIBJá
[9 bjjoj 9nb (BSBqsip Bun ap opBAijp oiíjJouiBiaui) B]i[oqijuB B| ap Bpn^[ap uoiaaag

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2416">
                <text>Observaciones acerca del pirometamorfismo  y la Milonitización de algunas rocas de la región de Mal Abrigo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2417">
                <text>Nos referimos aquí a sólo a algunos fenómenos de metamorfismo y de cataclasis , observados en la Sierra Mahoma y en el espacio comprendido entre ella y la vecina Sierra de Mal Abrigo.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2418">
                <text>CHEBATAROFF, Jorge </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2419">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR , Diciembre 1953, Nº 11 : p. 211-229</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2420">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2421">
                <text>1953</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2422">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2423">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="2424">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="299">
        <name>CATACLASIS</name>
      </tag>
      <tag tagId="298">
        <name>METAMORFISMO</name>
      </tag>
      <tag tagId="300">
        <name>SIERRA DE MAL ABRIGO</name>
      </tag>
      <tag tagId="301">
        <name>SIERRA MAHOMA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
