<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<itemContainer xmlns="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5 http://omeka.org/schemas/omeka-xml/v5/omeka-xml-5-0.xsd" uri="http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/items/browse?collection=7&amp;output=omeka-xml&amp;page=5" accessDate="2026-05-02T17:31:28+00:00">
  <miscellaneousContainer>
    <pagination>
      <pageNumber>5</pageNumber>
      <perPage>10</perPage>
      <totalResults>149</totalResults>
    </pagination>
  </miscellaneousContainer>
  <item itemId="359" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="595">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/682865d1e9398059c969307677f0a9c9.PDF</src>
        <authentication>acfbaa7b23f3d0d04315887b981ab7fd</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="4258">
                    <text>'BaiSpjoig k Bamj eijbiSo3^ ap ojioiBJoqE^ (j)
JOIJ9JUI a jo^iadns sayBipnj Á joiaajue nuijauíoA uoistaui
uoa 'luiXqyqaiJog ^ íjouajuí p anb ouanbad sbiu joijadns pjojoad
JBipBJ p Á J3UIOA pp IOU3^UB UOISIOUI UI8 'lUipiOqaBJlBg tSBIJIUIBJ
-cjn8 sop ua sopipiAip uejjepanb 4otasiui p opjanaB aQ •ix^Xjaidouijay
so¡ ap ajuatpuadapui uapjo un soga uoa a^nj^suoa anb 'jag *g ap
oija^u^ p opBjdaoB Bq as ajuauqBivpy -uapaoqns un ouioa ojapisuoa 8O[
(O^^Z-LLZ (^T6T) XI '8 *1SÍH *JBM #8b^ #uuV) ^ag -^ anb BísBq g
-hiib; ap BuooajBa B[ b soppnpaj 'oduiaij oqanuí ajuBanp 'ojad ^saaad
soy ap uoiDBOijisBp ap SBtuajsis sosjaAip soy ap oj^uap BpBiauaaajip
uaiq pspiun can ouioa opiaauBuuad usq sauíJOjipioqoBJjBg so^

A XBn^njfj 'jisejg ap eeisoa sbj ap o^jb^ o¡ b X aqijB^ ^a ua sopBasad
sajByduiafa sosoaauinu ap odui^a ap uoiaBAjasqo y uoa 'u^ísiAaa Bisa ap sauoisnp
-uoa SBjjaia opBuuijuoa soiuaq 'sopBuoiauaui BquJB sajBiaajBui soy ap Bjan^
•ofBqBJj aisa ap u^iaBziysaj
Bj aiuBjnp oSiuiuoa opiuaj uBq anb SBzayiiuaS saydiiynuí sbj jod 'ajuauiBAiiaadsaj
oujuiaai aauíiad ua SBpBuorauaui sauotaru^sui oaisna SBy ap soiyy -q X sossbabjj^
yy 'iub^j -y 'uozjBf) auB¡\[ *¿j sa^ouas soy b ajuauijBiaadsa Xnuí oazapBJ^y
•SBiauai^) X sapBpiiiBuinyy ap
By ap Bjgojoiqojpiyy ap oiJOjBJoqB-y x^ yo BJBd sopBjaayoa sauauiíaadsa
ouioa isb í-ing yap apuBJ^) oig ap soai^ojoumiq X soaijBjgouBaaQ soip
•njsg ap pBpaiaog By ap eayBuajBui X oaiauBf ap oig ap yBuoiaB^j oasny\[ 'saaiy sou
-ang ap BiABpBAig ouipjsujag oasnj\[ 'oapiAajuoj\j ap yBan)B\[ Biao^sig ap oasny^
ya ua sajuajsixa sauoiaaayoa sbj ajuauíBpiuajap asipnisa ap pBpiunuodo By opiuaj
aq yBiu oy BJBd 'uodBS saj3Bg^ soy ap Bai)Buia)sis By ssiAaj as ofBqBJj ajsa ug
'sayBuoiSaa saiaadsa SBsaaAip SBy ap OAijiuijap oSojbjb3
un ap jauodsip b as^Sayy as 'oduiaij ya uoa 'anb ap oiisodoad ya uoa buisiui By ap
sodai3 soy ap soun3yB ap umsiAaj By ua JsaoqBjoa b ojiaui sou uang ap opuBu
•jag *jq ya 'X^n^njfy yap saaad ap Bisiy ns ap uoiaBJBdajd By ap ouiuiaa) yy

pp
so|
(I) SMVUOÜ3S OXVIUOS XVílí

�Existen siete géneros sudamericanos de Batrachoidiforines, a los
efectos de su identificación hemos preparado la siguiente clave:
Al) Cuatro espinas dorsalesThalassothia.

Berg 1895

A2)

Tres espinas dorsalesB

Bl)

Cuerpo con escamasBatrachoides.

B2)

Cuerpo sin escamasAmphychthys.

B3)

Dos espinas dorsalesC

Cl)

Espinas dorsales perforadasThalassophryne. Günther 1861

C2)

Espinas dorsales imperfora

Lacépéde 1798
Swainson 1893

dasD
DI) Sin fotóforosAphos.

Hubbs y Scbultz 1939

D2)

Con fotóforosE

El)

Numerosos dientes palatinos

E2)

Tres a seis dientes palatinos

sin caninosPorichthys.

Girad 1855

con caninos1Sautopaedium. Jordán 1919
La diferencia de Aphos de los restantes Poricbthyini, es fácil por
su ausencia de órganos luminosos; mientras que a la característica
distribución de 1S autopaedium (Atlántico), y Porichthys(Pacífico) se
agrega la existencia de una pronunciada diferencia dentaria.
En cuanto a los géneros de Batrachoidini, ésta no es tan precisa.
Las espinas operculares son dos en Amphychthys y Batrachoides y una
en Thalassothia y Thalassophrine, al mismo tiempo estos últimos tienen
glándulas venenosas que están ausentes en los primeros. Aunque estos
elementos configurarían suficiente divergencia para los dos grupos,
dentro de ellos, los géneros tienen menos elementos característicos.
A través de las localidades citadas por los autores, se percibe una
distribución peculiar de los Porichthyini americanos. El género Aphos
se extiende desde el extremo norte del Pacífico americano basta Perú,
el género Porichthys basta Chile y iVautopaedium todo a lo largo de
las costas del Atlántico tropical y subtropical. Por su parte los Ba
trachoidini presentan como característica fundamental —de acuerdo
a los elementos de juicio de que disponemos— la desaparición de re
presentantes de esta subfamilia en costas sometidas a la influencia
exclusiva de aguas sud atlántico centrales y la reaparición de éstas en
el litoral que enfrenta el área de fluctuación de la convergencia de las
masas subantárticas y subtropical. En el área del Pacífico americano
recién se encuentran después de haber terminado toda influencia de
las aguas frías.

En el siglo XVII, Marcgrave citó dos batrachoididae del Brasil,
el "Pacamo" y el "Niqui", a los que posteriormente Valenciennes des
cribirá como Batrachus criptocentrus y B. porosissimum (Paiva Carvalho, J. y P. Sawaya: Comentarios sobre os Peixes, etc., Dept. Zool.
Univ., S. Paulo (1942)). En 1842 Jennyns —con cierta reserva— in-

- 276 -

�- LLZ •seXenárun 9Bigoa 9bj b onStiuoa
jBiuamiuoaida jbui jap oraoo ojaptsuoa —jojj3 aod— anb ojad 'oaptA
-31UO^\[ 3p ^SBIAU9 3J 99 9llb JB[dui9f9 Un B 9SBq U9 J3JMOJ '^ *q JOd
Bjijos^p nzuaoutaap vi^^osnjv^jvijj^ ataadsa BAanu bj X (6g6l) z^nqag
•g #rj X sqqnjj #rj •[) jod Bpionpojjuí o^aua^ ap uoiaBaijipoui Bun 'od
-UI9IÍ |3 UO9 UBUBSa^SB 99 BJ9t[ BJ^lUIjd BJ99 9p 99UOI9n[9UO9 9BJ y
•pBpipunjoad ap 9OJJ9UI 0^ Bi9Bq 'jng pniji
-B-q 4Qg ógg '^^ag sisudpi^djuoiu *jr '%^i Sjag mtijossvjvti^ ojaua^
•ang pnjijBg 4Qg ^^g 'izuaauíA
-9Q sisuajvid *j; 'pBpipunjoíd ap gojjain Q2 ^j9Bq 'jng
vsojnoow. 'j^ "I¿8X Jaqiun^) auXuifdossvjm^j^
•pBpipunjo^d ap 9OJjaui qg ej9Bq '^ng pn^xjBq ó^g b
'¡3) wniuissisoiod -j ^g8
•pBpipunjojd ap soa^aui Q2
(jag) snupudSuo 'y *6g8X uosuiBMg sÁ,^ji[on[diu.y
raiuam^is ^a bij^s 'uoiSaj
'uapjo ^ap 9njBj9 ^a a^^paog X izzog ap oSo[bjbd ps opjanaB ag
•9Bip 9oaisanu BjgBq saioadsa sBAanu ap
-uaiuiiaouoa ^a BzqxqBj9a ^s anb o[ uoa 'sjsud^vjd -j; aqoosap X
nsojnoniu awiju/dossü^í/j; BajíáB ^261 ua izuaauíAag 'omiqn
ojauaS ^a jBa^a BJBd 6g8X u9 uosuiBAvg 9zqijn anb
sbiusiui 9B[ opuBAjasqo —snu^uaSun sm/a^^g— atoad
•sa BAanu cutí Bjxqijasap X iviii^ossnjvtij^ oaaua^ |ap odii ataadsa na
sisuapMdmoiu *j; b BJijaaAuoa JojnB ^a 9ofBqBa^ saaouaisod ug
•SBjaj9oa 9aiaad9a 9B[ ap uoiauatu b^ opuBiaiui 49B9oa ap
aduioj 'Bpxaouoa bX aiaadga B[ b sisuapiaa^uoiu
ua ^J99 '^ U?ÍDO^ #sopBiaa[oa uojanj anb 9B[ ua
qs ap SBUBduiBa 9B| ap aiJBd jod aioadsa B^ ap BJanbsad pBpqtqtsaaoB
B^ b aiJBd ubi ua Bqap a9 gouiaaja anb cq 'tuiXqiqaiiog ap sajB[diuafa
uoiSai Biga BJBd UBip o[99 gaaoinB gtq 'opBSBd oxt9 xap sautj bi9bjj
•44#"9auuataua[B^ ^od opBSa^B anj otuoa ¿^ Baunu X 'guXuaf otaajqBiga o^
uaiquiBi ouioa 'gauauíjaadsa stq gopoi ua ga^uB 9oipBJ gg p ^g ajistS
-aj oX 'aiuauqBuig -gaiuaip 9n9 opBpntu uBq anb gonpiAipui ua ^Biuap
-taaB 9a jauíoA ^ap op^^ BpBa ua gaiuaip 9op ap Btauagajd Bq *sauuaia
"U81BA 1O^ BlU9no U9 9Bpiuai opi9 UBq ou X aisao |ap oraoa ajga ^ap
^ajBjduiafa 9o^ ua 'oiubi ua 'gaiuasaid UBi9a 'ofo p oí^q 9B9oaod sbouij
9bijoo 9Bq •9a4UBaijiuSi9ui goiuitd 9oijba ua Jtjajtp aaaj^d a\ sauuaiaua^
"BA 9V uoiadtjogap B[ anb oi9and 4[t9Bjg ^ap go^ b oiaadsaj uoa uatu
-taadsa ng ap pBptiuapi B[ ap BDjaaB ojnSag Xntu Biga ou guXuuaf • •^
:joij31ub joinB xap Bpnp b[ b oiuBna ua bib^ob X gauuaiauajB^Y ^nb
sataadga ap ojatunu otu9iui [a BuStguoa aaqiun^) 'gandgap gouy
*44ou o sataadsa ap Biauaaojip cun ap uBi[nsaj sBiauaiajip sbso
apuop B;9Bq jBuiuuaiap japod bjb¿ sauatujaadsa 9biu ap uatuBxa ^a aj
-ainbaj ag 'uotadiaagap b^ ua XBiuapraaB opiAxo un b agjaqap apand ojad
*BpBDipui BqtjjB ga|BuotatpB so^od ap Bauq B[ X '[bub b^ ua 9bui sotpBJ
giag 'sop ap JBSnj ua soutJtatuoA gaiuatp oaisna jauai aod uoiadiaasap
n9 ap aaatjtp ojaduia* • •^ : opuBigajtuBiu 4BauB[g BjqBg ua utavjbq Jtod
JB^diuafa un sauuataua[B^ ^p wniuissisouod -g ja ua aXnja

�C. L. Hubbs y L. P. Schultz revisando los Porichthyini america
nos llegan a la convicción de que las especies del Atlántico no pue
den asimilarse al mismo género del Pacífico y crean Nautopaedium
siguiendo a Jordán que encontraba la diferencia fundamental en la
dentición: "En Porichthys los dientes palatinos y premaxilares —como
es usual en los peces— están dirigidos ligeramente hacia atrás; pero
en Nautopaedium los dientes palatinos se hallan dirigidos hacia afuera
en los adultos de ambos sexos y el diente posterior del premaxilar se
dirige afuera en el macho adulto. Pero los dientes palatinos y pre
maxilares son mucho más largos en el macho adulto que en Porichthys.
Los más (usualmente 3 ó 6) desarrollados de los dientes palatinos se
hallan confinados hacia el frente del hueso".
Es con estos elementos, de juicio que F. de Buen, en su catálogo
de 1950, revisa la sinonimia y deja en vigor: Nautopaedium porosissimum, Thalassophryne maculosa^ Thalassophryne platensis, y Triathalassothia devincenzii.
Orden BATRACHOIDIDAE (= Batrachidae.) — L. Berg.
Trav. Inst. Zool. Acad. Sci. URSS. V, (1940) 342.
Sub Familia Porichthyini.
Género tipo: Porichthys Girard, design. L. Berg, op. cit.
Género NAUTOPOEDIUM Jordán, D. S.
Proc. A. N. S. Phila. LXX (1919) 342.
Especie tipo: Porichthys plectrodon Jordán, D. S. y C. H. Gilhert.
Proc. U.S.N.M., V (1883), 291-293.
Nautopaedium porosissimum (Val.).
Hist. Nat. Poiss. XIII (1837) 373-376.
Sinon: Batrachus porosissimus Valenciennes. A. (parte?) op cil.
Jennyns, L. Zool. Voy. H. M. S. "Beagle", Zool. IV (1842),
99-100.
Porichthys porosissimus Peruggia, A. An. Mus. Civ. St. Nat. Ge
nova, 2, X (1891) 20. Berg, C.: An. Mus. B. Aires, IV (1895)
66. Devincenzi, G. J.: An. Mus. Hist. Nat. Montevideo II
(1924) 258. Regan, T.: Ann. Mag. Nat. Hist. 8, IX (1912)
277-289. Pozzi, A. J. y L. F. Bórdale: An. Soc. Cient. Arg.
CXX (1935) 176. Fowler, H. W.: Proc. A. N. S. Phila. XCV

(1943) 330-333.
Nautopaedium porosissimum Jordán, D. S., B. W. Everman y H.
W. Clark: Rep. U. S. Com. Fish. (1930) II, 488. Hubb's, C.
L. y L. P. Schultz: Proc. U.S.N.M. LXXXVI (1939) 473-496.
de Buen, F.: Publ. Cient. S.O.Y.P. I (1950) 126.
- 278 -

�•uoiaBjqod bjos Bun ap uoiaB^uasajdaj bj
BJBd BpBoijxpoin o jad 4(^6S"^8S Ú^6l) IAXX1 *1BX ^^^y) jaunra
"lJ9d "V A sclíínH 'T D UOJBSn 9n^ Bl 9P ^juaaajrp oaod Xnuí biujoj ua
'(8 (9861) II lPÍJ\[ "Aíuíl 'Baiiauao i-^A *qBl qíJluo3) 's^^9! f H A
aoiQ *}j #rj ap Batuaaj B[ b opjanaB ap UBsajdxa as sopBijnsaj so^

V
a
soiavd

% ua qjo
ua

•jns [ap aioadsaqns a^qisod B[ jod ajuaniBAisn^axa
-uanaaaj sapBpqBao[ ua sopB^njdBa uojanj A 'uiva. g88 A 8¿I 9Jiu
-Bnjan[j sajB[duiafa ap aiaas B^sa ap sa[B^oi sapnq^ucq SB^
asnj^[ [ap uoiaaa[oa B[ ap 4qo^ 'O^ '^066 A 'B066 'BI6
'¿09 '8^6 'qO68 'q8lS^ '81S^ saaB[duiafa so[ b asBq ua sopBjnduioa
B[ A [bub B[ ap soaijsijaui so[ A SBOiJiauíopoui sauoiaBpj sajBd
-iauijd sb[ ap sajo[BA so[ uBp as ojunfpB oaijsipBjsa odijbj^ [a u^
•SBUiajixa sauoxSaj sop sb[ ap [Bi.ia;Bui ajuüpunqB ap aiauíq^S ap sauoia
-BJBduioa uoa asjBJoqB[a UBjpod ojos A oaijjaadsaqns iojba un aauaj ap
uBSBd ou sajajaBJBD so^sa 4o[ja ap assad b íjBuy A jbsjoq bj ap soaijsij
-aui 33jo|ba soj ap souiaJixa Á SBpoiu sbj ap ojuaiuiojoo un oraoa isb
'aiaou oijajsiuiaq [ap saaBjdiuafa soj u^ sapusj^ sbiu X SBpsn^uaaB sbui
sBqauBui '[BJjuaA bisia ua sojod ap SBauíj sbj ap uqianqiaisip X ouij
-Bj^d jap uoiai;uap bj ua SBiauaaajip SBuanbad opnjojjuoa souiajj
•jBjjsnB uorSaj bj ap sajBjduiafa f ap UBiuodsip anb
'zqnqag "^ #rj X sqqnjj "j "j jod uaiqiuBj BpBjua;sns opis Bq upisnja
-uoa B^s^ "apuBjBjaQ ap jisBag jap jBjduiafa jap uoiapuap bj oipnjsa
anb 'aáBAnBg ap sauoiDBAjasqo uoa ojopuBuuijuoa '('Jia 'do) jjaqji^) X
UBp jo f ap uopojjoajd -^ ja wnwtssisojod *jy ap biuiiuouis bj b JBSBd ap
p^pisaaau bj uoa opB^uajjua eiqsq as bX (j^^ (C88l) HA '^N'S'íl
•aojj X i^^ (8881) •BIíqd SMV *aMd) BP-iof -g q &gt;9qHBD T9P
soasajj sajBjduiafa souníájB uoa ajuaiujoxaaisod X (ajjo^[ jap buijojb^))
'inQ qoo^ adB^ ap ajuaiuaAOjd 'sajBJiiiB^ sBiauai^ ap ouijuaSjy
oasnj^ jap b H^\ JBjduiafa ja uoa sojjBJBdiuoa jb 'BuijuaSjy X X^nS
-njj 4ang jap apuBJ^) ojjj ap sajBtjajBui soj ajjua SBiauajajip sBjjaxa
jb)ou jaaaa jod 'aiaadsa B;sa a^uauíjBiaadsa opsdnaoajd Bq

�Sub familia Batrachoidini.
Género tipo: Batrachoides Lacépéde B. design. L. Berg, op. cit.
Género AMPHICHTHYS Swainson.
Nat. Hist. &amp; Class Fishes, etc. II (1839) 282.
Especie tipo: Batrachus rubigenes Swainson; op. cit.
Sinon: Marcgravia Jordán D. S. Proc. U.S.N.M. (1887) 546. Esp.
tipo: Batrachus cryptocentrus.
Marcgravichthys Ribeiro, A. M. Arch. Mus. Nac. R. de Janeiro,

XVII (1915) 3. Esp. tipo: ibid.
Triathalassothia Fowler. H. W. Proc. A.N.S. Phila. XCV (1943)
330-331. Esp. tipo: Triathalassothia devincenzii.
Austrobatrachus (parte ?) J. L. Smith Ann. Mag. Nat. Hist. 11,
III (1942) 193. Esp. tipo: P. foedus.
Amphichthys es el género más próximo a Opsanus del hemisferio
norte, pero careciendo de foramen axilar. La compleja sinonimia de
este género se ha debido, por una parte a problemas de prioridad y
por otra a desconocimiento de la bibliografía. Jordán no tiene en
cuenta la obra de Swainson al revisar el material de Cuvier y Valenciennes; M. Ribeiro modifica el nombre del género dado por Jordán
por estar preocupado, pero conserva el mismo criterio dedicatorio del
autor anterior (Marcgrave es —en realidad— el primero que describe
la especie típica del género consignándolo en su Historia Rerum Naturalium Brasilia de 1648).
J. L. Smitb, con una somera descripción, crea Austrobatrachus re
mitiendo a la diagnosis de P. foedus (The Sea Fishes of Southern
África, Central News Ag. (1949) rectificando el trabajo de K. H. Barnard (An. South. Afr. Mus. XXI (1927) que ya aceptaba Marcgravia.
H. W. Fowler, no sólo se desentiende de Marcgravia y Amphichthys
sino que olvida —al describir su especie— que ésta ya había sido en
contrada por C. Berg.
Los detalles fundamentales de la descripción de la especie genotípica de Austrobatrachus: ausencia de escamas, ID con 3 espinas, 2D de
15 a 18 radios y ausencia de foramen en la bolsa axilar de la pectoral,
hacen que —mientras no existan más elementos de juicio, al menos
las especies americanas, deben incluirse dentro de Amphichthys.
Amphichthys argentinus (Berg).
An. Mus. Nac. B. Aires (1897) 300.
Sinon.: Batrachus argentinus C. Berg: op. cit.

- 280 -

�•tcnop auiuydossvjvy^ :odij -dsg -^^g^ "(8681) IIA1X
^':-uouig
•Dsojnontu amjydossvjvy^ :odij aiaadsg

(1981) 'III 'S

a^^I^HdOSSVIVHl
'LZ 9P sa 8^8 ^^jdraafa jap soaod ap oíamnu

2^1

n
12
81

SI

SI

61'III

O^'III

S

rara 18

•rara &lt;j9^

9
S2
99

01
91
II
ZS
681

s'¿

A
d
V
D
a
oaiaojj
jB}tqjQ g
BiiqjQ
Bzaq^g

SI
n

B860I
sb^ nos 8^8 ^ *B860I "n90 *1B^ ^ion^o^ na sopBAias
-noa (ajjanSBQ-sa^aajB^ uoisanaxg) SB^g UBg ap BiqBg b^ ap
-un 'y soj^o ap sBprpara sBg uB^nSaj sa opBisa ns Á ^oqoap sa
-uoa opxnbg [a í-rara g^\ :-g -g '-rara m :*x #g '^^88 *uaO "l
-BAig ouipjBUJag oasnj^f \a ua ^aag "j ap odij ^a opBsiAai soraa|j
•,t (BuijnaSjy) bibj^ jap Jbj^,, sa ^aag "^ ap odp
ja oAnjqo as anb bj ua pBpijBaoj Bg 'sajiy souang ap BtauíAOJd bj ap
Ba^uBj^B Btsoa bj ua saaaA sBpiiadaj opBjjuooua eq as aiaadsa Bisa ojad
íB^BnSnjn BunBjoijat bj ap ojiuap uoisnjaut ns BAjasaj Bqanra uoa
asauraoj Bqap anb B-red ouioa sbjsoo sBJisanu ap Bp^fajB uaiq B^sa
BjauBui jainbjBna ag 'bjjbo bj ua sapBptpunjojd sBsa ^^q ou X jBjuau
-iiuoa BuuojBjBjd bj ap Bjanj Bpanb (pBpxpunjojd ap said Q8 'soqog
ap g ap gsg sbjjiui ^Zf) JiajAvog jod BpBuSisuoa pBpijBaoj Bg

(0S6I) I
•&lt;TA'O"S *^n9í3 'V^d ^ :u^tla aP • 888-188 (Sí^ól) A3X
"S'M'V *3OId 'JA *H tj9JMOd nzuaomaap

*9¿t (SS6I) XX3

Íy

^

•aog -uy :ajBpjog -g -g X -g -y 'izzog ^¿1-1^ (^6l) AIXXX
Bg #snj\[ 'Aag g *g qSBUogaBj^[

�Gunther consigna la siguiente descripción original de la especie
tipo "cabeza ancha, deprimida; cuerpo subcilíndrico anteriormente y
comprimido posteriormente; piel desnuda; sin caninos; opérculo con
una sola espina. La dorsal espinosa formada por dos espinas de longi
tud moderada, abertura branquial no muy estrecha, no extendida al
istmus. "Costa Atlántica de América Tropical".
Posteriormente en "An account of the Fishes of the States of Cen
tral America Based on Collections made By Capt. J. M. Dow. (Trans.
Zool. Soc. Lond. VI (1896) 377-494) extiende su descripción anterior
consignando las medidas y forma de los dientes. En otro trabajo, del
autor (Proc. Zool. Soc. London (1864) 155-188) se refiere a las espinas
perforadas y agrega un dibujo de la especie.
B. A. Bean, A. Barton y A. C. Weed (Proc. U.S.N.M. XXXVIII
(1911) 511-526), creen que es posible que todos los demás miembros
de la familia también las posean en forma más o menos desarrollada.
Thalassophrine platensis Devincenzi G. J.
An. Mus. Hist. Nat. Montevideo, 2, I, 5 (1924) 259.
Sinon: Thalassophrine maculosa (no Gunther) Devincenzi„ G.
J., op. cit.
Devincenzi en su trabajo ha citado Thalassophrine maculosa y
describe T. platensis en base a un ejemplar de Punta Carreta (Monte
video, 25-1-1921) considerándolas como dos especies distintas, pero en
realidad ha estado trabajando sobre una única especie bastante va
riable y con grandes modificaciones de coloración, pero diferente de
Th. maculosa Gunther. El ancho de las órbitas es más de un medio del
puente interorbital; las pectorales tienen el extremo anguloso y sobre
pasan 1|4 el origen de la anal; mientras que en T. maculosa estas son
ligeramente redondeadas y llegan hasta el origen de la aleta anal.
Las diferencias de esta especie según Devincenzi se basan funda
mentalmente en tres elementos esenciales: la fórmula radial, dentaria y
la coloración. Hemos comparado las medidas de la descripción de
Gunther con un ejemplar de aproximadamente el mismo tamaño, pero
etiquetado por Devincenzi como F. maculosa, obteniendo las siguien
tes diferencias:
Medidas de GuntherT. platensis
Cabeza en LT.3,374,1
Ancho de la Cab. en su Longitud
1,141,4
Órbita en Long. Cabeza1,68
A. Bean, A. Barton y A. C. Weed (op. cit.), han indicado lo in
conveniente de la ilustración del trabajo de G. J. Devincenzi, teniendo
en cuenta esa observación, B. Sierra Despouy ha preparado el dibujo
adjunto basándose en el tipo:
- 282 -

��Género THALASSOTHIA, C. Berg.
An. Mus. Nac. B. Aires, 2, I (1895) 66-67.
Especie tipo: Thalassophrine montevidensis Berg. An. Mus. Nac.
La Plata, I, (1893) 67-69.
Thalassophrine montevidensis. Berg,
op. cit.
Esta especie está sólidamente establecida y no existen problemas
sinonímicos importantes, es una especie muy raramente encontrada en
el Río de la Plata. El tipo se encuentra en el Museo de Historia Natu
ral de Montevideo y el cotipo es el ejemplar 3073 del Museo Bernardino Rivadavia. Las medidas del tipo y cotipo son:

Tipo
Longitud total
161 mm.
Longitud standard
137
Cuerpo: anchura máxima
46
altura máxima
45
altura al nivel de las V
32
altura mínima del pedúnculo caudal 12
Cabeza: longitud
48
anchura
51
espacio interorbital
hocico
Diámetro orbital
Espacio pre dorsal
Espacio hocico-aleta anal
Base de la aleta anal
Longitud de la ventral
Longitud de la pectoral

11
8
4,5

45
80
60
21
32

Cotipo
173 mm

143

49
13
10
3,5

52
81
62

25
37

CONCLUSIONES
De los siete géneros de batrachoidiformes sudamericanos, sólo tres
especies son de la ictiofauna uruguaya o sus proximidades: Nautopaedium porosissimum (Val.), Thalassophrine platensis Dev., y Thalassothia montevidensis Berg.
De acuerdo a la bibliografía, no se justifica el punto de vista de
J. L. Smith de considerar el sudeste sudamericano como habitat de su
nuevo género Austrohatrachus. No puede ser otro que Amphichthys
que es válido. Triathalassothia devincenzii Fowler es un sinónimo de
A. argentinus Berg.
La indicación de la especie centroamericana Thalassophrine maculosa Gunther en nuestros catálogos, es errónea, Th. platensis Devincenzi es una buena especie.
- 284 -

�•saioads pooS b si izu9ouia9q sisuaivjd "í/j^ :sojb}bo
ano ui aoijiun^ vsojnaviu ainuqdossvjnii^ S9i99ds uboijouib
[BJ}U99 9qi JO UOTJBOipur 9l|J JOJJ9 UB SJl JBI^^ J9piSUO9 pjnOD 9^
•Sagg snurtuaSuv 'y jo snouiiuouis b si a^jAvo^
nzuaomaap vitftossvjvti^viu^ 'pi[BA si ipii[M sAí/íi/aíi/dinj^ uBi^ a^ijjo 9q
^ou ubd BJ9U9S jBq^ 'spjo99a p9i¡sijqnd 01 ^uipaoooB p^iji^snf gq ^oa
pjnoM. sj9^bav UBDijguiy qjnog ua9^sB9ipnos ui S9Aij sm^aoijvqoujsny
Ba9U9 M9U siq ^Bqi Saijgpisuoo qijnig "j *f jo M91A jo ^uiod oqj^
•Sjgg sis
-uapiaatuoiu viyjossDjny^ puB 'aoq sisuajvjd au^qdossvjvqj^ '('[
tunuitssisouod uinipandoinn^ ipooqanoq^iou s}i ui jo 'B
SJ91BM UBXBnSna^q jo saodoad sb poagpisuoa oq ubo sinaojipioqoBaj
•pq UBDijguiy qjnog jo BJ9U9 uoa^s oqj jo sopods ooaqj

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4259">
                <text>Notas sobre los Batrachoidiformes del Uruguay</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4260">
                <text>SORIANO SEÑORANS, Juan </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4261">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1958, Nº 16 : p. 275-285</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4262">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4263">
                <text>1958</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4264">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4265">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="4266">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="343" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="576">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a5c14242124564a17ba3bf6ec3e58679.PDF</src>
        <authentication>713f9e448619a8c731f2b09821694257</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3771">
                    <text>- U "9S6T
JOS9JOJJ ^9 JOd Opi^lJip 'BDIJ9U3^ 9p OUOJBJOqBq ¡3 U9 0pBIU99J9

aan u
aaa ^ qqu
:iSB BJJ98 OUdUIOUdJ 9JS9 ap OaijauaS OUISIUB09UI [g
•zpui ap Buojnap ap jopa bjbcJ
aopiqíi^ui ajuBuiuiop p uoa apaans ouioa 'soanoso sofo bjbc! Jopiq
-iqui 9iuBuiuiop un ap Biauasaid B[ opuB^daaB ouauípuaj a^sa Baqdxa
aojiiB ^g 'gojnaso sofo B aiuajj 'ajuBuiuiop [a sa oaB[a jopo p anb ua
g 'jajsXg pBpiJB|n^ajJi Bun ouioa aaajBd^ anb BpBj[nsuoa BijBi^oqq
-iq B[ ua osea uní)[B uoa souiBJjuoaua sou 4BUBippuaui Biauaaaq ap
odii p ajdiuais opuainéis 'oAisaaaa p oaBp Á a^UBUiiuop p sa so^naso
so/o anb a^^ns soipnjsa so^ ap pBpipjoj B[ ap uaxq ig -ouauíouaj
pj opuBJ^uoaua ou '*^ 'j^ *g A soauin^uBs sodru^ 'sofo ap jopa aj)ua
aB^uq a^sixa is uojBipnisa s uasjBg A aSnBjj B3jbuibui(j ug
•BpBaipui BqujB
uoisiuisbj^ ap buijoj b^ opuam^is ua^iuisBj) as a^uauíBJBp sbui anb
S9J9J9BJB3 so[ ap oun sa sofo ap jopa ap Biauajaq B[ &lt;p uipo^) bjb^
•opd A sofo 'pid b^ ap sojuauíSid soj
ajiua uppBpj BunSp jBJ^uoaua ap opuBjBJj BqBJjsny ap sauaSuoqB
001 ^p sui pp jopa p sajajaBJBa sojjo aj}ua Bipnjs^ ^ ^^qqV
•soiJBjipajaq
S9JO^9BJ sosa ap sisipus p uBaqduioa oxas p A sap^pa sa^uajajip sbi
un^as sofo so[ ap jopa pp oiqui^a p ^saua^ soijba ap uoiaa^ B[ jod
opBuiuija^ap sa siji pp jopa p anb uauaiisos sojjo A ^ suajag
'ojnaso a^uBuiui
-op p a^uaaj OAisaaaj ouioa BniaB ojBp jopa p pna p ua 'ojjouio]
-ap jsd ajduus un ouioa UBjJodxuoa as jojobj asa ap sapssuodsaj
sauaS so^ sajoinB sounSp unSag *BpBipnjsa aiuauíapBjapisuoa opis
Bq ajquioq p ua sofo ap jopa pp Biauajaq b^ ap BzapjnjBU Bg

NOIJDfiaO^IMI

ua sofo ap jopo ap oo¡4aua6 ouusiuooa|/\j

* VU3SON 3Q 3I133V1 VMVSÍ1S

�En ambos padres la presencia del inhibidor I impediría la ma
nifestación de B, ojos oscuros. Si bien en la descendencia podrían
aparecer individuos semejantes a los padres, por azar en uno de cada
cuatro, estaría el recesivo i en doble dosis, permitiendo la mani
festación de B.
El mismo autor cita finalmente que han llegado a su conoci
miento dos nuevos casos semejantes, que según él reforzarían la
hipótesis. Nosotros también tenemos referencia de algunas familias
similares, las cuales no han podido ser aún bien estudiadas. Se trata
de familias en las cuales siendo ambos padres de ojos claros tienen
hijos de ojos oscuros.
En base a estos hechos surgió nuestro interés de confirmar si el
mecanismo genético para color del iris en nuestra población era el
mismo que para otras poblaciones ampliamente estudiadas.
Para nuestro trabajo siguiendo a Riddel 6 y 7 consideramos
ojos claros aquellos que presentan una coloración azul, gris o verde,
y ojos oscuros todos los otros con tintes en el tostado y marrón.

MATERIAL, MÉTODOS Y EXPERIMENTACIÓN
Analizamos la frecuencia del gen para color de ojos en la po
blación de Montevideo. Con este fin elegimos al azar 11 escuelas
de la capital con una población total de 4.270 alumnos.
En cada uno de ellos observamos el color de los ojos clasificán
dolos según Riddell.
Corresponde señalar que las escuelas fueron de diferentes barrios
y todas del Estado de los 4.270 niños observados, encontramos que
presentaban ojos oscuros 3.665 y ojos claros 605, lo que da un por
centaje para nuestra población de:
Ojos oscuros

85,83%

Ojos claros

14,17%

Aplicando la fórmula de Hardy y Weinberg a la población
vemos que los valores génicos son:
q = 0.38
p = 0.62
Los matrimonios posibles con descendencia de ojos claros pue
den ser:
A)Claros

X claros

= aa

X aa. En este caso todos los

hijos debieran tener ojos claros.
B)Claros

X oscuros

2pq

= aa

X Aa luego:

X1q

p2 + 2pq21 + q
- 78 -

�•

:opennsaj:
-18 ja opuaraaiqo 4sx aP ^jsnfB ap Bqamd bj ajueipara sop^na
-jbo so[ uoa sopBAjasqo sajojBA soj souiBfajoa uoiaenu^uoa y
*I8'69 soanaso sofo ap Á 69ic; ap ¿as Buaqap soj
-bjo sofo uoa sofiq ap oaaumu p By X BV
'f^^^Z sojnaso sofo ap Á 9'6 3P ^^S Bjjaqap soj^p sofo uoa
sofiq ap ojauínu p bb X BV ^oiuouiijibui u^ "uoiaB^qod ap sojBp
so[ b as^q ua asjBjadsa b soatjoaj sajopA so[ oatq

% 88'86

% 99*9

% 8S"0¿ % W6Z
—
ojudsq

OJB^3

sauopj odoj^

L

—

01

n

S

0¿

oanasQ

oino

^8

6
8

o.inoso

ojnaso

OJBp

X
X
X

OJnasQ

OJB[^

OJB^

SBI[TOIB^:
aP éN*

sopBA.lasqO

p ub;uss
-ajd sofiq so[ ap pjo^ p 'soi^p sofo ap ssuosjad aj^ua soiuouii.tjbui
ap sosbo so[ u^ *safB^uaaJod ua sajopA sosa opuBsajdxa ssi^opau
-aS ff ap oipnjsa p ua sopiuajqo saaojBA so[ oSatq souiBzipuy
'% 8S*¿ :3P sa 8O^BP sofo ap sofrq ap afBiuaa^od
p sojnaso sofo uBjuasaad saap^d soquiB anb ua sotuouiijibui u^
'% fS'LZ :9P sa sojBp sofo uoa sofiq ap afBiuaajod p
sofo auaij sa^niíuoa so^ ap ojos oun anb ua soiuouiu^bui ua uoxa
-Bjqod BJjsanu BJBd sopBjjuooua soaiua^ saaojBA soj opuBaxjdy

1/1

:sa bb ap
Biauanaajj bj anb ua By X BV — OJn:jso X oanasQ

�X2. En los casos de matrimonos Oscuro X claro = Aa X

0

C

0- C

(0 - C)2

(O - C)2

c
10

9.36

0.64

0.4096

24

24.64

0.64

0.4096

* 0,04376

0.016623
0.060383

P = 0.90 a 0.80
X2. En los casos de matrimonios Oscuro X oscuro = A a X Aa.

O

C

O-C

(O-C)2

(O-C)2

c
5

5.69

0.69

0.4761

0.083673

70

69.31

0.69

0.4761

0.6869
0.7706

P = 0.50 a 0.30
Estos datos muestran pues un gran ajuste entre la hipótesis y los
resultados del estudio de nuestras genealogías.
Si bien el número de familias estudiadas no es muy elevado,
estimamos que puede concluirse que el mecanismo de la trasmisión
del carácter en estudio es igual al conocido a través de numerosos
trabajos efectuados en el hemisferio norte.
En principio descartamos toda otra forma de trasmisión here
ditaria por lo que las anomalías constatadas encontradas en la lite
ratura y aquellas no estudiadas aún en genealogías de que tenemos
referencia, deberán tener una explicación de otro orden, como po
dría ser la propuesta por Eyster.

- 80 -

�- 18 -uuy 8 f j^ 'iPPptH(¿
'Z^-U61 'L^zStZ :II saiua^ng iiuy 8 í j^ 'IPPPÍH(9
"^8I-¿I :()8l s^iuaSng uuy -uasaBq-g^Miajj -jj puB 'j^ 'aSnBj^(^
I uP3IIa 'd 'U!PO(^
:9Z *PS "PB:)V "^O '0OJd "O 'H 'j
S6I ^^-ó^S :()II -doj^juy -s^qj -f -ujy -Xapy ^ -^ pus "^ y ^iqqy (1

vuvvoonaia

PJOM ^^^H^8íUI9ll4l 9P SJtl91BIJSaAUT S9p JBtl
n99 99AB ^U9pi9UIO9 SnU9^qO SJB^JtlS9J 89^
•S9TÍoO[B9U9^ 899 8UBp
9ATIOJ1 UO^nb S9|^99 B lU9lSn(*Bt8 UOIJB|ndod B^ Jnod S99[n9JB9
S9^ 18 9^U9UI9[BUIJ 9niUM9)9p UQ *9[dnO9 9nb^q9 jnod SJIB[9
89p 99AB 8[IJ 9p 899UBS8IBU 9p 9JtpqBqOJ[d B^ ^UBipnj9 U9 S9|[IUIBJ ff
8Il[d U9 9sk[BUB UQ '9J919BJB9 99 9p 9nblU9^ 99U9nb9JJ
UO 19 'paESBq nB 89STjd 'O9piA9}UOJ\[ 9p 69JO99 XI aP
S9p UOT1BJO^O9 9p UOiqjodojd B^ 9ipiH9 UO flBAB-H 99 8UBQ

•9J9jstui9jj qjJto^[ gq^ jo suoiiB^ndod gqx ui q
oj jBjiuiis si uoijBjndod jno m sanooo ^Bqj uisiuBqogui ^aBjxp^agq jo
gdAj 9q^ iBqj pguinssB oq oj si %i os 99U9J9jjip )UB9ijiu^is Xub Moqs
^OU S9Op S9inSlJ p9^Bjn9JB9 pUB p9AJ98qO 9q^ JO UOSUBduiO
*MBJ
pUB XpjBJJ 9qj JO 8UB9UI Xq pOipniS OJB S99JipGd JUOJ •89U9 JO JIBd 9[SuiS B JO 199JJ9 9qi SlTIUIUnSB J9^9BJBq9 JBqj JOJ
(p9uiuu9^9p X9uonb9Jj u^S 9qi puB p^ipms si ^o^piAgjuoj^ jo sjooqgs
U9A9[9 uojj U9jp[iqo QLZf jo soXo 9q^ jo jnojog

•9^JOU OU9JSUU9q ^9p 89JOpB^lJ89AUl jod J9J9BJB9 9J89
8OpBJ)UO9U9 8Of UO9 89JU9pi9UTO9 UOS 8OpiU9^qO 8OpBl[nS9J SOq
•SBjSojB9U9^ SB^S9 U9 8OpBAJ9SqO 8OJ B UBJSnÍB 98
UOl9B|qod BJ BJBd SOpB[n9[B9 S9JOJBA BOJ 18 9^U9UI[BUIJ OpUBUTUIJ9J9p
'SOIUOUITJ^BUI 9p Odl^ BpB9 U9 SOJB[9 8ofo 9p SOÍiq 9p 8O^U91UIT9BU
9p pBpqiqBqOjd B| OpUBipUJSO SBqiUIBJ fr^r SBUI9pB UBZT^BUB 9
•J9^9BJB9 989 BJBd B9TU9^ B19U9U99JJ BJ BUTUIJ919p
98 X JBZB JB SBpBlUOJ O9pTA9^UOJ^[ 9p 8BJ9n989 JT ^P so^ía OLZ'f ^P
SOfo 9p JOJO9 9p UOl9JOdojd BJ BipUJS9 OS OÍBqBJ^ 9}U9S9jd J9 Ug

�El poema LXVI de Cahjlo
(LA TRENZA DE BERENICE)
Traducción y comentarios
por
OLAF BL1XEN

Los críticos acostumbran a distinguir dos partes en la producción
poética de Catulo: una, constituida por las piezas de menor extensión,
los epigramas, de metros diversos, que él mismo, con modestia literaria,
llamara nugce; la otra, integrada por los poemas doctos, mucho más
extensos, en los cuales la influencia de la poesía alejandrina se mani
fiesta de modo preponderante. Tales producciones ocupan una posición
central en la ya clásica ordenación del Liber, y están señaladas con los
números LXI a LXVIII. Debe exceptuarse de este grupo, no obstan
te, la elegía a Ortalo, que por su espíritu pertenece al conjunto de
poemas menores, y, hasta cierto punto, la extraña composición en
dísticos elegiacos que lleva el número LXV11. Esta, por su estructura
dialogada, se aleja de las nugce, pero también difiere de los poemas
eruditos por la espontaneidad de su inspiración.
Entre ambos grupos de poemas, el que ha merecido el más cálido
elogio de la posteridad, y el que le ha otorgado el lugar prominente
que ocupa en la poesía de la antigüedad, es el constituido por los
poemas breves. Aquí el poeta descubre al máximo la rica gama de
su sentimiento lírico, y, con frecuencia, la crudeza de sus pasiones y
la violencia de sus arrebatos. En estas composiciones menores la po
tencia sentimental de Catulo aflora en toda su variedad, libre del
peso de la erudición, del prurito de la preocupación estructural y
del respeto un tanto tiránico que impone la tradición helenística, con
la mirada vuelta hacia un pasado extinto e irresucitable. En las nugce
desborda la pasión amorosa, fluctuante siempre en esta alma tornadiza
entre la alegría y el desasosiego —es la época en que todavía resplan
decen los candidos soles (VIII) y en que aún pueden señalarse con
piedrecillas blancas los días felices (CV1I). Otras veces afluye el en
trañable afecto que la sensibilidad un tanto enfermiza del poeta depo
sitaba en sus amigos, y que se evidencia en ingenuas demostraciones
(IX, XIII, XXXV, L), en bromas espirituales (XIV), o en reconven
ciones sentidas (XXX, XXXVIII, LXXVII). Pero también esa alma
se agita con el odio, con el desprecio y las ansias de venganza. Enton
ces vuelve sus dardos contra el amigo traidor que pretende arrebatarle
el amor de Lesbia (XXI, XL) o hacia los más afortunados riva-

- 82 -

�tp ojuatuuioa a auonnpoxjuí '

ODi!3oyoyij OU9JTJD ya uod opjanoe ap ayqisod pBpiyapry jo Avia sy uod
'.TBpBjseaj b opBjiuuy Kjqq ^s oynjB^ anb cujsoraap 'sosuajxa aiuBjssq
'oSau^ Binaod yap soiuauiBjj ap uoiDBjadnoaj By opaBna 'oySis a^uas
-ajd [ap JijJBd b ouis pBpjaA ayqyijaAoxiuoDui ouiod piaaiBdB ou ojsgy
•ojbuij[b;^ ap JojonpBjj un aiuauíByypuas sa oyniBj^ saomauag viuo^
B[ ua 'sajuanj sBjurjsip Boipjsa uoiaBaja B[os Bun ua opuaipunpj saa
-aA b 'souijpuBÍa[B so[apoui ua ojídsui as B^aod ojjsanu anb asaiaap ap
-and sauoiaisodmoa sbj^o ap SBj^uaixu anb ojsand 'jB[nuis BiABpoj sa
o[n}B^ ap Bjaop Bisaod B[ ua BiSap Bjsa Bdnao anb upiaisod sq[
•aomauaq ap vzuauj^ B[ apuodsajjoa 'boij
-sjuapq uoiDB^ídsut ap 'sojxpnja SBuiaod ap ojunfuoa ajsa y 'Buja^a
jBJnjafuoa ajuauiBiTDi[ souiapod ou pBpqiqsjsa BXna 'oduiaij ojjsanu
ap soapa)sa sapapi so[ ap Bfrq '[BnjaB Biauajajajd Bjjsanu ua X^q
oAijB[aj ap anb o[ jaaouoasap Biaas o[p anbjod 'ojuaui oj[B ns JBau
souiBj^qBS ou anb 4oJBqraa uis 'oijata s^ 'soaxitjta so[ ap uoiaBunqsa B[
ua X oqna oaiyqnd [ap ojsnS [a ua oueyd opunSas un b BpBapj op
-Bpanb Bq 'jB[ndod biu[b [a ua ubiaia ou bX anb sauoiatpBJj ap SBiauaa
-sTuiuia.i ua X 9BUBpuo8a[ sauaSBuii ua B8aiydsap as oaiSoyo^iui-oaiaoisay
o^uaiuiiaouoa p X 4uoiaBJoqB[a ap opBj ouuxbiu p bzubd[b uoiaisod
-inoa B[ ap B^njanjisa B[ pna B[ ua 'Bjipnja Bisaod ns 4oiqtuBa u^
•MBisaod Bns Byyap oaija^Bd oijbjj a Bjado Bns syyap xiund nid ui
bjoíj^b aqa ojutjst a auoiSuj bj) o;iyyjuoa yi :oiui;si,yyap B)aod [i a BjnsiA
bjta Bns Byyap iiujbo p^y • • • botji[ otDiad a BAijisuas aiuauíBAisnyasa
iscnb pjip 'ajuatupizuassa BJtnjBu íbib[bui BjiyiqB^ají Bijdoad Bypp
ojBuayaAAB a azza^auaj tp oic^assB 4o^uauiijjBqqBt[[B a auoizBj[Bsa4[[B
ayiaBj toAissaaaa 'ojBuaajs 'oauBjiqns a —(^) oyp^ny addasni^ aaip—
aeénu ayyau oyn^B^,, 'ajuBundai saaaA b BjsBq X opnja ouisiyBaj ua o
ouisyjiy a^udJBdsuBJ) ua Bjanj 4a^jB ua ajuauíayqBtJBAui UBqBjnrasuB.ij
as 'Bayia^sa uoioeaja B[ b uBipuaasBJj o^uBno ua 'sBiauaAtA SBpBJiuoa
•ua s^Xna oaad 'scpcf^a^ua ua jByyejsa b o bji ap asjaaamaaisa b ojucid
'oaiuiijopia '[BuoisBd X opBjysxa ajuaiuBjaduiaj ouisiui un ap osjaAaj X
osiaAUB ouis ubj3 ou 'soaiiaiyiuB BiauaiJBdB ua oyos 'sojaadsB soquiy
'BjaqupB ajuBiuü ns o soyjB^sajap so^iinaua sns bjjuod buijb ayqimai
sbui ns uaXniyjsuoa anb Bsouozuod BA^aaAui B[ X zaos Bijnfui B[ uod
ayqijiidiuoDui sa ou 'saaeSoq sns b opB^Bdas Jtod UBUiojaj anb sbiujb ap
so^auBdiuoa sns ap apídsap as o o^ey ya ua aoafaAua anb oaiujiiq ^a(
-Bq p B[draajuoD opuuna BipouByaui ap Biup ns apBAur o ttSB[si sb[ ap
Bpad,, B[ u^apoj anb sbiU&gt;b sepidraq sb[ ajuB aAanuiuoD O[ anb B[ 4bi
-aod pp pBpqiqisuas BpBDiyap B[ oaa^ "SBianfui S3doj)B ap oiafqo 'jBsa^
oidojd [B UBUopiad ou oipo X oíaaadsap 'ojuaiuiiiuasaj ap sauoisajdxa
S91BX (AX3 'AI3X 4JH3X 'IIA1 'ill) sosoaapod soy ojub BzuBAijd ns
ap sopiyBADjd 'uoioacxa B[ X oqaaqoa p aju^ipaui seunjaoj sajuaSai
ubsbiub anb sooiyqnd sajquioq soaipnduit soy bj^uod o (IAXXX 'IIXX
\AIX) s^yq^ioajdsap Bznf anb sajo^uasa soy o (XTXT 'XIXXX
'HAXXX 'IAX) sBiauaaapjd sns ua opB^uBydns u^q oy anb say

�de la época, y hasta dístico por dístico, el original del bardo de Ciíene. Con absoluta razón entonces han hecho notar algunos críticos
eme es improcedente reprochar a Catulo los defectos básicos de un tex
to que no le pertenecía —los pecados originales del poema— como
lo son la frialdad del sentimiento, no disimulada por las invocaciones
convencionales que jalonan la composición, la artificiosidad de la tra
ma, el rebuscamiento de las narraciones míticas que la adornan. Y
tampoco le son atribuíbles los intrínsecos méritos de la elegía: la gra
cia amable que rodea la leyenda, la belleza de las descripciones, la
factura sabia que ordena la narración malgrado la desunión aparente
que disfraza de espontánea fluidez lo que responde a rígido plan de
creación estética. En verdad, en este poema corresponde juzgar a Ca
tulo únicamente como traductor, aunque la época en que vivía, y la
circunstancia de ser él mismo un creador eminente, permiten consi
derar con indulgencia ciertos apartamientos intencionales del texto
griego, que motivos artísticos o el imperio de la forma lo llevaron a
adoptar.
Veamos, pues, a qué concepción estética responde la Trenza de
Derenice y cuál es la sustancia histórica y legendaria que anima la obra.
Frente a la literatura de la época clásica, que se enraizaba directa
mente en el pueblo, auténtico portador de cultura, la literatura del
período helenístico se aleja progresivamente de las masas. Con la con
quista macedónica se extingue la independencia de las ciudades y se
esfuma el ideal de la polis. "En adelante —escribe Croiset (2)—, no
siendo ya la ciudad sino la sombra de sí misma, la literatura se torna
a un tiempo más individual y más cosmopolita, y también más sabia.
Ya no sale de las mismas entrañas de la ciudad: es una literatura de
escuela, de cenáculo, de biblioteca, de gabinete". El resultado es la
muerte de los grandes géneros de raigambre popular, en especial de
la epopeya heroica y del drama. Y como las letras brillan con par
ticular esplendor en ciudades extranjeras al mundo helénico, pero do
minadas política y socialmente por una élite minoritaria griega, que
detenta el poder por derecho de conquista, los escritores se dirigen
ante todo a esa corte, todavía apegada a la gran tradición de los si
glos anteriores, de la cual se presenta como directa continuadora. Por
otra parte, es esta corte la dispensadora de favores y regalías. Al lado
de las creaciones de una semejante literatura —mundana, brillante,
espiritual— se desarrolla con vigor y con afortunadas consecuencias
una literatura, erudita también, pero destinada al comentario y exégesis de los monumentos literarios de la época clásica y antigua, y del
mismo modo progresa la investigación científica. Es cierto que se es
criben todavía epopeyas artificiales y dramas de gabinete, sobre asun
tos en que el interés público ya está ausente, y que no pueden parecer
sino lánguidos remedos de modelos más perfectos, brotados en un cli
ma que había favorecido su espontáneo surgimiento. Pero por cierto

(2) Alfred Croiset et Maurice Croiset: Histoire de la Littérature Grecque. T. V,
pág. 3. París, 1928.
- 84 -

�- S8 p uqptpa 'IIAXX BuiBiSid^ (5)
U9pipa 'IIIAXX ^tUBjSid^ (^.)
^61 M "P? 3 '..s^jpoi saqag sa^M 'u9qE3 ai;iu3
op u^panpBJ? ej un8as 0413 •sEiqo sns uEqEaijua anb sojeaii soj e ajoui aso
uoa BjaiqEZ ooeuiiie3 anb iq^ 3Q -sosoipiAua op eiuej UEqszoS anb 'sBpon
ap Bjsi b¡ ap sajuBtiqEq soAiquiud so[ UE^a (^3M^Y3Jj)
sauínblajL so^ (g)

3p oasnp^ pp oiuouojjsc p Baiuanaua bj euiíhua pp uoianps Bq *oiav?[
-ud p Biainbui as :a)uaaiBsoua)siin aaajBd^sap 'oSjBquia ms 'Bpuajjo
B^ •Bp^jjtp^r aouisjy ap ojdtua^ pp jBjp p ua BpB^tsodap sa BpBi
-joa Bzuaj^ b^ X Bsauíoad ns Biipj B[ saauotua a[dum;3 #o}ixa a^uBuosai
opiuai Bjjquq ppijo Baiuoja v^ unáas anb eaipq BUBduiBO Bun ap sand
•sap 'oáuuaua ns ap aopaauaA asaj^ai bojbuoui p anb uis oduiaij o^
-^b^ BSBd o^^ 'JBqiuiBj oiabj^b un JB^uaA BJBd 'eiJig ap oanapg BJiuoa
opipuaaduia uq anb jcjqiui uoiaipadxa B^ ap OAps opjn;ijsaj sa vq
Xa.i [a is Bja^aqsa ns ap ^zuajj sun sap^pruiAip sB^ b ojoA-xa omoa
a^auíojd 'saja^aaA^ jjj oauio[oi(j uoa BpBsodsap ajuauíajuapa^ *ojdiS'q
ap aama^ag Bupj B^ "oiiiu X Bijoisiq ap buib^^buib Bun sa pjjuaa bui
-ai oXna 'sBpBjapoui sauotsuauíip ap Buiaod un sa aaiwa^a^ ap nzuau^
vi 'Baoda B[ ap SBiauajajaad sb[ uoa X SBapi SBjsa uoa opaanaB aQ
*(S) t4¡^BaV ^P 8&lt;&gt;z-I9^jSa SO[ X 8BI[IIA S?q
ap ojnjj 'sajijns sauoiau^a 'aAjBg?, rBuiBJt^tda un Bjjaia anb v\ uoa uop
-BuiBpxa b^ ua BisaijfUBui as Bai^aod buuoj b[ aod uoiaBdnaoaid ns \
'(f) tt^uSndaj aut oaqqnd sa anb o[ opoj íunuioa ajuanj v\ ua oqaq ou
ísopoj b aaajjo as anb aiuBuiB v\ Bzijojjoq aui tajqmnpaqanuí B^ ap
sosnd so[ iibj)sbjjb as apuop aod ounuea p oaainb ou íoaipia Buiaod
p oipQ,, :[Bnjaapjui pnjijaB Bjsa aaqos Bjaod p a^sisui ButiBp^ bi3o[
-oiuy v\ aod sopBAaasuoa SBuiBaSida sounSp ug "^sousb so^ ap ojidaaj
-sa p ou *BaaBÍfra b[ ap opnB ojuua p aaB[d sauainb b so^anbB BaBd
oiubo sand 'oazapaqQ *Bas anb Bqaaaisa aod Bina ni an^is :o^l *oqo
-ub ouuuBa p aaqos m 'soaio so^ ap s^anq v\ aaqos oXni p s^aznpuoa
ou anb X soaaBa so[ UBiuanaaaj ou anb bta b^ sbSis anb uaiquiBi ouap
-ao ai ^ 'BUBiAq 'Bsnj^[ b^ oaad 'osuap Xnra opuiaaaaajo anb X^q 'oira
o^iiub 'Biaod qo 'osuaiaui |g :opig opdy auiofjp *Baaa ap B^qqBi b^
sB[^poa son aaqos asnd zaA Baauíiad aod opu^n^ • • #jui B ou 'ouanai pa
aaauaiaad sna^ b raiucqumiaa Buiaod un^uiu sojm soj aaiua sianbsnq
ou X 'Bsaad BiuadaB B[ ap ou 'aiaB pp cpipaui B[ uoa eaipod Btauaia
uu pBznf •••SBuaaap sb^ba aod UBiuana as soub siui oaad 'ouiu ap
ouioa 'sBaqBpd seunSp auaii ojpa un tsosaaA ap saacqiui soqonuí ua
saoaaq so^ b o • • *saXaa so[ b aBiuBa BaBd onuiiuoa X oSaB^ Buiaod un
b uij opBp aq o^[,, ruoiOBaaa v\ aas aqap anb apuaiiua omoa X 'soaii
-aod soiuaiuiipaaoad X sauoiauaiui sns opis UBq sapna Bsuapp bsouiej
Bisa ua Ba^pap oaBmtp^ 'saaoiaaisod saaoinB ap sbiio aod sopBiuama[d
-moa aiuarapiaaBd X 'laXdB^ snqauXqaXxQ so^ aod sopBAaasuoa *(g) sau
-ínbjaj^ so^ v vjsondsa^ v\ ap souiaasod anb soiuauíSBaj soj ua opBa^
opis Bq sou aoiuaudfj ap nzuaj^ v\ ap aoinB pp oaiiaod oiaBapi [g
•oipog oiuopdy uoa oaiiisos 'uoiaip^ai sa un^as 'anb Baimapd
B[ ap X 'sauotaBisajTUBra s^p^aaipa sns ap B^nsaa omoa 'orastuoaaBui?
aiuBfamas ua uaaanaui sauamb aaiua oaBunp^ b aeiuoa somaqap ou

�Alejandría, Conón, quien descubre en el cielo una nueva constelación,
y afirma que ella no es otra que la trenza real, que la diosa ha trans
formado en cuerpo celeste. La explicación, malgrado peregrina, resulta
satisfactoria, y el palacio recobra su tranquilidad.
Para un poeta erudito y delicado como Calimaco, la sustancia era
propicia para ser trabajada artísticamente. A un argumento que le
permitía exhibir su versación mitológica —especialmente en cosas y
hechos divinos poco difundidos o de dispersión regional— se agregaba
una situación poética apta para las descripciones tiernas —las lágrimas
de la esposa abandonada, el dolor del lecho desierto, la melancolía de
la trenza y sus hermanas que separadas lloran su destino— y que no
excluía ciertas caídas al erotismo. El asunto, además, encerraba en sí
una de esas antítesis tan caras a los alejandrinos, oponiendo la gran
deza del universo a la pequenez de un despojo humano. Sobre todas
las consideraciones, era una ocasión ideal para una hiperbólica ala
banza a la reina, que en definitiva será preferida por la trenza a los
mismos dioses. Y Calimaco, hábil cortesano, pone estos sentimientos
de devoción y apego a la persona real en las palabras de la trenza, en
lugar de descender directamente a la adulonería pedestre. La com
posición, pues, es, como parecen haber sido las elegías de Calimaco,
Una pieza de circunstancias, escrita en ocasión de un suceso palaciego,
y directamente dedicada a sus soberanos.
A pesar de ser creación poética propia de una época decadente,
no deja de ser una verdadera obra de arte, y es por cierto de lamentar
que el texto de Calimaco no haya llegado íntegro hasta nosotros. Es
verdad que están ausentes del poema los sentimientos profundos, los
ideales elevados, las inquietudes y angustias trascendentes. Absurdo
sería hablar de un pathos calimaqueo. Razón tiene Croiset (6) al afir
mar que "aucun sentiment profond ne domine Callimaque; il fait une
oeuvre d'habileté savante, une mosaique patiente et ingénieuse". Pero
en cambio hay allí verdadera originalidad situacional —la trenza cuen
ta en primera persona sus vicisitudes— y un singular movimiento de
acción que transforma el poema en una especie de monólogo teatral.
En cuanto a la forma, imposible sería negar su sabia arquitectura, que
la crítica ha puesto de relieve, si bien con diferencias de detalle en
cuanto a las particularidades de estructuración. Para Bunse (7) la
composición presenta dos grandes movimientos yuxtapuestos: el pri
mero, la referencia a las lágrimas de Berenice; el segundo, la des
cripción del lugar que ocupa la trenza en el cielo. La primera parte,
que comprendería los versos 1-38 contiene el descubrimiento de la
trenza por Conón (1-14) seguido de un paréntesis (vs. 15-18) al que
sucede el núcleo central del movimiento primero: las lágrimas de la
reina (vs. 19-24). Y aquél se cierra, tras un nuevo paréntesis, (vs. 2528), con el voto a la diosa (vs. 29-38). Un análogo esquema modela
la segunda parte del poema. Tras las meditaciones sobre el poder del

(6)Op. cit., t. V., pág. 218.
(7)Heinrich A. W. Bunse: O carmen LXVI de Catulo, 1950, sin indicación de
lugar, pág. 27-29.
- 86 -

�aod
X BpBsiAaa 'saaj^^g 89H9g sag ap upiatpa bj souiBzijijn ooeia
"JlB3 3P lx9l I9 BJBd *(06I 'BuopoaBg 'sBjsaog 'ojn^B^) jxj^g UBnf
ap BjouBdsa bj A (''jio #do) aXspg *^ ap bj '('*}ia #do) asung oiusiui
jap uoisjaA bj '(s^&gt;6T 'OUBIÍ^Í 'IlnlB3 ÍP BíS9d Bi) ^iuBJtj^ *^ ap B[
'OUBÍÍIA[ '^iuiaB^ sisuauoaa^ igniB^) opouiisBti) aaojBA[Bg ap
uoiaanpBjj Bgaq b^ oubiu b souiiaüj uaiquiBj^ 'O[njB3 ap stía
-pija sauoiaipa sbjjo aod sopBzq^n ou oaBuiqB^ ap sojuauíáejj Bjuaua
ua opBtuoi Bq anb 4BpB^ia bX 'asung 'j^ *jj ap bijbjSououi a^uapaxa
b^ sa saja^ui piaadsa ag "iq^rg Bisrjdtrg sauuBoj b aqap as uoiodt.ia
-subji BXna '0S6I *'uog 'sisuaiuouog ^mtjsuj uinjE^uaiag Biinapsay
B[ ap sisuaiuouog xapo^ pp uoiaipa B[ b^sia b^ b opiuaj souiaq uaiq
-uib^ '(^S6I touíJX 'Hn^B3 TP OJÍIH II) sp^u-i^qn^) ap u^uBqaua^
•^ ap BpB)uaiuoa ts\ A (S^6I 'umuBiABJBg ninjouijE^ ranjojdijag snd
-J03) b^iubzzb^ -g ap '(6f'6I 4'P^ *a ls9JU9l S9II9a 89l) aXsjBg •) ap
scDpua sauoiaipa sb^ uoiaanpBJ) B^sa Bacd sa^uasaad opiua) souiajj
•saoiuauag niuo^y B^ anb soj)O uos ou pBpqiqeq
-o.id Bpoi uoa 'anb ciíi\ BJBd sopianpBjj 'BpBijBg pp sosj^a sojjaia,, ap
ojauBduioa ns b oziq ajsa anb oiAua pp ouis opjB^ ua ofap anb
ofnjjui pp ops ou B^nsaj SBJiaj ap sajqiuoq ap oiunfuoa ajsa
ap sopiaajaad sBjaod boj ap oun Bja oaBiuj[B^ 3^) 'a^qBjapisuoa Baa
oa^iJa ouioa pBpoojnB BXna 'uaui^ vuijvj B[ 'uojB^ oi^ap^ ap oujo) ua
uui[Bdnaí&gt;B as 'opiju^ Biaauajaad opioBuaa oXna b 't4soAanu SBjaod^, sojsg
•5od3¿^3^ o íaou wiaod aBiu^g ua oip as anb so[ b 'uoiaipBjj b^ ap saj
-uBziuapq sajopBAouaj 'souiibj sajopsaja sauaAof ap odnj ja ua a^uaiu
-.iBjnai^JBd Ji)uas oqaaq Biq^q as ouijpuBfajB Bjaod ojjna X
jap Biauanjjui Bg 'oaBiuijB^ ap jopsaiiups ajuaiAjaj un Bja
' (f6'6L *SA) BSIP BJ B X 89J9IJ SBSodsa sbj b
opiSpip zaA Bjsa 'ojoa oAanu un Biuaod ja BJjaia X (2Lm69 *8A) opBSBd
ja aod sauoiaBjuaiuBj SBaijoaunjáui uapaans anb bj b ' (89-^9 *sa) ojaia
ja ua uoiaBjaisuoa BAanu bj Bdnao anb aBnj jap uoiadiaasap bj aXnj^
-suoa oj a^aBd BpunSas Bjsa ap oajanu jg • (^9-JS *sa) —soj^sb soj aaj
•ua Bzuaaj bj ap uoiaBaojoa bj— oiusijaisB^Ba ja anSis (0S"6 #8A) oaaaiq

�CARMEN LXVI
(Coma Berenices)
Omnia qui magni dispexit lumina mundi,
qui stellarum ortus comperit atque obitus,
flammeus ut rapidi solis nitor obscuretur,
ut cedant certis sidera temporibus,
ut Triviam furtim sub Latmia saxa relegans5
dulcís amor guro devocet aerio,
idem me ille Conon caelesti in limine vidit
e Bereniceo vértice caesariem
fulgentem clare, quam multis illa dearum
levia protendens brachia pollicita est,10
qua rex tempestate novo auctus hymenaeo
vastatum finis iverat Assyrios,
dulcía nocturnae portans vestigia rixae,
quam de virgineis gesserat exuviis.

5. Trivia es la deidad de las encrucijadas, pero se halla identificada con Diana,
la diosa lunar, y tal identificación ya la encontramos en otro pasaje de Catulo,
el Himno a Diana, (34, 15). Según la leyenda recogida por Teócrito (Idilio XX)
Selene, a la que entre los romanos corresponde Diana, enamorada del boyero
Endimión, periódicamente llegaba hasta su morada en el monte Latmos, en
Caria. Tal cosa ocurría en la fase de la luna nueva, cuando el astro desaparecía.
7. Conon, astrónomo de la corte del rey de Egipto, Ptolomeo III Evergetes.
9. Sobre la lección de este pasaje acota Lenchantin de Gubernatis: "Haupt ha
corretto multis dearum V con cunctis... deorum per evitare la contraddizione
con v. 33 cunctis... divis e con Callimaco (fr. 34) ^^áfflV -^eot^.
Ma forse qui si tratta degli dei a cui si rivolge facendo una invocazione speciale,
mentre del v. 33 si ha l'invocazione genérica... Checché sia di ció, si pensi
anche che né cunctus né multus rendono con precisione xá^, sicché non
riesce singolare il loro scambio per tradurre xáaiv. H confronto con Callimaco
accerta deorum per dearum". A pesar de esta última observación, preferimos
la lección dearum por su congruencia con el resto del poema.
11. novo auctus hymenaeo: Este pasaje ha sido interpretado variadamente: para
algunos auctus indica "aumentado, acrecentado (en poder)" y se refiere al
hecho de haber extendido el rey Ptolomeo los límites de su reino hasta el
de Cirene, por el matrimonio con Berenice. Conforme con esta interpretación
traduce Errante (op. cit., vol. I): "al lempo in cui, con le nozze recenti esteso

�- 68 'OUI9I 3JS3
ap bibjj as anb bX '..sotjjs saquiij,, ouiod npnp uis 3sje]3jdj3]ui aqap sotx^ssy
•••simf upisaadxa bj b oju^na ug -EpBjiqjosap ajoqaadjq Eun ouioa
ppoui ojio ap anb *9g osjaA pp tuvtsy uiv^vo upisaadxa bj Baijdxa
B[ ap jBpijo upisjaA Bjsa osed opoj ug •&lt;&lt;BUBijpEg B^sEq oijoimaj aju^^sai p
opoj X BUEisns X BiuoijqBg 'BiuiEjodosapv bj 'sajExjn^ 011 p psaABJjB* 'sauoi9a.i
sBjsa ap SBajBuom soj sopoj b Epuaipaqo b^ e opianpai opuaiqBq X 'bi^bjx
ap X 'ojuodsapH pp 'Biuof ap 'biiijiubj ap 'Bpqi^ ap 'sajBjjn^ p apuanbB
ap upi^aj B[ Bpoj ap opBaiouasua (Xai ja) asopuaiqBq,, :aajp (uijuBqauaqj
jod opEjp) sqnpv ap uppdiíDsut ej ap opBjaSBxa Xnuí a^uauíBjnSas 'ojxaj
1^ -sajBjjn^ jap jjjjb s^iu sBdoai sns 9Aajj X oupaA outaj ja 93ejb uajnb 'sapS
-jaA^ jap BAijBDjpuiA upiaipadxa bj ap aiuaisdE oaijoui ja ^nj ajs^ -Xaj ojunj
-ip jap Bsodsa Bjauíud 'a^ippE^ BuaÍB ^nj ou anb bj b BSaxaBjEd Ejnfuoa Bun
ap opBjjnsaj ouioa 'ofiq ns uoa EpBuisasB apjBj s^ui X oanajas o^sBÍiq ns jod
ajs^ ap a^anuí bj b ouo.ij j^p BpBsjndxa ^nj 'eijjs ap oDopuy Xaa jap Bsodsa
'aaiuaaag EpEuiBjj u.7iquiBi 'jjj oauíojou ap BUBUiaaq Bun 'sbjsiuojd soj un3a
• ((,aiio[3 bj jtBsstiBqaj nBaAiiou jnoj uauíXq un juop,, pXbje^ -q ^3)
•^pEj^íuSij} o aSnB joXeui b opEAaja,, ap upiadaDB bzijsed ns ua 'sand 'asjapuajua
aqap upiaanpBU Busanu ua EpEajduia opv)]vx^ zoa bt "upiuido EJauíijd bj
b UEAajj soaijpjsjq sa^uapaaaiUB so-j •oiuouiu^bui OAanu jap j^nsuas u9paBjsp
-bs bj b opijajai ouiod .tipn uBja.idiajui soj^o '.pzzou aAonu aj jad a^uajod
'BUIUIJB3 -J3A ¡jjniB3) opouijsEn^^ ajo^BAjE^ X ..ouSai ji

b^ ^p sofodsap soj b oujoj ua
oujnjoou ajBquioa jap SBuas saajnp opuBAajj
'ouisy oi.iojij.iai ja JBjsnAap b asoqajBui
'oauatuiq ajuaiaaa aod opBjjBxa 'Xai ja opusna
'SOpBDIjap SOZBJq SnS OpUBZJB 'SBSOip SBJ B
BJBpuaxjo Buanp ira anb Bzuajj ajuaianj 'bjbjd
'aaiua^ag ap bzu^jj BpBjJoa 'puqnasap ara
'ajsajaa jBjqran ja ua 'uouo¡3 'orasira janbs
'sajaja BjdJJBa ns ap BjJBdB bj jooib aajnp sand
'baijjiij '^Sajj biaij^ 'BiraiB-q Bjnj bj b oraoa
íuapuoasa as ssjjajjsa sbj SBjaBxa s^aoda ua A
SBuiBjj sBJBja sbj jos jap uaaajnaso as oraoa A
'sojisb soj uBjjnao as A uaaBu apuop aqss A
'saanj sbj s^poj ojuoa o^iuijui ojaia jap uain)
ap vzvau^ vj)

iaxi viaod

�Estne novis nuptis odio venus? Anne parentum15
frustrantur falsis gaudia lacrimulis,
ubertim thalami quas intra limina fundunt?
Non, ita me divi, vera gemunt, iuerint.
Id mea me multis docuit regina querellis
invisente novo proelia torva viro.20
At tu non orbum luxti deserta cubile,
sed fratris cari flebile discidium?
Quam penitus maestas exedit cura medullas!
ut tibi tune toto pectore sollicitae
sensibus ereptis mens excidit! At te ego certe25
cognoram a parva virgine magnanimam.
Anne bonum oblita es facinus, quo regium adepta es
coniugium, quod non fortior ausit alis?
Sed tum maesta virum mittens quae verba locuta es!
Iuppiter, ut tristi lumina saepe manu!30
Quis te mutavit tantus deus? An quod amantes
non longe a caro corpore abesse volunt?
Atque ibi me cunctis pro dulci coniuge divis
non sine taurino sanguine pollicita es,
sei reditum tetulisset. Is haut in tempore longo35
captam Asiam Aegypti finibus addiderat.
Quis ego pro factis caelesti reddita ccetu
prístina vota novo muñere dissolvo.
Invita, o regina, tuo de vértice cessi,
invita: adiuro teque tuumque caput40
digna ferat quod si quis inaniter adiurarit:
sed qui se ferro postulet esse parem?
Ule quoque eversus mons est, quem máximum in oris
progenies Thiae clara supervehitur,

22. fratris cari: la alusión al "hermano querido" puede haber ayudado a la erró
nea opinión de que Berenice era en realidad —además de esposa— hermana
de Ptolomeo Evergetes, lo que, por otra parte, no contradiría las costumbres
faraónicas. Pero se trataba verdaderamente de su prima hermana, hija del rey
Maga de Cirene, a su vez hermano de Ptolomeo II Filadelfo, padre del
Evergetes.
27. Se refiere aquí el poeta a un hecho de la adolescencia de la reina, quien a los
quince años, luego de morir su padre Maga, hizo dar muerte al príncipe De
metrio de Macedonia —amante de su madre, la reina viuda Apama— que
pretendía casarse con la -princesa. Eliminado este pretendiente pudo entonces
contraer matrimonio con su primo el Evergetes, conforme a las disposiciones
que había adoptado el difunto rey, su padre. Desde luego que la calificación
de este crimen áulico como "hazaña" resulta poco comprensible para la moral
moderna.
- 90 -

�- 16 -

dgi
¿f -dd '*jp -do 'asung *a) oqag B ou ojad 'Eiqx 3P ojaiu ^ sog ap ofiq 'SBaí
-og tb opBaqdB jas apand o^ajjda jei i 'ojaiu = ^otíjoatí un a^au as j^
uoa ojuBna aod 'S9iu^ox(f ouiuipi ojbj jap oaijoui p BDijdxa oanbEunjBa ojxaj
p :ojaap ug •ajuBuimopaad upiuido oaod aaEq EjsEq Bia ouioa 'jos p 'soip^
E ou k. 'ajiou ojuaiA p 'SEajpg |e 'sand 'aapuajua souiaqap ^viy *S9tu9^oj,4
vxvp jog -avii{ Jod Eiopua^nq^sns 'saaippa soy ap t% (ií) n/^ upiaaaj Einaso b^
oiuauíEAiquijap opEJBpE Bq oaEui;iE3 ap sojuauíSBJj soy ap oSzBUBq p jnby 'ff
'SEdo^ sns ap aÍESEd
ja JE3IJI3EJ BJEd soqjy ^juoui jap saABij b jbub3 un ap uqiaaiujsuoa bj 'Baip
^ui Buan3 BpunSas bj ap jbjijiui uppipadxa bj ajuBinp 'safaaf b aXnqiijB anb
U9JSJ3A bj u9jaBjoa b 3bj) B^aod ja ojjaiq jap japod ja aqBsaj joíaui anb bjb^ *g^

'CJHX 9P ^lu^ipnaos^p o^epaad p osjno ns na
so^ueno aajua 'ojp sera ajuoui p bjsbi| i
¿ojaaii| p uoo jBjndsip bijbso uamb oaa^?
•ouba ua aanf anb pnbB Buad Bjsnf Bjjns A
'BzaqBa nj aod X i\ jod ojnf o\ 'jBsad ira b
'ajuaaj n\ auopuBqB 4Bnpj qo 'jBsad iva y
Bsauíojd u\ ap Bxaqq Bpuajp iva A
a^sapa B[ aqiaaj aui osa jo^
•BiadiSa Bjjai^ b[ b piun BpBSznfos Bisy p
'odraai^ aAajq na 'pnbB j^ 'BqBUJoi osodsa nj is
sasoip soj b Bpnaxp otuoa saauojua aisijamojd ara
'sojo^ so[ ap ajSucs e^ bjjjoo anb odmaij p j^
Buosaad bj ap BianasnB bj uBjaodos ou
soj osbob q? ¿oiubj oiquiBa oj soip an^)?
¡BptSijjB *sofo soj BqBaas 'jajidnf qo
'oubui bj saaaA SB^uBn^! ¡soiqBj sni ap uojaijBS
sajsi.ii ubj SBjqnjüd anb! *osodsa nj JijJBd jb sbj^[
¿soso.iapod sbui anbune 'uo-iejuajuí ou sojjo anb X
snpoq snj sajsaj oziq anb osouojS ojan janbB
op^piAjo sBq osBay? *Buanbad SBja anb apsap
oqaad nj ap jojba ja oazouoa uaiq oX oaa^
•BqnrABJjxa as uozbj bj 'opijuas ja opipjad X
oSaisos BqBjjuoaua ou opBqjnj uozbjoo j^
¡SBUBJjua snj ubioj sopuoq ubj sajojop an^)!
¿opiaanb ouBuuaq nj ap BiauasnB janja bj ouis
ojjaisap oqaaj nj jod SBqsjojj ou zaA jbj q?
•Bsoipo BJjanS bj BJBd opiJBui ns JijJBd jb
Buiai itu ap ojubjj ja opBuasua Bq oj ara tsy
SBpiáuij pnpaaA na uos 'sssoip qo cSBfanb SBs^
¿ouibjbj jap jBjquin ja ua sbuiijSbj sbsjbj opuaijjaA
BuaajBd Bjj^ajB bj osbob ubj^ojbui o?
¿SBpBSBa uaraaj sbj b osoipo jouib ja 8^?

�cum Medi peperere novum mare, cumque iuventus45
per médium classi barbara navit Atbon.
Quid facient crines, cum ferro talia cedant?
Iuppiter, ut Chalybon omne genus pereat,
et qui principio sub térra quaerere venas
institit ac ferri stringere duritiem!50
Abiunctae paulo ante comae mea fata sórores
lugebant, cum se Memnonis Aethiopis
unigena impellens nutantibus aera pennis
obtulit Arsinoes Locridos ales equos,
isque per aetherias me tollens advolat uinbras55
et Veneris casto collocat in gremio.
Ipsa suum Zephyritis eo famulum legarat,
graia Canopitis íncola litoribus.
Hic dii vario ne solum in lumine caeli
ex Ariadneis áurea temporibus60
fixa corona foret, sed nos quoque fulgeremus
devotae flavi verticis exuviae,
uvidulam a fletu cedentem ad templa deum me
sidus in antiquis diva novum posuit:

48. Los Calibes constituían una pequeña nación famosa por poseer minas de
hierro o por trabajar ese metal. Su sede no está perfectamente determinada,
pero era próxima al Mar Negro. Herodoto los incluye en el reino de Creso
(I, 28). Catulo se aparta del texto de Calimaco, puesto que en la versión
griega tanto la condición de descubridores de minas como de laboradores dei
metal, es atribuida a los mismos Calibes, mientras que Catulo introduce un
pronombre indefinido qui, con lo que traspasa estas acciones a un agente in
determinado.
52-53. Memnonis Aethiopis unigena: Durante mucho tiempo fue motivo de con
troversia la identificación exacta de este personaje mítico. Tal discusión puede
considerarse resuelta por el hallazgo del fragmento de Calimaco correspondien
te a este pasaje. Se interpretaba algunas veces como "hijo único del Etíope
Memnón" y se suponía que se refería al avestruz, que, según una tradición
recogida por Ovidio en las Metamorfosis, había nacido de las cenizas de Mem
nón, rey legendario de Etiopía. Del mismo modo, como referente al avestruz
se interpretaba la expresión "caballo alado" (ales equos). Pero resulta ahova
claro que unigena es la traducción de "^^TÓ^, (pariente por la sangre, her
mano consanguíneo) y que las palabras •Síj^ui; Ófí)Vr¡&lt;^ (viento fresco) sólo
pueden aludir al Céfiro, hermano uterino de Memnón. De ahí el epíteto
unigena, puesto que ambos tuvieron por madre a Eos, siendo Titón padre de
Memnón y Astreo de los vientos. La alusión al caballo alado también es aquí
explicable sin dificultad, puesto que los vientos eran muy a menudo repre
sentados como pegasos (v. H. W. Bunse, op. cit., pp. 53-54).
54. Para la explicación del oscuro epíteto Locridos aplicado a Arsinoe (hay otras
lecciones que atribuyen el epíteto a equos y a t7C7CO&lt;; en el texto griego)
conviene reproducir la opinión de Lenchantin de Gubernatis: "Si riferisce a
- 92 -

�- 86 • • 'ojo] anbjunjstsuoj — sjuSi ut xnjunjxaa sopxjxu avwuxaS 'jv\oa anbxxinp
— sv.nw xa^ v]]t jvpa sanuaj^ 'opva jxsxxxxtut — uwuoxoj ajuoxf ap uiv^^wns
'jaxo^ vxvp axapts — tuuaxa^^ anbjn 'jtjnj xaqt-j uia^^o ja snxaj^^tuD — xjuaxanb
vijniu ja avjxasaQ'" :9¿¡"8 -'oiposida aisa ajuauiEpaq Bsaidxa sisojiouiE^aj^ sb¡
ua oipiAO sauopEpisuoj sb¡ a:uua 9ao¡oa anb ojo ap buojo3 ns 9pnb a¡ btq
ap bjsj E[ ua oasax Jod BpBuopuBqB BupEuy B pi^uoaua sosiuoiq opuBU^ •(^)
^.ajuajBd
-subji opp pp(&gt; o ^.oiuauiBuiJij ojnd pp sojisb so[ a^ua anb BiBd,, rsuas
u9pjnpEij B| cuvn. ipinbx] j%\] q^yjpauj ap upiaaai b^ oxquiBD ua opuainSjs "uij
-UBiiDua^ k aXBjE^ ap upiaDaj b^ oSis \i\avj aututnj ut umjos au otxoa up jtjj ^^
BSapB BqBjapisuoa a^ sepiSe^ so[ ap BipuiEj e^ b aiuapaua^ad
ovarn anb.iod aoufsiy ^ opB3i|dB sa djjdxS = vwxS OAtiafpB 13 *(1BpdiSa Baaq
-u,, jod Biunuoput Bun sa (siaidouB^ UEp sauoijaai sbjjo) :snqtxojt] stjicfouoj "ge
"IÍM PP ^ozBjq soi 3P oun B ojunf Eq^jsa pBpnia
BJS3 •odoiiB3 ap Baiaa k Bjjpusfaiv ^p aisa pe 'uoiJija^ ajuom p ua jouoq ns ua
opiáua o¡duiai un jod BpniJipz ap op^da p aqi^ai inbB k (snua^ b oihei iod
.)iua(BAinba' aouis.xv'-B'!POJJV 3P ajquiou p uoa EpBaijiap auanuí ns b ?nj
'sapS.i3A3 ¡ap aapEd 'oippB¡ij j\ oauío^oij kax pp Bsodsa k EUBuiiaq 'aouis^y L9
•sopujoj ouioa Bppnasip
ubj sa (gi *[g) aJBSEd opipnjB pp avipt] uppaa^ b¡ anb oSiBquia uts ojxap
S3 "..o^bi ons ¡ap apuo a¡ ..aip?!,, BUiEiqa o¡¡n^E3 ajuauiEo¡Buv 'O^buiiüe^
u¡ a¡Buuou ^ auoizipiua Bpsinbs tp oi3Sojs a¡Bj, 'uix\o^vjua^ xjvpp ttjozo
ixjljo-j :Cj"92"6 '"uay 'PB AJI3S &gt;JP :pao3 iEp oduiaj un BiBjiqE auoiSai Bia
aip '¡¡odBjua^ B¡¡ap aouisiy ^P BIPP oiduiaj un ui asaoj B^jauaA aouisjy

sonSijnB so[ b oa^iiu ojjsb un opucrans
'OUIAip O[dlU9J \9 Ua BSOip TS\ O9O[OD 3UI
ua BpBueq unB j^ "BzaqBa Biqnj Bun ap
sofodsap sopBJBsuoo 'sojiosou uaiquiBj ouis
'ap sauais sb^ ap BpBjBqaaaB Bip un
010 ap Buojoa B[ O[os ub^ BJB^tiq ou
opia ^p sojisb soj aj)ua anb BJBd
:BidouB[^ bisod Bj ap BJopBjom BSaiiS bj
Bidojd B[ oAjais ns b oiAua osa bjb^
*B3O[oa ara snua^ ap ozB^aj ojsbd |a ua
Baja^a B[ aod ofanA ns ua amopuBz^ Á
'Bpijao-q ap aouisjy ap oj^qBa op^jB \9
4uouuiaj\[ adoij^[ ^ap ouBuuaq \9 xm Bis^q o2a[^
'saiuBjqiA sb[b sns uoa ajiB \9 opuai)Bq opu^na
4oui^sap im UBqBJOf^ 'sa^uB oaod uaiq BjsBq
SBUBuuaq siiu 'snzuajj sb^ 'sBpBJBdas iiu ap j^
¡ojjaiq ojnp [a oapjoui Á 'BJjaij B[ ap ouas [a
jBJO[dxa ua tmijsqo as BJaraud zaA jod uamb A
'saqqB^ so^ ap adjpsa B[ Bas
¿uBj[iuinq as SBSoa sa^j ojiaiq ^a aiuB is 'an
so[ usjpod an^)? *soqiy \9 opuBsaABJjB
sapmuaAnf sb[ saABU sns ua uojba3|[
'jbiu oAanu un opusaaa 'sopaj^ so\ opuBna 'o

�Virginis et saevi contingens namque Leonis65
lumina, Callisto iuncta Lycaoniae,
vertor in occasum, tardum dux ante Booten,
qui vix sero alto mergitur Océano.
Sed quamquam nie nocte premunt vestigia diviim,
lux autem canaj Tethyi restituit,70
(pace tua fari hic liceat, Rhamnusia virgo,•
namque ego non ullo vera timore tegam,
nec si me infestis discerpent sidera dictis,
condita quin verei pectoris evoluam):
nos his tam laetor rebus, quam me afore semper,75
afore me a dominae vértice discrucior,
quicum ego, dum virgo quondam fuit, ómnibus expers
unguentis, una milia multa bibi.
Nunc vos, optato quom iunxit lumine taeda,
non prius unanimis corpora coniugibus80
tradite nudantes reiecta veste papillas,
quam iocunda mihi muñera libet onyx,
vester onyx, casto colitis quae iura cubili.
Sed quae se impuro dedit adulterio,
illius a mala dona le vis bibat irrita pulvis:85
namque ego ab indignis praemia nulla peto.
Sed magis, o nuptae, semper concordia vostras
semper amor sedes incolat assiduus.
Tu vero, regina, tuens cum sidera divam
placabis festis luminibus Venerem,90
unguinis expertem non siris esse, tuain me,
sed potius largis affice muneribus.
Sidera cursum iterent: Utinam Coma regia fiam!
Proximus Hydrochoi fulgeret Oarion!94

65. Comienza el poeta a describir la ubicación celeste de la nueva constelación
la cual se halla rodeada por otras cuatro: el Boyero (Bootes), la Osa Mayor
(Calisto, hija de Licaón, transformada en osa por Juno para castigar sus amo
res adúlteros con Jove), la Virgen y el León. A su vez está separada de la
Corona por el Boyero.
61). Me nocte premunt vestigia divum: esta metáfora de indudable poética corpo
reidad indica que los dioses, habitantes del empíreo, capa celeste superior, al
desplazarse durante la noche, huellan con sus plantas a los astros de la capa
inferior del cielo.
70.Tethys es aquí el mar, como otras veces lo es Anfitrite (nec bracchia longo
margine terrarum porrexerat Amphilrite, Ovid., Met., I, 14). Y el adjetivo
cana vale sin duda por "espumosa" = canosa.
71.La "virgen Ramnusia" es Némesis, la diosa de la venganza, así llamada por te- 94 -

�- 96 •„ • • • SBip^sa sbi opp pp uauio{dsap as ^iEfo,, ^Ejias uppanpEJi B{ 'osed ^bj
uq ' (uuEiuqaBq) 'tuvi^ vi^sx viuoj ¡luvuijn juixstixxoj vxspis :sa g6 osaaA pp
uppaal ejjo -U9PO ^ ouEnay ap se[ ouiod SBUEfaj sauopEpisuoa asjBunxoidE
UEjatpnd anb BJEd BjapajuoaB anb ospaid Búas ouioa 'jEiapis orasxpBjED un
Bpaans anb Bjioduu a[ oaod opEzqEai opaA jod anb 'opquE ajsa sa oaia uex
•Bsaaajuisap as oaaaja os^na o^na ap 'sa^sapa sodjana s^uiap s(q ap opEq pp
ouijsap ns JBJEdas ajainb pai opESEd ns eioue anb Ezuajj bt opEjsS onSi^uB
ns E JdA[OA jod u9pEp]suoa E[ ap oasap ajuaipjE p uEja^pi sosaaA souiiqn soq
•Bupi
B¡ ap BjaqaqEa v\ ua OAanu ap asjtBUJEaua e 'Ejjap B^ b jbujopj ap oasap ns
auodns sapsppp sbj Bpsq anb opaadsap p lod sbji sns bj^uod as.iaAEaa.id EJEd
Bsojp b¡ b uppiad apid Ezua^ Bq "Baiiv PP ouiap 'souuiB"^ ua o^duiaj un jau

¡uoijq Boz9puB[dsaj anb 'oij^noy [B oraixojd j^!
*BJ9^|3qB9 BI9J U9 9UIJBUIJOJSUBJ) Z9A BJ)O
O939p O^ 'SOJ^SB SO[ BJ9JJB9 118
•BÁtlJ 9jdui9IS X08 9üb UÁ 'S9JU9S9ld
OIJBJJUO9 [B 9UIBpU9JJO :89intlJJ9d 89ll^9IU 9UI OU
4s9uui9[os 6Bjp so[ U9 snug^ b 89nbB[dB opuBn^
'SOfo SllJ 8OJJSB 8O^ B ^9A[OA [B 4BUI9J 'tlj J^
¡B8B9 BJ^S9tlA 9p SBUIBÍ 91JBdB 98 OU JOUIB ^9 A
48BSod89 '9UOpUBqB SO OU BtpJODUOO B[ B^bCq!
B OUIBp9J 9)U989Jtd UlláuTU 9Ilbjod
qBp^ads^p ns oubiai[ OA[od p Bq9q
'oia9j]:npB oanduii un b Bp99 'oiquiBO U9 '9nb b^ 9q
•9[qBqoojd9JJ[i oq99^ un ubaj9SUO9 9nb sbj 9p p
O[OS OJ9d ÍXIUO
9lUBJJ9p Iin JOd 9llb UI8 '9}S9A
OU98 p 8I9pnU39p IU 'OpiJBUI 9JUBUIB p
Odj9n9 OJJ89tlA SI9llá9J[lU9 OU 49pJB [BpdnU B9J B^
Bip OpB9S9p p U9 S9U9inb JOd '89lld 'SBJJOSO^
¡9UIJBpB8 BJSBq jq9q SO^UBnO '9piBJ 8BUI OJ9d
'S9UinjJ9d 9p J99JB9 'U9^jlA 9nj SBJJU9IUI 49pUOp
'BpBUIB BZ9qB9 B[ 9p 8OÍ9^ 9jdui9I8 JOd JBJ89 9p
oijns 9nb oiu^uuo} p onb 'nuS^p im jouom 89
4(oj9pBpj9A jod opjBn^ oqoad iui U9 9nb o^ 9Jip
'sojjsb so]^ 9p Bijnfui B[ ^p^ns Bq^p 9nbunB A
'JIJU9UI B BJBZJOJ 9UI JOUI91 Ull^UIU 91lbjod
siui 4BisnuniB}j u9^jia qo 'uBpu^jo 9j oj^)
BSOUinds9 B[ B BApnA9p 9UI Zn^ B[ A
U9 U9[pnq 9ui souiAip 89id soj 9nbunB ^
•opunjoid jbui p U9 9punq 98 ouBSs^p b A 9pjB^ 9nb
89JOOg O^U9| p OpUBinS '9JU9IUOJ [B OUIUIBDU9 9UI
pBDi^ 9p 'OJ8I[B¡^ 9p B9J99 A
[B A u^Sai^ B[ b Buiíxojd ji^

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3772">
                <text>Mecanismo genético de color de ojos en nuestra población</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3773">
                <text>Trabajo efectuado en el Laboratorio de Genética, dirigido por el profesor Ing. Constancio Lázaro</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3774">
                <text>LAFFITTE DE MOSERA, Susana </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3775">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1958, Nº 16 : p. 77-95</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3776">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3777">
                <text>1958</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3778">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3779">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3780">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="149">
        <name>GENETICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="477">
        <name>OJOS</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="342" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="575">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/a1fb36ad115067fd82d81a9e171c234c.PDF</src>
        <authentication>a2a01d6ffd84ad482e468619d98bcfc2</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3762">
                    <text>- ¿6 -jnos ua^ 'jsnoaj auraroa suoijsanb sao apnp uo pucnb sibj^[ #iuassai
-aiuitui sayejoui suotjsanb 83[ anb ajspjB ua ^sat^^ :isb Bja ojsa anb ap
eiauaiauoa BJBp Bjuaj apif) oiusiui p aja^d bjjo jo^ •uopBumjB ejsa
ap 'ojadsa un^as 'sBqatud sajuepunqB BiBuopaodojd ofBqBJi ajuas
-aad pp o[[OJJBsap ^g -oapaisa o[ aiuauqBipjomiad aj)nu ^pi^) ua anb
cq [bjoui O[ sa anb a[qepnpui uaiquiBi sa 'oaxia^sa [a sa Bjqo ns jbzit
-bub BJBd asjBnjis apuodsaaaoa [Bno p apsap (qn^uB oaiun p anb zaA
Bun^p opcsiaaad BÁBq ouisiui [a anbunB anb Á '^pif) ^p pBpipuosjad
B[ ap o[pjjBsap [a uBmxiuajap anb so{[anbB sapaoiu SBiuajqoad so[
ajuauqBjuauíBpunj uos anb apsjBqnao apand aip^u y qBJoui p 'opoi
ajqos 'Bjas eo[qBaoA sojsa ap [Bjjuaa opBDijxuSis p aauajqo aaBjnaojd
anb p ua odiuBa p anb JB[Buas oqap jBSn^ aaiuud ug -BpBspajd aas
aqap pn^i|duiB biusiui Bsa 4jsb unB anb ojad 'sB.iqB[Bd SBsa b uop^a
•tjiu^ts BqduiB sbui B^ jbSjoio a^uaiuaAuoa Bjaaa anb bX ^ftQ
•uppBS^saAut BJjsanu ap sodijbjS
-odo^ sa^iuiq souiajBUiB^ anb so[ JBSiaaad b ajuama|duiis Bjiuiq as ^van
-vjjvu 'ojjo p anb bX 'aoqB^ BJ^sanu ap ouisiui opijuas p uajauíoaduioa
anb vjnjuoav X uapuo ap sojsa uos Buiaj oaisanu jBjapisuoa b jbj)U3 ap
sajuB aBspajd OTJBsaaau sbui aoBq as aauBO[B oXno soutuua^ sog
vumuoav X uapjQ

(b

'vanvuuvu X vunjuaav 'uapuo
sBjqB[Bd sb[ ap o^ispdojd b sauopBzipnjund sBunSp SBiJBsaaau ao^q
oll3 'O!Pn^8a ajea ap oSjb[ o[ b sapapuodsaajoa apand anb aauBop p
'sajBUiuiipjd sBui^^d SBjsa ua 'jBpuas oun^jodo oaaa *soujojuoa sns
a^uauíBtAaad X BjauBiu Bun[B ap jbCij oanooad ou ts u^isnjuoo o p^p
-an^BA jBOOAOjd apand pniqduiB buisiiu Bsa ouioa 'o^jBqxua utg
•pniqduiB
joXbui b^ uoa ofBqBj} aiuasaad p ua sopBaapisuoo uBjas Buiaj ojjsanu
uBuiuuajap anb somuua^ soy anb JBnj jauípid ua jBjBuas oqaQ

VIAÍ3X 330 OaiXMSS A M0ISM3XX3

ep da|4Djjdu D| ua

D| d os|nduu¡ |a X uapjo |ap opanbsnq
zvia oaa^d 3soc

�fre...", dijo una vez a L. Pierre-Quint. (L.P.-Q.: André Gíde, Stock,
1952, p. 490-1).
Debo advertir también que las nociones a que aluden estos tér
minos de orden y aventura serán consideradas como variables, ya
que, según se verá, en la obra de Gide puede estudiarse un desarrollo
que compromete una evolución paralela de los sentidos que a los
mismos corresponde otorgarles..
El orden podrá significar, originariamente, un sistema estable,
un marco espiritual en el que el individuo se cobija para cumplirse
de acuerdo con una norma. Una religión revelada podría ser, así, una
expresión del orden. Frente a ésta cabe una noción opuesta de aven
tura que acentúa el valor del individuo a la intemperie, no cobijado
por ninguna referencia trascendente, y que busca su cumplimiento
en un desarrollo no previsto, no predeterminado de su propio ser.
Ese desarrollo sólo puede cumplirse en el azar y en el peligro (en la
aventura) porque nada puede servirle de reposo y ningún camino
previsto ha de convenirle como no sea la misma tensión de su inquie
tud buscadora y creadora.
Esta primera manera de desarrollar el tema apoya sobre todo
en la dimensión metafísica del hombre.
Pero "más acá" de ésta, en la práctica de la conducta, en otra
zona de lo moral, el orden — no corresponde aquí decidir todavía
si válido o no —, puede concebirse como marco social o institucional
(familia, convenciones sociales, etc.) en los que se apoya una perso
nalidad dada o, mejor, de acuerdo con los cuales busca conformarse
una personalidad dada ("Moi je suis dans l'ordre", dice el hermano
mayor de Uenjant prodigue). Y también aquí la aventura viene
a postularse como su contrario, como el rechazo de lo normativo
exterior y la obediencia a las más inmediatas exigencias de auten
ticidad del individuo que, en Gide, suelen chocar violentamente con
lo convencional. Así la aventura se hace necesaria porque es necesaria
la autenticidad. "L'avenir appartient aux bátards", se lee en el "Jour
nal d'Edouard" de Les Faux Monnayeurs, y en seguida: "—Quelle
signification dans ce mot. 'un enfant naturel!' Seúl le bátard a droit
au naturel". (LFM, p. 147).
Concebidas de esta manera las nociones de aventura y de orden
se presentan como opuestas, como dos concepciones metafísicas y
morales inconciliables. Durante parte de la vida de Gide la pugna
de estas dos concepciones dentro de su alma constituirá el centro de
sus preocupaciones religiosas y morales.
Pero a medida que progresemos cronológicamente en el estudio
de su obra advertiremos que estas nociones van cambiando.
El orden podrá dejar de ser, al cabo, algo estático, para transfor
marse en la estructura que orienta el devenir de la aventura. Es decir
que la aventura no será solamente un impulso liberador, sino, ade
más, un movimiento dialéctico cuyo progreso se realiza mediante una
sistemática superación de los diferentes estadios alcanzados. Cada
fijación, por el hecho de serlo, parece a Gide limitadora y hace

- 98 -

�- 66 -uoo os onb ^pif^ op Baqo bj ojqos ofEqBaj opoi onL 'oja^d sajo jod
'sBtuopB ooj^ -BjsqBuouioiu op Bjqo ns op opBÍfrjqo ojuoiuojdiuoo jo
'SBUIOpB 'SO X 'SO OJ OJUOUIO^UOnOOJJ 'BAIJBJJBU BjqO OUIOO OSJtBJOpiS
-uoo Bpond jvuunof ^o oadiuoxs ou onbunB 'ojoojo u^ 'sjtvf juos xnaf
sa'j no jt-jtos tsmy 'oaqxj oxuxjjn ns X sunaXvuuoj^-xnvj s^p jouunoj
jo jbSojíjb opuodsojjoo onb soj b jvuunof ns op souioj sosaoAip soj
jod Á (pvtp^ np unoja^ 07 'oSuoj no aSoXoyj) saSvXoy^ sns aod X
svjuXtuy op sojxoj soun^jB jod 'uoiqxuBj 'oms 'unaiu au uivjq a\ íc
jod BpBjuosoadoj b^so ojos ou Bjsgj 'vjsjjoijoiuaiu op Bjqo ns b ojoijoj
oj^[ 'BiouBiJoduq Bjouiud op sojjosou BJBd ubjos onb SBjqo op u^io
-Baopisuoo bj 'ofBqBjj ojisonu uo 'BjABpoi jtnjouT souioqop ojo^
•jajjo^ ajtpuyjp sua^^vj sa^ 'une 'X (anStpojd juofua^ ap unoi
-au 07 ojuoxujBioodso) saimuj soun^jB 'au/}(p aÉvXoa 07 'oipiuso oji
-sonu op soutj soj b 'sbatjbjjbu SBjqo ouioo soiuosojd jouo^ ouiiijSoj so
uoiquiB^ onb ooao onb op ojund jo BjSBq 'bjoaou op jb opuodsoxioo oj
onb uoiodooB bj oqontu no uoiqmB^ BSBqoj oanouuou ouiuuoi jo onb
ojuopiAO so oaod 'uapuowou api^y aupuy ojqos oipnjso ns uo ^jji^7
•¿ BDJBqB onb oduiBO jo bX BSBqoj JBOipui op oqBOB onb jbijojbui
jo onb noiq og '(uoopOyf np saao^ sa'j X amoyoua jviu aayjauiou^
07 'sapnjOfj rsopog í— sBjniBJBO sns uo ^ubuioj,, ruotOBOipui bj uod
ojuouijbioiui uojoioojBdB soiuijjn sop sojso onbunB — atiouja
7 X aisijojoiuiuj^^ 'ooso^jr 'aaaiaauaf) 'juaqo^j 'saturnaj sap
'ajojojsod oiwoi/dzuXg 07 'ajjaqosj rsjtoo^j) 'sapos X sjtoau ^muiouop jo
onb SBjjonbB 'sbatibjjbu SBaqo ouroo 'sbjoaou ouioo ou xs 'xnbu uoxq
-lUBl SOlUOJEBJOpiSUOO '(pjB^) np UllJ^J\[ '^ B BIJOlBOipop BJ UO) BJOAOU
Bjouixjd ns oxuoo BjopuBuSxsop Bjqo biso b opnjB sunaXvuiioj\[ xnv^
sa'j jBoxjqnd jb 'joitjoso oiusiiu jo onbunB ^ *aPTO 9P s^tjoxuoiu sbj
X BOijsqoAOU Bjqo bj 'outiujoi joiuxjd uo 'Bpnp uts Buáisop 'uotobSii
-soaui Bjjsonu op soiiiuij soj BoxjBj^odoi soxuBiuBjj onb bjoubxu Bun
op Bixjis 'souxifip bX oiuoo 'onb '44baxibjjbu?? op ouxuuoj o^s^
napouun^^

(q

•o^o '*o^o 'souxjnosBxu soÍBuosjod uo Btouoaojoad op bujbouo
os Bjn^uoAB bj onb sbj)uoiiu 'uopao jo jbxubouo uojons Baqo ns op
SBUIUOIUOJ SBJXl^lJ SBJ OXUOO UOiqiUBl SOIU0J0A ÍBjn^UOAB BJ UOO BOIJXJ
-UOpí OS BOIJjy Op O1JOU JOp O^JOISOp X SXSBO Op UOISOOnS BOTJOOJBip
BJ Onb SBJIUOIIU 'UOpjO JO JB)U0S0jd0J OJOnS BipUBUUO^f Op OÍBSTBd JO
ouioo soiuojoa oiuouiBunjJodQ 'sojjooojbjoso X sojJBJ)snji b jiuoa onb
UBjpuo^ soiJBJOjij soqooq soj 'soimpnjB onb b souoijsono sbj op sxstjbub
jo ofo oiuoo opuoiuoj^ *sopBUTpaoqns BAijiurjop uo ub^so oj SBiuop
soj onb X ooxsBq jo so onb opuo^uo onbaod op^oipin ojixSub jo opsop
Buioi jo JBJBJ^ ojoxjoad ojoj 'soijejo^ij ojuoxuBjnd soqooq oxuoo Binj
-uoab X uopao op souxuijo} soj aBzxjBUB BjaqBO onb oiuoxujBanjB^j
•sojjoajBsop soaninj op
ojuoxpos oadxuoxs axuoAop un op 'ooxxuBuxp ouxs ooijbiso bX ou uopao jo
'soxuoaipnjB onb b uopao op uoxoou Biuiqn bj oXnixisuoo osoooad o^sg
•(oosoijj^ b JBpoQ Bioop onb 'ttoajno . ossB^,,) bxouoStxo bsuojui SBiu
Bun o^uBipoiu Biusxxu bj op ouopuBqB ojuoxpuodsoaaoo un otaBSoaou

�dene a no tener en cuenta el Journal pierde el que debe ser uno de
sus más sólidos apoyos.
Señalemos todavía que en algunas otras obras de Gide apare
cen páginas narrativas cuya mención puede llegar a hacerse opor
tuna. (Journal sans dates y La Marche Tur que en Incidences; toda
la sección In Memoriam de Pretextes, la titulada Journal sans dates
de Nouveaux Pretextes y un importante conjunto de ^rtículos y
hojas sueltas en Feuillets d'Automne).
Pero aunque el campo que hasta aquí señalamos es ya enorme,
acaso sea necesario ampliarlo todavía, aunque prudentemente y só
lo en algunas ocasiones, con la mención de algunas obras no na
rrativas.
En efecto: el estudio del tema que se nos propone obliga a
considerar algunas líneas particulares de la obra de Gide que cons
tituyen un problema central de esta personalidad literaria, de modo
que es natural que aparezcan referencias sobre el mismo — y algu
nas muy importantes — fuera de su obra puramente narrativa. Cuan
do esas referencias constituyan un aporte valioso para el esclare
cimiento de nuestro tema nos será difícil desdeñarlas. Por eso en
nuestro trabajo aludiremos a algunas expresiones del drama CEdipe
y de Les Nourritures Terrestres, y por eso también nos veremos po
co menos que forzados a recoger algunas afirmaciones de Corydon y
de Dostoiewski.
Se tolerará pues que apelemos ocasionalmente al testimonio de
obras de otro género en el entendido de que nuestra labor se cen
trará de todas maneras en el análisis del tema dentro de la obra
narrativa.
Ello debe ocurrir así, además, por otras razones.
c)

La persona de Gide en su obra

Es notorio que la obra de Gide, y aún su obra narrativa más
desprendida, la única que él se atrevió a calificar de novela, está
siempre vinculada muy estrechamente a la persona de su creador.
Y no sólo por la obvia relación que siempre liga la obra a su autor,
sino porque la persona misma del autor se hace presente en su
obra, se expresa directamente o expresa en ella los conflictos de su
vida. Es cierto que eso suele ocurrir con la mayor parte de las obras
literarias. ¿No confesaba acaso el mismo Flaubert, cuya preocupa
ción técnica mayor era asumir una total impersonalidad creadora
que lo independizara de su novela, Mme Bovary c'est moi? ¡Qué
decir entonces de Gide!
Las correspondencias son tan claras entre su vida íntima y su
obra narrativa que hay pasajes de sus memorias y de sus diarios
que se pueden superponer casi sin desajustes sobre pasajes concretos
de Ulnmoraliste, de La Porte étroite, etc., etc.
El mismo Gide primero, y luego la crítica, señalaron ya abun
dantemente esa correspondencia para que nos detengamos a insistir
aquí sobre ella. Recordemos tan sólo con cuanta frecuencia sus
- 100 -

�- 101BjABpoj sbui ojb X^q ojag #(gg *d) u'"' ^JJ^p ^í^sut nad anbjanb
sios aui au af no 'sapnjv^ ap ajaSuy ajuaasauBAOj B4nbnf SBd jsa4u
jj 'U9tJ[}(p dSvÁOyf np sijjg 'jajjn^^ aipuyjp suatyv^ sap ajanuBiu
-uig rsiBu^iad B[ af 'a^BiJBin ajjou jubab uaiq 'sajAij sjaiuiajd saui
suBp 'ajjaj Bfap jg,, :aj ut jaumu aunu jg na aaip sou opit^) ouisiui ^a
*auia[apBj^[ Bsodsa ns ap 'Bjqo ns na 'Biauasajd bj ap ojisodojd y
souiaqap 'jmunof ja ua ojps ou j^ *44BjnjBjajij sa 4ajjB ap Bjqo bX sa
oidojd is ap ojuaiuiBpuoqB ^M 'i|[B souiBioap 'aptf) op jvuunof ^a ug
•[Biiosaad o{ X ouBjajq aiuauíBjnd of aa^ua sajiuii[ so^ JBjjoq b apuai^
'ajuasajd p ouioa 'anb oapua oaiuB^d ap osbo unSp BUBduioaB anb
pBj[naijip b^ o^duiafa ns uoa ajqisiA aaa^q Bj^d opi^ b a^uauíBisnf
uajaj aui souBja^q soipnjsa so[ aaqos oaijoaj ofBqBJi un ug
•Buiaj ojisanu ap uoiaBjapisuoo b^ ua 'o^ubj o\
jod 'asjuajaj a[qBsnaxaui sa B^a b X bai^bjjbu Bjqo ns ua aiuasaad
ajuauíBiuis^uajui aoBq as apt^) op Buosjad b^ anb 'sand Jiaap sg
•saturnaj sap
"lO03íI aP ozuaiuioa [ap b^i^bs b[ BjsBq aj ui %auuxu aunu ^g ap
upisajuoa BpBi^snSuB B[ apsap 'souB[d sa^uajajip Xniu ua 4Bjqo ns ua
'uajjaiA as anb X aoinB [a aod sopiAiA aiuauíBsua^ui Xnuí sauoiDBnjis o
soqaaq b aaaijaa as anb bX OAijBaijiuSis Xnuí jas ap BÍap osa aod ou
oaad 'asjBatpui UBupod anb sojuaia so[ ajjua ojduiafa un anb sbui
sa ou uoiobjjbu bj ap ajjB^ap un ajqos jBzt[Baj apand as anb 'aj
-anuBiuuig — BSÍHV — auH9A3 Bp^anaas Bjsg '(^-g[[ *dd)
ua4s aj[atnb ioui anod jnouiB a^d anb íiBjají ao ¡ton) ¿auiaxu
^uiod auop jiBiatu Bjaa jno^ 'ajisouna auaa 'jnaAjaj a\\aa ^
nad un jnauínq ajiaa 'ajja b jiBqoBjiBttM inb aa jnoj jionb qg^ :a% ut
lauvui aunu jg ap SBauíj SBjsa b BpBjnauíA a^uauíBipaa^sa Bjsa anb X
'Bsstjy ajqos ajtouja ajuo^ wj ua souiaaj anb ssun^jB uoa apunjuoa as
anb upiaBuiJTjB 4ttjnojjiaui aj ioui ap aiua^qo sxnd af anb 4ioj jBd t\o\
sjaABjj b jsata anb sibs af,, :aquasa aui[aAg 'saturnaj sap
ap a^aed Bjauíijd B[ ug -sauoiaBJJBU sns ap safBuosaad soj
b uauaiA soaijBjSoiqoinB X sajBuosiad so^uauíaja soj une
'(98^ *^) tt'*"9l^íB ^" 8íBtuíB4í 'J^oabs aj subs 'juBjnauíap
ny MdJOAap jassiB^ as subs ja aj8iB subs 3jaia jnd uo tnb jiBuuoja4s
inb aaqjauíojg b jiaa^d siBja4f,, : ¿[Buosjad jbjoui Biauauadxa Bun ap
uoisaadxa* B[ ouioa Baijdxa o[ sou anb aauyotpaua paui aaytatuoj^ ag
ajqos Bjsa ouioa sBiauajajaj 4o[duiafa jod 'ijjb souiaaj o^[? 'jbuos
•jad uoiaBaijdxa Bun isb UBUBjjBq SBaijBj^oiqojnB souaui SBjqo sb[
ap [Buosjad opijuas ja bjsbj^ qBipjouiijd JBSnj un BiJBdnao ^unatu
au utnjQ aj t [Bna ja ua 'opi^) op soatjdputs sojxaj soj ap oipnjsa
oraisinbij un BJBd BiJBp sopBaipui soiusijajBJBd soj ap sisijbub jg
¿jin^as anb bjb^? "(gg^ 'd 'uiapi) 4t(j^jJB^ ajpuy4p) suattfv^) sao
suBp sajjanb sajjaj sajuasuBjj aja juo jsujnof aa ap saüd sajuiBiu
ja,, :bjbjob X ouiijui ouBip un b ajaijaj as j^Snj ojjo ug *(o¿ "d)
imaui au uwj^ aj t ua anbojj Bg ap oiuiuiop ns ap ooip '((aistjvjoiu
-wi/4g suBp 'uosibui ajjou jsa4a ja ajuiad iB4f anb aajjBA ajjaa jsa4g,,
•souiipnjB anb b Biauapuodsajjoa Bsa b uaiaijaj as sBjjouiaiu SBidojd

�que esa presencia. La obra de Gide está todavía más sutilmente
penetrada de su vida personal. Leemos, en efecto, en otro lugar del
libro citado: "Toute mon oeuvre est inclinée vers elle" (p. 110),
y aún: "Jusqu'aux Faux Monnayeurs (le premier livre que j'aie écrit
en táchant de ne point teñir compte d'elle), j'ai tout écrit pour la
convaincre, pour l'entrainer. Tout cela n'est qu'un long plaidoyer;
aucune oeuvre n'a étée plus intimement motivée que la mienne — et
l'on n'y voit pas loin si l'on n'y distingue pas cela", (p. 111).
Se desprende de esto que su obra narrativa es más que una
obra inspirada en una situación autobiográfica dada, es una manera
de entender y aún de explicar esa situación y, acaso, un esbozo de
diálogo con Madeleine a propósito de su relación común.
Se hace así evidente hasta qué punto su obra está vinculada a
su persona y cómo "l'on n'y voit pas loin si l'on n'y distingue
pas cela".
Esto quiere decir que nuestro tema quedará planteado, sustancialmente en su narrativa, pero también quiere decir que, al tra
vés de ella el campo de trabajo se nos ahondará casi vertiginosa
mente al incidir de tal manera sobre la persona misma del autor.
Gide mismo es el tema fundamental de su propia obra. Souvenirs d'egotisme titulaba Stendhal un librito de memorias. La obra
entera de Gide podría titularse, a su vez, Essais d'egotisme. Desde los
Cahiers d'André Walter hasta Ainsi soit-il; desde Le Voyage d'Urien
hasta Thésée, ¿qué es su obra sino una atenta exposición de sí mis
mo, una incesante tentativa de asirse, de encontrarse? Y uso esta
expresión en su sentido más alto, no para aludir a la búsqueda
de su arte, de su estilo, sino para referirme a algo que en él es
previo y más importante, y obedece a una necesidad imperiosa de
conocerse, de explicarse, y, también, superarse. Conocerse y expli
carse, sobre todo mediante el hallazgo de su situación en relación
con algunos puntos fundamentales de referencia: los valores morales,
los religiosos, etc.
Lo que acabamos de escribir hace más presente todavía, lo
que antes afirmamos a propósito de la necesidad de otorgar también
a los otros dos términos del tema — orden y aventura — su sentido
más amplio o, mejor, sus sentidos más amplios. No parece posible
referirse siempre a ellos como a tendencias que ocurren en un solo
plano, sino, más bien, como a vectores que animan la vida espiritual
de Gide. a diferentes alturas, y motivan una inquietud que se ex
presa tanto en la zona de sus conflictos sentimentales, como en la
órbita de lo religioso, como en el terreno de lo social.
A veces los vectores que digo se oponen en el mismo plano y
provocan esa situación de écartelé (tironeado por atracciones con
tradictorias) a que frecuentemente se refiere el propio Gide.

- 102 -

�- €01 •BisaijiuBiu as jBnjutdsa pp
ns anb na soduiBO soj sopoj tsbo Buiuiop anb X sajuBjsuoa SBpunjojd
seui sns ap buti aXnjijsuoo Bjja anb ajuapiAa sopoui sopoj ap sa ojad
'apnjB ja anb b Bznio Bsa ap Biauanoasuoa opi^) ua ou o sa sounpnjB
sajuB anb B jBnjaijjuoa uoiaipuoa bj is jipiaap soureijqBS o^[
•sajuajajip sajBuoiSaj sojuauíaja ap anboqa ^a BSuojoad X
Buurjuoa osoiSijaj ojaijjuoa ja 'BaijpiBO ajpBiu ap X ajuBjsajojd
ap ofijj 'Bsoi^^aj Biouajaq ^iqop B[ 'oisa b 4BiABpoi asBpBuy
•(9-19 *dd 'oop
a] %a dxpumuio^^ vj opB[njij o^noi^JB \^ 'ojqq ouistui [a na 4uaiq
-uiBi asBa^ '^p 'd isatxatau(¡) •í4¿amoBauatiu af anb 'sajjBg anais
-uoj^[ 4snoA-za[noA no 4apuBuuo^[ aaaui aun4p ^a uai^azjq ajad untp
'stjb^ b a^[M :— saxiBg ap — (samovjaQ^ sap sodojd y o^noijJB ns
ap ozuaxuioa ^a asapjanaag 'Biunjd ns oí^q zaA boti ap sbui aAjanA
anb Bapi Bun Bjsa sg '(^"1^ '^d) t4saasoddo saana^ixa sap 'iubsijbjj
-ñau as na 4iuassipuBj8 ja juajsixaoo (• • •) juaiuasioja ap sjxnpoad
saj,, ua anb ap^us oSanj ^ #(j^ *d '"'uivjS aj ^•) 4tsaauanjjui sajioj
•oipBjjuoo sanaj 10va ua juan^nfuoa xnb *aouBjg ap saauíAOjd xnap
saa anb juajajjxp snjd ap uaij ísagiuiBj xnap sao anb juajajjip snjd
ap uaig,, :uaSuo ns ua ubztuo as anb sazg ap X uanog ap sbijiuibj
sop sbj BJBdas anb jBDipBJ Biouajajip bj ua soidiouijd sojsando ajjua
jouajuí Bqonj Bsa ap zibj bj jaA aaaa ja ojuauíoui unSjB ug
saz[2 X wanojj í tfaopanbuwj-svfj a^ ja atpuvtujo^^ wj

•UBqanj anb sotjbjjuoo XBq anb bj ua 'botuoSb 'jBnjaijj
-uoa BazjBjnjBU Bjsa uaSxjo aaiuud ouioa uaaouoaaj 'Bjqo ns ua saj
-uapiAa uaaBq as anb pBpijtAoui bj 'oSaisosBsap ja 'pnjainbui Bg
•sbotuoSbjub sapBpxsaaau aod *SBjsando SBiauajad^
jod ajuauuoijajui opipiAip 'sbtjbjjuoo SBZjanj aod opBauojtj ajq
-uioq ap 444ajajjBoa,, ap uoioipuoo Bsa ua ajsisuoo anb 'Bjja b p^pTJBja
ajuaioijns uoa uapnjB ojnjtdBO ajsa ap sajidBOB ouioa souiBtdoo anb
sasBjj SBg qBjuauíBpunj aoaa^d ara anb BUBipi^ BonsuajoBiBO Bun
ap aouBojB ja ajuauíBjauíijd JBUTuuajap soiuBjnooad is ojbjo sbui
as Biuaj jb jbSjojo Bpuodsajjoa anb opijuas ja anb

•44jipaiiuoo as ja
jBquioa ioiu ua jnoj ¡an^ojBip ap ajja un sins af,,
(01 #^ 'III 'j
•44naaA iB4f anb
(sisioi/a xnv90JO^\[)
•Mjuaipnoj aui sauíaajxa saq,,

�El espíritu y la carne como enemigos
En su inteligente libro sobre Gide, Léon Pierre-Quint observa
esta misma dualidad conflictual y le otorga una filiación cristiana:
"L'homme n'est-il pas matiere et esprit? En vrai chrétien, Gide le
voit gouverné par un perpétuel dualisme. Entre Dieu et le diable,
la lutte ne cesse jamáis" (Op. cit. p. 77). Por otra parte el mismo
Gide hace suya, además, en una página de su estudio' sobre Dostoiewski, aquella frase de Baudelaire que puede serle aplicada: "II
y a dans tout homme deux postulations simultanees: l'une vers Dieu,
l'autre vers Satán".
Y ciertamente algunos aspectos de esa su dual y contradictoria
visión de lo humano pueden vincularse a una profunda experiencia
religiosa juvenil. Tan profunda que lleva a dividir a Gide, que llega
a hacer imposible en él todo reposo por una violenta intransigencia
puritana para con la carne.
El comentarista católico Charles Moeller observa a ese propó
sito que esa intransigencia a que aludimos le hace exaltar en un
plano angélico y desencarnado su amor por Madeleine Rondeaux:
"lo espiritual en el amor de la mujer se inscribe en un registro
angélico — escribe Ch. Moeller —; toda la ternura del corazón y
todo el fervor intelectual de Gide se dirigen a un ser idealizado por
su pensamiento, despojado por su ternura de toda vestidura sen
sible; por el contrario todo su impulso carnal, su sensualidad, su
sexualidad, volverán la espalda a la ternura del espíritu y del co
razón". (Literatura del siglo XX y Cristianismo, T. I.: El silencio
de Dios, ed. Gredos, p. 135).
Esta me parece ser una de las más intensas formas de división
que en Gide se dan. El mismo comentarista citado concluye así:
"Estamos, pues, ante un divorcio radical entre un amor y un sen
timiento religioso totalmente desencarnados, y un apetito de goces
carnales totalmente desvinculados del mundo de la ternura y de la
inteligencia" (idem).
Una frase de su Et nunc manet in te muestra los orígenes de
esa actitud desencadenada del espíritu que constituye uno de los modos
de su dicotomía espiritual: "Mon amour enfantin se confondait avec
mes premieres ferveurs religieuses; ou du moins il entrait dans
celles-ci, a cause d'elle, une sorte d'émulation. II me semblait également, en m'approchant de Dieu, m'approcher d'elle et j'aimais,
dans cette lente ascensión, sentir le sol, autour d'elle et de moi, se
rétrécir". (p. 16).
Un momento decisivo de esa división interior
La figura "condenada" de la madre de Madeleine, condenada
por la misma Madeleine, la Emmanuéle de Si le Grain ne meurt y
la Alissa de La Porte étroite, aparece en su obra narrativa como la
presencia que decidió de esa división de Gide. Recuérdense, en efec
to, las escenas de La Porte élroite en las que se describe a la criolla

- 104 -

�- 901 -idsa ns ap odjana ns JEJBdas ua BqBuaduia as 'Biuodo sa[ as X sopij
-uas so[ b BqBjuajjua as 'Bua[d uoiaaBjstjBS Bun BJBd BqBjiaBdBaui
as 'Bsoixfrpj bsoo ua opijjaAuoa 'jouib ng *BpBJjBsap ouioo 'saauoj
-ua apsap 'buisiui Bqa BqBjuasajd as ankiod ajuauíEsiaajd 4aasjaA
-bjj ja ajipBJjuoa,, anj ouijsap ns ap Bauq B[ 'ajuauíBjsnf ojag
'8^1 *d 'unaui au uivjS aj íg #44sajiouiaui sao ssd
siBiijaa4u af 'aasjaABJj ja ajipajjuoa suioui aja apa jng 'aauíjsap bui
ap jajaas a[ jnaoa uoui ap puojoíd nB siBqaBa af -aaiiua %uoi sn^d
luiBdnaaotui au sji4nb :iaao anb aSu^qa ap ^na Xtu [i i iuaaadnoaotiu
inb sjuauíauaAa snuaui sap jiaaj a^ ^uBAap aiuuioa apuajdaj: siba
af *a^uBqo ap uaij jna ^tu \i aauaa^ddB u^^^ :ouiisap ns ap ua^ijo
ojajaas fa inb^ Bzqsap as anb aoouooaj ^pi^) ouisiui j^ qBnxas O^
ap Buapuoa tb\ 'a^uauíBauyqnuiis Biaoduioa anb jouib jap u^iaBuuijB
Bun ua '^nxas ja^aBJBO ap oqaaq un opuBjuaj^ua ouioo isb uaftj
as 'ouijsap ns 'jouib ns anb 'oaja un^as 'oaiiboi^iu^is Xnuí sg
'(%-LZl *d ^^naui
au utnuS a^ íg) 'ttQiA bui ap ^uaijo anbijsXtu aj uiBpnos siBJAnooap af
íajniuaABj b jnof aa Btnbsnf ajja siBABtf • • • ¿snjd ap af-siBJip an^
•jijanS uaj jnod 'aiA bui ajno^ 'jnouiB uoui inoj ap doji s^d sibj
-nBtu anb faj uiJÍ^^qo un 'assajjap a^qBja^iui aun 'apuEJ aun
-Bq 'siBssijaqa af ^fap anb aj^a jijad ao suBp 'anb siBjuas af • • •
• • • i ajinpuoo bs jaAnojdaj b ja ajaui bs jaíánf b jioab4p
anb 'assajpuaj anb ja jnouiBtnb 'ajajnd anb jiBjatu mb juBjua aun
jnod 'fania sn[d ajja jiBAnod au uaij anb inqtpjnofnB asuad af^,
'Í9Z 'd ^d^ouja ajjod ^)
• • • atA bj bjjuod '[bui a[ ajjuoa 'jnad b[ ajjuoa juBjua ajjaa jajtjqBtp
anb aiA bui b jnq ajjnB6p sn[d juBAaouoa au 'sibjjjo4ui ja saajoj
saui sajnoj ap naiQ b siB[addB ua4f 'njjaA ap 'uoijB3áauqB4p 'auiSBis
-noqjua4p a^uB[aui jauíjsipui un4p '^ijtd ap 'jnouiB4p 3jaj • • • „
*44 • • • atA bui ap Bptoap jubjsui ja^,,
•ouijsap ns Bfij *9p[^) 9;&gt;ÍP 'oqaaq asg
•opuBzaj u^iDBjiqBq ns ua BJjuanaua B[ X aqng *i[[B Bjsa
cu Buipd ns oiad '(sofiq soidoíd sns ap Biauasajd ua Bfajsaj b[
anb JBjqiui uaAof un ap BpBucduioaB aA b[ ajiouja ajuod vj ua) 4tasTja
aun suBp,, bij ns b aA osid jauíijd [a jod jBscd [y -bsbo b[ bs3tabjjb
X ossa aaBq ou [g "44aonop suioui B[ xioa bs ap,, opauajap Bjuajuí
BjuaiAJis B[ 'Bjuasajd as opu^ng *buib anb B[ b (Bssqy a[anuBiuuig)
auiB[apB^\[ Biuud ns ap bsbo b ajuauíBpBjadsaui 3A[anA auiojaf-api^)
•bij ns ap pBpi[tqBd[na B[ b[3A8j a[ anb B[ sg '(l~^Z 'd
ajuod vj ua B[[ojJBsap X aSoaaj anb X (8"S^T #d) tjn^Ui ^&gt;u uwuS
?g ua BJiBU api^) anb Buaosa Bun ajjnao B[[a b Biauajajaj uog
•sopijuas so[ b Bajjua a[qiuajuoaui Bun '
ua íoptSjj uapjo un ua opBjp^noua 'ojaAas X oaijob [bjoui opB[nj
-sod un BqEUiuiop jojijasa [B uojBanpa X uojBapoj anb SBjnSij SBjsa
ug '(''-uívjS aj ig ap uojapjDEqg Buuy) uojjnqqsy ssif^[ uoa X
'(9Pí0) ^^^o^^f 9P 9-ip^ui B[ ap zaqiouas BUBjund B[ uoa ajuauíBj
-ua[oiA bjsbjjuoo Bpm^uiq X ajuB[[ijq Bjnsouuaq ng -uqoang apang
ap ajquiou [a uoa EjnSij i[[B anb BJopBqjnj X BSoqaijdBa '[Bnsuas

�ritu y lo condenaba al doble ostracismo de un amor espiritual que
a la vez que amaba rechazaba la presencia sensual de la persona
amada, y de un cuerpo lleno de apetencias que debía satisfacerlas
encerrado en su propia y condenada órbita sin permitir que su goce
se penetrara de una participación espiritual.
La ascésis de "Les Cahiers d'André Walter"
4
No deja de ser significativo que el primer libro de Gide esté
todo él dedicado a expresar este concepto del amor desencarnado,
del amor de las almas, y liberado, por lo tanto, de toda referencia
sensual.
"Aimer par l'áme seule une ame qui vous aime de méme, et
que les deux, devenues si pareilles par une lente éducation, se soient
connues jusqu'á se confondre. Elles n'auront besoin d'abord pour
se parler que d'un langage tacite; le corps les genera plutót, car
il aura d'autres désirs". (Les Cahiers d'André Walter, p. 128).
Así se expresa el héroe de esa obra que es también, como ya
indicamos más arriba, un doble de Gide, de cuyo diario íntimo
varias páginas pasaron a ese libro. Allí, en el texto citado, esa
experiencia se refiere, también, a Emmanuéle.
Pero en la misma obra se sospecha ya, detrás del éxtasis es
piritual, un confuso rumor sensual. La carne se embosca, se disfraza.
Aquellos sentimientos que aparecen como expresiones de una pura
exaltación del alma ¿no son acaso, en^ definitiva, metamorfosis de
una carne sedienta? Hasta del éxtasis poético se defiende André
Walter, quien reconoce en él la sublimación de una fuerza de origen
sensual, y por lo tanto culpable.
En una página de los Cahiers d'André Walter se lee esta poé
tica evocación de la noche: "II est minuit; j'ai sommeil, mais je
ne pourrai pas dormir: je me consume d'amour. Tout dort autour
de moi; — je suis seul et je pleure. L'air est tiéde; dehors il pleut,
une pluie de printemps qui féconde toute la nature. Et ce chant
de violoncelle, dont je me souvient dans la nuit, alanguit mon delire,
berce, apaise et consolé; la pensée s'endort reposée: douleur, folie,
amour, extase!...
"... Résigne-toi, mon ame; pleure et prie tres longtemps par
cette douce nuit qui t'enivre".
Pero en la anotación inmediata se lee:
"... Ou de la chair qui se déguise. On la trouve partout, l'impure! elle se revét spécieusement.
"Certes, quand on songe á ce qui fait la poésie... quelle poussée
de désirs! (...) ... ah! quelle prose! quelle sale prose au fond de
tout cela."
"Oh l'inconscience du poete! — aveuglement! croire á la
muse inspiratrice quand c'est la puberté qui l'inquiéte;..." (pp. 36-7).
Una vez advertida esa presencia subrepticia de la carne, de la
"pubertad" en el fondo de la poesía, y como motivándola, la dis-

- 106 -

�- ¿01 '(6 801 "dd) BAjanA SBjauíBJ sbj ap OAisasqo
opjanaaj ja anb uis on '(601 #d) ttapuoqBEA ajjaqnd auntp apmamb
-uij,, 'jopjB ja jBuiuiop Bosnq Bjaod ^a jBna bj a^uBjnp sisaasB Bun
ap oiJBip ja 'udjjvj^ aupuy ua 'ajuauíjBiaadsa sa utou jai^va ag
'(96 'd) U98
•ad edjoa aj — aajuoui b puaj 9uibj 'auiaui auiuiojj^ jsato íauís
ja sdaog,, &gt; (f6 *d) '4tJIBHD BI ^a ^iu^tI — sajiBsaaApB 'ajag BJ la a^
-uyg ísjnajoB xnaQ,, rjouajin ouisijBnp ajqBjiAaui ja jaauaA ap o8anj
asaBaáoj apand ojos ojjg 'jBnjuidsa ajuaui^and ojad Buajd p^piu
-nuioa Bun jas b isb BJidsB jouib jg •(() 'd 4ttajqtuasua jauuoissBd
asM '6^ "d ^^ajquiasua aajqiA ¿ajquiasua Jijjjnos,^) ttsojunf jijj
-ns,, ap oaiSpjouiija ja sa Bajduia as jjjb anL uoa opijuas ja anbjod
ojja Á 'BijBduiig :B^atj2 buijoj ns ua Biuasa uajjv^ aupuy ap ojxaj
ja ua ajuauíaiuajsisui ajidaj as anb Bjq^j^d Bun ua bíij as Biaua2ixa
Bsa uoa apuodsajjoa as anb osojouib jeapi jap upia^uiuijna Bg
'(^ *d) tt¡-iaj
•nop bj snos uaiq bjibi as tnb la sdioo aj lUBjjiBnoj auijdia
-sip bj 'sjojb — 'sjisap ap in^sjns un su^p auaS ajjaa b jiBjaqiux^aj
aajadsBxa jiBqa bj pu^nb jg,, '{Z^ *d) t49nbijsBuoxu aiA bj ap saqa
-nojBj saidnjoA saj jajno2 'sajioBj saqan^qap saj ja sajaj saj 'saisiBjd
saj juaanoa saajns saj anb sipuBj 'siBjpnoA af #jnBsu2 ja auaaao^
jnaqBj un JBd jajduiop bj 'auisqaap as uoissBd bj no 92b4j b *sub un
ja jSuia b siBjpnoA af,, :aujBa bj ajqos njtjjdsa jap ojunijj ja a^nS
-as^ anb Bsuaj pBjunjoA Bun ap ja sa a^ins jjjb ap anb jB^pj jg
•(q^ *d #jta #dQ) *MsajojBd sjnaj npuajuatp
anb uaij 'ajnjjinos auntp uoissajduii^ — „ :Bjuauioa uajjnj^ aupuy ap
ojxaj ja \ '(¡uo5jvS ^jof uow 'v5 awwoa uñad uwav svd ^nnf ^w /?
swp\[) Jjnq ap ajuauíBpsjnsaadB Á adjoj 'pjBJj ^pi^) opuBno BpBqono
-sa asBj^ bj 'sajuBiJBA saAaj uoa *Bpaanaaj as sojBjaj sop soj ug
'961 'd '1-inatu au uwuq aj í^ ua jaaj apand as
uaiquiBj anb bX 'oaxjBjSoiqojnB sa anb — BjauíBJ Bun uoa ojjuana
-ua jop^qjnj janbB i(0^ *d) jjjb Bjuana as Bpnp uis osa jog
•BUBduioaB bj ou njiajdsa ja apuop
jjjb ajuapiAa sbui 'BpBqauBui aujsa bj ap uoisia bj opuBnjuaaB bj2oj
as ojsa opoui ojaaia ug 'jouib jap upiaBzijBnjjjídsa ap osaa^oad un
BjaAaj X ojja BJjuoa Bqanj ojqij ja opoj^ #oajo jap uoiaBjiaxa bj ap
dAjjap oun jap upiaBjjBxa bj anb aasq anb X auisa bj b njjjjdsa ja
bjb anb ozbj opipuoasa asa aaduioj Bjnaojd ojajua ojqij ja oaag
*(lll 'd 'P 4mapj) •••BjaA
•BUIJjd BUIStlU BJ X uBSIUin8UI 3UJB3 BJ ap JOpjB J8,, 'BJJ3 JOd JOUIB
ja 'sBsoiSjjaj sauoiaouia sbj ajjua *— ^aauBpuadap anbojdiaaj aun,,
— auax^uBui as upjaBjnauíA Bqaaj^sa Bun 'opoj ajqos *_^_ -ajanuBuiuig
ap buisiui uaBiui bj aAjanAua anb jBnsuas oasap un jajjoa ajuais as
Bjqo bj ap afBSBd unSjB ug 'ozianjsa uis bjSoj as ou ojja ojag
'(88 'd 'niapt 4t'assiAjassBj as ajjatnb insj ji-ípjoqBwp
auruiop bj au auiBj ts 'ios b auiB4j jibj jiBqa Bg,,) *bjio bj ap
Bun bj b JBzipuadaput ua 'jBJBdas ua bjiisisuoo Bjaod jap Buijdia

�Pero, en definitiva, ese proceso de desmaterialización se cumple.
Un pasaje final del libro narra un sueño que revela el sentido
y la culminación de ese largo camino ascético:
"Cauchemar:
"Elle m'est apparue, tres belle, vétue d'une robe d'orfroi qui
jusqu'á ses pieds tombait sans plis comme une étole; elle se tenait
toute droite, la tete seulement inclinée, avec un miévre sourire. Un
singe, en sautillant, s'est approché; il soulevait le manteau en balangant les franges. Et j'avais peur de voir; je voulais détourner les
yeux, mais, malgré moi, je regardais.
"Sous la robe, il l'y avait rien; c'était noir, noir comme un trou;
je sanglotais de désespoir. Alors, de ses deux mains, elle a saisi le
bas de sa robe et puis l'a rejetée jusque par-dessus sa figure. Elle
s'est retournée comme un sac. Et je n'ai plus rien vu; la nuit s'est
refermée sur elle..." (p. 179).
La pesadilla que se acaba de leer es el símbolo de la destruc
ción de la corporeidad de la amada luego de ese tiránico empeño
de espiritualización. El personaje enloquece, desintegrado él mismo
por este inhumano esfuerzo.
Pero el personaje real, el André que nos narrará luego la misma
ascesis en Si le grain ne meurt, queda dividido también: "Sans doute
éprouvais-je déjá cette inhabileté fonciére á méler l'esprit et les
sens, qui je crois m'est assez particuliére, et qui devait bientót de
venir une des répugnances cardinales de ma vie" (Si le grain ne
meurt, p. 172).
Si recordé con alguna demora y acaso demasiado detenidamen
te el proceso que se manifiesta en ese temprano libro de Gide es
porque lo creo muy significativo.
No quiero que se entienda que es mi propósito fundamentar
aquí en un comentario sicológico de algunos hechos juveniles, las
importantes constantes espirituales de la obra de Gide. Aunque
tampoco creo que un estudio de ese tipo sea, en este caso, desde
ñable. Pero es un trabajo que, de todos modos, no corresponde hacer
aquí. Lo que, eso sí importa señalar en este momento es que, como
punto de partida de la evolución espiritual de nuestro autor apa
rece esta profunda y enérgica división de la experiencia del amor.
Esa división se marca, además, verticalmente, es decir, atrave
sando diversas zonas de la estructura personal y determinando un
conflicto para cada una de ellas: amor, religión, conducta, etc. Voces
de opuesta intención entablan así un tenso diálogo en lo interior
de esa alma que busca recobrar la armonía perdida.

-108 -

�- 601 -Biaap un^as 48BpBjBJj uos ou SBpBjuajjua inbs s^zjanj sb[ SBiuapy
•SBzjanj sop sssa ap BAisaans ou A BauBjjnuiis uoisajdxa b^ BJjuanaua
as 'd)sjjvjoiuiuj(j ouisiui p ua uaiquiBj opoui ojjaia ua A sunaÁnuuoj^
-xnvj sa'j ua 'aaamaua^) A U^qoy 'sawwaj sap ^joa^^ ap oaij
-duj ^a ua ouioa 'sBjqo sbjjo ua anb jBpuas souiaqap ouiijjn jod ]^
•pnjijídsa o[ ap oiuiuiop p isb ajuapajaB
A oauBjuodsa o[ ap 4BpiA b¡ ap ucusuBdxa b[ ajiuii[ anb aimvujuoa un
íod opBuiuiop ajsa oupsap ns anb uaaainb Á 'uaiauíos as Buqdiasip
B^no b upiSqaj Bun ua uapjo \a usasnq SBjnSij sBjsg •ounuouioq ojqq
pp J8J[B^ aapuy p o a%\o^^a auoj vj ap Bssqy b[ ouioa saÍBuosaad
ua BpBUJBaua '•uapxo \ap vpanbsnq b[ 'ajuauíajuBuiiuop uaiquiB^ 'ubs
-aadxa soajo íttBpiA b¡ ap BiaSa[B aÍBAps^, b[ 'oaapdjoa aaoS pp 'pnps
bj ap uoiDBjpxa B[ :Buip ns ap sa^jBd sb^ ap Bun ap oaa uaa^q as Á
'•runiuaav vj osjndwi souiajBuiB[[ anb p a^uauíajuBuiuiop UBsaadxa
'ajs^vjotuuiuj^^ Á saunjijuno^j sa'j otuoa 'sojqq sns ap soun[y
•jofaui auuBaqdxa ajBanaoj^
•BjnjuaAB tr\ b
bjjsbjjb o^ 'uapao pp oppuaipuaadsap 4anb Á ajuB^suoa jas aaajBd anb
os[nduii un 'upp^aaqq ap ojuaiuiiAoui un ^Bq SBjqo SBsa sspoj ug
•osad oiusiw ja 'apjQ ap viujv ja ua 'uvSuaj o^ojvip asa ap saooa sop
svj anb unuas soiuaamj aqap ou 'ojjo jod (6061) ^%\ox^a auo^ wj A
opB[ un jod (^O6T) ^)sijvjotuiuu¡(rj A (¿68T) sajjsauua^ saunjijunof^
sa^ ouioa sajoÁcui SBjqo sBunSp ua '(l68l) Jd11vAt ^JPuViP ^jaiqv^j
sa'j ap o^anj 'Bpuas as anb Bujajp uoisaans Bjsa 'o^JBquia uig
'(OSS '^ '"" 'U}VJO 91 fS) ttsinbaB ^ibab4ui ^uapaaaad
a{ anb s^najoa^ xnB aaiB[d ap a^qBdBa sutoui a^ juauíaspajd aaijaatp ja
(tssnB ajqqmbatp uxosaq jbcI) auiauí-ioui ap ajiuiajjxa ajjn^j b jipuoq
ap 4ajAq ^ntp ajA^pp jojissnB 'aoaoj aui tnb jnauinqtp ajisjaAip
ajjaa,, b apn^B opuBna 'sojqq sns ap ojjo b oun ap JBSBd p ajjaiAp^ as
anb ouiajjxa ojjo b oun ap afBs^d asa b ajaipj as api^) ouisiui ^g
•aitouia auOfj vj ap Bf b ajsíjvuouituuj^ ap Bjnjaa[
B[ ap jBSBd |B Bjuauíijadxa as anb o[ sg '(l^^ *d i''-umj^ aj í^)
uasnjuoa ajiauBjpuixs ap sjsja sap sjissaaans auiuioa jajuasajd JiOAap
ap jsap juBuaS sn^d a\^ :aquasa opu^no jojnB ouisiui p aaouoaaj
anb o\ sg 'Bujajp jas apns uoisajdxa ns Biup ns ua ajuauíBauBj
qnuiis UBuSnd anbunB anb jb3jSb souiaqap ojag 'Bjqo ns ua souibj
-UB[apB anb Bpipaiu b uopBJBdas ns UBnjuaaB i— 4pl^g ¡ ja 2
ap Buip p ua JB^pjBq ojsia souiaq anb SBZjanj sop SBg
(¿82 ^ u'
'U9IA BUI
ap uosibj ojqisuas bj jiu^jqoj b jaqajaqa ap ja
inq uoui aaja jiBAap aiuoiujcq ajjaa anb jnaBddB4ui ji
jojissiib jnoj^ -aiuouiJBq aun ua ajpnosaj as uaiq ajia-jnad
jiBjjnod juBpaoasip auisijBnp aa anb uijua siAaajuatf,,
w- • -anSojBip ap aaja un sins af,,

oooivia iaa s^^oa svi
II

�mos, como equivalentes. En el primer libro el impulso que domina
es el de una ascensión espiritual: "Ces adversaires, ce ne sont pas
méme deux passions rivales — mais deux entités (?) seulement:
L'Ame et la Chair; — et leur conflit résultant d'une passion unique,
d'un seul désir: faire Fange; découlant comme une déduction nécessaire, comme une conclusión des prémisses une fois posees" (André
Walter, p. 95). Y el empeño de André Walter, que busca el.triunfo total
del espíritu sobre la carne, de 'Tange" sobre "la béte", y que ve mancha,
souillure, en toda cosa corpórea o sensual, parece ser no sólo sobre
humano, sino inhumano. Es lo que acaso quiere indicársenos mediante
la locura final del protagonista. Se trata pues de un empeño que es
aniquilador para quien se lo propone.
Señalemos también que en las obras siguientes este empeño de
orden suele presentarse, del mismo modo que en André Walter, como
un callejón sin salida. La Alissa de La Porte étroite se limita y se
despoja, voluntariamente, hasta del mismo amor de Jeróme, llevando
así más adelante que André Walter un propósito que éste había
expresado. Recuérdese que había escrito: "Oui, c'est cela! mésestimé
par elle! la est la vertu. C'est ce qu'il faut faire..." (André Walter,
81). Y por su parte, en el diario de Alissa se lee: "il s'attarde á
moi, me préfére, et je deviens l'idole qui le retient de s'avancer plus
loin dans la vertu. II faut que l'un des nous deux y parvienne; et
désespérant de surmonter dans mon lache coeur mon amour, permettez-moi, mon Dieu, accordez moi la forcé de lui apprendre a ne
m'aimer plus..." (La Porte étroite, p. 193).
André Walter termina en la locura su inútil sacrificio; Alissa
escribe en la última línea de su "Journal", antes de morir: "Je voudrais mourir a présent, vite, avant d'avoir compris de nouveau que
je suis seule" (p. 208). Y el sentido de esa soledad es, en el contexto,
terriblemente denso, ya que puede allí entenderse que es una soledad
sin Dios. Alissa ha recorrido un arduo, estrecho camino al fin del
cual presentía la verdadera alegría; al cabo, un ciego silencio la cubre.
Del orden a la aventura
Hay sin duda dos polos en la vida espiritual de Gide. Durante su
juventud lo vemos buscar refugio en un orden espiritual a la vez que
lo sentimos tentado y arrastrado por la exaltación de la vida, por
su jugosa plenitud. El no parece preferir todavía esta última, pero
va en cambio comprobando que aquel le es inasequible, y empieza
a sospechar, además, que es falso.
Este proceso se presenta paralelamente al desarrollo de su per
sonalidad, cuya educación soportó la fuerte contrainte de una forma
ción huguenote, severa, adusta y de una espiritualidad intransigente.
Pero si su desarrollo consistirá en buena parte en una liberación
de sí mismo frente a esa dura exigencia que todo su ser rechaza, no
se debe dejar de percibir que hay algo de esa misma educación
huguenote que seguirá actuando — aunque con diferente signo —

- 110 -

�- Itl ouisiui ja ua 'Bssijy ua anb ozaanjsa asg MBSajj oX Biaanb o^sa b j^
•oai^uainB oj ap Bpanb
•snq BpBuoisBdB Bun :ouBJ^uoa ns 'ajuauíBiao^ou 4Biuasaadaa aAaiA
-aua^) •pBpioiiuajnBui B[ ap jsiaoui op^aad ja jbuibjj ap sopBjuai souibjj
-Bisa — aPÍO 9P ^jqo bj ap OJjuap — anb oj b Bjuaajua sou jaaqog
ap BanSij Bq •ojuaiunajns ja X pcpisoaaua^ bj ajqjsod aaBq aj anb
buisiui oáisuoo BJBd pcpu9A9s ap 'aoiaa^ui pspijapij ap oidiauud un
Bjja ua bajbs as ciad 'aj bj apa ai d auijaAg *BqiaaB sbui sounmuistn
anb umovaiuap Bsa Bjja ua asjBjBuas apand anb aaaaed aui anbaod
'aaaiaauaQ X jaa^ojj 'sawwaj sap djoo^^^ ap bjSojui bj jnb^ op
-aanaaa osa joj • (aaamaua^y) ajuauíBsuajux Xnuí BiABpoj BJBjjoajBsap
as BÍiq ns ua anb 'pvppijuajrm bj ap opBjojsodB un uoo asaipunjuoa
b bX Bzaiduia 'jiatjip sbui zaA Bp^a uaiq un ap uoianaasaad Banp
Bsa 'BiauaSixaoinB Bsa jnby *BpiA Bidoad ns ap oioijijobs osoaauaá
ja ua utj jb BJBUiuijna anb X a^uauíaoiaaiui aXna^suoaaa bj anb osuaj
ojuaiuijSoaaa un ua 'aj ns bX Bpipaad 'aaaaa auxjaAg anb souii^uas
apuop 'sawwaj sap d^oa^^ ua une aiuauíBaBjo ajaai\pB as ojjg
•BiauaSixaojnB ap pBiunjoA Bsuaj eun ap ojtuj ja sa BAip^p Bsa oaa^
•uoiaBJO bj aod anb sbui js ap BAip^p bj aod ubajbs as anb s^an^ij uog
•onaÍB uaiq jap uoiaBzijBaa bj b — anb aod sotuaaaA bX X — 9PÍ0 aP
souiuauíaj saÍBuosaad soj ua 'BajjdB as BiauaSixao^nB Bsa ajuauíajuana
-aaq *aj ns ap anb sbui BaijaSuBAa biu^xbui Bsa ap oíaiaaafa jap a^acd
ua BAiaap 'ajsijvjowwj^^ ap auijaoaBj\[ bj ouioa 'ajanuBuiuig X Bssrjy
ap sBan^ij sB^sa uauaii ^pj^) ^p Baqo bj ua anb jeaoui aojBA jg
•Bsstjy
spaanaaa sou *ttBapaad bj aiA bs aaAnss inax in^),, rjeaoui BiauB^sns
Baja Bun ap Bjopuata^nu api^) ap Baqo bj aod Bjnoaia anb Boxja^uBAa
BzuBuasua eun asaaaouoaaa apand BiauaSixa Bsa ap opuoj ja ug
'( *^) t4?J91í0?l JOlíssnB auiuiou aj
af iassajqwf uvd uopuvqv %no% ap auivq nj autvtíund aouvfua uoul ap
'síoa^ ai 'apuvS aff^ :a^Snj oajo ua ^^ '(gg *d) 4tixadsaj b assisj ajja sijd
sjanb tu 'asiujmw snou }unfua(p ajvuoiu auatuiaid anaa ua^qwoa aaoaua
s^d siBUuo5dnos au af *aunaf sipaad bj ai anb zaABS snoA tanaoa
uoui ap aoBjja juauia^uaj 4a^Buit ajjaq bs oaAB 'jiBiats aaaui bui ap
louanSnq ^uauíau^xasua aABaS agM :ajsí^aow/íu/g'j ua jaqaij^ ap Booq bj
aod aoip oj sou upiaBanpa ns ajuBanp opBiuaoj BX^q as pB^unjoA bj ap
uoisuaj Biuaapca eun ouioa opiqaauoa aas jap upiadaauoa Bsa an^)
'(681 *Pí) 4tsaa8oad subs iB^a un aa^iBqnos si^aanod au a^ '^íos jxtnb
xnaanaquaiq ig^ :une j^ *(8"¿8I '^d) ct¡a^puiaiiB aiíA doai siBaanod
af anb anaquoq untp xoui zapaB^) ¡anauSiag Q *anaquoq aj saaA
^uauiauiuiaqaB4j íojnjd no ajiBqnos af anb anaquoq aj uaxq jsa4a is
— oiaBtp ns ua Bssijy aqiaasa — luasaad b apuBiuap aiu af,, -auiajap
-bj^[ Bsodsa ns uatquiBj X '(9f "d *• • -uwuS a\ íg qg) ojduiafa ns 'opij
asa ua 'Bpnp uis anj aapcui ng *BpiA ns Bpoj aiu^anp ojopuaxs pinSis
anb X jBaoui oidiauíad un oueaduiaa apsap ja ua oziq as anb oiusiui
o^isuoa Ba^d Biaua^ixa Buiaaixa ap oíaa^iaa un b inbB oaaijaa aj^[
•oaiuiBuip 'oAanu uapao un 'BanjuaAB bj ap
oajnap 'sandsap ainajsuoa Bjxjiuiaad anb bj Bjja Bas osbob X 'upiA ns ua

�André Walter es un callejón sin salida, tiene como alimento una
voluntad exigente, tensa, que quiere lo auténtico, que busca el extremo
de sus posibilidades por la renuncia de todo lo contingente. Ese
mismo esfuerzo, esa misma tensión, animarán también el camino
que se realice en la otra dirección, en la dirección de la aventura, y
constituirán en ésta, como decíamos, su orden dinámico, el vivo pulso
constructor que la organiza. Y debe ser así porque el objetivo final
de esa aventura es permanente pero no estático: es el Hombre.
"Ce faisant je iríécartais de Mediarme..."
En varios campos ocurre esta misma transformación de Gide, este
desprenderse de sus lazos juveniles que se realiza sin embargo mante
niendo, como una constante central, ese criterio de exigencia y de
autenticidad a que antes aludimos.
En el campo de lo literario Mallarmé ejerció sobre él una fuer
te atracción magistral. En un texto de 1946 Gide procura definir
una de las formas de su grandeza, lo que él llama "une sorte de
sainteté" (Feuilles d'Automne, p. 187). "Dans un domaine, qui
n'était pas de ce monde, il exer^ait une sorte de sacerdoce", dice, y
luego explica cuales son "les éléments, les composants, de cette
vertu" ( : ) "une certaine croyance et assurance en des vérités absolues, intangibles et immodifiables par les circonstances, par les
événements, par tout ce qu'autour de Mallarmé nous appelions les
'contingences'. Un attachement á une vérité supra-sensible, devant
laquelle tout cédait, s'effagait, devenait de peu d'importance". (Feui
lles d'Automne, p. 188).
He aquí el equivalente literario de aquel orden espiritual y reli
gioso que animaba a Alissa, a Emmanuéle.
Pero así como le parecía ver en aquel orden de amor un empeño
desasido y como orientado hacia un fin fantasmal (Je laissé la proie
pour Vombre, pudo haber escrito, como Nerval, de su empeño de
entonces), así se separó también del simbolismo luego de procurar
dotarlo, con una de sus obras, de la novela que le faltaba.
Esa fue en efecto la intención que le hizo escribir Le Voyage
d'Urien, (tal como nos lo explica en sus Souvenirs littéraires: "En
réaction contre l'école naturaliste et soucieux de donner au symbolisme le román qui me paraissait lui manquer (car jusqu'alors il
n'avait produit que des poémes), je venáis d'ecrire certain Voyage
d'Urien..." (Feuilles d'Automne, p. 188). Eso nos explica el clima
de irrealidad y de sueño que domina ese librito publicado por Gide
en 1896. Adviértase que su título también puede leerse como Le
Voyage du Rien...
Pero esa vaga idealidad se revela pronto insuficiente al autor:
"II m'apparut, peu de temps ensuite, qu'il importait de rétablir un
contact direct et sensuel entre la littérature et le monde extérieur. ..
... Ce que faisant, je m'écartais de Mallarmé, certes; mais je gardais de son enseignement une sainte horreur de la facilité, de la
complaisance, de tout ce qui flatte et séduit, aussi bien dans la

- 112 -

�- en -

aj i^)
*ttsajsij-iB sa[ ja saajiqjB sa[ juajiuoaj as anb 'siojo af 'xna rauad jsap
'saasoddo saaua^ixa sap 'juBsipjjnau as na 'juassipuBJ ja uajsix
-aoa inb ua juauíasroaa ap sjinpojd sa[ 'ajiBjjuoa ny #ajipajaq jna^
ap napj suas [ñas un ua assnod anb 'sajuBssmd suoijbujjijjb^p sa^q
• Bdea sp-juos s[nas Bpxnaa ajnop suBg #ioui ua janSopip a suioui nB
jnoj no 'aijBquioa as b sajsaj juassnj uouis tnb 'saaAip doJi sjuauíaja
sao ap paoaaBj a^[a JBd anb jasi^aj siBAnod au af anb aaa^d 'jJBcp
ajAnaoj b juiBJjuoa ^\^ sibab^ anb apBnsjad sms aui af juaAiiog^ :aqija
-sa 'souiipn^B tbá anb b uoiaotpBa^uoa buii^uj B[[anbB b 'BzajBjnjBU
B^ambui ns b — soj^o sojubj ua ouioa — ajaijaj as anb ua ojuatu
-oui un u^ 'oiaunuB opi^) ouisiui \9 anb pBpqiqísod Bun ua
as anb ojuBna BuirijSa[ sbui ojub^ aaaaBd sou BjunSajd
B[ sa anb ouBJiuoa ns asa ua bjstsuoo ou anb X Bp^uapsap Bf anb
uapao ap BjauBui bjjo aqsa ou? tsoujBjunSaad souiapod tsb une oja^
'OiJBajuoa o^ JBqoad japod souiBjadsa une X 'uap^osap a^uauíBUBS
-aaau anbqduii Bjn^uaAB B^ anb soiuaaja ou anb souiajuBjapy
¿Bjn^uaAB BjiaiDui B| Bpanb opíg? ¿^pí^) asjqduina Bjjp
•od ojio anb ua? 'opBpajaq uapjo asa opBZBqaaa ruaxq BJoqy

N3CIH0 OIMOD 3X^V 33
III oimjdn3
•aaquioq ja sa anb sapBpqiqxsod ap oua^^ ouaisuu
ojBipaiuui 'ouBOjaa ajsa Bia^q oiqui^a ua B^uaiao as BaoqB ^a^uapuaa
-sbjj uij un b oidiauod ^B BiSfrjtp as pEpuSa^uí ap p^pisaaau Bsg
qa ap BiABpoj asjBjadsa apand opoi X
t 'osuaiuui aiuauíjuoo un sa oxusixu ajqutoq [a anbjod sa
X ajuBsaaux Bpanbsnq opuais anSis is anb BjniuaAB ssa ap
Biiunqoa B^ ouioa Bjini^suoa ajquioq [a uoa BJBd X ouisiiu
o^isuoa BJBd pBpiaijuajnB ap BiauaSixa Bsuaj Bsa anbjod 'uapjo
un BjnjuaAB buistui b^ ap aa^q anb ojad BjnjuaAB b^ b uapjo ^ap
anb ouis^aasB ap uoxaou B[ ap a^uB^dsBJi un oraoa tsb Xbjj
•Binjjsuoa oj 'onpiAiput p apsap 'anb
p ou ojad pnptAipuiBjdns uapjo un opuBuopuBqs :ampAg
Buisiui js b cnujojsuBJi as anb opoui ouisiui pp íBUBiund uppBUuoj
Btdojd ns ap 'opo^ ajqos 'X 'apnuBuuug ap 'Bssqy ap ar^das as
isb uaiquiB^ •^•••sibui ísa^jaa 'auuB|[Bj^ ap siBiJBaatui af' *„

•(681
•d 'autuojn^p sdjjmaj) (oXBjqns oX) ((mfiuovs uiosaq nv ^a duuop
•uoqjis ttos \n\ djsau dj %not anb atijatu (atsaj a\ tnot uns uauodwaj
tiop ^at-iodwa^ 'atiuStp vs ta jnauuoy nos 'awiuoq^ ap mapoa vj
tívf tnb aa '•auuaxapn pjib tonb ^anb uoítamuoo ajqvfuvuqamj ^
-íxaj^ ap íawwoi[(j ap ja aviaiu-tos ap sia-n-sia 'atíuSattiítp 'atí
ap mosaq ja anouiB jUBaSisuBJjui un iani tq suvp anb auntvuattíj

�Adviértase, por la afirmación final — "les arbitres et les artistes" —, que el arte es concebido expresamente como un equili
brio, como un orden. El se ofrece así como otorgando la posibilidad
de una resolución de la problemática interior, inestable, inquieta y
promovedora de aventura, de Gide; otorgándole el camino de un
orden superior. (Señalemos sin embargo, desde ya, que se trata aquí
de un orden que se cumple en otro plano que aquel en el que se
suscita el diálogo, y de donde arranca la necesidad de la aventura).
El conflicto se ordenaría pues, se aquietaría en su expresión
estética y, sobre todo, en el equilibrio magistral de su prosa. ("Sirve
a Francia — escribe F. Mauriac — escribiendo el francés mejor que
nadie en el mundo" (Op. cit. p. 166).
Es atendiendo a esto que L. Pierre-Quint observa que "dans la
création, comme dans toute action intense, nos deux moi finissent
par coíncider jusqu'á n'en former qu'un. C'est précisément dans ees
moments, dans l'acte poétique, que l'homme retrouve enfin sa li
berté" (Andró Gide, p. 79).
Este equilibrio aquietador no es, entiéndase bien, una resolu
ción del conflicto — o mejor: los conflictos — que, según vimos,
dividen a Gide. Es, sí, el hallazgo de un orden, de una durable
estabilidad que se desprende del artista pero que no se da en él
mismo más que fugazmente, en el momento de la expresión. Es
un orden que resulta, en definitiva, de un inquieto movimiento
dialéctico en el cual se cumplen crisis sucesivas, pasos a la aventura.
Ciertamente nada se aproxima tanto a la expresión del supremo
anhelo de perfección serena y eterna que Gide puso en boca de
La Perouse, uno de sus personajes más interesantes y vivos, el viejo
maestro de música de Edouard en Les Faux-Monnayeurs, como el
logro del puro estilo de su prosa. El viejo La Perouse decía que
"tout notre univers est en proie á la discordance", y concebía, su
perándola, "un accord parfait, continu; oui — decía —, c'est cela;
un accord parfait, continu...".
Este acorde perfecto, continuo, este vislumbre de un orden eter
no es algo que acaso todo arte tiende a expresar. También el de
Gide, también ese su supremo equilibrio de estilo. ¿No es eso en
definitiva, para él lo durable por excelencia? ("Le probléme, pour
moi, n'est pas 'comment réussir?' — mais bien: comment DURER?".
"Journal des Faux-Mon-nayeurs", p. 46).
Pero si en cierto modo — y sólo en cierto modo — todo arte
tiende a ese valor absoluto, sin duda muy especialmente aquel que
se formó en el ideal recibido por Gide como viva enseñanza de
Mallarmé. "Au fond... le monde est fait pour aboutir a un beau
livre", decía el maestro de la rué de Rome (CEuvres ed. La Pléiade, p. 872).
Esa esplendorosa intemporalidad del arte, que le otorga un valor
de síntesis y revelación a la vez, del universo, le permite ir a dar
en una visión coherente, equilibrada, ordenada y eterna. No pre-

- 114 -

�- 911 OUIBIUI IS ap OZB[pq p 89 VJdD 9S9 ^ *(ui9pi) t4UB[9 UOUI
axu 9tib 4JOtp uosioj ajjaa 8J9A '(BXBiqns uainb apn^) sa) njao
uaiq STBUi 'a^aAnou 9JJ9J aun SJ9A jubj jmod 9U 99 'aua^^yj jnod
pnbjBquia4ui af ' aa qojao ua puBn),, :isb an^is opBjp ojxaj jg
•buisiui Bjn^uaAB B[ ap oajuop aorpaj as 'BjnjuaAB B[ aAijoju biuouijb
b[ ap Bpanbsnq Bsa anb 'a^ajBd aui 'ajuBjiodun sa y 'opijuas asa ua
SBpnp b jbSüj efap ou ojxajuoo [g •— BOijajsa ojos 'jofaui 'o — BDija^
• sa aiuauíB^iap sa ou biuouub Bsa ojag YóOI ^ 'vudns }[j) ttatA bui
ap uosib^ a^qisuas b^ aiuajqoj b aaqojaqo ap ^a 4uiBjaAnos jnq uotu
aj^ íiBAap aiuouuBq a^aa anb ituBddBtui ^i jojissnB jnoj^^, :s99uoj
-ua Bioap X íbjuouub eun ua a^uBpjoosip oiusqBnp ns J9A[OS9J ap
pBpqiqtsod b^ b aaaipj as opi^) onb p ua o^xaj un 'jj #dBa p a^xdBOB
ouioo 'BqujB sbui souiBjiD B^ 'OUBUinq o| ap ouijsap p X opi^uos
p ajqos Bjiu^oaut Bun a^^Xqns anb so^ ua sojaqjuoo sosa ap Biuiqn
uopnps B[ ouioo aiJB p Bj^pisuo^ ou anb o^iap souaui sa ou 'a^JB p
opBUtisap Bjsa too^Bip ap jas, ap uopipuoa ns jod anb 'souiia bX
oiuoa 'Baao ouisiiu p anbunB ^ "ajqiuoq pp Bapi ns ajuasaad aoBq
as pna b^ jod bjoubui b| sa ajas ns anb 'oaao 'jBjapxsuoD soiuaqap
oaag *(ST *^ 'sdtnaj aujou jo opjf) oupuy) 4t^JB uoui ^sa4a 'snjd o\ suap
af a^pnbB^ b asoqo Bg,, :ofip p anb oiíap sg -opuBipmsa souiBtuaA
anb pnjoqjuoa uopBnjis B[ ap uopnps ouiod aauaj apand oopojso
vopuo p anb BpuBjaoduii B[ bijojou bj3ubui ap aXnuiuisip ojsg
•Baijajsa ou X pjoui api^) ua sa BAijBpiui b^ anbaog
•(^jquiaoap \ 'X681 \4lBUjnoi\,) 449^PTJ ^p^^^-id 9u ^oui a[ spuiBf anb,,
:l68t U9 Bi^ ^iquosa api^) íC(.sjoui xiib aAijBijiuij ^p^^,, auuB^pj\[
#ttjnaij9jxa apuoui a[ ia
ajnjBiajjq b^ ajjua pnsuas ^a joaaip ^obiuoo un jqqBjai ap jiuBjJodmi
ptnb 'a^msua sdiuaj ap nad 'iniBddB^ui jj,, :uaijfj(p o%vÁ,Oy^ a^ ap
o^isodoad b opepjoaaa ojxa^ ojjo pnbB a^uasaad souiBáuaj^ ¡opunuí
p p BJBd Bjpua^ Bpua^an anb! o^uojg '(\^Z '^ 'uiapi) ^aouan^juí
ajaiuiaad ajj^o ^p o^^Sap ajiA zassB aajatui auiaiu sioaa af,, tBsaijuoo
ouisiui ^g -jas oidoad ns ap pnpqjuoa uopipuoo Bsuajuí B[ 'bia
-Bpoj 'ajuasaad a^uampjoj aaBq as ou anb p ua '[luaAnf api^) p ua
OAn^ o[og *oDod ojnp jan^quadoqag ap ofnjuí p oaag
ap OpA Un B OUIO9 pBpipaj B^ B BqtJJB SBUI 'BX SOUIBip
-np osa jog '(i^^ 'd '"'•mvuS oj íg) t4spp b^ aX anb 4pas \n\ b ja
'janBquadoqog b jsap *anbiqdosopqd uoijBijpi uoI\r "uotoojuosdddod
ouioo X pvjunjoa ouioo opunuí j^^ ap Bjnjoa[ B[ ap s^abjj p bijos
-op^ b^ ojjoiqnosap BjqBq api-^ uaAof |g uanBquadoqog ap p uaiq
-lUBj ouis 'aiuJB[[Bj^ ap o^duiafa p X BzuBuasua B^ ops ou ^
'(^98 Tí) tt?^íJ^A Bl luauíajpuajBui aíaui-a[p
'anbiun add^jj aun jBd 'juapjaAnojj as,, anb sBjqB[Bd sBsa ua 'sBjp ua
bzubijuoo auaij anb bX 4(99g "jp *pa) ttsjoui xiib aAijBijiurj
Bjaod p 4isy *BAiiiuipp ua appuapsap 'bibj\[ ap opA 'Bp
BJ9ui 'opunuí ajsa ap SBJjap ojjap ajuauíBJapBpjaA ap ui^ p Buq
-Bq anb o\ Bja osj9a asa anbjog *opunui pp BpuauBdB ajuBpjo^sip
B[ ojipnBui osj9a un ua jaApsai anb bsoo bjjo ^uuB^p^ Bipuaj

�y por lo tanto de su noción de lo humano. Ese ímpetu aventurero
es para él un gesto que, aunque aparentemente exterior, también
significa lo que aquella exclamación de Unamuno: "¡Adentro!".
Algunas páginas de los Feuillets de 1911 retoman el tema en
el mismo sentido: "L'oeuvre d'art, épurée (épuisée de laideurs), ne
m'intéressait que par ce que l'on sent de durable dans la fixation
d'une plus parfaite harmonie. La vie m'intéressait davantage...".
Y aún: "La trace de l'homme était ce que je chercháis dans toute
oeuvre". (Los subrayados son de Gide. Journal, I, p. 415).
Eso hace también que la obra de arte, el libro, puedan valer
como sustitución de aquellas formas de ser que no podemos lograr
como vida, que no nos está dado cumplir realmente. "Nos livres
n'auront pas été les récits tres véridiques de nous-mémes, — mais
plutót nos plaintifs désirs, le souhait d'autres vies á jamáis défendues,
de tous les gestes impossibles" (Palabras liminares a La Tentativo
amoureuse, p. 31). Pero esto mismo no hace sino reivindicar la
experiencia de la vida como centro del desarrollo de una personalidad.
Recuérdese que en Paludes, escrito en 1893, se plantea, en varios
personajes, el problema de la autenticidad, y esa es la materia mo
ral del libro (C'est méme ce qui m'a donné l'idée d'écrire Paludes,
p. 45). Pero en cuanto al Narrador, le vemos repetir frecuentemente:
"Moi, cela m'est égal, parce que j'écris Paludes" (ídem). Por esa
sistemática reflexión se incluye a sí mismo en el tema, y critica — sa
tirizándolo — el desinterés esteticista por la vida de que Gide acaba
de desprenderse. Esta actitud, que tan tempranamente podemos ad
vertir en él, y que más que ninguna otra lo aleja ya de Mallarmé,
se mantendrá como constante. En 1931, conversando con Léon Pierre-Quint, Gide le dijo expresamente: "Le: 'Moi cela m'est égal,
parce que j'écris Paludes' est le type de la phrase que je ne peux
pas supporter". (Referido por L. P. - Q., op. cit., p. 497).
Creo que entramos ahora en la zona más importante del mensaje
de Gide.
Hemos visto ya cómo su ser se debatía en un diálogo interior
que en cierto modo oponía las nociones de orden y de aventura,
y hemos visto también cómo dentro de ese mismo diálogo se mani
fiesta un movimiento de liberación que lo desprende de su orden
heredado.
Veamos ahora cómo se realiza esa liberación.

- 116 -

�- ¿n Binidru buii ap sandsap jaaaJEdB apand tq^s ouBiuijd o[ b
as anb BzuBijuoa BpBjiuiiji Bsa ojaj •sajBuoiauaAuoa sap[oui sopiaaí
•aAiía so[ apsap j3A[OA aq^a anb [B ouir^n oidiamjd ouioa X [Biuaui
-a^a szjanj ouioa BpiA B[ ap oiuaiuiijqnasap [ap inbB bjbjj ag
jioui vj ap a/íD^7,,
'(SOI #d) '^98^-13 B^^, lUBtjnos na
^
anb aa ap asoqa anb[anb ioeiui ia a^BAn^s sn[d iBja un saaA
UB[a anbi^jBjj ao su^p siBAnoajaj af #saqanBqap ap a^nos 'ajBS inoj
'sub jinq-xip b junoui jnod 'aapuqap ^a asnanjdn^A 'aiua^oiA aiA
aun 'a^B uos ap sijoabj sapna ap oaAB 'saauuB sanb[anb 'jajno^ 'aaop
-oissb[) xnaiA ia a¡oBS doaj np 9[[90 b S9aqoduii sqjo^) sap a^aiaos bi
juBJ9j9jd 'i3 'lUBua^ siBuaBq un itbj aaiiua [BAaqa un auiuioa aani
-[na B[ J919Í9J 'auiiB[ uoiiBanpa uos aaiuoa jaquii^aj 'aqiuosB[Buiy
ajaiu bs ajiuoa J9i[OA9j as 'sqio^) sa[ j^d aiiaxa luauíap^nos 'sub
azinb ap íuBjua iaa siBuiBuii4f -sn[d a[ iibjihb Xtui inb aa itBia aijB[
•Bqiy ioj aunaf np aanSij v\n :Buuiaop ouioa BpiA B[ ap uoiaBi[Bxa
buisiui Bsa UB[Buas 4([9q3ÍJ\[) Bisiuo^Bioad [ap Bj3oO[oanbjB X
ap soÍBqBJi so[ b uaaBq as Bjqo buistui b[ ua anb sauoisn[B
•i^sAvaxoisoQ 9jqos oipnisa ns
ua apaBí sbui BaBuoiauaui ^pi^) ouistui [a anb op^a vj ap viuSajv afva
-jvs o/ ap upisopa B[ sa anbaod 'oaBiuouiap ap 'opspBídsap ap o^[B
a^sijvuouttuj^ ua auaii oiuaiuiiAOui asa anb oi^aia sg #aA[anAua o[ anb
Bzaiaoa B[ opuaiduioj 'ajqiuaiuoaui '[bita biabs ap opBBuquia 'oso8nf
aioaq un ouioa a^jns BaniuaAB B[ buijou b[ ap oaiuap apsaQ
sa[ 'saauaaap sa[ 'sa^ni[na sa[
-Anoa anb 'saiaBiui sassaqau ap luauíiiuas snjuoa a[ ioui ua iiBssioaa
anof anb^qa ig •••¿ajipaa Btnb [i i-aisaj tn[ a^j ¿m[ ap aaou^t uau
IT"^"BtN ¿9JÍP ^í^Anod [i,,íib aa inoi aa-isa 'iaitnbsnf i^p b auiuioqj
anb ag 'jioabs ap iiBiaoduiitiu [i,.nb aa B[ioy ¿a^oaua inad auiuioqj
anb aa-isa t n) : uoiisanb a[[3Anou bui b iibjsiibs a[[a ina asuodaj
anbiiuB aun luauíuioa ig,, roiaaja ua aa\ as ajstjvjouiwj^ ug
ap [buij aÍBsuaui [a ua BiBuxui[na X aiuB[apB ua BJoqB ap BJT[duina
as o[[ojaBsap oXna 'oursiuBuinq [ap Buiai [a 'suiai OAanu un 'opB[
-Búas SBuadB anbunB 'bX auaiiuoa 'BiauauíaqaA Bp^pBídsap ap oixai
un ua aiaaiA as anb 'Biauaiaadxa Bsg •souiBipn[B bX anb b opBpaiaq
uapao [a uoa 'buijou b[ uoa oiuaxuiiduioj asa BiauapiAa ua auod X
o[[OjjBsap ap sisíja BAisiaap Bun ap upisaidxa B[ sa ajstjvjotuiuj/j

auiuioqj anb aa-isatn^)M

Moov^aan vi
AI

d

�categórica con esos mismos moldes. ¿De dónde surge la fuerza ne
cesaria para romper con ellos? Porque, y por lo menos en un primer
momento, esa vida cuya violencia desatada se exalta, no ofrece nin
gún seguro punto de apoyo, sino una permanente inestabilidad y
un peligro cierto. Athalaric se libera "pour mourir á dix-huit ans,
tout gáté, soülé de débauches". Concebida de esa manera la vida
aparece rica, exuberante, pero también peligrosa como, una selva
que manifiesta su energía en el pulular de los infinitos seres de
todas las especies que la habitan, pero en la cual cada uno de los
individuos siente el peligro mortal de tal plenitud. ¿Cómo hallar
entonces la fuerza suficiente para lanzarse a tal aventura rompiendo
con la estabilidad que nos rodea?
En el comienzo de experiencias como ésta de una ruptura con
la norma, se encuentra a veces, como previa, una experiencia de
total desprendimiento de la vida.
En el caso de Gide, una de las explicaciones que pueden ofre
cerse de esa furia de vivir que expresan los textos citados de Ulmmoraliste puede hallarse en la experiencia de la inmediata cercanía
de la muerte: "Pour celui que l'aile de la mort a touché, ce qui
paraissait important ne l'est plus; d'autres choses le sont, qui ne
paraissaient pas importantes, ou qu'on ne savait méme pas exister"
(p. 82). Y en otro lugarr "L'important, c'était que la mort m'eüt
touché, comme l'on dit, de son aile. L'important, c'est qu'il devint
pour moi tres étonnant que je vécusse, c'est que le jour devint pour
moi d'une lumiére inesperée." (p. 39).
Al través de una crisis extrema, cuando todo parece abando
narnos, una nueva y más profunda luz se enciende, que de inmediato
reconocemos como más verdadera y nuestra, esencial. Y todo deja
de valer como no sea lo esencial.
En su estudio sobre Dostoiewski, Gide afirma que "el hombre
no está nunca más cerca de Dios que cuando alcanza la extremidad
de su miseria" (Dostoiewski, p. 156). Creo que es ésta realmente una
experiencia central en la obra del gran novelista ruso. También
León Chestov explica la 'doble visión' que atribuye a Dostoiwski por
la visita del Ángel de la muerte cuyas alas están pobladas de ojos
en los frescos de las capillas romáticas (L. Chestov: Las revela
ciones de la muerte, cap. I). Desde una extrema desolación, desde la
'détresse', se sube a una nueva y resplandeciente visión de la vida.
Se trata, por otra parte de una rica noción moral cuyos principios
quedan claramente expresados en los mismos orígenes de nuestra
cultura occidental; Esquilo cantaba en un coro de Agamemnón
que Zeus "encamina a los mortales a la sabiduría y dispuso que
en el dolor se hiciesen señores de la ciencia".
Esa experiencia que Gide señala en Dostoiewski y que consti
tuye el punto de arranque del desprendimiento de Michel, "l'immoraliste", fue además, para él, una experiencia personal. Es con
veniente traer a colación, para probarlo, algunos textos autobiográ
ficos que ofrecen evidente paralelismo con los ya vistos.

- 118 -

�— 611 —
bj 'ajnoja.i ajndiuas aj mo 'asud jiBja uoiinjosaj B[ xuq uaso4p
JIBu^lBJ3 aj^^nl) 93 9p J9 9UI9UI-IOS 9p '9JOOU9 JlBjaddB ajja^b JUBUIB
193 ap jnad ej 'aajis^p juauíaSBAnBS is iibab ajja4nb anuuoaui ajjaqij
91193 ap jnad bj 'ajsiBS Iibaej ajqiaipui assioSuB aun 'sibuibí jnod
jauínb jiBjnoA ajja4nb ajquiBqa ajjaa su^p aaAnojjaj jibi^s ajja4nbsjoj
'n^aiBqa nB jnojaj ap jojis stbj^,, "opBuiB ns ap ajjanui bj ojja
jod jbaijoui A 'asjaAaJiB ou 'aBpnp 'aiuBius ns uoa JBdBasa ap Bq
anb ua soiuauíouí ua 'uaAof buü b aA as anb ^a ua 'oiBjai jap aABja bj
aiuauíBisnf sa anb 4oAisi3ap aiusisui un X^q (U6l) ^jjaqvsj ug
•aanpoíd as ou uoiaBjaqij bj b ouBsaaau oiuaiui
-ipuajdsap ja anb ja ua opi^) op oiBjaj ojio ua uppuaiB BJisanu
aiuBisur un jauaiap souiapod opBAouaj jas un BptA bj b aSjns jBno
bj apsap Biauaijadxa Bsa ap opiiuas ja japuajduioa BJBd Á íbuistui
uoi3Bjaqij bj ua uoiauaiB BJisanu JbCij souiaqap uoiaBjaqij bj uaijuí
-jad anb sBiauBisunajia sBsa ap BiauBiJoduii bj jaA ap oSang

•aijanuí bj ap Bjusajaa bj 'jopBjaqij ozjanjsa ojnp ja
OAisiaap osjnduii ouioa A 'opoi ajqos 'oja^ -joijaixa bjío bj A Bun bj
jouaiui 'uoiaBAouaj ap sbuijoj sop nos anb afBiA jap A p^pauuaj
-ua bj ap s9abji jb sand Bjado as 'ouisiui js ap 9sjb3ubjjb oiuajoiA
un sa anb A Bzijsaj as ^pi^) ua anb uoiaBjaqij ap oiuaiuiiAoui jg
'(6^ 'd "X M) ttsaajaAnouaj luauíai
•ajduioa sasoqa ap naqiui nB ia jnau jaia un snos 'jnau ajia un aaAB
sinbBuaj aj" -axsaua^uijBd aun inj asnajjiaAjaui aauaasajBAUoa bui ja
'anbjBuaj^ iBJiuoauaaj af 'ib9^bXoa af íapBjBiu iBquioj aj"^
saun)ijjno\[ sa^ ap oa¡ib3ijiu8is ubj ojxaj aisa 'ouijijn jod
'ifll 'd 'i ^iwuj.no[) 44jauiiii^9j ap jib4s ji4nb
'ajjaAnou apniainbui aun auiuioqj b asodojd aipBjBui Bg^ ruaiquiBj
oaj 'p^pauuajua bj ap BJopBaja BiauBjjoduii bj BijBxa as anb bj ua
*BuiíáBd buisiui bj ua j^ '^^siibjsiibs^ sap ajpuajiB b uaijj 'apniainbui4p
aajnos aij)BjBui Bg^ :44aipBjBui bj ap ajijiing oq,, op sauoiaBiouB
SBisa souiBjjBq (j¡ uonD}ipa^\[) 968J ap sjajjmaj soj ajiug
"(S0 &gt;d) n190UO1j^P 8S jp^uos uouc ia
ajpuoj aiíjaisnB uoui 'axpBjBui bj ap ja jbuiij3 np jnaABj ajqnop bj
b 'siBjuas afw :Bsuapuo3 junaui au uwjS a\ t ap uc3bjjbu Bg
*(29I *d)
44aiof anb ja jian33B4nb siBja4u af *^jjatp asnBO b uouis 'aipBjBui bj
aj^jBj^f "ajiBjJBd snjd ajiAijdaaaj aun4p 'ajpuaj snjd 'juajBdsuBJj snjd
'xnajod snjd 'suoijBsuas sap jiana^j jnod 'jios ^jiqop auisiuB^jo
un4nb ajquias jj #aiA bj ap ajajBJ bj ap jnoS aj ajpuajddB4ui ap
jnj jBjjnsaj jibj3 snjd aj juop ja 'sdxuaj un jnod anb jijqiBjjB4ui au
— ajiBJjuoa nB — SBd Bnj aui au inb aipBjBui auntp stbui 'ibja jsa ji
juauíaAau^ sajj 'apBjBui jaquioj ap aau^qa bj sna4f 's^q-Bj 'juauíasiaajd
'sind jg,, :sT&gt;iuAiuy ua aaip ja ua ofnpojd pBpaiujajua bj anb ojaaja
jap ojispdoad b oaag *(ST"062 &gt;dd) ojjojJBsap op^pina un auaij
ajsijvuoiuiui^ pjídsui anb oub^ijjb afBTA ja apuop 'tunaiu au uwjS aj
i^ ua pBpauuajua ns b a^aijaj as anb ajuauíBjauíijd souiajBuag

�honte bue, mais á présent que rien ne la retenait plus, devant la
porte ouverte pour sa fuite, le coeur brusquement lui manquait".
(pp. 180-1).
La vida de Isabelle queda así destruida por no haber sabido
osar en el instante decisivo. Su aventura significó, en suma, "suivre
sa pente, mais 'en descendant'" y no en montant, como Gide pro
ponía, y por ello un ser que iba a cumplirse, se anuló. La vida des
hecha de Isabelle se hace tanto más dramática cuanto el relato nos
hace sospechar, en su primera parte, una cierta grandeza, y la po
sibilidad de una poética decisión de lanzarse a la aventura. 1
desarrollo nos muestra, en esa aventura frustrada, la falta de un
rigor interior que la construya y que ha de ser como su estructura
central; este rigor empieza en el savoir oser.
Hay un momento del texto que copié que indica con suma justeza, según creo, cómo la liberación es sobre todo un proceso interior
que no ocurre sin dolor, sin una tensión extrema de todo el ser. Se
siente, en el fondo de uno mismo, un doloroso desgarramiento, y
luego... se está liberado; pero ese desgarramiento es difícil. Cuando
Isabelle está al borde de él, Gide se refiere a "l'angoisse indicible",
a "la peur". Es miedo de ella misma, miedo de su posible novedad,
de su propia riqueza interior: "cercano está mas es difícil de asir
el dios", cantaba Hólderlin. Para asirlo es necesario un violento gesto
que nos adueñe de nuestra libertad. Por eso saber osar es también
saber ser duro consigo mismo. Y esta dureza que ya empieza a verse
como necesaria compañera de la aventura — si se quiere que la aven
tura sea salvadora — es en Gide una nueva forma de aquella disci
plina de autoexigencia que él recibió de sus padres con su educación
infantil.
"Oser étre soi"
El hombre verdadero aparece "más allá" de las estructuras que
normalmente lo encierran.
El párrafo que más arriba copiamos de Ulmmoraliste propone a
ese respecto todo un programa que la obra posterior de Gide desarro
lla, programa en el que consta la censura, la crítica de las institu
ciones y de todo aquello que en la cultura pueda pesar como tradición
dominadora y capaz de impedir el libre desenvolvimiento del hom
bre. El hombre no se encuentra en las formas que el pasado le es
tructura, sino en el porvenir, delante; el hombre deviene incesan
temente: "Qu'est-ce que l'homme peut encoré?" Responder a esa
pregunta es lanzarse hacia adelante y hacia adentro. "¡Adentro!"
en el sentido de Unamuno, que escribía: "¡Nada de plan previo, que
no eres edificio! No hace el plan a la vida, sino que ésta lo traza
viviendo", y en otro lugar del mismo artículo: "tienes que hacerte
Universo, buscándolo dentro de tí. ¡Adentro!" {¡Adentro!^ en En
sayos, ed. Aguilar, T. I, p. 239 y 245).
Esa preocupación que se expresa en los personajes de Gide es
también, naturalmente, preocupación central del propio Gide. En

- 120 -

�- ISl f •'I^munof pp ouioj uaiquiBj anb asBjj bjio Bisa sa jejia ap oob3b
anb bui^bíí B[ ap Bautuodiuaiuoa isb^ "Buqdpsip ap BjauBiu buii
'uoisuBdxa a^qq B[ X eu3ap B[ ua B^s^q 'sand a^uasaad Bisa aadraaig
*(9 #&lt;^ 'I \L) tt-iaisisaj X anod sipsf anb 'araara-iora b jajp aassiE[ aui
jnod puBj^ issnB Jjojja un juauajuiBra }nBj aui ^j^ ¡une
*ttxnaanaq
aaiBj as ap anb JtOAap un jsa4^ -ai\a ua a^qissod aiA B[ a^noj auuop
asoqa anb^qa an) *atA B[ ap apnjiua^d B[ ap 'aaqqinbaj ap a^iatjjip
aiof an^ ^ajnupB íj-i^d aajnB uoijBqBxa uos jaAnojjL
saaAq ap ajq sn[d a^,^ :ubiujijuoo o[ Bjqo buisiui B[ ap
sbjiq "4kios ajia J30 ^jvujnof ns ua souiBqiqBuas ojuauíoui un
anb o[ s^ •— sjnaÁvuuo^^^-xnvj ss'^ ua pjBnop^ ^oip ouioa — 44
•uoui ua sibxu '''aiuad bs aaAins^ ua UBaijsisuoa anb SBtauauadxa
SBAanu sb[ b bjobiui BJBSBd BiauaSixa buisiiu Bjsa 'uoxsua^ buistuj
Bjs^ *js ua [Bjoui pBpq^a Bun outoa BpqBA sa anb oaad 'sopBJtaa
souiuiBa jod UBiiajaía B[ anbjod apiaid as soqa ua anb pBpiauuainB
ap BiauaSixa Bun 'pBjun[OA ns ap uojsuoj Bun UBJ^sanuí saÍBUosjad
souisiui sosa 'opB[ ojjo jo^ *Bjqo ns ap {b^oj a^Bsuaui [a ua ajuBiaod
-raí Bjas O[[a Á sandsap B[[a b bj8A[oa ^pi^) 'sopipnjB sa^BUosjad so[
ap uoiaBjuasajd B[ ua Bpiaouoaaj sa Baqa^uBAa buiixbui Bsa X 'jijbj^[
ojiaasa BjqBq 't4Bp as anb p oiaplraoa Bjsa o[og?^ -pBpxsojauaS b^ 'is ap
BAipBp B[ :¡BuipjBa [bjoui pniJiA Bun soraaA 'uapao [bj asaBUJBaua
b apuai^ anb so[ ua safBuosaad so[ sopoj ua 'opB[ un jo^ ^^pina
-sap soraaqap ou anb soA^isod sajopA oraoa UBiuasaad as anb sojaad
-sb BJ^sanra oijo^objsijbs aauara[Bjoi ou uapao asa 'oSa^quia uig
•oXns jaaBq Bpand ^pi^)
anb ouiuibo un sa oj^[ *jaqB^ ajpuy 3p Binao^ B[ 'Bssqy ap p^pa^s
b^ :ojoba osora^dsa un oí^jBqraa ras asjuqnasap aaja ouuubo ns ap
uij [y 'uapao asa 'sopora sosaaAip jod 'uB^uasajdaj 'auqaA^ 'apnu
-Brauig 'Bssqy "O^[OJJBsap [Bq^a ns BJBd a^uaiaijiisui B^aAaj as uapjo
asa ojad 'wap^o un. a)uauiB]jaia Bjaaajo ais^ •oujoiuoa ns ap uoiaBJ
-adns Bun ua 'sauaSjio sns ap ojuaiunpuoudsap un ua a^sisuoa anb
orasira o^isuoa ^pif) 3p oiaqjuoa pp oiaadsB aaraiad un XBq anb
asjuipuoa apand opuaiuodxa soiuxuaA anb o{ ap 'anb soraaaa¡^
•aapi^ 3p333^^ ^u ^ora a[ sibiubÍ anb rjuaiu
•ajtosiAOjd 'paa aAnojj af 'aiibiisijaB a^Tjaauís B[ jsajib aa Jiuijap %a
aapt aiiaa janraaa Bjpn^j [j 'ajaouis ^.na4p isa4a 'ajijaa4p aauararaoa
B uo puBiib 'apaijjip sn^d B[ asoqa Bq,, ;3pí0 3P jvuunof p ua soraaa[
T68t OIJÜ 19P BíP oulUlP I9 U3 'ttsjora xne aAijBiiiui4^ apaa,, anb ara
"JBllBl/\[ 9P 3SBJ^ Bl J^pjoaai ap pBpiunjaodo bX soraiAnj BqiJJB sb¡^[
•orasqoqiuig pp o[JBJBdas ap Bq anb o\ 'orasiuBiunq OAanu aisa ap
jBiundsap p ua 'bX BJjsanra api^) ap BjnjBjaiq B[ 'ojund ajsa u^
'Í9Z '^ 'i 'ityuunof) (íau)ivjvd a\ ua aiu.nffvfs aj^aj -dJ1^d dP
uanSunsip as snd tmp au aujwuvd ^'J,, :unB X 44anaijajxa apuora aj
siaAua aa^japua4s ^sa4a 'aaja4p anb ^ubab aijiBJBd^^ :jaaauvd X uas ajjua
uoiauíisip B[ ua pBppijuainB b^ ap oa^uB[d p uaiqraBj aaaaBdB oub
orasira p ua ]^ '(uinf oí " T68t) 9^?i BIU SUBP issns aau^qnos ^nBj
|j -tos auja J3SQf^ roiuaxraBsuad ns ap Eais^q Baui[ B^sa ap SBJopB[
sauopBjouB uaaaaBd^ 'Bipaj BUE.idraai apsap bX X jvuunof ns

�vis facilement. II ne faut plus cela; il faut que tout dans la vie soit
résolu, et la volonté perpétuellement tendue comme un muscle" (T.
I, p. 41).

Capítulo V

LAS REVELACIONES DE LA AVENTURA
1. El Éxtasis

4

(Les Faux-Monnayeurs)
Ya aludimos más arriba a un anhelo de armónica perfección
que quedaba expresado en la recordada frase del viejo La Perouse:
"Un accord parfait, continu...". Pero en la misma escena se había
dicho que "tout notre univers est en propie a la discordance", de
manera que ese acorde milagroso sólo se oye un instante; no puede
durar; pronto la vida lo envuelve con un ruido atronador, lo ani
quila, y nuestro empeño es entonces encontrarlo de nuevo, porque
lo que al través de él se nos ofreció fue una visión colmada, sere
nísima, fue un fulgor que hizo presente, en el instante, la eternidad
misma. Y desde allí, desde esa fugaz e intensísima luz, todo se
ordena para los ojos que la gozan. Ese fulgor es tan iluminador,
tan profundamente revelador, que el ser al que le es otorgado cree
comprender, gracias a él, y como en un éxtasis, el sentido de
la vida.
Creo que la consideración de este hecho nos hará progresar
algunos pasos más hacia el centro de nuestro tema.
Ese fugaz hallazgo de un orden iluminador — o de una luz que
ilumina un orden — puede ser considerado, en un plano dado — lue
go veremos que hay otros — como uno de los dos términos entre
los que oscila, en el inquieto movimiento dialéctico a que nos
referimos, el alma de Gide.
Dos personajes muestran, en Les Faux-Monnayeurs, esta expe
riencia: Bernard y Olivier. Es una experiencia que comporta, si
multáneamente, una cesación de la discordia interior y una tan
profunda paz que el suicidio mismo es evocado como medio de
hacer durar tan perfecto estado o, por lo menos, de impedir su
descomposición.
"Je pense que ce monologue, ce 'dialogue intérieur', comme
disait notre professeur, comportait une sorte de dédoublement dont
j'ai cessé d'étre capable — dice Bernard —, du jour oü j'ai commencé d'aimer quelqu'un d'autre que moi" (LFM, p. 346).
A este propósito recuérdese lo que antes dijimos de algunos
personajes que valen por la dádiva de sí que realizan. Es necesario
reconocer aquí como causa, como motivo del éxtasis, la frase evan
gélica que recordábamos en la formulación de Martí: "Sólo está
completo el que se da". Pero aquí nos interesa más que esa afir
mación su consecuencia, que constituye una repentina visión de un
orden satisfactorio que Bernard encuentra luego de haberse des
prendido de un falso orden heredado. Y este orden que el amor le
- 122 -

�aq oj so oX X opipuajduioa siajqBq oj soj^osoa ouioa?^ :ojqij ns
ap BuiS^d buisiui bj ua BjaXaj ou is 'osru B^sijaAou ja na bzijbub
ja anb ssapi SB)sa api^) b a^uauíBsajdxa ub^ BjjinqiJjB iu SBjqBj
-Bd SBisa BUBidoo ou oX x) '(9SJ *d) '^Bijasiui ns ap pBpiuiajjxa
bj bzubo[b opuBna anl) soiq ap Bojaa sbui Baunu Bisa jou aaquioq
ja anb japua^ua b sp sou 'ajjcd bjio jod 'ojad ^ouisiui is b onpiA
•ipur jap oiuaiuiBiaunuaj ja ua anb sbui uoiobajes bj bui^buii ou o
aA ou i^sMaio^soQ^ : T^sMaiojsoQ ap SBUiapB ofip ouistui api^)
#wopBjosuoa scjijuas ai Á BpraSas ua
BjaoajBdBsap Bzajsui n\ 'ssjja ap ajuasaad ja sB^Bq aj opu^no 4sbuiu^
-bj sni uoa Bjaaij ^j opBdBduia 8BÍBq opuBn^^^ rajsa sojio aj)ua
j^ *osnj BjsijaAou ucaá ja aaqos oipnjsa ajuajaaxa ns ua opB^uaui
-oa ^iqBq ouisiui ja anb i^jsMaioisoQ ap so^xaj sounSjB ap opjanaaa
ja a^uasajtd Bpnp uis auai^ aÍBSBd aisa aqiauoa opt^) SBJtjuaij^[
•souisiui is b uaaqnosap as 'z^d ns UBjjBq 'asjBp jb 'sojio b
jbuib jy *pjBnopg b jaiAijQ 'BjnB^ b bxub pjBuaag 'B¿ajjua Bun sa
anb 'o^zB[jBq ouiaadns ja Bia^q BAajj saj jouib ja 'sojuaiuiiOBuaj sop
ouioa nos anb 'soiuaiuiipuajdsap sop sosa ap o^an^ '^sdinvuo^^y^
soj ap anbuBq jap Bijsn^uB bj jbs3abjjb X jubabssb^ ap pBjsiuiB
aiuBpBJap bj ap saABJj jb JBSBd aqap jaiAtjQ íBqBJjaaua oj anb jbijiui
-bj jBuoiauaAUoa Bjnianijsa bsjbj bj aaduioj aqap pj^ujag uos sau
-axnb jas b JBÍ^ajj BJB^ 'ios ajja JdSO "Jas ojap^pjaA ns 'ozojb^ ^jqBU
-Bjjua ns ojsaijiuBiu ap jauod japod BJBd 'Bjjaiaua oj anb buuoj
Bun Bjaiduioj oun BpBa anb oiJBsaaau Bjanj is ouioa ajjnao opoj^
•BaiiuajnB sa 'is Bsa 'anb asjBXods anb bj ua auuij zibj Bun 'Bjja
ap opuoj ja ua 'Bj^uanoua as sisija Bsa ap utj jb 'isy 'opBÍod
•sap 'opBjmbiuB 'opsjjBSsap Bjuais as jaiAtjQ anb aoBq sdjnvuoÉuy
soj ap anbuBq j^ -u^puos^p jap vjjv svui oiuoo X 'uoisua^ Biuns
Bun ap 'ozjanjsa ojuajoiA un ap uij jb 'jBjauaS ua 'SBUiapB aoajjo as
opuajjjjaj souixuaA sou anb b BJopBjaAaj Biauatjadxa ap odij j^
oj BJBUiuinji anb pBpiujaja ap ozbuooj un ouioa sa anb 'buitsiu
•ajas 'Buajd Biauauadxa Bun ap upiDBuruijna bj ouioa aaajjo as
X 'souiBidoa anb aÍBSBd ja ua cuounuB ouisiui ja anb Buiaj^xa
-ajB ap opi^uas asa auai^ 'jopa^oaB o;saá un ja ua Bjjsq X
jod jouib ns ouisiui is b uij jb bj^a^j as anb ja ua 's
soj ap a^anbuBq jap oanj j^iaijq ap oipiains ap BAi^B^ua^ B-q
'(2V d 'IM^1) *• aí snId
sibuib^ 'lua^uoo sins af 'iijjns ja^ :jasuad assind uotnb ajja^ aiof
aun íasstjBd ua aAins bj xnb aiA bj a^noi anb a^joj is aiof aun aino8
jioab sajdB íiBjas aa sibui íanj as uotnb spuajduioa af 'juaiuaAiiuiBja
ji-l-^jnuijnuí 'issnB io^\[—„ rpjBUjag b apuodsaj jatAijQ X
*4tinauiaiBjoa jBd — • • • aiA ap saoxa
ajduiis JBd 'auisBisnoqjua JBd janj as assind uotnb puajduioa jits
ajajj uos B apuBiuap Ji4nb sjoj 'jozbuibjb^j ijiiuiiq ^uauíajqBJiiupB
spuajduioa af sibui ís^d iBjan^ aui au af anb uaiq sibs af ¡qQ • • "isa43
¿xnatuí aj siBJauitjdxatui af anb sxojjBd ajquias aui ji janbaj JBd
nj siBg,, : BSajS^ pjsujag ouisiui ja anb jbj sa juqnasap

�confesado desde el principio, Dostoiewski no me es a menudo sino
un pretexto para expresar mis propios pensamientos. Insistiría en
excusarme de ello si creyera que, al hacer tal cosa, falseo el pensa
miento de Dostoiewski. Pero creo que no...", pp. 156-7).
Gide quiso poner a esos héroes de su novela — Bernard, y sobre
todo Olivier—, más allá de la miseria, ese es sin duda el sentido
que tienen la révolte del uno y el pasajero extravío del,otro. Con
fesémonos sin embargo que aunque esos episodios constituyen crisis
importantes en esos adolescentes, estamos muy lejos de la miseria
por la que atraviesan los personajes dostoiewskianos. .. Pero, evi
dentemente, no nos corresponde medir la estatura novelesca de Gide
por la escala del gigante ruso.
Retengamos todavía, de la cita hecha más arriba, un término
que ya fue mencionado antes y sobre el cual tendremos que volver
aún: la salvación se logra por el renunciamiento del individuo a sí
mismo. Es el camino que recorren, en buena parte, Alissa, Marceline,
Gertrude y Eveleine (La porte étroite, Uímmoraliste, La Symphonie
pastorale y L'Ecole des Femmes respectivamente). Pero ya volve
remos sobre ello.
Recordemos aquí, más oportunamente, otra cita de Dostoiewski:
"—¿Cree Vd. ahora en la vida eterna de ultratumba?
—No, pero sí en la vida eterna aquí. Hay momentos, llega uno
a momentos en que el tiempo se detiene de pronto para dejarle sitio
a la eternidad" (Los Demonios).
YGide comenta: "Me sorprendo cada vez que leo el Evangelio
de la insistencia con que se repiten sin cesar las palabras 'Et nunc',
'Desde el presente'. Ciertamente Dostoiewski ha sido sorprendido
también por esto: que la beatitud, que el estado de beatitud pro
metido por Cristo, puede ser alcanzado inmediatamente, si el alma
humana se niega y renuncia a sí misma. 'Et nunc...'.
"La vida eterna no es, o por lo menos no es solamente, una
cosa futura, y si nosotros no la alcanzamos aquí, no hay casi espe
ranza de que podamos alcanzarla nunca" (Dostoiewski, p. 139).
Es de esta naturaleza el éxtasis que alumbra a algunos perso
najes de Gide (Bernard frente a Laura en Suiza, Olivier enfermo
en casa de Edouard), pero es sobre todo algo que constituyó una
experiencia personal de Gide, y esas expresiones noveladas no hacen
sino reflejarla en espejos diversos.
Yseñalemos aún que este éxtasis, que este estado de beatitud
se nutre, a pesar de la paz infinita que significa, de un elemento
dinámico. Aunque en cierto modo dentro de un orden estático, ya
Alissa lo concebía así: "Je me figure la joie celeste non comme une
confusión en Dieu, mais comme un rapprochement infini, continu...
et si je ne craignais de jouer sur un mot, je dirais que je ferais fi
d'une joie qui ne serait pas progressive." (LPE, p. 189).
Aquel "accord parf ait, continu..." de La Perouse, es un acor
de vivo, que late, se extiende, progresa. Dentro de esa beatitud un
ser se cumple, cuya ley más profunda es la de su propio devenir.

- 124 -

�- 931 a[qisuas aiuauíBjBipauíui uaaBq sBauq SB^sa anb aaajsd aj\[ *(8¿6I 'I
•diuoD *qQ 4jB[in^y -pg) ^-''ubuib sa[ X ubjiui sa[ anb soto so[
U9JIUI '9D9JD OUIO9 Bqjaiq B[ U9JTUI 'SOIQ 9p BJOJ11B B[ U9JIUI 'SOUIU
so[ sapajsn uaji[\[ ¡SBsouuaq JBJ^uoaua ap souaui apand ou opBu
-jojsbjj 8Eui ajquioq [a Bjs^q anb 4SB[[aq ubi osBd BpBO b uaA as sbs
-oa SBiuBna oiad í • • * auiJBsajdxa as ou oX anb o^os 'qQ! ¡ o[jbuib [B
osoqaip jas ou X ajquioq un uoo jB^qBj^! ¡o^aA \tb osoqaip jas ou
X p&gt;qjB un ap ajuB[ap jod jBSBd apand as ouioo opuajduioa ou oX
anb sapa^sn jaq^s ap ubjj! ¡zqaj jas BJBd SBZjanj oX BjaiAnj ou is
'sbiui 8B| SBjnSjBuiB anb '^qaipsap anb 'qo,, -90i^ aÍBuosjad ^ anb
B{ ua moip¡ j^^ ap Buaasa a^qBJo^BAur B^^anbB inbB j^pjoaaj ouni
-jodo aaajBd aui 'i5[SMaiojsoQ ap Bjqo tb\ OAn^ upiaBuuoj ns ua anb
BiauBjJoduii B[ jod 'ajuauíBsajdxa Buoiauaui B[ ou api^) anbuny
•pnjiua^d ap opoui un ouioa aaajBds a^ as — jbui ap X
uaxq ap sauoioou sb[ sbjb[o usas bX anb ms — ^piA B[ ap oxaiajafa [a
'ojjuaa ns ncq ajquioq ^ anb zaA Bujq #pBpipqiuodsip Bjaajjad ap
opBjsa un uaiqiuB^ O[jbuib[[ souiBjjpO^j -oonuBiwa sa ou ^a ua anb o\
opo^ ap 'sbs[bj SBjni[OAua sns ap asjapuajdsap b opipuajdB Bq ajsa
anb oSan[ onpiAipui [ap opuoj [a ua BJjuanaua as anb oai[aSuBAa
opBjsa un pBpi[Baj ua jiniíjsuoa aoajBd BuSa[B ap opB^sa aisg
'(983 '^) ttsuoipuauB snou anb
in[aa anb aj^nB aSssiA un oaAB snou b juatA [t4nb jsata 'jnaquoq a[
juaAnos sn[d s^d suossiBuuoaaj au snou xs anb ^a 'uoq isa jnaq[Bui
asoqa anb[anb B4nb 'ajid a[ su^p ^^jojd anb[anb b X [itnb 'ajinjjsur
snou xnaiui a[ xssnB ^nad ^ajap^snoa uaiq 'inb xn[aa ajsaj aauajBdd^
ajaiuiajd ua xnBajnaq[Bui sn[d a[ ^uauíauaAaj anb aouBjnssBj
roui ua a^joj ^sa iubi íoiof bui a^uBaSixa ^sa iubi***,, (^,^Z "^)
tk • • • í xnajnaq4p anb uau jTuaApBtui ^iBAnod au [itnb japBnsjad
aui ap iBSuauíuioa af aauuB auiaijuiA bui ap sdiuaj aa u^,,
: BaxjBjSoiqojnB Bjqo ns ua aqtjasap o[ otuoa ojaxuijd soui^ay
•t^sMaioisoQ ajqos oxpnjsa ns ua sBJopaaaj
-B[asa sBmBd souiBJiuoaua uaiqiuBi opvjsa asa ap o^isodojd y
'(983 'd) siuuad
jauTBiui stbsoJ 'inouns autad Btnb 'a^qissod sibuiSbuiiJ amad
b nb aiof ap ^^ja,, un ouioa jundiu ^u uwj^ o] í ua ajuatuBiaajtp aqijo
•sap ^ptf) anb opvjsa un sa sisB^xa [a BJBd otoidojd ouajjai [g
(I3J8M3IOISOQ atof ap 7m?(rJ 'Z

:vaaiM3Av vi aa saMOiavaa^aa sva
ia
•Bjn^uaAB as anb jas [ap
[a anb ojio sa ou opijuas ouuqn oXna X jauajap apand as ou anb
O[[OJJBsap un ap SBAisaans sajqiuna ouioa 'BjnjuaAB oiuoo oiusiui [a
aoajBd^ BjniuaAB B[ ap oiuiajd ouioa aaajjo as anb sisB^xa asg #baii
-ob buijoj Bun uaxquiBj B^uaj pnjiua^d ns anb saauojua [BjniBU sg

�este estado al que me refiero, y de mejor manera que cualquier
explicación.
Pero no sólo Dostoiewski, sino también Nietzsche, parece vinculable a esta actitud. "Je veux l'homme le plus orqueilleux, le plus
vivant, le plus affirmatif; je veux le monde, et le veux TEL QUEL,
et le veux encoré, le veux éternellement, et je crie insatiablement:
Bis! et non pour moi seul, mais pour toute la piéce, et pour tout
le spectacle; et non pour tout le spectacle seul, mais au fond pour
moi, etc., etc." escribe Nietzscbe en una página que Gide transcribe
y exalta en una de sus Lettres á Angele (Pretextes, p. 140-1). Y
no es casual sino fatalmente que en esa misma Lettre á Angele, pre
cisamente en esa en la que le da a conocer a Nietzsche, Gide
comenta aquel pasaje final de los Demonios de Dostoiewski en
que consta la decisión de Kiriloff de suicidarse y su tremenda afir
mación — cuyo eco resuena largamente por toda la obra de Gide —:
"Sentir que Dieu n'existe pas, et ne pas sentir du méme coup qu'on
est soi-méme devenu Dieu, c'est une absurdité..." (Pretextes, p. 149).
Es el mismo Kiriloff quien pondrá además en evidencia, en otro
pasaje comentado por Gide en su Dostoiewski, ese "état de joie" a
que venimos aludiendo y al que se refiere especialmente el mismo
Gide cuando alude a "ese optimismo, ese salvaje amor por la vi
da — que encontramos en toda la obra de Dostoiewski —, por la
vida y por el mundo entero 'ese inmenso mundo de delicias' de que
habla Blake..." (p. 159). Y es entonces cuando, para probarlo,
cita aquellas palabras de Kiriloff comparables a las que ya recor
damos de El Idiota: "El hombre es desgraciado porque no conoce
la felicidad, sólo por eso. El que sepa que es dichoso lo tendrá todo
en seguida, en el momento mismo... todo está bien. Lo he descu
bierto bruscamente.
"—¿Y si se muere uno de hambre? ¿Y si violan a una niñita?
¿Estará bien, también?
"—Sí; todo estará bien para quien sepa que todo es así".
La importancia de este pasaje creo hallarla en que nos explica
— hasta donde puede explicarse... — ese "état de joie" de que
hablamos y que es, si no él mismo un éxtasis, el estado natural
en el que el éxtasis se produce como su culminación espontánea y
ocasional, como su punto más alto y extremo.
Es ese "état de joie" el que domina en las Nourriture Terrestres
y que expresa muy bien la palabra que allí se repite: ferveur. Ferveur
que nutre las experiencias más diversas: "Oü tu ne peux pas diré:
tant mieux, dis: tant pis. II y a la de grandes promesses de bonheur"
(p. 43) y sobre todo en estas líneas con las que termina el libro
séptimo:
"La vie était pour nous
sauvage et de saveur subite
et j'aime que le bonheur soit ici,
comme une efflorescence sur de la mort".(LNT., p. 168).
- 126 -

�- ¿si •suoissBd sap uojiBSjnd bj aioisijy iiBjaddB4nb aa bj ajja-^nad isa4g
•dnoa auiaui np ijBjap ua4s uq -snjd aj auaS snoA inb uoa^jnoq aj
(jisioqa assind uo4nb teja isa ji4s) aauajajajd ap jisioqa :jiasuog
•ajqBJiuipB npiAipui un b i^iuaiq 3atjjb uo — jnas inoi — ^od ua
ajliaui aj 'suoa^moq sao ap un ajpuajd :ajduns uaiq isa^ anaaaj bui
'sojaq un jaaja Jnog ('•') ¡sajAij sou suBp anb sibuibC iuojojaa4u
inb 'jajjaqag 'snou ua suo^jod snou suoaSanoq ap an^) 'ajjnB^
ap ^uauíujap nBtnb aunj b aapaa inad au uoj anb aajBd ajqqinba
ua luauuaiiuiBiu as tnb '^asE^ ^uauíapqBq apiBd ^uop saasoddo
suoissBd sao ap auiuioa idi ^sa ua \i sibui íajxp subs ba [i 'ioui ua ^ios
^aqaij^[ ap uoaSinoq untn^),, :ojsa b aaaijaj as ao^n^ \9 ^jajjaqag b
bjjbd Bun u^ 'BjauBduroa ns ap uoxaoAap B| á pBpipqap v\ piqiaa
•sap anb osopBid ^a uaiquiBj sa 'J9qoij\[ b paja anb '^pif) ^p ojuaip
-as upzBJoa j^ '19HDTI\[ 9C^UIOJ 9nI&gt; sajiuiij soj 'auqaajBj\[ ua 'Bsaad
-xa BjsqaAOU ja j^ *auijaajBj^[ b pij^ríu o^ns jap uaiquiBj 4l9q9íI/\[ ^
oiutub jas ns ap ig 'pBpijBuosjad ns ap so^aadsB soj ap oun anb sbui
Bfajjaj ou ojubi oj jod X — oSojBip ns ubiuiub anb sajojaaA soj ap
oun ap — 9Píf) 9P sapBpijiqTsod sbj ap Bun ap opsuiajixa ojjojJBsap
un sa jaqatj\[ 9ní&gt; ajuapiAa sa 'sBiJouiaui sBidojd sns b jauodjadns
aqBa anb SBiauaijadxa X sauoiaBnjis 'saÍESi^d uaaouoaaj as ajsjjvuoiu
~mL7 ua a^^uny *apt^) ^oa jaqaij\[ ^ JBaijijuapi oíainb o^
'(L'9ZZ *^d) ÍOUI a^j^ui joiissnB af-sipuodaj 'jn^j Jttnb aa IS9JJ—M
•sajqiBj saj auiuddns ajja stbj^[ :iuauia)sij) 'SBq snjd BjnofB apa sind —
'aj}a ^nad 'apaq isa ajj^ *iuasajd b auuiaop aun isa4a jBa — auijiaop
dJlOA uaiq spuajduioa af — 'jnof un ajja-iip aux 'uaiq sioa af,,
•p^paid bj b auodo as — BiJBiunjoA sa 'sbui
-apB anb — Bzjanj Bsa anbjod aisixa oiaqjuoa jg -baijbuijijb szjanj
Bjnd Bun Bas ou anb oj opoi oiuaiaiuaa aa^q X Bjquinjsap 'pBpaui
-jajua Bj ap bjjb sbui opBJiuoaua jas asa ap 'jas jap jopuajdsa jg
'(9tZ '^) \49ÍI"-ibj\[ iip 'uiBiunqui^ zauíiB sno^—„
•amuuatui ajjai aJins ainoi iubu31uibj\[ 'ajqBjasTuí ia
piBj ijBJBd X axuiuoqg ap iJojja4g unapuajds ajqBjajojui4p ia ajiojS
ajjaijoui ap sX^d aa — ijasap aj luasajd b ajajajd af sisboj y,,
•ouBiunqui ap oSjb
auati pnixuajd Bisa anbjog -osodaj ap pBpqiqísoduii bj ap 'jouaiui
oSojBip jap 'oiaijjuoa jap buijoj bjio aaajBdB apuop inbB sa ^
•tjBui jap X uaxq jap bjjb sbui,^ Bisa
anb pmiuajd ap buijoj Bun sa anbjod 'jg 't4afBAjBS BjjSajy,,
9 9iqn 9P 9n^^ ^aij suas au
af^, touisxui is ap aaip J9q9JJ\[ 'auijaajBj^ b bibui X bio^b anb Biuaxp
-as BjajJBa Bsa ap oipaui ua y #ttjasodaj ara siBAnod au tu stBjnoA
au af toui ia 'sodaj aj siBjaddBtf anb aa isata 'jnaquoq aj ijBjaddB
ajja4nb ag,, #BuijaajBj^[ ap aijanuí bj Buiuuaiap Bpanbsnq BXna
ua j^q^ij\[ ^p uoiaBijBxa afBAjBs bj b ajuauíBiaiJisa Xnuí
Bjjpod as anb oSjb sa 44ijoui bj ap jns asuaasajojjja,, Bsg

�Purgeons-nous, Scheffer! purgeon-nous! II en restera toujours assez".
(Citado por P. Lafille, op. cit. p. 10).
Y en una carta a Francis Jammes: "Sans mon 'Immoraliste', je
risquais de le devenir. Je me purge." (ídem).
Pero si justamente Michel no es Gide es porque representa
sólo una de las direcciones de su espíritu que en él combate
con otras.*
Salvaje alegría de la vida, 'état de joie\ impulso a la aventura
y, sembrando aquí y allá ese desarrollo, vislumbres, éxtasis. Parece
que así podemos situar una de las direcciones en las que se mueve
el alma de Gide. Pero otra cosa acecha sin embargo en él mismo:
el mundo piadoso de Marceline. Un orden, un reposo del que se
desprende casi con furia.
Conviene señalar ya aquí que, paralelamente al tema que ve
nimos estudiando, aparece en L'Immoraliste otro que, aunque ocupa
un lugar en cierto modo secundario, no podemos dejar de indicar:
es el que se refiere a la relación fatalmente conflictual del hombre
con la mujer. Ya veremos más adelante que, para Gide, ésta tiende
naturalmente a la estabilidad, al orden, y en él logra su plenitud,
mientras que el hombre, por el contrario, se integra en la aventura.
Pero para el hombre la mujer es, precisamente, el otro fundamental,
y es sobre ella que se orienta ese movimiento centrífugo del alma
que le permite cumplirse en el darse, en el amor. De ahí que en
él se mantenga siempre esa situación contradictoria, o mejor con
flictual, del amor que liga y de la necesidad de libertad que aleja
(Marceline, Alissa, y sobre todo, en Thésée, Ariane).
Pero aquí este tema queda relativamente escondido bajo la
violencia del otro, de la descripción de ese 'état de joie' que Gide
conquista desde su situación de puritano. Y justamente porque se
trata de la liberación, de la disponibilidad que sigue a la demasiado
estrecha contrainte de su educación religiosa, L'Immoraliste se ex
presa con una violencia tan incontenible, con ese ímpetu casi sal
vaje. Es el momento en que los diques se rompen y la corriente
recién liberada se corona de espuma y de violencia.

Capítulo VII

LA DIALÉCTICA DE LA AVENTURA
(Un orden dinámico)
"Supprimer en soi le dialogue, c'est proprement arréter
le déveleppement de la vie".
("Journal").
Ahora bien: este état de joie, esta disponibilidad fervorosa que
venimos viendo es, según creo, el más profundo motor de todo lo
que en la obra de Gide puede ser considerado como impulso a la
aventura. Es un estado de disponibilidad, pero también de búsqueda,
de sed — sed que en Les Nourritures es exaltada más que la be-

- 128 -

�-anq bj js o^iq,, :opBuiBjaxa Jaq^q opi^) Bjjpod ojsnB^ ouio^ "aaauBAsap
as anb sotq un ap Bjadsa bj b oqaaqsap jas un jaAaj^ua u^fap Bssijy
ap oiJBip jap SBauj[ sBunqn sbj íBjnaoj bj na asopuaXiuisap aÍBuosjad
[B UBJjsanuí son ja^jB^ ajpuy ap ousip jap SBuií^^d SBunqn s^q
• (ouBiunq oj b opBjuajjua ouioa 'opi^) ap Bjqo. B[ ua 'aoaj
pjnjBuajqos oj :sbui souiajip unB y) •ajqiuoq p ua jb^oi aj
Bun Baunu aXnuiuisip ou X 'uoiavjuaj eun oiuoa aaajBd^ jEjniBuajqos
I ^Pí0 ua OJ9d "uotaBA[BS B[ ua isb a^jaiAuoa as uoiaBjinbiuBo^nB
Bq -opBuipjoqns ajjas aqap onpiAipui p Á 'pvpjda ^\ sa 'BJidsB as
anb b pjnjBuajqos uapjo [a 'oun 4uB}uajjua as anb so^uauíap sop
so[ ap is asjajjoaaj apand ojos anb X 'pBpijuBS bj ap ouiuibo ja sa
asa anb asBjjaiApB oja^ "(xil *d 'Bjdns jn 'Ja^) "pniíjaB ssa uBjaAaj
anb sojxaj souibjjsoui b^ ^cnpiAipui jap ozjanjsa ajuBjsuoa un ouioa
Bssijy aod opiqaauoa sa uaiquiBi osoi^ijaj uapjo jap oaáoj j^
'(8^1 ^aiqiuB^ jay •¿^'T '^) it'' '9pinbuitui mb auiaiu
Bjaa jsap ¡SBjajjj Bjap nB uap aiiBqnos ^u af anb 'ni-siBsip aui 'jaj
inaiuaiuaiuoa un, ítoj ap sajd siBAnoadaJ anb ajja uoui ^noj ap }uaui
-ajuajuoD a^uBija iaa ap ajinsua a^iA siB^ainbuitui af 'ajBiuasnanSuo^
b jnofas uo^ ap saanaq sajaiuiajd xn^ 'siBuuojacui af,, :jouib jap
o^ispdojd b uoijsana biusiui Bsa u^ajuBjd anb Bssijy ap b^jbo eun ap
SBauíj SBun asaaaj uapand ajiouja auoj vj ap ojuauíoui un ug
¿Bq^p aj as anb uapjo un ap oj^uap pBpijiqBjsa ns uij jb
BqBjSoj aaquioq ja is asaaua^ap Biqap ou? osjnduii ajsa oaa^ *Bia
-uaSixaojnB ap osjndiui oiusiui asa Bja — aPÍO ^n^as — osoijba sbui
ap sojja ua Biq^q anb oq *uoiaBjinbiuBojnB ap buuoj eun b sojjba
-ajj apand ojos — uapjo jap oj^uap — anb oSjb BiOBq uBuiuiBaua
as ojaaoBq BJBd 'aofaui 'o ojjao^q jb X soiusiiu is ap uoisuaj Biuaad
-ns Bjjanbs jaua^uBiu uapuaja^d sojja anbjod ajjnao BAijiuijap ua
sp as sojja ua anb osbobjj ja X 'oojBip ja BqBjjBOB as is ajqísod Bja
ojps Bssijy oiuoa aajjB^ ajpuy oiubi uBqBJídsB anb b uapjo ja oja^
(88 *III) aia 1 dP Juauidddojaadp a\ JdjdJJV judtudjdoud jsap
^an^^opoip a\ ios ua Jdiuuddn99 :opuBuurjB o^uaA anb oj Bqanad anb
uotDBJBjaap jBuuoj Bun XBq jmunof ja ug 'upTaBDipqB BJBaijdun
anb Biujou bj ap uoiOBidaaB eun ojuaxuiijduino asjB^ndaj Bjjpod
Bounu X ^joua^xa biujou eun uoa BUBJjua bsotjba sbui ns BuSnd ua
jauod b Bqt anbjod 'BUjajxa Bjanj aj anb pjuiBJjuoa, Bpoi ap oseo
-bjj jb BpBui^sap BqB^sa ouisiiu is ap jBjajui an^aijdsap un ja ap
aáixa anb ajqiuoq jap uoiadaauoa eun oidiauijd ja apsaQ *ojapBp
•jaA oiuoo opBjdaaB BiqBq as anb (osoiSijaj 'jbjoui) oojbui ja uoa
jEiu BqBUOiaipuoaB as anb OAisaJÍoOjd ojjojJBsap ap pspisaaau eun b
opuaiaapaqo 'ajqBjajojui bjjb sbui un Bq^asnq as 'ja ap ojiuap 'op
-UBna Biduioj as uapjo jg -ajqiuoq jap BiauBjsns Bjainbui a jBnjaijj
-uoa bj jaAjosaj UBipod ou pjuajuí as ojuaiiuijduina oXna uapjo ap
sauoiaou SBjjanbB anb ua SBjjaA soiuaqap (^sijy 'jajjB^ *y) uapjo
un ap oj^uap BpiA ap SBAijBjuaj sbj ap osbobjj jap SBsnBa s^q
•pBpaisiiB bj BqBiujBa as is anb sbiu jaoB^sijBS Bipod ou
anb uapjo un JBUopuBqB ap oqnq opif) ouioa BJoqB apuajduioa
as X 'pas Bsa ap jBjnjBU ojuasodB ja 'souiBjjip 'sa BjniuaAB Bq •—

�na nueva^ pero me falta la fe", pero para aclarar en seguida que esa
fe que no pone en Dios la pone sí en el hombre. Esta antinomia Hom
bre-Dios la planteó él mismo en un pasaje que ya recordamos, aquel
que evoca la frase de Kiriloff: "Sentir que Dieu n'existe pas, et ne pas
sentir du méme coup qu'on est soi méme devenu Dieu, c'est une
absurdité". (Ver ut supra, p. 126).
Es muy natural pues, que frente al fracaso de Alissa, de A.
Walter, se proponga la aventura de Michel, el fervor de Menalcas,
el acto gratuito de Lafcadio y, sobre todo, el antropocentrismo metafísico de Thésée. Pero cada una de estas tentativas ha tomado
para sí, ha hecho propia aquella tensión exigente que nutría la
experiencia de Alissa y de André Walter. Porque si bien, como ya
antes dijimos, es en la confianza, en el état de joie, que el hombre
halla repentinos vislumbres de la eternidad misma en un éxtasis
al que ya aludimos, ese mismo éxtasis, esa fugaz plenitud que es un
equilibrio y un orden, está rodeado por la inquietud. Se llega a
él desde la détresse, desde la enfermedad, ¿y luego de él? O una
engañosa fijación o una nueva búsqueda.
Pero sólo la búsqueda es auténtica y siempre la fijación es
engañosa.
Por eso decíamos que Gide se desarrolla sobre un inquieto
movimiento dialéctico. Querer asir, pretender hacer durar sin cam
bios aquel instante precioso y casi sobrenatural significa fatalmente
empequeñecerlo, desnaturalizarlo y, sobre todo, convencionalizarlo.
El mundo entero está apoyado, piensa Gide, en esas falsas crista
lizaciones, que son falsas precisamente porque son cristalizaciones,
porque dejan de ser viva y espontánea necesidad y se convierten
en un refugio formal de algo que no cabe en una forma. La familia,
las religiones, la moral convencional fuera del individuo y, dentro
de él, la devoción mecánica, las "malas razones" y en definitiva la
inautenticidad, responden a un empeño de fijar lo que sólo puede
hallarse en la autenticidad, en el riesgo, fuera de las convenciones,
en la aventura.
Porque — y damos aquí con una noción esencial del mundo
gidiano — el hombre no es, sino que deviene. "Je ne suis jamáis,
je deviens", escribe Gide en su Journal (III, p. 74). O dicho de
otra manera: lo que es más hondo en él es su posibilidad de devenir.
"Done, ne t'attarde pas au labyrinthe, — aconseja Dédale a
Thésée —, ni dans les bras d'Ariane, aprés l'affreux combat dont
tu sortiras vainqueur. Passe outre. Considere comme trahison la
paresse. Sache ne chercher repos que, ton destín parjait, dans la mort".
(Yo subrayo; Thésée, p. 75).
La necesidad de esfuerzo, de tensión a que aquí se alude es
algo que ya comentamos como integrando el mundo del orden. Es
la autoexigencia que ya estaba presente en el niño de Si le Grain
ne meurt y que formó parte sustancial de la vida moral de Alissa
y de André Walter. Ahora la encontramos aquí como formando el
tenso hilo de Ariadna que hace fructífera la aventura.

- 130 -

�- 181

•uapjo ap uoioou boij X epun^oad seui
b¡ aiuauíBisnf 'jaBJixa souiajpod apuop ap sa ouisiuBiunq aisa ap
uoioBjapisuoo bj 3q -oiusiUBiunq ap buijoj Bun ua Biuaiss as opi^) na
anb X uoioob b¡ aiouiojduioo anb ojjo ouis 'lum^ auaig *g B¡qeq
anb ¡ap ¡^uij X ouajtas uapao aisa sand B.ia ou ^ajaJ om oX anb
b uapjo ¡g -(zafaA ap aiuauia¡duiis o ojsvSsop ap jB¡qEq Bjaipuod
-sajjoo osBaB) uapjo 8¡.ibuie¡¡ apuodsaajoa anb b¡ b ¡buij pBpiuaaas
Bsa b sa ou ajuaui[BjnjBu oaag -a^qBpnpur sa ^pi^) ua ap as p^piu
•aaas ap BaauBui Bsa an) '\euij pBpiuaaas Bun BiDBq osaa^oíd [bibj
isb3 ns ap 'onpiAipui ^ap ¡bjia — a^ss^sap X — zaanpBiu a^uaiaaaa b¡
ap Bpuadap ou anb X ajuaaaqut Bas sa¡ anb uapjo ap uoioou Bun
uauaiiuoo sb^so is Boqdxa sou as ou oaad '^aia sb¡ anb Bpipaui b aas un
b UBjiqBq anb sauoioisodiiuB sb¡ ap ais^Ssap ¡a ajjnoo oiupo jnbB
Boqdxa ag 'buitub o¡ anb oioqjuoo ¡ap Bza¡BinjBU b¡ b anb onpiA
-iput ¡ap ¡BjnjBu ¡biia BAjna b¡ b sbui apn¡B íuin^-axiai^ •9J 98 9nb B pBpiU9J8S B^S9 'OIjqi¡inb9 91S9 'U9pJO 9JS9
•(tst &gt;d ^p
dO) M?1!U?J?8 Bl ^ '^JO0U9 uio¡ sn¡d '9jqi¡tnb9¡ b n^d b n9d pu9j
la in¡ ua iuann¡ inb sajiBJjuoo saojoj sa¡ ^inpaj auiuioqj 'nuiiuoo
ja jua¡ 'xna^no¡nop sa^^ojd a^ jb^ #aajBiu anbBqo ap aouanjjuxj
snos ^u9SsionopBts ^a ^uassipuojaBts sa¡8uB sa¡ ^uop sibui 'juanboqo
-aijuats tnb 8J9¡b8 sap b sa¡¡iaaBd 'a^B^uBABp jnof anbBqo
saapi sa¡ jaqooaddBJ ^nad a¡nas a¡A Bg^ :aqiaosa
-ajjai^ uoag apn¡B Bza¡Ban^Bu B^sa ap uopuo un y "sauoioisodi^uB
SBAisaons ap ajSB^sap ¡a aod o¡98 bjbj8o¡ as anb uoiobi¡iouo9 Bun
ouioo asJiqaouoa uaiqiuBi Bjjpod ouiij¡n uapjo un anb ojaaio sg
'(íSZ "l} 'dO) a!A BUI 9P UOSÍBJ 9¡q¡suas b¡ jiua^qoj b jaqojaqo ap
la 'uiBjaAnos inq uoiu a^a iiBAap aiuoiujBq anaa anb injBddBtui ¡i
loiissnB inoj^ 'aiuouuBq aun ua ajpnosoj as uaiq aaia-inad iiBJjnod
lUBpaoosip auisqBnp ao anb uijua siAaaiuat f,, ijunoui au uivuq dj ig
ua aaaijaj as 9pif) 9nb b aiuBpjoosxp ouisi¡Bnp ¡anbs ap boiuouijb
uoion¡osaj b¡ ouioo o¡aapuaiua soiuapod ooiuiBuip uapjo asg
•¡BiojBd o8zB¡¡Bq BpBD ap saiiuiq S3¡bibj so¡ JBjad
•ns ¡Bno b¡ apsap BJni¡B joXbiu Bun ajduiais opuaiuinsB '(*'*9¡Bp9Q
Bioap 'ttaaino ossbj,,) os¡nduii OAanu un aiuBipaiu upio^niís b¡&gt;bd
Bjadns anb b¡ sa íoAisajSojd 'oaiiob uapao un ap b¡ anbqdiui anb
BjniuaAB ap uoioou Bun 'aiuauíBiJaio 'asaiq^ouoo apang 'vunjudav
v\ op vwsiw vjnjonujsd o/ aaA b jb9¡¡ souiapod anb ¡a ua 'ooitu
-puip udpuo un 'Bisa ojb¡o 'sa bibji as jnbB anb ap uapjo ¡g #9p¡^) op
baiibjjbu b¡ ua Bsajdxa as anb u^puo ¡a X vumuaav b¡ zaA b¡ b jmiii
-suoo apand 'BÍopBJBd uis 'anb ucuoou Bun 'oioaja ua 'bX BÍnqip as
anb oajo opuaioBq souiiuaA anb sauoiOBAjasqo sb¡ ap S3ab.ii ¡y

�Capítulo VIII

EL HUMANISMO DE GIDE
"... il n'y a qu'une seule et méme réponse á de si
diverses questions; et (...) cette réponse unique, c'est:
1'homme".
("&lt;Edipe").
"J'ai compris, moi seul ai compris, que le seul mot de passe,
pour n'étre pas devoré par le sphinx, c'est: l'Homme", dice CEdipe
en un pasaje central de la pieza. Y aún precisa: "Car, comprenez
bien, mes petits, que chacun de nous, adolescent, rencontre, au debut
de sa course, un monstrue qui dresse devant lui telle énigme qui
nous puisse empécher d'avancer. Et, bien qu'á chacun de nous, mes
enfants, ce sphinx particulier pose une question différente, persuadez-vous qu'á chacune de ses questions la réponse reste pareille;
oui, qu'il n'y a qu'une seule et méme réponse á de si diverses
questions; et que cette réponse unique, c'est: l'Homme; et que cet
homme unique, pour un chacun de nous, c'est: Soi" (Théatre,
p. 2834).
Esta afirmación central, que viene a coronar la obra de Gide
acentuándose sobre todo en sus últimas obras (CEdipe, 1930; Thésée,
1946), estaba ya presente desde el comienzo de su carrera, pero se
manifiesta con esta intensidad que tiene en el CEdipe y el Thésée^
en su madurez, luego que se le reveló a él mismo como respuesta
fundamental de todas las preguntas, y, sobre todo, luego que se le
evidenció que esa era la única respuesta activa, es decir, la única
que no significaba límite, sino desarrollo.
Luego del discurso de CEdipe que parcialmente copiamos, Tjresías,
que oyó, y que representa en cierto modo el orden divino, pregunta:
'"PIRESIAS. — CEdipe, est-ce la dernier mot de ta sagesse?
Est-ce la que ta science aboutit?
CEDIPE. — C'est de la qu'elle part, au contraire. C'en est le
premier mot.
TIRESIAS. — Les mots suivants?
CEDIPE. — Mes fils auront a les chercher".
Única respuesta que salva la inagotable frescura creadora del
hombre, de un hombre que sólo puede concebirse a sí mismo como
fuerza activa, creadora ("Je ne suis jamáis, je deviens").
Única respuesta, además, que salva la diversidad misma de nues
tra riqueza y que hace de nuestro diálogo interior una fuerza. (Ya
habíamos recordado en otro lugar aquella anotación del Journal:
"Supprimer en soi le dialogue, c'est proprement arréter le développement de la vie").
Llegados a este momento comprendemos que este diálogo es
uno de los valores más altos del individuo. El hombre no es ya el
"homme écartelé" del principio porque los opuestos dialogan en él,
y de cada negación otra afirmación más alta puede surgir. En el

- 132 -

�- 881ajidsB4u 'sed apua^ap as au auiBj anb uopipuoa B4nb aunaf ajsaj au
uo í saiusiuoBjuB ua aqau 9Jil^tp uonipuoa t?4nb ^inpojd au uq^ :aqa
-szjai\[ ap SBauíj ssjsa jiquasuB.ii ua aaEjduioa as anb bj ua sa^xaiaj^
sns ap BuiSBd Bun ua ajuaiuBUBjduiaj BqBijBxa ^pt^ ouisiui ja anb
bj 'Busaqasziaiu upraBnjis Bun tnb^ bX Biaunuap soiujsuoui sns uoo
ajquioq jap joiaajuí oSojEip asa EjjoiJEsap as anb uoa BiauajoiA Bg
•(sajajojsijy)
vmbisdojvSatu ap 'bubuiiuj Bzapu^jS ap buuoj Bun 'oaiojaq ouisiu
•Buinq ns ap ouia^ixa un aiuauíBisnf sa B^siuo^Bjojd jap Ejan^aa bj
'oiquiBa ua 'adip^) BiuB.ip ja ua íaasaq^ ap bisiubiuiuj Biauauadxa bj b
B)uaajua as anb 'BUBUtnqaaqos BSOiSijaj Biauauadxa Bun aXnjijsuoo
adip^l^ ap Bjan8aa bj a^s^í/JÜ I9 U9 :JaJa U3 'BAjiBaaBu Bjqo bj ua
sandsap uBjaaaaBdB ou anb saaxjBiu sounSjB BuiBjp ja ua u^p as anbaod
'sBuiapB 'X '^^sai/jr ja ua BjaaajBdB ojjojjBsap ouajd sbui oXna bisiubui
-nq afBSuaui asa ap uoiaBjnuuoj Boiisija^aBaBa X Bjauíud Bun ap bibjj
as anbjod ojaaaBq b opBi^ijqo oaA aj^[ "apt^) ^p batjbjjbu ou Bjqo Bun
ajqos sBiauaaajaj SB^sa ua bistsui anb Bpnp uis BjBuopjad aui ag
•unB pBpisuajuí joXbui uoa oabj^ Biuaj aisa aaaajBdBaj sour
-ajtaA ajuBjapB sbj^[ 'ofnjj ns jb^ijiobj Bjnaoad X jorjajur Bzanbu ajq^p
-uosui Bsa b oiuajB Buijaui as uainb ap bj sa api^) ap pnjt^aB bj opi^uas
a^sa ug *ajquioq jap — jbui X uaiq — ja^iauía apand oiu^na
souiaa^q b uauatA sauoisa^dxa SBjsg '(¿6^ '^ 'Pl) xn9íP S9l ^9
-loui auuoja4ui inb 'snoj auuoja snoA inb 'noj ajsa^ anbjanb
•anajnop ajjaAnou ajjanb sibs au af aajuaAUi stBjpnoA aj* •ajuauunoj
aui uiBuinqans ap ^a anbiojaq4p ionb sibs au a •auiauí-xoiu b 'addoj
•aAua4ui inb naip iib jaddBqaa siBjpnoA af '¡qy,, :^iaap aXo aj as uaui
-ua ns ap u^iaBjaAaj bj ap ojuaiuoiu ja u^ •asjBSEdajqos b Bsjnduii oj
anb ajaosaj un sa adipg^ b BqaaaB anb jojop ja osa jo^ "(^9X 'd 'jjj
X) ^-i^^q^oq uoiu ap ^ajaas aj isa4a 'aiuaui ijojja4j su^p jisiBjd uos
jaAnoj^ sibui jisiBjd aj saaA ^aajojja4s uo^j,, :jmunof ns ua aquasa
X '(g6^ 'd) ^tíip^3 aaip 444xnaanaq 9^ia4p uiosaq sb¿ ib4u af 'ioui
:BUBsaaau sa aj ou pBpiaijaj bj 'aqjao^) ap ojsnv^ ja ua ouioa 'uai
•ajquioq ja BjaAaj as so^aB aod anb bX 'o^aB ojjb sbui un BJBd jiA^iu un
'aqjao^ ap ojqBip ja ouioa 'sa asjBJijsa ajuats adip^j) anb joua^ui
oiuisuoiu OAanu asg -aqjao^) ap Bjqo bj ap ((ojap \a ua oSojoj^^
ja ua &lt;t-^owag^ ja aaip '44ojqBip ja oiuoa ajqo X BXnjjui a Baznpaa oj
anb BiuBdiuoa Bun oso^sn^ Xop aj uozbj Bjsa jo^ -ojnjosqB osodaj jb
asiBuoiaijB ua BpjBi ou ajsa X 'ajquioq jap pBpiAijaB bj asjBfBjaj
apand a^uauíjiaBj ojjbjj,, *aqiao^) ap o^sn^g jap aSans anb bj b ouioa
9PÍ0 Bjn^sod anb ajqiuoq jap Bapt bj b OAiaou ub^ sa JB^sauaiq jg
'(68^ 'd *Pl) '^anaquoq uoj ap toj ajjiaAajj #assBd jsa apnjaxnb bj ap
sduiai aj 'adipg) utos np sajquio saj su^p idBj 'puaijB4ui misap pusa^
ug "aai^a^ mb iiBaAnou aajsuoiu aj ioiu ua a^noaa4f 'uijua 'juasajd b
sibj^[ *sub jSuia smdap sjop af 'asuaduioaaj bj suBp ipjnoSug^^ rpspij
-xqap bSjbj Bun ua ouioa pBpiaijaj Bjainb buisiiu ns ua Bsuatd X asjBS
•Bdajqos BJBd Bjsdajd as aojaq ja 'Bjuajjua oj osjaAps ouxjsap un op
-u^na 'aaajquiosua as opBuiaj ns ap pBpiaijaj bSjbj bj opuBn^ *bjsiuo8
jap jbuij Bjan^aa bj Biqoa anb opijuas ja sa asa ^pj^) ^p

�pas au repos" (Op. cit. p. 141). Y la manera como juegan dentro del
mismo ser esos antagonismos también se refiere a Nietzsche. En su
estudio sobre Dostoiewski, Gide observó que "el superhombre de
Nietzsche... si tiene por divisa el "sé duro" tan frecuentemente cita
do y mal interpretado, no es contra los otros que ejercerá esta dureza,
sino contra sí mismo" (p. 161).
Esa "dureza" hace tenso el diálogo interior y provoca el salto
del héroe. "C'est volontier que je m'immole. J'étais parvenú á ce
point que je ne pouvais plus dépasser qu'en prenant élan contre moiméme" (p. 301), dice CEdipe en la última escena del drama.
Pero este sobrepasarse, este salto sobre sí mismo que parece ser
el más valioso fruto del conflicto interior de lo humano, ¿no tiene
finalidad? ¿Es tan sólo, como indica Tirésias, la consecuencia de un
desenfrenado orgullo? (Cf. p. 284).
Dos réplicas se ofrecen a estas preguntas en el CEdipe, que serán
retomadas y desarrolladas en el Thésée. Pero las dos vienen marcán
dose ya desde los primeros libros de Gide.
Las consideraremos separadamente.
Señalemos sin embargo, antes de hacerlo, que las dos se apoyan
en la precedente exaltación del Hombre.
Una de las respuestas exalta el valor del individuo como sujeto.
Es la afirmación del hombre desde su más honda y secreta vivencia,
el reconocimiento del ser impar que se es: "cet homme unique, pour
un chacun de nous, c'est: Soi", dijo CEdipe. La otra exalta el indi
viduo en su condición de Otro, es nuestro prójimo. (Frente a la
megalopsiquía cabe, como oposición, y como complemento, el al
truismo).
Las dos respuestas hallan su fuerza en la exaltación del Hombre,
ya como Ser, ya como Humanidad. Y cada uno de ellas involucra una
diferente concepción del orden, estático por un lado, dinámico por
otro.

Capítulo IX

EL ORDEN ESTÁTICO
La mujer
Dijimos que ese altruismo aparecía ya en (Edipe. En la última
página del drama se lee: "Quels qu'ils soient, ce sont des hommes.
Au prix de ma souffrance, il m'est doux de leur apporter du bonheur"
(p. 304).
Pero, como también señalábamos, tal valor del prójimo se señala
desde su juventud.
Cuando nos referimos al fracaso del orden de Alissa dejamos ver
que, de alguna manera, ella se cumplía en un darse. Y recordábamos
ya entonces que una de las constantes que subyacen en la obra de
nuestro autor es la que expresa la máxima evangélica: "Qui veut

- 134 -

�- 981 ua oaaauxs X ajqBuozBJ sa piBnopg axxbunB anb-xog *ojund ajsa na
-joouoa uaaajüd ou Bxauapxadxa bj ap ojuaxxuxjuas ^a X uozbj Bg
"(¿Oí' "d 'MLIi) t4¡^oxjBu8xsaa s.xnofnoj 8Bd jxBxxbxjdxux4u
'saxuxuaj saj zaqa '4ajajauuoq^ ajjadd^ uo4j anb aa xs axnxuog • • • 4axuxuaj
ajauuoq, aun4p :spuajua4f ¿aau^xsai SBd jXBjas au mb aturaaj atmtp
Jbjoj ajja jxBxinod janb apuBiuap ova oí 4puoj ny?, :BjsxAa.xjua bj ap
uxj jb Bjuaxuoa pjBnopg ^ ^^uauíasnauSjBq auiuioa a^a-j-BiJDats *ajq
•buuosibj snjd aj jiBJBd ajja^rü) aauSisaj snjd aj aaiuoui as auiuiaj aun
puBnb sanofno^ jsat^—M :b3jb pjBnopg ap uoioBAjasqo Bun y
snoA nad aa a^oaua pu^nb ja íasoqa anbjanb b aqaojaaBj os ao "uijua
sibj^[ • • *jioa SBd au ap 'a^puajduioa SBd au ap juiaj ibJ íaaajoj iB4f
íopoa ib^J* 'saauBjadsa saui xaanoaaaa iBtf 'aun b aun íaajj^qaj ua np iB4f
aauuB ua aauus4p í jnaquoq uoiu juxaajsaj iB4f ¿aiA bui juaiAap anb oa
ap ajduioa snoA-zapuaj snoy—M :jmuno[ ns ua pjBnopg bjoub oxuoa
*44juauiaquiiSaj,, unSjB uis ou ojod 'uafojB as sofiq soj anb b 'osodsa
ns ap BjuBduioa bj aapjad b 'paBnopg ap bsb3 ua jaiAijQ b jBÍap b
Bu^tsaj ag 'Bu^xsaj aa uatquiBj auqnB^ 'ojuaiuiBiaunuaj jap uapao ja
juqnasap ajiuiiad aj anb jouajuí uptaBaaqij ap BaauBui Bun BaoAOjd aj
anb ouis 'oiuouitjjbui opBSBaBJj ns b ajuaaj 'pBpaiaos bj b ajuajj bzjb
bj ou 'ajq^djna pBpxuaajBui ns X — p^pauuajua bj ap BpnXs bj uoa
ajduina as anb — BjnBq ap uóiaBjaqij ap jbioiut ojuatiuiAoui j^

•sosotSbiuoo souraajua ap bioubji^ia bj
ua Bsojaua^ X BpBOijuaBS BSajjua ns ouis — souijnasBui sajuajBAinba
souníájB ua ouioa — pBpijBuosaad bj ap ajuBjjuq uoiobuijijb bj batjoui
ou sajBiaos X sbsotStj3J[ sauoiauaAuoa sbj ap Bjnjdnj bj anb jbjbusb
aiUBsaaajux sa Buiíjjn Bjsa ug *auijaAg ua 'auijaajBj^[ ua 'Bssijy ua
'oaja 'oijoiou sa ojjg *js ap BAip^p bj X uoisiuins bj 'ojuaiuiioaaj jap
uapao jb asaa^ooB un 'osjaAUi ojuaixuiAoui un jbaijoui b ojuojd uauaiA
'Biaunuaj ns o upiaBjuaiJOsap ns 'osbobjj ns 'Buiuauíaj BjsijBnpiATput
upiOBuuijB Bun jaA souiaajo apuop ijjy 'jaCnuí bj ua osbobjj ns ajuana
-aij sa ojad 'aaquioq ja ua ajuauíBsoio^iA buuijb as ouisijEnpiAipuj
ja ^pif) ^p saqo bj ug 'scnpiAiput outoa ojjojJBsap ns ap OAijBjaj
OSB3BJJ un ajjaiApB as SBjja SBpoj ua anb jBAjasqo osouna sg
•JOpBAJBS
uapjo un ouioa aaa^jo as anb is ap uop ajsa SBpiA sns ap sojuauíoui
-oui sajuaaajip ua X BSjaAip BaauBUí ap UBjuasajdaj 'jaqaBjj X auijnBg
'BJtnBg 'sjndÁnuuoj^^-xnv^ saq ua 'X auijaAg 'auTjaajBj^[ 'Bssijy
souiuoiuaf safvuosja^
•ajuapuaasBJj uap^o un ap
upiadopB ap BAtjBjuaj bj ap osb3bjj ja 'ojund ojjaxa Bjssq 'Bqsasoqxua
BaxjaSuBAa pnjaxA Bjsa anb ajuaxuBunjaodo uaxqiuBi soxuBjsuag
•soxuBdnao sou anb ap s^axjdaj
sop sbj ua jBráfr aod BjpjBA uoxaBaxjdB BXna 44Bjpjad bj axA bs

�esa última observación, no es menos cierto que resulta una manera
de calidad de Pauline justamente por esta renuncia, por su resig
nación. Y no encontramos, en la obra de Gide liberaciones femeninas
positivas. Ciertamente que encontramos liberaciones (Geneviéve, Lady
Griffith, Sarah), pero ellas no nos ofrecen nada de lo positivo que
aparece en los equivalentes masculinos (Bernard, Olivier).
El tono mismo en que se afirma la liberación ya pone en duda
su éxito en el caso de Sarah. Recuérdese el final de la escena en la que
se enfrentan Rachel y Sarah. Esta última afirma allí a Rachel "qu'elle
n'avait pas le droit d'imposer aux autres une vertu que son exemple
suffisait a rendre odieuse". Rachel insiste, temblorosa, pálida: "Je
ne puis pas te laisser perdre.
Mais Sarah sanglotait et criait:
—Je ne peux pas croire á ton ciel. Je ne veux pas étre sauvée.
Elle decida aussitót de repartir pour l'Angleterre, oü la recevrait
son amie. Car, 'aprés tout, elle était libre et prétendait vivre comme
bon lui semblait'. Cette triste querelle laissa Rachel brisée" (p. 450).
Parece que la liberación que rompe normas no se afirmara, en los
casos femeninos en el correspondiente autodominio de un desarrollo
expansivo. La liberación de Sarah parece consistir en "suivre sa pente"
pero no "en montant", como postula Edouard (Cf. p. 449), sino aban
donándose. Y al fin de esa vida se prevee un fracaso.
Geneviéve
La presencia de Geneviéve en la obra de Gide parecería des
mentir lo que venimos afirmando. Ella parece representar una libe
ración típicamente femenina. En su Journal el autor indica: "un livre
que j'entrevois et qui déjá prend forme: Geneviéve ou la nouvelle
Ecole des Femmes — oü j'aborderais de front toute la question du
féminisme" (8 mars, 1930).
Dos observaciones cabe hacer sin embargo a propósito de este
héroe femenino cuya révolte se anuncia como positiva. La primera que
fue realizado durante el período de preocupaciones sociales de Gide
(a partir de 1930 y hasta 1936), y especialmente durante su creciente
interés por la experiencia del comunismo ruso.
Pierre Lafille señala que la dificultad que Gide experimentó
para redactar su obra se debió a que su espíritu estaba en otro lado,
atendiendo al rumor que venía del Este (Op. cit. 291-2). No estoy
de acuerdo con esa hipótesis. Creo, por el contrario, que muy bien
pudo acentuar su feminismo — tema de la obra — su creciente ten
dencia a considerar la cuestión social como problema propio.
Sin embargo no deja de ser cierto que la obra se realizó con
dificultades evidentes, y los diversos pasajes del Journal que se re
fieren a ella no hacen sino poner de relieve esa falta de "entrega" a
la labor que caracteriza las relaciones de Gide con esta obra. Es cierto
que esta falta de espontaneidad no significa mucho. Otras obras su
yas fueron también de "parto doloroso". Sin embargo hay un aspecto
de esa dificultad que debe ser subrayado — y es la segunda obser- 136 -

�- ¿81 -

•OATJBOTJtU
-Sis Xnuí souiBJjuoaua oj anbjod sa 'BAijisod pBpifBnpiAipm ap uoia
-buijijb Bun ap zBdso ouioa Bjuasajd as anb Buiuauíaj Banáij Baiun B[
ap osbobjj OAijBpj ajsa jBfBiías BJBd ajuBjsui un somiAnjap son ig
'(18 '^ 'III \I)
^aiAipp uijua jna uatui mb ^a 'anbijua Bf ja anoj a¡ jibj jna ua 'saasodxa
jna saf sioj Bf b jnoj 'inb ubuioj un suBp ojibj ns siBjnB^f anb isuib
'apjnsqBj b 'jnoq b aassnod saf sn[d siBAnod au af 'juBuinssB sa-q '(ai me
no) naf ns sud ajsaj sms ja 'ajiojj^^ djuoj b^ aaAB sauuaijaaqa sap
*a)síjvjoww¡ uoui aaAB sauuaaqaszjaiu sap jibj sibab^ juaunuapaoajd
anb isuib 'ttsoaaq,, un JBd jassopua a^tBj saj nd tb4u af^? :aoaaq un aod
SBpiAiA UB^anj SBjsiuiuiaj SBapi SBsa anb jaa^q opnd ou anb ajuaui
-Bsaadxa Baipui ^a jvuunof ns ap afBSBd un u^ 'oamsod oj^ojjvsap
un ap pnpiunSas vj vuvoijdiui anb ((ajjoaau&gt;f r&gt;un v oumatuaf afvuos
-jad ns n unzun^ opnd ou dpiQ anbuod ounjnf auoij ou aaaiaauaQ
ap
ojuaiuiBiaunuaj pp — optjuas ajuauíBjapBpjaA sbui — Buiaj oíaiA ns b
aaA[OA BJBd aAaiAaua^) b BJBiounuaj ^pi^) is ouioa aaajB^ -ounui auq
-aAg anbjod isb sa anb souiaq^s ^ '44JÍ^ I 8nld siBAap au af,, :3sbjj
Bjsa uoa Buiuuaj ojqq [a ajuauíBAijBaijxuSig *aaduiais BJBd ofnqip ns
BJjaia X auqaAg ap Ban^ij B[ BaoAa anbaod 'saiuwaj sap ^joo^^ ap
ouis aaaiaauaQ ap BijajBui B[ sa ou anb ozuaiuioa un b oaad 'ozuaxuioa
^ opuaiApA BJjaia ag -oanjnj unáuiu iu 'o^njnj ap buuoj Bsa aaaajo
ou aaamaua^ ap uij \a oaa^ *aja 'uoiaijadaj ns anb zaA B[ b u9iob^uo[
-oad ns sa anb sjapjo^ oanjnj un uoa 'sui^Bd buiiji^ ns ua 'Bnmjuoa
as sapnjvj 'a^sijvuoíuuiuj^ Buiuuaj oanjnj |B umsnp BpiaajBd cun
uoo ^ *ajuBSojjajui Bun uoa 'sBuiapB 'Buiuuaj anb uvopvy^ np saa
•v^ sa^ ap ojBjjBd ouiij[n fa Bzuaiuioa 4ttajAq n^aAnou un aauauíuioa
iaj,, 'uaÁvuuo^^^ xnvj sa^ ap 4tq^o[B3 ajjiBuuoa ap xnauna uaiq sins
af,, :osouibj \a bdijiuSis anb of sa osg -jxuaAap un 'Bsaa ou anb ojpxi
-Bsap pp opijuas un 'ospaad oanjnj un aaaajjo apns api^ ap SBpAOU
sBf ap vjua^qv muuof Bsa oaad 'xg *(^6^ #d *jp *dQ) t4aanpuoa subs jiu
•3ab4^ jns sjjaAno juajtnauíap inb 'suaipiS subuioj sap uoijipBJj bj su^p
jsa \i sibui 'auioaaq4^ ap juauíaddopAap aj s^d a^uopad au ja janoa
aujnoj ^ibja jsa \i 'ubuioj J9Jq ^'q,, rBjuauíoo ^inj^rj ajjai^ j^

aj jassp^ 'aadnoa jnBA xnaij^[ unappui ssd spjpuaj af au
af 'sioui sap aaoaua af-siBjassBd X íaapuajdaa af b jaqaaaqa ap afijnuj
•aaooipaiu rsiBAnBui anb a^id jiBja ff *uaxj jiBfBA au aAaiAaua^ ap ajjid
-Bqa auiaisxojj ao :aauapiAa4f b aapuaj aui ap jiBja aaaoq 'asnaBjXg b
fiBABJj uoui ap jBjfnsaj af aaiqaap BÍap stbab^C auiuioa 'sinoq-juiBg ap
fiBABJj af jnoj aaiqaap auop f^tf,, :une aquasa 96f aP oXbui ap ¿f
p 'uojBSBd anb soub saaj sof ap jBsad b X 'oaa^ ^^ajAitns juaAiop inb
saajidBqa sap sjuauíap saf uaxq sajj ajoaua SBd ajfinojqap au ja aaaia
-aua^) ap ajjidBqa aiuaisiojj af aaxq aAaqaB iB4f,, "soajo jiqijosa un^
Bsuaid X ofnjidBO aaaaaj un Buiuuaj (f76f ap oaaaqaj ap f) BsnaBJig
u^ -vjtqo ns xmnuuai opnd ou ap}Q :— jao^q souiBuanb anb uoioba

�Gide no pudo realizar completamente esta obra porque él perso
nalmente no concibe el logro de la mujer en el individualismo sino
en el renunciamiento conservador. Ella sólo se cumple en el descu
brimiento del hombre como prójimo, por eso las heroínas de Gide sólo
triunfan en el fracaso: fracasan personalmente pero se logran como
dádiva. Eso es para Gide "lo femenino".
Corydon*
Unas frases de Corydon iluminan este punto.
Como es sabido, la exposición de los puntos de vista de Gide
sobre la homosexualidad se apoya, en Corydon, sobre una cuidada
serie de observaciones en el campo de la historia natural que dan
pie para un esbozo de algo que podríamos llamar una filosofía de
los sexos.
Así, en el primer diálogo de la obra, Corydon cita este pasaje
de Ward: "Le changement, ou progrés, comme on peut l'appeler,
s'est produit exclusivement chez le mále, la femelle ne subissant
pas de modification. C'est pourquoi l'on dit si souvent que la femme
représente l'hérédité et le male la variation" (Corydon, p. 62-3). Y
este pasaje se cita después de haber recordado que, según el mismo
autor, las hembras "représentent le centre de gravité du systéme
biologique. Elles sont ce "pouvoir obstiné de permanence" dont
parle Goethe. La femelle non seulement est le type de la race, mais
encoré, toute métaphore á part, elle est la race" (p. 62).
Naturalmente que si estas afirmaciones valen también para la
especie humana, como insinúa Gide, es natural que la mujer se
cumpla en la devoción al prójimo (sus hijos, los parientes, los hu
mildes...), y no en el desenvolvimiento de una riqueza individual
de la que no cabría esperar variaciones especialmente valiosas. En
ella resulta así natural la aceptación de un orden dado (heredado),
tanto como es natural en el hombre la tendencia a romper con un
sistema del que debe desprenderse. (Recuérdese el frecuente elogio
del bastardo que Gide hace a propósito de Bernard, de CEdipe y del
mismo Thésée...)
La alusión a la anagénesis y a la catagénesis como fuerzas
características y opuestas en la hembra y en el macho, vuelve a
caracterizar esa tendencia conservadora de la mujer y dilapidadora
y renovadora del hombre. (Ver, en Corydon, p. 70).
Según se manifieste, además, esa fuerza catagenética o anagenética, tendremos una devoción diferente:
"Et comme nous avons vu ees deux forces, anagénétique et catagénétique, s'opposer, ainsi verrons-nous deux dévoüments possibles:
celui de la femelle a sa race; celui du male, á son art, a son sport,
á son chant" (a la aventura de la variación personal...). Y Gide
concluye: "Connaitrez-vous plus beau drame que celui oü ees deux
dévoüments s'affronteront dans un conflit sublime?"
Me parece que la afirmación que aquí hace Gide viene fuerte
mente impregnada de recuerdos y referencias autobiográficas. "Ces
- 138 -

�- 681 '(8 '^) *wtlBl lS3tD ;WBj aj jt4nb ioui sed isa4u ao
xnaiA uoui 4uou :aiins ap inoi aaip aj ai lu^inB '• • -aaiojjop
4jajosuoa 'aapuiBjd aaiBj aj jnod isa4a is sibj,\[ -aaauiBA b aapiB4i anod
líos aa anb 'ioui ap xnaA ni ig unanbuiBA un4nb aauíiB smd au af
lo saaaoipaui saj auiiuoqB4f riaaa ap loi-ap^nsaag 'a^nbuoa sb4ui
ni anb '101 b aauuop sms aui af anb aaasd 4jaui^Biui4i sb¿ sba au '101
sibj\[, :isb Buiuuai luaoui^Y ^oo uoiaBSjaAuoa ns íaq^s o\ qiijju^
XpBq Buisiui Bq -souiBqy^qBq anb ap souiuauxaj saÍBuosjad so.iio so^
b afBUOsaad aisa auodo — uoiaoAap ap pBpqiqísoduit Bun BiaunuB
anb — 44siBoqap siuauíiiuas ap sibi un,? ap oiuaiunpuajdsap as^
'ttjn3OD noui jaaqiuos aJiej ap ia aaiuoui ap aaqoaduia sa[
anod sjauáiod sa[ ia siSiop sa[ siBaadnoa af 'siBuiaosap 'siBoqap siuaui
-púas ap SBi un ^tnb 'duSoSuno^ w¡ o^ab aaaquios ioui ap apa^d aun
assiB[ siBABtf anb siadiuoa iB4f íiuBABJBdnB4p a^ij aunaf a^Biuaiupuas
B{ ^auiaui ts\ aaia sibuibí sn[d siBaanod au af onb 'siqd sibio4u af anb
suduioa iB.f 'ioiu b anuaAaa sins af ^si^íanoaa b snou inb '^ wp p^oq
b 'puBnb ig,, :aoip B^a 'luaoui^ ^ oiposida ^a jeijbu ap oSanq
'- (19 "d
'sdwdj^ ajjo^^j ja ap}^ aupuy assa^) jBiouasaad oSpsai un ap soiqBj
ap pioouoo apif) 9nb — 44au2oanog,, jap afBiBAjss jap oiposida osoi
-u^dsa jap oiBjaa ja ua ^saadxa as pBpijBuosaad ns ap ^abjo Bq

'^ÍJJFO UBíin ^PB1 S3
•opuaiaip souiiuaA anb oj opansqB ja aód
BJisanuí anb ouiuaxuaj afBuosaad un api^ ap Baqo bj ua ^bjj

tljiffu^) Ápwj
•auij
-n^q 'opBaS jouaui ua 4o sjna^vuuo^^^ xnvj saq ua jaqa^^j ouioa 'bdij
-udbs as opuBna 4BaiiuainB ouioa 4asopuaijduino ouioa aiuais bj as oiq
-uibd uq -Biuiuoiuoq BjaAou bj ap aAaiAaua^ bj oiuoo 'bisijoaou jap
soubui sbj aaiua ap BdBasa as o ^SJ.naÁ.miuoj^^ xnvj saq ap qBJBg bj
ouioo 4Bjaoq as 'Bpipuajdsap pBj^íjBuos^ad oiuoa asjBniuaaB aaainb
jafniu bj opuBna 4SBaqo sbjio ug "(Bfnqipsap as auxjaajBj^ 'opsj
ns b Á 'j3q3íj\[ b opoi aaqos Bipnisa as ajsjjvuoiuuij^^ ua íJopBaaBu
ap ouBjd aaiuud osoajoq un ua aaaaBds axuojaf Á 'bsstjy opoi aaqos
Bipnisa as ajtouja ajuoj q ug qax^oij^ b Bisando auijaajBj^[ 'auioaaj*
b Bisando Bssijy) "ojio ja saaaA b 'oiaijjuoa ua souiuuai soj ap oun
ap oipnisa ja saaaA b sniuaaB as apt^) ^p sojqij sosjaAip soj ug
•pBpiJBjnSuis jBnpiAipui ns ap 'BiniuaAB bj ap 'ojjojjssap
jBuosaad ns ap ^aj bj b Jtaoapaqo Bjnaojd anb aaqiuoq un Á 'aaou
vs b uoiaoAap bj ua ajduino as anb Á aopBAjasuoa uapao un b BSaai
• ua as anb aafniu Bun b aiuauíBoiiBiuaisis isb^ UBiuaajua safBuosaad
sns b zaA bj b uauodo A ubSij anb sauoiaBjaa SBOiiyuiBap s^q
*(8^T 'd 'Bjdns in sauoiaoAap sBisando
aaiua oiaijjuoa aisa ap oiaadsB un souiia ^^) -BisijaAou ap Baqo ns ap
oaidpj un aiuauíjBaa uaXnijisuoa uBiuaajua as anb 44siuaiunoAap xnap

�Esta "walkiria", con más clara vocación de triunfadora que el
mismo Vincent, va a ser aniquilada por esa misma disposición mo
ral (amoral, podría escribirse) que acabamos de ver. Y Vincent mis
mo va a ser aniquilado — hasta la locura — por su compañera.
Laura es el negativo de la figura femenina típica de Gide. Y el mis
mo novelista lo sabe muy bien. En su Journal des Faux Monnayeurs,
anota a propósito de ella: "Le caractére de Lady Griffith est et doit
rester comme hors du livre. Elle n'a pas d'existencia morale, ni
méme a vrai diré de personnalité; c'est la ce qui va géner Vincent
bientót. Ces deux amants son faits pour se hai'r". (p. 81).
El más violentamente frustrado de los destinos femeninos de
Gide se encarna así en esta "Walkiria" en la que se acumulan las
carencias de lo que, según aquella teoría de los sexos del Corydon,
corresponde a la mujer. Domina en ella una catagénesis que impide
su logro como personalidad moral.
Y si queremos abandonar los términos biológicos debemos in
dicar que la razón última de esta nulidad moral de Lady Griffith
se halla en que para ella el otro no existe. Recuérdese a este propó
sito la esencial otredad del ser de que hablaba Antonio Machado,
esencial otredad que también aparece como determinante primordial
de la plenitud de los personajes gidianos y, como veremos, no sólo
los femeninos.
Capítulo X

EL ORDEN DINÁMICO
El hombre
"¿Qué soy, pues, si no me es posible llegar a conseguir
la corona de la humanidad...?^
(Goethe: Fausto w. 1803-5)
La infinita riqueza del ser abierta en abanico ante sí, el senti
miento de las inagotables posibilidades que en nosotros mismos ani
dan; eso es lo que hay de positivo en el hombre; y la disposición
vital típica es, por consiguiente, el postulado fáustico (y también
renacentista: "nada de lo humano me es ajeno"): "...lo que está
repartido en la humanidad entera quiero yo experimentarlo en lo
íntimo de mi ser — dice el personaje de Goethe —; quiero abarcar
con mi espíritu lo más alto y lo más bajo, acumular en mi pecho el
bien y el mal de ella, extendiendo así mi propio ser al suyo, y
como ella misma, estrellándome yo también al fin (Fausto, vv.
1770-5).
No es tampoco la felicidad lo que tienta al hombre gidiano,
sino el fervor:
"Nathanaél, je t'enseignerai la ferveur.
"Une existence pathétique, Nathanaél, plutót que la tranquillité. Je ne souhaite pas d'autre repos que celui du sommeil de la
mort. J'ai peur que tout désir, toute énergie que je n'aurais pas

- 140 -

�- ni 'anb ojund jb Bjssq í— BjnjuaAB X 119p.ro — aPTO aP ojuaruiBsuad
ja ajUaUíajUaUBUIJad BJBJ19SO 9tlb SO[ 9JJU9 SOUlULiaj SOp SO[ 'Sap
-njVJ 9p S9[IU9Anf SBUlx^^d SBJS3 U9 'inljB SBUiapB UB9DUB[Bq 9g
*(S¿ 'd) 4t8JolIaP IIo-13 as 'auuajua anbionb 'una^qa anb jsata janb
•rpui jnBj Jitnb 93,, rsapBpijtqisod SBJjsanu b 'osbob 'jofaur UBjJBna
-aps as anb sojjo japuajduioa apidurr sou osa X 'uapro /a aaajBd sou
SOUITAIA JBna jap OJJUap 9p[OUI ^g 'BJJ[9I9U9 SOU 9llb 9^qBlS9 U9pjO
os[bj: [ap Banidiu b^ a^xxa jas oj^sanu ap o[[ojjBsap p oaa^
'(¿9 '^) mq^odsip jnojuvd jsa jnoj anb ja 'sBq
-b^ ^^ap ^rn[ 'sfap jin[ '9[[ia b[ ja ajarssnod B[ ajarjjap 'sjioj sa^ aajua
'a[qBjasiur is suoAoAajjua snou anb paps auiaui aa anb zaSuogM
•upiaaBjsijBS ns anb sbui 'aaoS
ouisiui ja anb sbxu 'sautsajuaj^ saurín juno^j sa'j ua 'sandsap BJBjjBxa
as anb Biauajads bj 'pas bj sg '(99 #d) tt¡nAajduritj — ¿snoA-zau
-ajdzuoa — nAajdunj — jnq juoui jsa auiaiu asudans bj í— bjsiuoS
-Bjojd ja aorp — jijj^d jnod juauíajduirs sjBd af^, *ojsrAajd oijbj
•aurji jauaj apand ou Bpanbsnq ns ua opBtarui ouiuibo jg 'B
Bidojd bj JEjaAap b asaaAajjB uaiquiBj sa jas jbsq 'pEpun^asut '
Bjjoduioa A 'BjnjuaAB 'ajuauíjBjnjBu 4sa jbso asa ijjb b^ 'sapnjv^ ua
SBauij ajjua tbA aaj as *souiBqBuoiauaui anb 4ttos ajja jaso^ jg
'ajquroq jap uotaBjjBxa Bjsa
ap ajuanj ouroa 'pBpiuBuinq Bidojd bj ap ojjojJBsap ap SBauíj sbj b
Biauarpaqo bj ap 'pBpijaauís bj ap opBjnjsod ja isb b^ aoaj^dy
•afBU
-osjad ja bjoub 4(6S 'd) t4saajoaa sas 'jubssipubjSb^s ua 'snjXdjBanag
no auBjBjd aj auiuioa sjuauíajaA sas janb^ja ^jibj ap ajxssaoa^[^
•(j^gg ap ouisiui JopBJJBu ja uoa unB X
pjBnopg ja uoa BtauajBAinba Bjjaia auarj JopBJJBu ja X 'sapnjv^ zaA
ns b Bjnjij as anb Bjqo bjjo ap bijojstxj Bun buisiui Bjja sa Bjqo
Bg) 'sunaAnuuoj\[ xnvj sa^ ua ajuauuouajsod BjBuruijna anb Bfajjaj
Bjnjanjjsa jijns Bsa ja ua aaajBdB bX anbjod o^anj X íupisuaunp
jofaui ns 'ouisiui js b 'isb Bjjnq as anb onpiAiput jap upiaBfxj bj ajuB
Bjsajojd Bun BJjsanuí as anb uoa Bzauuij bj jod jBnj jauíijd ug
•OAijBaijru8is ajuauíajqop sa ojqrj ouBjduiaj ajsa anb opuaijug
sapnjv^
'sapnjn^ ap Bqaaj '68J 'BUBjduraj Xnuí eqaaj Bun ua BpBsajdxa
bX aaajsdB iaasax[jj ua X adípg^ ua osbdb B.iBp as uoraBjnxujoj bjbjo
sbui BXno BjstuBurnq uoiobooa Bjsa ap uoiobuijijb Bjaurud Bg
•(ojxaj ja ua sajBiidBa SBjjaj ua uaiquiBj ^5^ '^ 'urapj) t4ajnuijoj au

-uoq bj bjioa 'gxiMvi\[aHta aiaissod sma ai Ha^nssv,,
: Bjsijuaasuaj anb zaA bj b BaijsnBj
uaiquiBj 'ajuaraapuBjdsaj bsiajp Bjsa souiB^uajaj opoj ajqos j^

d
saunnujnof^ -g) -auadsasap juaxuajajduroo jijnoui 'jtbjsijbs
'ioui ua jiBpuajjB inb aa jnoj ajjaj ajjaa jns auiudxa jioab sajd^
-juajuauunoj aui au aiAjns jnaj jnod 'atA bui jusjnp sjibjstjbs

�en algunas frases, encontramos los elementos del contraste que —
en una de sus últimas obras importantes, — el Thésée — enfrenta
dos opuestas concepciones del hombre: la del propio Thésée y la
de GEdipe.
En las hojas que intercambian el Narrador y su amigo Martin,
leemos:
En la hoja del Narrador: "Etre aveugle pour se croire heureux.
Croire qu'on y voit clair pour ne pas chercher á y voir puisque:
"L'on ne peut se voir que malheureux" (p. 77).
Y en la de Martin: "Etre heureux de sa cécité. Croire qu'on
y voit clair pour ne pas chercher a y voir puisque:
"L'on ne peut étre que malheureux de se voir (p. 78).
Naturalmente que Martin, que es el autor de la última ano
tación, había escrito en el reverso: "Du bonheur dans la regle" (p.
80). Y paralelamente el Narrador escribirá después: "S'cprendre de
son inquiétude" (p. 111).
La ceguera de que aquí se trata prepara la ceguera de CEdipe
en Thésée (no la del personaje del drama, que tiene, como ya se
indicó más arriba, otro sentido). Y la inquietud del Narrador se
corresponde con el heroísmo aventurero de Thésée.
Ya en Paludes se anota también cómo opera una de las más
sinuosas fuerzas negativas, de esas que se oponen a la autenticidad
manteniendo un orden aunque sea caduco y no nos convenga: las
malas razones de nuestra propia conciencia: "Sur l'agenda, sitót
levé je pus lire: tácher de se lever a six heures. II était huit heures;
je pris ma plume; je biffai; j'écrivis au lieu: Se lever a onze heures.
Et je me recouchai, sans lire le reste" (p. 119).
Gide no abandonará este tema. Lo desarrollará, es cierto, de
manera más sutil y rica. Pero será una de las constantes que mar
carán el fracaso de muchos de sus personajes masculinos. Robert
será, probablemente, el punto extremo de esta línea de la inautenticidad: el personaje creado casi totalmente por las "malas razones"
que justifican sus actos. Estas "malas razones" son el más escondido
pero no el menos importante de los monstruos interiores que nos
acechan para arrastrarnos hacia lo inauténtico.
Hacia el fin de la obra se acentúa especialmente la necesidad
de la aventura: "chaqué fois que nous avons báti dans la peine quelque toit pour nous abriter, ce toit nous a suivis, s'est place des
lors sur nos tetes; nous a preserves de la pluie, il est vrai, mais
nous a caché le soleil", (p. 162). Nuestro refugiarnos es pues, a la
vez, un aprisionarnos a nosotros mismos; y para no creer en nuestra
prisión nos inventamos razones, modificamos nuestra agenda. Por
eso el fervor se exalta como virtud: "II faut porter jusqu'á la fin
toutes les idees qu'on souléve" (p. 163).
Le Retour de Venfant prodigue
La expresión magistral, el texto clásico de esta cuestión clave
del pensamiento de Gide es Le Retour de Venfant prodigue.

- 142 -

�•aasuad bs uaiq spuuuoo af pui spj^[ 'jnaA ttotnb aa ajip ^pj in¡
uotnb ajaos ap í^uaiuajpp saii sn[d anbi[dxats au [j *an^BA isat^ —
•joXbui ouBuuaq [a B^sajuoo — ^*^(1 9l ^íP Bt^ an^ 90 SÍBS 9f—„
•oSzppjj ^a aoip — t^uauiajnp is SBd ipp^d au ajag aj^o^—w
:aa[ as souBuuaq sop so[ UBSjaAuoo anb ^a ua afescd
[a ug ¿ajpB^ p pij ajuauíBjapBpjaA sa? 'BSBj^ b[ ouopuBqB ou anb
'joXbui oucuuaq ¡g ¿^ij jas sbj3a ap apang? ¿jbuíb aiuauiBjapBp
-J3A apand? *— ^asJBJiuoaua^ ap BjauBui Bun Baijiu^is B^sa ojuBno
ua BjiuuaAB B[ ap JB^auaj [b — oidoad is ap B^aiuaj anb [g
•([buijoj pBpqapij b ojsando ouioa Bpunjoad pBPí[^píg) "BJnjuaAB
B[ ap pBpqapij Bpunjoad bj ap oidiauyjd [a in¿B Ba^uB[d ag
*ttjauiiB snoA ap assao ib4u af siBiuBf
¿inoiJBd SBd snoA sajatu ¡aiog ¿a}jmb juauíiBJA af-iB sno^—n
¿auinb ni-SBtui tonbjnod 's[ij uoj^[—n
•(zqqBg uBg ap sajoiaa^sod soixaj so[ b o^auodo Á o[jBJBd
-uioo Bi^d oqaáuBAg ^ aaaipj as opuBna apz^) BAaasqo Biouanoajj
uoo anb o[ sg) 'sauoiauaAuoa SBjnp ua bCij Bisa^Sj Bun ap buijou
b^ anb '(oqa^uBAg p) bai^ob 'Baiisyjd '[iaoxu pspjaA Bun b Buipnp
anb 'B^aaaip Bsoiíbpi Biauajapj Bun Jijiuipe uaaajBd safes^d soun^p
oiaadsB ajsa ug 'opiaajnpua Á opBfij UBq tb\ p anb sojjo 'Bqoaj^sa
buijou ouioo JBUBiua aaajBd — ^-ipB&lt;I p — p ^p 3nb og 'Bjainbop
jod Biauasajd ns opijuas jaq^q aaouoaaj ajsa A 'o^ipojd ofijj \v
aSooB uaiquiBj ojad 'BSB^ B{ Jirujsuoa ao^q Á Buapjo [g "pEpiai^
-uajnu B[ ap oidpuijd p JBUJBaua aoajBd p *ajpBg p oiubiio ug
jou^ui ofiq pp pas B^ X o^tpojd ofiq pp JOAjaj p jod SBpBjuasajdaj
UB^sa BjniuaAB B[ ap SBJopBaja SBZjanj SBg 'BiauauBiujad ap Bzjanj
Bun BSB^ Bsa b bí^joio anb aj^/^ B[ jod 'syuíapB íÁ íopiuaAuoa uapjo
p auij^suoa as anb 'joÁeiu ouBuuaq ns jod ^3A[anA ofiq p anb b[
b uoswp\[ B[ jod j[p SBpBiuasajdaj ucjsa uapjo pp sBZjanj SBg
•Bjn^uaAB b¡ rBAijiuijap ua BjBjunxjj Bun ojad
'p ua ajuauíajqq uaAanuí as — ttuoxiBJidsui a^qnopM Bsa — SBZjanj
sop SBsg *oiBpj [ap Buií^^d Bjauíud B[ ua jojub p aqijasa '^awwaim
v\ ni — noip unonv(p xout uns auxoj^ia vj uaanoud v axpjLaxp au af
axuxuvtxu xnb uonv^xdsux ajqnop xtj anpuofuoa ja asuvda juvssxwj^
•Bjn^uaAB
X uapjo ap sBjqB[Bd sop sb[ ua aiuauíBjaajJoo aq^a uoisajdxa ^Xna
X opuBipnjsa souiiuaA anb BuSnd ua SBZjanj sb[ ap oioqjuoo p ouas
ns ua sBiuapB BJjaioua [g •ubiiuii[ o[ anb sopijiu soujoiuoo so[ jod
'uptonaafa Bjaajjad ns jod 'BpBjqi[inba Bzajnd ns jod oaisB[^ -oaisBp
ojxaj ouanbad un 'oiquiBO ua 'sa anSxpojd juvfuaj ap unoja}j ag
*sopBnj soujoi
-uoo ap 'BAisaoxa 'opB^ouB bX soxuBiqBq oiuoo 'sa Bjqo B[ 'u9iso[dxa
Bun ap b^bj^ as anbjod 'tsb sa anbjod ajuauíBsioajd ojag 'BjnjuaAB
B[ ap niaduii pp opi[[Bjsa [a Bsajdxa anb baijbjjbu Bjqo BJauíijd
B[ sa anb Biuij[n b[ ap soioadsB sounS[B b 'tppf ap ^Bl?J,, SOUI
•buib[[ anb o[ ap soujBdnoo p 'JBn[ ojjo ua soraijapj sou b^
"(^06T) djs^vjowxuj^^ b X (¿681) sajjsaujaj^ saunjxujno^ sag
b joijaisod oiubj o[ jod sa X ¿Q6I u9 BpBoqqnd anj Bjqo Bjsg

�Auprés des serviteurs j'en reste l'unique interprete et qui veut comprendre le Pére doit m'écouter".
(Lo que leemos puede transponerse. Se creería estar oyendo a
Gide cuando se refiere al Evangelio y a las dogmáticas interpre
taciones posteriores. El hermano mayor encarna, para Gide, la Igle
sia, y el Padre el Evangelio).
¿El hermano es fiel a la imagen que de su padre se hace? ¿No
se emboscan aquí las "malas razones"? ¿El hermano mayor no pre
figura ya de alguna manera a Robert? ¿No corrije su agenda, como
el personaje de Paludes?
El orden, además, desde que se fija, es inhumano (ya lo hemos
visto en Alissa, en A. Walter).
"—Toi, l'héritier, le fils, pourquoi t'étre évadé de la Maison?",
— pregunta el Padre. Y el Pródigo contesta:
"—Parce que la Maison m'enfermait. La Maison, ce n'est pas
Vous, mon Pére.
"—(Test moi qui l'ai construite, et pour toi.
"—Ah! Vous n'avez pas dit cela, mais mon frére. Vous, vous
avez construit toute la terre, et la Maison et ce qui n'est pas la
Maison. La Maison, d'autres que vous l'on construite; en votre nom,
je sais, mais d'autres que vous".
El Pródigo cambió sus bienes por el fervor. Pero este fervor
es más entrañable y auténtico que los mismos bienes. Y es lo que
el padre reconoce:
"Ton frére l'a voulu; ici c'est lui qui fait la loi. C'est lui qui
m'a sommé de te diré: "Hors la Maison, point de salut pour toi".
Mais écoute: C'est moi qui t'ai formé; ce qui est en toi, je le sais.
Je sais ce qui te poussait sur les routes; je t'attendais au bout. Tu
m'aurais appelé... j'étais la".
Se reconoce aquí, como forma esencial de lo humano, esa insa
ciable apetencia de desarrollo, del hombre como devenir, como
fuerza activa, sobre la que se funda el humanismo de Gide.
"Qu'est-ce qui t'attirait done aú dehors?" — pregunta la Madre.
"—Je ne veux plus y songer: Rien... Moi-méme.
"—Pensais-tu done étre beureux loin de nous?
"—Je ne chercháis pas le bonheur.
"—Que cherchais-tu ?
"—Je chercháis... qui j'étais".
Porque sólo se es siendo, quiero decir, en el devenir del propio
ser, que no llega nunca a tal estado que corresponda fijarlo, dete
nerlo, impedirle un nuevo desarrollo. Por eso, en la conversación
con el hermano menor, y en el momento de despedirse de él, que
a su vez parte, le dice: "Sois fort;ouhlie-nous; oublie-moi. Puissestu ne pas revenir" que vale como el "Envoi" de Les Nourritures
Terrestres: "Nathanaél, á présent, jette mon livre. Emancipe-t'en.
Quitte-moi". Sólo ese desarraigo permite hallar al hombre, porque
"cet homme unique, pour un chacun de nous, c'est: Soi".

- 144 -

�[a ap ouioa so maja a bX 'aoiaajxa uapao un eapoj o[ ou anbun^
oaag "(aasaq^ ap o[njjdea aauíiad ^a ua oáaiq souiaaaA anb buisiui
B[) uapao [ap Baanj uoiaeanpa B[ sa oipsajEg ap uoiananpa Bg
•oqaiadBD [a X ajuBsaaui uoiobuba b[ 'oisiAaaduii o[ '[BanjBU O[
'oipBOjBg ap pnjuaAnf B[ ap ojiquin ouioa 'jnbB Bjjsanui^sou 'BSBg b[
uoa 'bijiuibj B[ uoa aadiuoa ap 'ouisiui is b asjBJiuoaua Bjed 'auai^
ajuaasajopB [a anb pepisaaau bj aauodxa u^ aaE[duioo as aaduiais
anb '^pif) 'oipBajBg aaeq j[[B anb BijBaSoiqojnB B[ ap saABJ^ [B
soidiauud sosa auodxa jj ojqq ap jj^ o[nijdBD [a ug -biujou b[ aod
uapsap ojnpsqB un ap ordiauud [a ajqos UBjnjanjjsa as anb tipio
-sanpa ajqos s^apt SBun^jn ojisodoad ns b soujbjisoui ua aaB[duioa
as ^pi^) 'a^uauíBsajdxa ^anb ouis 'jbi[iuibj ^jmnujuoj B[ ap
[B spanb o[9S o^^ '[Ba^a^uí opjBiSBq un 'sEuiap^ 'sa
un^nb sibuibí zaaas au snoA íaauuaj asoqa apu^aS aun ]sa
B[ '^uBjua uoj^r '[inap uoui za^jod snoA anb SBd xnaA au af^ :aoip
apuo^ ofaiA [a anb O[ uoiaBjaqq o Buapuoa sa is aq^s os ou j^ *(op
-jBjsBq [a uoa Bai^B[d ns Jiduinajajuí ou BJBd 'uapao [ap aaquioq [a
'ounij^a[ ofiq [a 'snqnf b aqiaaa ou apuo^ [a) opiaajaad [B i[[B aoou
-oaaa as oipBajBg ug o^ip^ad ofiq [ap Bi[anA B[ ap oS[B auaij [noi[8
ap apuog [a aapcd ns aod OTpBOjBg ap o^uaiuitaouoaaa [g
ouisicu [a 'oipBojBg 'pa^uaag 'adipg^) ^pi^) ^p BAt^BaiBU Baqo B[
ap aofaui o[ ap a^and uaainu anb sopumsvq ap bi[iiubj ajuBjaoduii B[ ap
buijoj oipBDjnq anb ozuaiiuoa [a apsap jB[Buas Biaodiuj
uvopv/f np s^avj so^ 'otpv^fvq
np s^avj s^^ ap oipBDjBg [a :aOjnB oj}sanu ap soatjboijiujíis
sbui safBuosaad so[ ap oun opuBpaoaaa Ban^uaAB B[ ap jop^aaqq
osaaoad ajsa op a^uBiaoduii aiuauíaBjn^uis Bdcja Bun ap souasdnao
souiaqap sajuB oaag *api^ ap ouin[n aÍBSuaui [a 'aasaq^ ua opoui
o^jaia ua souiaaaA o[ aouaui ofiq [ap Baadsa o^ipoaj [a anb og
•4ti[[iBj iBtf í^uasaad b uaiq suas a[ af 'ino
•••aiua^ b4ui aajiBiu ao ^iB^jauíoad aui anb jaojuoa a[ í^aBd aulqanb
uijua aaqDBUB4ui 'aaiojaB4ui iqnoA ib4Í íioui ap 'ino^ ap ajnoQ—n
¿aaip ni-xnaA an^)—v
amop iB4f--—„
:aouaiu ofiq [B Bai[dxa O[ isy 'BanjuaAB B[ JBUopuBqB
oziq O[ 'ouisiui is ap ojxsodoad b Bpnp B[ 'BiouaaBD Bun o[o
ofijj [a B^saiuoa '44# • #aipB[Biu B[ 'a^aqoB[ B[ issnB aaja^nag—M
•aapBj [a aoip '44uiibj b[ ^sa4o 'auauíBj b4^ mb aa 'isuiy—„
•BipjBqoa 'pBpqiqap oqnq anb oiu^no ua
uapaosap oqnq oSipoag ofíH 19P ^an^uaAB B[ ug "a^uaioaao aaduiais
Biauaáixa Bun k aiiiBjiáiA szaanj Bun 'uoisua^ Bun B^aoduioa anb
ouisiui o^isuoa BJBd pBpqapij ap oidiauíad un unos BanjuaAB B[ ap
u^iaBjnianaisa B[ aod BaioO[ as anb X 'sounpn[B bX anb b oaiuiBuip
uapao [a sg "BSBg B[ ap B[[anbB b BjuB[dns anb uapao ap uopou
najo aaqnasap as apuop Baqo B[ ap [buij pnií^aB Bsa ua sa \

�mismo surge uno. Es cierto que en las páginas en las que se cuenta
su vida a Julius concluye con esta autodefinición: "Je suis un étre
d'inconséquence" (p. 107). Pero hay un hilo conductor de esta
inconsecuencia, hay un orden dinámico sobre la que aquella se
estructura.
De este personaje se ha destacado, como elemento fundamen
tal, el famoso acto gratuito. Pienso por mi parte que este acto gra
tuito sólo cobra su cabal sentido en el contexto que le ofrecen el
personaje mismo y ese contorno formativo al que venimos aludiendo.
El acto gratuito se definió en algún caso como el acto inmoti
vado. Y es en efecto el acto que nada motiva en el sentido de que
no tiene explicación. Ninguna circunstancia — como no sea esa cir
cunstancia en cierto modo última y negativa que es el azar —
puede venir a determinarlo. Nada hay de racional en él; ninguna
motivación lógica, ninguna necesidad.
Pero corresponde advertir de inmediato que ese acto innecesario
es también el más profundamente motivado, porque es el más libre
mente motivado y, por lo tanto, el que responde a los motivos má3
profundos, aquellos que no dependen de prejuicios, normas, lugares
comunes, etc., sino al más espontáneo desarrollo del ser que lo
realiza.
Julius de Baraglioul, que llega a crear, como novelista, el acto
gratuito que Lafcadio vive espontáneamente, define su personaje
con la misma frase que hahía pronunciado, para definirse, el propio
Lafcadio: "Voici: un etre d'inconséquence! — dice, y agrega —:
c'est beaucoup diré.. . et sans doute cette apparente inconséquence
cache-t elle une séquence plus subtile et caché; l'important c'est que
ce qui le fasse agir, ce ne soit plus une simple raison d'intérét ou,
comme vous dites ordinairement: qu'il n'obéisse plus á des motifs
intéressés" (LCdV, p. 210). Y en otro lugar aclara: "Par désintéressé, j'entends, gratuit. Et que le mal, ce que Pon appelle: le mal,
peut étre aussi gratuit que le bien.
"—Mais, dans ce cas, pourquoi le faire?
"—Précisément! par luxe, par besoin de dépense, par jeu" (p.

215).
Ya veremos cuál es esa "séquence plus subtile et cachee"; de
tengámonos ahora simplemente a señalar un hecho que me parece
interesante: la correspondencia de lenguaje que se puede observar
entre esta página y algunos pasajes de Corydon. Creo que ello con
tribuirá a hacernos ver más claramente el sentido de este acto
gratuito.
Como ya recordamos en otro lugar se oponen en Corydon el
elemento femenino y el elemento masculino, y a este último se le
describe como "un étre de parade, de chant, d'art, de sport, ou
d'intelligence — de jeu" (p. 70). En otros lugares las palabras luxe
y gratuité vienen a menudo a caracterizar la actividad del macho.
Es la catagénesis a que ya aludimos. Así, ese acto gratuito que rea
liza Lafcadio debe considerarse — más allá de toda discusión sico-

- 146 -

�- Ifl UOlOBJJBXa BJ UOO
BJaUBUl BJJO ap J8B Bipod OU
aUIUIjaj UOIDIS
-odxa jbj anb jbjujbu sg '^ajiBjdap b jijuasuoa ssd suoabs au snou
sjanbxnB siuiB4p ^a sjuaj^d ap jiBJijjns X adnojS aa 'ajpuiBJjuoa snou
jnod ajaiaos bj s^d jiBjnB X4u ji puBnb jg?, rapBUB uoisiaajd joXbui
ejBd ^ '^sjiBjajjuoo ajAiA ap juaAiop as 'ioui no snoA aiuuioa '^jaia
-os ap sua^ saQ^, roipBOjBq ouisiui jb azijqanbnojaQ sojoj j aaip opa
B asopuaiJijajj *— btjiuibj 'pEpaiaos — sBiuajxa sbaijbuuou sauois
-Bd ap BiauasnB u\ rsajUBjJoduii sbui sb^ ojsaijiuBui ap bX osnd
'oipBojB^ ap uoiOBanpa b[ ap asj^dnao ^y 'ordojd js ap
ajsa ap SBJopaaaaoABj sBtauBjsunajia Xbij anb BiABpoj souia^uag
*ÍS :lS9tD snou ap unoBqa
un jnod (inb) 'anbtun auiuioq jaoM 'aaquioq |ap opojJBsap sopBJ
-adsaui ua JBsaaSojd 'Bjsa ua 'X pBpiaijuajnB bj ap buoz b^ b JB¿ap
BJBd opojaui un ouioa asjBjapisuoa Bupod ojmjBaS ojob [a jsy
•(g¿ -d) 44¿aauBpuoqBj jij uos ap assajsnf B[ b aaa[ddns jibj 'jnq
a[ janbuBui ap ajuiBJta apusj^ JBd 'assaapB^Bui bs jubssibuuoo 'inb
jnajp un b a^qBJBdiuoa SBd apa-j-Bjas au aanjB^[ B[ j^^ :Bjuaiuoa
as X 'oupnosBui ojuatua^ ^a ua BjsatjiuBui as anb pBpmjBa^ B[ b
'ofn^ \v 'BiauBpunqBjadns b^ b j[^B apn^ ag •uop^uo^ zaA bjjo souiap
•joaa^ *oj^o[ ua 'o^jBquia uis ^ajjaiAuoa as Bzanbu Bjsa Bpoj o^[
•ouisiui aas ^a sa anb Bzanbij ajqsj
•o8bui ap ajuanj bj "ajuauíBauBjuauíoui anbun^ 'jsb BjaAap aj ag
"4tauiaui ioui ua sajipqissod saSuBjja snjd saj juasajd
b suassaad af uaiq issnB anbsind íionb ajjodui^u aSrxatf ja ^ajaauís
auiiuoqp ap jnoj spuajjB4f íioui ap jnoj spuajjBtf sibuijos^q *ioui
ap anb uaij snjd spuajjB4u af siBuuosa(jM raaip snpnj* — ojinjBiS
ojdb ja 4tBjuaAUi^, opuBna ajuauíBjsnf — pBpioijuajnB ap ojuauíoui
ojbj un ua 'anb oj sg -u^piuB sojjosou ap opuoq sbui oj ua anb
uptovtjva ap sapBpijiqísod sbj ap Jiáans uapand ojos SBjun^aid sbj
-sa b SBjsandsaj sB-q "(O^^ "^ '^isi^vjotuiuj^^) 44¿a^ipaj B4nb jt-j-ajsaj
inj a^[ ¿inj ap aaou^i uaij ji J-^4^[ ¿^^jp jiBAnod Ji4nb ao jnoj aa-jsa
'iai4nbsnf jip b auiuioq^ anb a^ •••¿aaoaua jnad auiuioqp anb aa
-jsa4n),, :jaqaij^[ ap SBjunSaad sbj asuapjanaajj 'ojjojJBsap jofaui asa
ajqísod jas apand ojaB asa ajuBipaui anbaod is ojad 'jas asa ap ojj
-ojjBsap aofaui un anbijiuSis jas un ap upiDBjsajiuBiu BpBAijouiui bj
'ojinjBj^ oj 'ojsiAajduii oj ajuauíajqijaajapui anbjod o^[ *osajSojd
jap souiuibo soj ap oun osbob sa ojinjBjá ojob ajsa :uaiq ^^
•Bjja
ajqos ajuaiujBiaadsa BXodB '^^^^t/jr ja 'afBsuaui ouiijjn ng 'BjJBjijiq
-Bqaj UBjuajuí a 'osajSojd ap Bapi Bjsa ap BiauBjjodun bj ajiiaiaajo
BJauBiu ap uBnjuaoB api^&gt; 9p sojxaj sounjjn soj anb oijojou sg
•osaj^ojd ja SBiuaps 'ajqísod aosq anb bj sa uoiobijba Bsg
•(pBpijiqBjsa bj ap BJOpauajsos bj sa 'api^) ap
ojuaiuiBsuad ja ua 'anb Bjquiaq bj b upiaisodo jod) oidojd ajuajBj
jojba ouioo oSisuod BAajj oqoBiu ja anb uppvijva bj ap oíaiaja^a
ja sg •vunjudav ap 'sapBpijiqísod SBjipaui ap oSzBjjBq ap '^sajdjos ap
Bjjoduioa anb oj ua onpiAipui jap OAijisod jojba jap upiaBjuasajdaj
Bim ouioo — dpos bj ap aÍBSBd ajsa bjiaui sou ou anb bj b 'boi8oj

�del bastardo, que es, en Gide, el símbolo de la libertad, el hijo
natural: "Mais, entre nous, quel avantage pour le bátard! Songez
done: celui dont l'étre méme est le produit d'une incartade, d'un
crochet dans la droite ligne" (p. 173).
Por eso, entre las circunstancias favorecedoras de la espontanei
dad, del acto gratuito, debe contarse, como el mismo Protos-Defouqueblize señala, el dépaysement: "Ah! Monsieur... — dice a Laf
cadio el falso criminalista — tout ce qu'on ferait dans cette vie, si
seulement on pouvait étre bien certain que cela ne tire pas á conséquence...!"..
El mismo Gide sintió personalmente esa embriaguez de libertad
que dan los viajes, y sus muchas excursiones al África, a esa Biskra
a la que vuelve incesantemente, acaso puedan explicarse por esa
necesidad de romper con los cuadros de una sociedad dentro de la
cual se siente encerrado. En el agradable libro de Claude Mauriac
(Conversations avec Andró Gide, Albin Michel ,1951) se recuerdan,
a propósito del encuentro, en Langon, de un anamita, estas pala
bras de Gide: "—Quel dommage! J'aurais été á l'étranger, je Taurais abordé. II n'aurait pas trouvé étonnant que je l'interroge. Tandis
qu^en France, parlant frangais á un Frangais... A Cuverville, je ne
sors jamáis en ville car chacun m'y connait et cela m'est odieux.
Mais mente ici je n'oserais pas aborder ce jeune Annamite et l'emmener dans un bar, comme cela eüt été si facile en Orient..."
(Op. cit. p. 118-9).
Y mencionemos en último término otra circunstancia que pue
de ser también liberadora: la enfermedad, la cercanía de la muerte.
A este propósito me tengo que referir a lo ya dicho en otro lugar
(V. ut supra, pp. 117-19).
Pero este necesario clima de libertad y este acto gratuito que
vienen a significar la exaltación de la aventura, tienen, además, un
orden escondido: "cette apparente inconséquence cache t-elle une
séquence plus subtile et cachee", decía Julius. Es el orden interno,
dinámico y tenso que rige la aventura y que reconocíamos más
arriba en la autoexigencia que mantiene tensos a los personajes de
Gide: "Suivre sa pente, mais... en montant", que decía Edouard
a Bernard.
En cuanto a Lafcadio, esta fuerza central, esta columna vertebral
de la aventura se manifiesta desde el cuaderno que Julius de Baraglioul descubre en su hotel. En una página de ese cuaderno de Laf
cadio, Julius lee:

QUI INCOMINCIA IL LIBRO
DELLA NOVA ESIGENZA
E
DELLA SUPREMA VIRTU
Esta nova esigenza es el orden al que nos referimos, pero es un
orden que Lafcadio hace brotar de sí mismo, y que no consiste en

- 148 -

�- 6H B[ ap 'pnos np dnoo aiuatu np iBJAipp aui af 'sauuosiBi sn^d }uos
su 8[itnb suidop sjiiboijiujuis sn[d juassiB^Ed aui sa^OB sajpuioiu saui
'aiqoafpj ap sdiuaj 9\ jauuop aui subs ja luaiuuioo ajjodun^u iubssi^b
'sibuuosoq "paoqB^p aaijijsnf B[ aui ap siBiuaj af xonb JBd s^ubj
-apisuoo sao snoi ajp juBAap siB^Bpq af anb ajaouis sn^d iuBjnBtp
jiBja uoijob uoiu anb injBddBtui [i iappjajajd B[ sjoj sap iniBd aui
'ajiqns sn[d B[ *aiduiojd sn[d B[ uoiioB4g "aaABJjua 'aapjBjaj iubj
nBtp iiBja uoiiobj no JBd 'aA^BuiJuBuit aasadaa^uoo ap ia uoijBjoqijap
ap a^jos aun 'ji^Btp iubab 'jiBnbqduii mb uox^BqoíddB au^^ b sajoB
saut siBijauínos af anb jubí 'ji^oui jna[^iaui a^ uops anb aaooua sibs
• siSb4u af anb ^au¡^BS ua^ sajd nad b sibabcu af anb ^cquaiq jnjBd
-dBtiu ^j,, : pBpiOTjuajiiB B[ Btoouooai sa^no so^ ajuuipaui soxoxnf so^
ap paj Bfa^duioo B[ Bsoqoadsos a^aoaJBd b o^9[[ ouisiui opi^) b anb
o^und ^ej BisBq ^ *soiuBnioB anb so[ souisim soj^osou soui^as anb ms
jBnjoB soujaoBq b á souaBoijijsnf b SBiuo.id a^duiai3 UBjsa biou^to
-uoo Bidojd BJjsanu ap sauozBj sb^bui sb[^o sa^BuoxouaAuoo sauoio
-BAI^OUI SBS[BJ SB^ OJUBnO JBZUBO^B ap ^lOIJip SBUI O UB^ 8^ BtUSIUI
pBpm^Bjá B^no 'ojiniBjS ojob p aBjoaq opnd anb ja ua oduiBO p
anj 'pBpioiiuajnB B{ ap Buqdpsip 'pjoui Buqdpstp Banp Bisa ^
• 4uo5bj biu Bcnb sn[d a^pj ou ap :a.itp xnaA af 'ajj
-oj siqd ^u ap appap sibabJ no sdiuai ao uatnb [bjoui sn[d sna^d
-dBtm af siBuisf anb a^^os ap '^iEpuBq as a^uopA bui ajnoi no l^ojja
un 'aipBoidsaad aun 'uoxjnpsaj aun iiBnbqduii 'aiíjaouts apuBaS siqd
E[ uops ji^b :auuaiui B^ jiBuaAap xnb a^[aAnou aiA ap apoaj ajj^^
is aqoBi '^iBsstBJBddB^iu ^itnb ao b '^uiod jiBjatu 'jibu a[
j ajja^ ap snossap-nB 'jtjAiiooapa^j • • • í uopuvqn a^diuis untnb
aainv ajno} 'aunuiuioo aj^oj bj ap add^qoa 'aioAaj^ua juaiBssiB[
aui 'oir^dpsip auntp 'v:osaq a\ ja apnjiqmj^ •••'aouBjua uoui auuoSBj
^uaiBAB s^uajBd ssui pnb ivd auiBjund suoTiBonpa aiaoj B|***w
:B^njuaAB B[ n^ 'pBiaaqq B^ ua 'ojnp souaui ou 'ojjo ap o^zbjj
-Bq ns b Á uapjo un ap ojuaiuiipua^dsap ns b ajaijaj as opif) (8 'd
'III 't4sl9llíU9L^) 2vujnof ns 9P SBUí^?d SBunSp ug -uapao un 'sujai
-ut u^isaqoo Bun 'soiuBáa^ anb b BjnjuaAB ap uoioou Bsa b 'b^jo^o
anb B[ ajuauíBSToajd sa Bui^dpsip Bsa anbaod 'ojsa ajqos
auaiAuo^ 'Buqdpsip Bjnp Bun uaiquiB^ sa osa^Sojd p osa
•osaa^ojd p a^iuiaad — sapadsa sb[ ap uopBTJBA b^ ouioo — anb ojps
pp joijajuí Bzaanj B[ sand aq^o 'sanjuaAB B[ ua 'pBjjaqij B[ ug

'(99 *d) ¿3HX00
ggggyg :sjoiu sao suBp b á {i^b 90 n\ spuaiduiog,, taasaqj^ sand
-sap BjB^dopB anb appaQ ap BSTAip B^ 99\ as uaiquiBi otpBojBg ap
ouaapBno p ug -ojpjJEsap ap Á9\ Bun b Bpuaipaqo B[ ua 'sBuiapB
kaisisuoo oaag '(0¿"69 ^ 99 dd oSi|jui as oipBojBg anb ajund a¡ :u^p
-Buiuija^ap Á pBjunpA Bidojd aod) sopB^ijsBO nos sojuaiuiioa^Bjsap
so^no 'oidoad js ap oiuiuiop pjoj un U9 4ouiuuai ^auí^d ua 'a^sisuoo
vzuaSisa Bsg *(4jos ajja j^sq,,) BzapinjBU Bidojd ns ap oXns sbiu oj
sa anb o^pnbB ap u^pB^uaiuaaoui b^ ua outs '(o^ipojd ofiq pp
B^ ouioo) auaioua o^ anb jouajxa Bun[B buiiou ap uppBjdaoB

�perplexité, du remords. Et peut-étre cette gymnastique intime, á laquelle je m'étais soumis d'abord, n'avait-elle pas été inutile et m'aidait elle á atteindre cet état de joie qui me faisait connaitre mon
acte pour bon, au seul plaisir que je preñáis a le faire" (p. 9).
La importancia de este texto me parece muy grande porque en
él aparecen claramente expuestas varias nociones que son funda
mentales para la consideración de nuestro tema:
a)el pasaje de una disciplina que abandona un orden estático
para integrar otro dinámico y progresivo;
b)la autenticidad como una libertad conseguida mediante el
ejercicio de una voluntad tensa, y, por último;
c)el acto gratuito como esencial manifestación del ser desde
el "état de joie" — al que se llegó por disciplina —.
Todo ello implica un sistemático abandono de cada orden, pero,
asimismo, lo búsqueda permanente de otro superior: "je m'abandonnai done á ce désordre provisoire, confiant en un ordre plus
sincere et naturel qui s'organiserait de soi méme, pensais-je, et du
reste estimant que le désordre méme était moins dangereux pour
mon ame qu'un ordre arbitraire. .." (Journal, III, p. 12).
Pero ese orden sólo puede organizarse si un impulso inagotable
empuja a cumplirlo como destino. Venimos a descubrir así que ese
orden último consiste en definitiva en el hallazgo de una persona
lidad tal como al través de su vida se dibuja. El hombre mismo es
un orden, pero no se puede conocer hasta realizado: "Sache ne
chercher repos que, ton destin parfait, dans la mort" dice también
Dédade a Thésée.

Thésée
El Thésée puede ser considerado como el mensaje último de
Gide. Fue escrito en 1946, y en él se ven culminar, en un cumpli
miento goetheano, o, mejor, fáustico, los elementos que ya hemos
señalado. Ya aludí a la juventud libre y natural de este otro bas
tardo. Su formación se realiza en el libre ejercicio de sí mismo:
fuera del orden busca los caminos peligrosos: "Qu'ai-je affaire de
sécurité! m'écriais-je, et d'un chemin tout nettoyé! Je teñáis en
mépris le repos sans gloire, et le confort, et la paresse" (p. 20).
Su ruta es la incertidumbre de la aventura: "Ainsi fus je toujours
mois oceupé ni retenu par ce que j'avais fait, que requis par ce
qui me restait á faire; et le plus important me paraissait sans cesse
a venir" (p. 21).
Es el mismo "Je ne suis jamáis, je deviens", del propio Gide; la
exaltación del hombre como nido de inagotables posibilidades, y no
como ser extático. Tal devenir sólo puede realizarse, además, con
servando la mayor naturalidad y la mayor libertad. A propósito de
Ariane escribe: "C'est a moi-méme que je me dois" (p. 52) y se
desprende de ella satirizando los lazos de su sentimentalismo lite
rario, dulzón y opresivo.

- 150 -

�- 191 ua Bsodaj api^) ^p ajsg *sibuiojj oaijnaoBuuBj pp osanastp un2p na
uoisaadxa BpBnoapB JBJjuoaua Bipod anb ouaajxa ouisBisnjua un ap
opiuaj Bq^jsa osaa3oad asg *XIX l^ís IB oSBijquia anb pnbB 'ajuaui
-pjnjBu 'sa ou BaipuiApj as BjanBui Bisa ap anb osaaSoad [g
'(801 #d)*Msaa2ojd ns
aaioja ap jiBja aoaoj apuBj2 bj\[,, :bzt[B3j as osaa2oad p 'p aod *ja
ua X ojnjnj [ap ouanp aa^q a[ aaquioq pp o^oiJBsap [bjoj asg
*44jjoui B[ susp 'jiBjJBd
uijsap uoj 'anb sodaj jaqaaaqa au aqoBg *assajBd B[ uosiqBa^ am
-moa aaapisuog *aajnB ass^g,,' souiiquosuBJj bX anb uoiOBjJoqxa boij
-snBj B[ osa jog '(fi 'd) ttnpiAtpurt[ 'saunuoq sa[ inuBd ^a^duioo [ñas
anb sipuB^ #sajaq sa[ xuiJBd snpiAiputtp snd b Xtu [i,^ :onpiAipur
pp saABJj [B a[duino as ops 'sa[BuixuB so[ ap Biouaaajip b 'ajquioq
p anbaod '3[Bp^Q Baipui 4utj p BjsBq sa as uainb jas BiJoduij *aas
[ap o^ojJBsap [bjoi p 'oaiojaq niyjjdsa p BJBsajdxa ^^saqj^ 'B[inb
-iub sou anb oiuuaqB[ [ap Bpips Bjsa b 'U9isn[t B^sa b ajuajg
¿Baij^Sap n^ysajdxa Bun na ojsandsBJj
jai[B^ ajpuy ap X Bssi[y ap ouisiui p puij ajsa sa o^¿? #t^joxn jsa [j
•jaui B[ suBp nqa b [j -saajoj sas ap dojj auinsajd b ia ^n^q doj^
jaiuoui n[noA b [i 'suoiituoui saui ap lydap ug9, :sopp soj aod ojuij
-aqB[ pp asjipBAd osinb 3jbdj •opipuajdsap a^nauíBAijiuipp (9f6\)
BJoqB aA a[ as bX anb B[ ap ucnSipj B[ 9[^p9Q ^p soiJBiuauíoo so[ X
ajBaj ap uoSbiui b[ a^uBipaui 'inbn bziji^bs 9pi^) *(l¿ *d) tt^aiQ isap
:anbiun snuiuuaj untnb ^satu [t4nb sibs af,, :Biqiajad anb outuibo
oaiun [a jod ouioj p ap jt[bs BJBd X 4Bsoi2ipj buuoj b[ ouio^ jotj
-ajm o}uijaqB[ ng '^[^p^CI ^^1118?111 Ia aaTP ^pnbiisXm noijisodsipajd
aun siBssiBuuoa in[ af^, :is ap onanp jaaauBuuad opnd on ajBaj
'(9
•d) ttB[ ^sa ^noi :ioj ap aJijBiu ja^saj aqoBS — alBPaQ 91J9iApB a[ —
ajAt auiaui 'sibj^^, r^zua^isa baou^ ns 'oipBDjBg ap oiniuiopojnB p
OAanu ap aoajBdB aouajni ou^Sua pp somBpjBnSBAps BJBd j^

•(s¿
•d) 4tsjoqap jtojo as 'axnjajua anbionb 'unaBqa anb jsap janbipui
^nBj [itnb a^,, .'sapnjv^ ap uoiob^oub b[ ua bX sBpina^noa uBisa o^¿?
•(9 #d) 4tJiuaAaj Xtp sn[d a^iBqnos an uo4[ anb a^jos ap 'jibjib subs
^iBJBd a^par B[ a[[anbs[ ap saoq^, BsouBSua zanS^uquia Bsa '9[paQ
B[qBq anb ap sajopajuí s^qBJj sssa bX souiaoouoa soj^oso^ '9pí^ 9p
Bjqo B[ ap pBpTnnijnoa b[ BiauapiAa ua tnbB zaA bjio auod ag
*(l"09) t4JílJO8 SBd Ji}[noA ua4u uo4nb sibui *(aapuajduioa uaiq aui ap
aqaBi) jnd au uo4nb íubi juiod uou 'ajaos ap 9Jtbj ap jiBja xnaiui a[
aqjutaXqB[ a[ suBp aiuajaa anod 'anb iBsuad af 'juassiqauBJj au uoijn[
-osaa ja assaipjBq anb assoj ap no aaaijJBq ap s^d 'auijsqo ajinj ap
sodoad un juBAap 9[[iba inb a[oa2 ap s^d jsa4u [t4nb juBuiijsa,, :Bjqo
ns ap pBpipa Bjsa Bat[dxa aojanajsuoo ng -aouaiui 'opoj aaqos 'sa
ojuiaaqB[ ajsa \ -BUBZBq B[ ua jba[bs b o[naBjsqo [a aXnjtjsuoa 'aanBj
-oui[/\[ oidoad p anb sbui 'ouisixu ojmaaqB[ [g #ojuraaqB[ pp aojnB
'a[BpaQ uoa uoioBsaaAuoo ns aaaijaa anb — HIA 19P aiJBd X —
o[nj;dBD p sa Bjqo B[ ap sajuBjaodiui sbxu saÍBSBd so[ ap ouj^

�la más entrañable esencia del hombre mismo — y no, como frecuen
temente aquel, de sus productos materiales. Cierto que no todo en
el siglo XIX fue progreso técnico — ese progreso de que abominaban
primero Vigny y luego, más enérgicamente aún, Baudelaire —; y
cierto también que en algún momento V. Hugo lo cantó como un
progresivo desarrollo del hombre. Pero Gide se refiere exclusiva
mente a este último y con más rigor que Hugo, acaso porque en él
es la consecuencia de su desprendimiento de la religión.
Podría afirmarse — resumiendo sin duda peligrosamente — que
ya desde la afirmación trascendental del Q^dipe Gide está llevando
a sus últimas consecuencias el orgulloso postulado renacentista. Es
la afirmación del hombre como Verdad que incesantemente se está
develando, como orden dinámico; porque ante el hombre — como
ante CEdipe — muchos monstruos se presentan para exigirle res
puesta a sucesivos enigmas. Y aunque no cabe más que una (el
Hombre), ésta es la misma pero nueva cada vez. Se trata, para cada
caso, del redescubrimiento del hombre en un pliegue más auténtico
de su propio ser. La búsqueda incesante de la autenticidad es el
camino del descubrimiento del hombre. ¿Por qué? Porque todo
tiende a emboscarlo, todo cristaliza en torno de él con excesiva faci
lidad, lo fija, lo falsea. Cada nueva situación lo tienta, dentro y
fuera de él, con convenciones que atraen y adormecen como los
perfumes del laberinto. Por eso lo que Gide exige es la sistemática
ruptura de esos falsos órdenes. Romper las falsas estructuras mora
les, la seguridad aquietadora de una religión, la mentirosas formas
convencionales de la estructura social y al fin, dentro de sí propio,
la voz de la propia conciencia, que inventa permanentemente malas
razones para aquietar el legítimo desasosiego. (Recuérdense las ex
clamaciones de los compañeros de Tbésée en el laberinto).
Decíamos que esta concepción del hombre como valor último
es acaso consecuencia de la ruptura de Gide con la religión. En una
página sobre Nietzsche que ya recordamos Gide trae a colación aque
llas palabras de Kirilof: "Sentir que Dieu n'existe pas, et ne pas
sentir du méme coup qu'on est soi-méme devenu Dieu, c'esl une
absurdité". Eso es lo que siente Thésée quien, como Lucrecio, se
preocupó de "libérer les hommes de la crainte". La confianza ex
trema en el hombre se dilata en la ausencia de Dios. Pero esta con
fianza implica también un heroísmo. El expreso recuerdo de Nietzs
che y de su idea del superhombre y su evidente relación con un
pasaje de Dostoiewski que el mismo Gide comenta, vendrán a expli
car mejor lo que digo. Se trata del inquietante diálogo entre Stavroguin y Kiriloff (Los Demonios).
"—De manera que Ud.... es bueno.
"—Sí.
"—En eso, por lo demás soy de su misma opinión — murmuró
Stavroguin frunciendo las cejas.
"—El que le haga saber a los hombres que son buenos, acabará
con el mundo.

- 152 -

�- 891 uoo api^) psajdxa ^s saaaA SBaod anb 'ojaaja ua aaajBd ap^[ •uoxoanp
-ojdoj Bjajua ns 'oaja 'Baijijsnf ojxaj ajsa ap BiauBjjodun Bq

•(rot
•d 'ni 'jvtunof) '44ojpuiajjB X4p juauíanbi^fBjsou sn[d ^a aBjuBABp
zaajojja snoA snoA anb suioui jusjnB4p zauíhajjB snoA jfiaAnos anb
sibui 'ajiAUi afBJOiu ajjOA lonb b juauíasiaajd apnjainb ajjaa suBp anb
juauíassqfiaiA af ijuas sibuibC ib4u a[ anb ajip siioa smd af jjüd bui
jnoj -uoijBaioaj affanjadjad jnaf ap juassinolaj as au sa[^atnb aansnj
ap jubj jutod jua.ijjnos au ja assaa subs juafpAnouaj X4s sa[ptnb
*sa^p JBd aajiBijnos sn[d juBjnBtp jsa anbijiu^Bui uoijduiosuoa ap
ajjos aUjQ 'jnapjB4^ suBp sibui 'apnjaxnb b^ suBp ja jjojuoo a| suBp
juiod jsa4u jnai^uoq ^\ 'saaduiajj xnaiui sap sioja af anb ja 'sauir?4p
ajquiou jnod 'anb aajiBuuoaaj b jijuasuoa juBjjnod jn^j ^j
#aiuouuBq4^ b 'aiqqinba4^ b jiBSSTjnoqB 'uoijeajo b^ juaiuajBip
•auiuii jiBpaoajd ja JJB4p a.iAna)4[ b aaiBjjuoa nB j;bjiaui4ui [i 'ajquajs
B[ b JijnoqB4p uio^ 'ioui jnod 'anb sipuuj 'uoijob^ b oainu anb jnad
au \x 'saajnB sao jnod 'anb aajBd uaiq tssnB jsa43 ajiBssaaau xoiu jnod
jiBuaAap 'a[qBja[ojut sajd nad b jsa 'sajjiiB4p jubj jnod 'mb on^ojvip ^p
%v\d jao iajja uoiu ap sajqBnjJiA sa[ sajnoj jnanSiA ua jtBjjaui inb aa
b jaddBqoa4p juiod siBjiBqnos au af ja 'jijjos ap aji^qnos uo juop
jBja un au^edmoooB juauunoj o\ JBa axa^djsd sibui íajuauunoj ajja
un ioui ap aJiBj b issnaj sibuibÍ juo4u saasoddo sn[d sa^ saau^puaj
saq ¿3^a B[ ap 'aauajstxaj ap juauíijuas np anbijaqjBd uoijboijis
-uajui aun4nb 'aauBJjjnos ap ja apnjainbui4p jubj juiod jbu3uib4u saui
-ajjxa sap ioui ua uoijBjiqBqoa ajjaa anb janbqdxa juauuuoa sibj^[
•naaA ib4í anb apjjBaa ua jsa4a 'ajid a[ ja jnaqiaui a[ sio^ b[ b ioui ua
juBd^ajojd ja íjaauouaj ns uaij sibuib^ ib4u af,, : upiaaipBjjuoa bj
apsap ojuaiuiiaaja ap osaaojd ajsa pBpiJBfO uoa BJjsanuí anb api^) op
Bjqo B[ ua 'X^q ojxaj ujq •sjajjvoo aiuiuoi¡ \a sa uoiaaipBJjuoo buiijui
buisiui ns uoa BuiAip Bpj B[ B[iq anb ajqiuoq {a :ofsqBJj ojjsanu
jBiaiut fB souiBajuB[d anb Biuaj fa uoa inbB JBp b souiaAfo^
•BJoqBp Of 'aXtujsuoa of oujajuí o^o[Bip ojjsanu
:ozjanjsa uoa opBpAap jas ap Bq joijajuí soip asg 'BzanbiJ ns uaxq
• uibj ouís 'BjnjuaAB B[ ap uapjo fa Ofos ou Buoiajodojd 'souiBqBfqBq
anb ap ouis^ojaq fa sa anb 'ouisitu o^isuoa BJBd Bzajnp Bjsg
*(l9t '^ 'Q) "t^^118 Bl 89 JBjadns apuajajd anb Bf b pBpiuBiunq Bq
•ouisiiu is BJjuoa ouís 'Bzajnp Bjsa Bjaajafa anb sojjo sof BJjuoa so ou
'opBjajdjajm fBiu X opBjia ajuauiajuanaajj ubj ^ojnp os,, fa BsiAip jod
auaij is • • • aqaszjai^f ap ajquioq-jadns fa i ajuauíBja^q Xnuí BpijimpB X
epBjipaJOB ajuauíajuanaajj Xnuí uoiuido Bun bjjuoo aiujBjuBAaf X 4.ajq
-moq jadns,, fap BuiJjaop Bf ap ojisodojd b upiaaajjoa Bun — BajB
— inbB jaa^q BJaisin^) -aqaszjai^^ BjsBq aanpuoa sou 'ajquioq-soiQ
fB opuaipaans 'soiQ-ajquioq fap Bapi Bjsg,, :Bjuauioa api^q ^
•44Biauajajip X^q ^soiQ-ajquioq fg—„
¿ajquioq-soiQ fg?—„
•soiQ-ajquioq fa BJBuiBff as X BjBafq—„
•opBOtjianja UBq af jaqss oqaaq Bq sof as anb fy—„

�mayor lucidez a propósito de la calidad de esa lucha interior que es
la sustancia de la que se nutre erl humanismo heroico de Thésée.
Se trata, además, de una de las cualidades más importantes de
ese mismo humanismo gidiano, y como tal fue reconocida aun por
quienes distan de ser sus incondicionales. Así, Gabriel Marcel es
cribió sobre este punto: "Ce qu'il y a peut étre de plus valable chez
lui, et de permanent dans son intention, c'est une sorte de culture
méthodique de l'insatisfaction" (André Gide et Notre Tem'ps, p. 32).
¿Debemos señalar que esa cultura metódica de la insatisfacción
forma parte de la disciplina interior a que nos referimos cuando
nos ocupamos de Lafcadio, y cuando recordamos el laberinto de
Dédale? ¿No es ella también la que nutre el consejo de este último,
"passe outre"?
Esa parece ser, en efecto, la sustancia del individuo pleno, en
el que el Hombre se cumple.
Pero otra latitud cabe considerar todavía, en ese Hombre cuya
concepción se vierte en el Thésée.
El fin de la obra ofrece el desarrollo de otra cuestión que apa
rece como complemento necesario del individualismo que hasta aquí
se ha exaltado; como la otra cara del humanismo gidiano: el al
truismo.
El más pleno desarrollo de Thésée se cumple en el bien ajeno,
en la creación de la democracia ateniense: "C'est ainsi que les Athéniens, entre tous autres Grecs, gráce á moi, méritérent le beau nom
de Peuple".. . "Dépassant de loin celle de mes exploits d'antan,
c'est lá ma gloire, gloire á laquelle ne parvint Hercule, Jason, Bellérophon, ni Persée" (p. 106).
Y esa gloria le corresponde porque se esforzó en conseguir la
plenitud de los hombres. Para eso creó Atenas. "Je n'admis pas que
l'homme s'en tint a lui-méme, á la maniere des Béotiens, ni qu'il
cherchát sa fin dans un mediocre bonheur" (p. 107).
El altruismo aparece así como la expansión — y la coronación
— del postulado humanista individualista, y es su corolario obli
gado: lo que se piensa del individuo se ha de pensar, consecuen
temente, de la humanidad: "L'humanité, pensais-je sans cesse, peut
plus et vaut mieux".
Viene a cobrar vigencia así aquella necesidad de cumplirse en
la devoción, en el darse, que más arriba señalamos como caracte
rística dominante de los personajes femeninos positivos. Es natural
que esté acentuado en la mujer este tópico. Es, diríamos recordando
palabras del Corydon, una manera de fidelidad a la raza. Pero si
bien es un valor que se destaca casi como exclusivo, o como domi
nante, en el mundo femenino, no debe pensarse que el necesario
individualismo masculino — la variación, según Corydon — debe
ser considerado como su opuesto irreductible. "L'altruisme fait également partie de l'individu", escribe atinadamente a este propósito
L. Pierre Quint (Op. cit., p. 145), que aun agrega: "Aimer son
prochain est un besoin profond de l'étre, qui demande á étre satis- 154 -

�- 991 -

ouioo 'opijjed opoj ap Bjanj 'B-ioqB p
-pxa pBppnuioo B[ ap oanf ojqq p ua opaua^uBtu ap pBpisaoau B[
jbuuijb b BjpuaA aasai^ 'onpiATpui p ^o^opip pp souiuiaa} so{ gp
oun b[iiub as Butj^oop Bsg ua anbjod ajuauíBisnC tu^q o[ ouispntuoo
p uoisaqpB ns ap asaB^aEJiaj anb BÍouai opu^no anb opout 3Q
•UBO[Bip pBpapos Á onpiAipui 'isy
•pnpiAtpxn o^ :ojjsanu sbui sa anb o[ aniuaos as anb
bjbi{ Bpxpjad buisiui B^s^ Mapjad souiapod O[ SBuiap o[ opo^ 'sora
-siuí sojjosou ap a[qBiBjjBsapui o[ ua 'opunpjd sbui &lt;q ua assodaj
aq^p pBpuB[n^uis BJisanu anb aaoa[qB}sa b apAinba anb o-q
•Mpuuosjad sn^d
^\ ^uaiAap ^itnb isutb isap :a^qBjiuipB asoqo 4ig^ :— BjABpo^ aoip —
siBjnoÍB^ *ttpuBq JiuaAap :xnaiui uosip ía[qissod uiBuinq sn^d a[ jiu
-aAap :pnos untnb b4u (auiuioq puBaiá ^noj :aaip siBJAap af) ajsijJB
a[qBjpaA jnoj,, ^ajsnf juauíapuojoad,, opuBaiuoaua aníáis anb Q06I aP
B^ns upiOBuuijB Bun Bpianaaa anb p ua ''S'S'H'fl Bl B u^xsaqpB ap
aÍBsuaui ns apsap buuijb as Bapi buisiui Bsa ^ '(^9 #d 'sdtuajr auj
-ojq }a api^) aupuy) t4¿aaiiOBj %a anbuoaqi ajsaj uoiioipBJiuoo aaa
anb aoaBd jutod aa-jsatu 'ajsipnpiAipui uoijisod b^ ^a ajsumuiuioD uoij
-tsod B[ aajua suoxiaipBJiuoa sap iiuas SBd ib4u af ig^i :opuapip 'pnj
-ijob ajuopaj ns ajqos s^qaaq sauopBAjasqo b ^jsa^uoa
B[ anod uoiujq,^ b^ ua S6T aP o-1^11^ 9P BOíiqpd uoiunaj
"0 19P BPB^P Bl ^p sBisiunuioDOjd
sns Bpnp uis 4ttaaaijsajo^ Bq,, BiuBduioo bj ap sosaaxa so^ bjiuoo
Biounuap b^ ou is 'uauaij anb opijuas [a ajuauiBAi^oaja sa asa anbao^
•tw''*BpiA ns jba[BS Baamb uain^^^ :B0ip8uBAa uoiobiujijb b^ ua^quiBi
aaBXqns pno pp ofBqap oSopip pp ojaadsB o^}o aisa sq #Bjsiunuioo
opi}JBd pp ajuajaqpB un sandsap Bjas ^ajpo^ aipuy ap p Á 08
•uo'j no a^nÁOyi p uatquiB^ paiq^osa ajsijnaoiuiuj^^ ap jo^n^ ^q "PBP
-aiaos B[ uoo onpiAipui pp uopBpj B[ ap panjBu opB^sa p uaiquiBj
sa oSoptp p íjoxaaiui ops ou Á 'oSojmp ap uas sa ajquioq ^g

d
) ¡XP snoA 9
-aiduit — '^UBsijjnsui jiBiBd aui pas toui anod anaquoq aq *xnaj
-naq suas aui af anb sap pas ja^saa SBd au ap uiosaq ^f -jajaoddns
SBd xnad au af anb asBjqd b^ ap ad^j a\ %$a ttS9PnlBd SÍJ9^J 9r^)
aaaBd 'p8a jsa4ui Bpo ioj\[,, :^q 'aaiBjsiiBS aui ^pjnBS au puuosaad
jnaquoq pas uoui anb siBJaBsiAuatu af no 'aauuop B uau spans^u af
no apioui ^un,, rouisinjjp p sa anb ouistpnpiAipuT pp ouBsaoau
o^uauía^duioa ajsa b a^uaiuBiajauoo aaaxpj as lup^-ajjaxj *q uoo
T^6T 9P tp9Ii^^lu9,, un ua ^ 'aqí-i^sa ttsnpxa luos au uoiiBauqB^ tu
auisiojaqq 'spuajuaq af auiuioo auisioSaq a(j,, coot^oapip oiuatuiiAoui
un ua Bja^dutoo o[ anb outs 'ouisipnpiAiput ns Bam ou asopuBuaf
-Búa asaqduino ap pBptsaoau B^sa anb apuajduioo apt^) otustiu
ttauiaut p[ ua jajaAasaad b ojio^ ap aatBJjuoo utosaq a\ atuuioo ^xbj

�Capítulo XI
' SER Y PARECER
"...paraitre avant que d'étre c'est s'endetter envers lo
monde extérieur.. •"
"Le paraitre ne doit pas se distinguer de l'étre; retro
s'affirme en le paraitre".
(Journal, I, p. 26)
A esta altura del presente trabajo creo suficientemente esclare
cidas algunas cuestiones que me parecen fundamentales de ese tenso
diálogo progresivo que constituye para Gide la entraña del ser hu
mano, del ser que osa ser.
Pero acaso convenga todavía aludir, siquiera ligeramente, a
un aspecto ya señalado sin duda, pero cuya importancia es tal que
se le ve desenvolverse, en la obra de Gide, en vastas y ricas ramifi
caciones. Dijimos ya algo de ese orden que gobierna el progreso de
la aventura. Corresponde agregar que algunas de sus obras se ocupan
de analizar — mediante la crítica o la sátira — los fracasos de ese
orden para ponerlos en más luminosa evidencia. El principio de la
autenticidad, la necesidad de identificar el ser con el parecer, sólo
puede cumplirse mediante el ejercicio de una tensa conciencia vigi
lante. Cuando ésta claudica reina la inautenticidad. Veamos ejemplos.
Robert
Robert es justamente, en la obra de Gide, el proceso de la inau
tenticidad.
En algunos momentos del relato, especialmente al comienzo,
podría sentirse, si no fuera por el estilo, que también señala lo inauténtico, la presencia del autor. "J'ai dit que la notion du devoir,
depuis ma tendré enfance, dominait ma vie", escribe el protagonista
(p. 117) y podría creerse una línea tomada de Si le grain ne meurt
si el giro "depuis ma tendré enfance" no fuera tan evidentemente
convencional.
Gide teje permanentemente con material personal, y su audacia
le hace llegar a escribir a propósito del amor de Robert por Eveline, algo que también se corresponde con su amor por Madeleine:
"Un jeune homme aussi pur que je l'étais avec l'aide de Dieu, centralisant soudain sur une femme unique toutes ses aspirations laten
tes, risque d'auréoler á l'excés celle dont il s'éprend. Mais n'est-ce
point lá le propre de l'amour?" (ídem).
Pero aquí cesan ya las semejanzas. Por un momento se estaría
tentado de creer que la novela consiste en el estudio de la vida de
un Gide que, a partir de las circunstancias que en su juventud se
dieron, se lanzara a vivir en el sentido opuesto a aquel que Gide
recorrió. Es decir, no sólo no rompiendo aquel orden del que él se
liberó, sino acentuándolo y adecuándose a él en todos los aspectos
de su actividad.

- 156 -

�- ¿91 ap jBnjaajaiui ouan9 oSba un ua BpBuijuoa Bpanb Á 'buisiui BpiA
bj ajuB 'a^uauíBjsnf 'sjjaia as 'BpiA bj aiuauíBSuaiui sbui japuajduioa
ap pBpijiqisod bj BqBaijdun anb 'sbuijou sbj ap uoiaBjaqij ng
it'' *jajaas un
^iBuajap [itnb aaacd mj ap assBJJBqap jsats uq "jijoui sijbs auiija ap
ssd b Xtu [i pJoqBtQ,, :opBAiioui uauíua un anb bsod bj}o Bijojsiq
bj ua aaA b Biaunuaa snijnf 'ajuanoasuooui 'buisiui Bjja 'BJjsanuí as
bj opuBna 'jtaap sa '(oqoj ^a anj ou ^iaoui ^a) o^BuisasB jap
S bj JBioqojjoa b BupuaA anb ojBp un ap Bjajua as anb
ua ouisuu ojuauíoiu ja ua 'oaa^ *bjbui^buii anb oj uoo apuodsajaoa
as anb oqaaq un sofo sns ajuB auod ajiossunaj^ ap ajaanuí B^
•api^) asaaua^ap Bisn^ anb soj ua
^fajjaj uoiaisoduioa ap so^anf sosa ap oun ua BzijBaj oipBOjB^ ouistui
ja anb ojmjvjS ojan ja 'BjsijaAOU oxuoa 'butSbuii opu^na sg "pEpiOTi
-uajnB ap sajtqiunjsiA so]jaia 'so^uauroui souiiSjb ua 'ja ua u^p ag
•OAanu ziibui un aaajjo — sandsap souiatpn^sa oj anb ap uozbj bj sa
Bjsa Á — ^jaqojj ap Biauajajip b 'afBuosaad ajsa 'oSjBquia uig
•oaauíijd jap buijou
bj b oiuaiuiijauíos oSaya ja Á ouijjjn aisa ap Bjn^uaAB bj ap Butjd
-xasip bj UBjuajjua as sojja ug 'oipBajBg b auodo oj opo^ 'opuanjB ns
BTiuapBay bj lod sauoiaBdnaoajd sns apsaQ *Baqo bj ap Banioaj
bj ajaBd ua BXods as anb ja ajqos aisBjjuoa ja 'oipBajBq ap
bj b uoiaisodo ua 'jjjb Buiuua^ap BjnSij ng 'ijaqojj ap a^uajBAinba
ojjaja aaajjo jnoijBJBg ap snijnf 'w^ííg np saav^y sa'j ug
smjnf :uvo^vyi np saan^) sa'j
•ouBipiS 3OjaqiiuB ja :aas ja aaqos jaaajBd jap ojuniai ja sg
•ouisiui
is ap aqaoiuBj aisa ap 'BAijiuijap ua opBaou^i 'opi^jauíns jas ja
ajduiais BjBd uBuap^aua anb ttsauozBJ sbjbui,^ ap oaauínuuis ja ua
jjaqog b asjBpaaua jaA ua aoBjduioa as apj^) ouiuibd ja ua ^
*(^ST '^) 4tajqBSijdaui s^d iiB^atu jnas inb xnaiui aj saaA lJojja
iaa iiE;ata 'ioui ua jiBSudaui auijaAgtnb ag,, rjBuoiauaAuoa pBpijBuos
-jad uun Jinjisuoa bjb¿ pBpijBuosjad BjapBpjaA ns ap BJBdas as anb
ojjanbB ojps js ap jbjojba ap ojund ja B^s^q ouisiui is b asjBuapsap
aaBq aj ja jod op^aja ou uapjo un ap Buiajjxa upiDBijBxa Bg
M • • • niJ9A bj 8J3A sibSjojja
tui af í asanjjaA ^uauíajjajn^BU jiBja auxjaAg ¿ auBjuods SBd ajia ^nad
liBiatu inb auiB uoui ap ^uauíaAnoui \no\ ajaauísui auiuioa jajapisuoa
jnod uosibj aun aa-^jBja sibui íauuaiui bj anb jnajjiaui inauíajaiauoj
^iB^a ajniBU bs anb ajjjaA ua siojo af,, :aaip 'auijaAg ap opuBjq
-Bq ^pBpijaauxs ap bijbj d^uauBuuad Bun ua aanp^jj as anb pBpiaii
-uainBui Bsa aoouoaaj jg •Bopua^nBui aiuauíjBiauasa Bjanpuoa Bsa ua
'sofo siui b 'ajuauíB^snf BaxpBJ aÍBuosjad a^sa ap jo^bui saja^uí ja j^
ns jod opjnjTjsns B^sa jas ns anbjod sa — soajiua^nB soj '"aja
qj^ 'pjBUjag 'oipBOjBg ua ouioa tsb — oaiiuajnBui jb jjaqog ua
jBjapisuoa souiaqap ig *a^njjsuoa as anb jaoajBd ns ap Ji^JBd b sg
•Bdnao aj ojauíud anb oj oujojuoo ns sa 'ajuauiBoiiBuioiuis '^

�escritor. En el fondo de sí no pudo hallar la fuerza necesaria para
ver lo real de otra manera que como una estructura obediente a
una norma.
Luego de la escena a que nos referimos, Julius vuelve a ser el
hombre convencional y exterior de siempre, integrante del círculo
de Robert.
La Symphonie Pastorale
El conflicto que venimos analizando se plantea en un plano más
profundo en La Symphonie Pastorale. Aquí, más que sobre la super estructura convencional de un hombre la atención se dirige, sobre
todo al estudio de las "malas razones", los autoengaños que dijimos.
En las obras que acabamos de recordar Gide se inquieta sobre todo
por esa vacuidad del hombre que es Robert, por esa carencia de
entraña que es Julius, por la superposición total de la convención
que desplaza completamente la personalidad.
Otro es el tema de La Symphonie Pastorale. Su protagonista pa
dece una crisis moral intensa, y la narración sigue los esfuerzos
que realiza para no reconocer su verdadero sentido. Por eso decimos
que se trata de una capa más profunda del conflicto. El pastor no
quiere reconocer que no ama ya a su mujer, no quiere saber que se
enamoró, no quiere reconocer que su encono con su hijo responde
a un movimiento de celos. .. Y husca razones, sin saberlo él mismo.
Malas razones para encubrirse a sí mismo, para que no se plantee
en toda su violencia una confrontación decisiva entre el ser y el
parecer.
Obedecer al llamado de sus sentimientos y de sus deseos le
llevaría, si les reconoce su verdadero sentido y su legitimidad, a
una simultánea renuncia a las estructuras sobre las cuales fundó su
existencia. Y esas estructuras tienen además toda la fuerza y severidad
que caben en un pastor protestante.
En medio de esa malla demasiado tensa quedan atrapados y
heridos los personajes de la pequeña narración.
En ella se enfrentan también, al fin, las dos religiones, católica
y protestante. Pero el cuerpo mismo del relato está formado por el
minucioso análisis de ese proceso de autoengaño a que aludimos.
Les Faux Monnayeurs
Uno de los sentidos del título de esta obra es precisamente éste
de la pugna entre el ser y el parecer. Claro que no siempre los falsi
ficadores tienen conciencia de que lo son. Muchas personas, en la
novela, se limitan a traficar con moneda falsa — en lo moral —,
sin que intervenga en elio otra causa que su limitación, su torpeza.
(Osear Molinier). Ese es el caso, por ejemplo, de Osear Molinier, el padre de Olivier, quien, en su conversación íntima con
Edouard se muestra obediente a todos los lugares comunes de la
vida moral. Cuando manifiesta "sus" opiniones sobre la educación
de las hijos, sobre la sociedad, sobre la vida matrimonial, sobre sus

- 158 -

�- 691 JttUJSUOD B Baf[ JUBABSSBg X ÍbSjBUIB A BaiJJja BpBJIUI TIS OpOJ djqOS
JBas^d bjbcI 'Baanj JBpanb B BzuBap ops puBuuy ojag -oppa[qBj
-sa uapjo pp uapBAa as jubabssb^ ouioa puBiujy ojubj^ 'ojpnsaj ou
A opBaiuB^d BJin^as Buia^qoad ^a uanSis anb sopluiafa so[ ug
•uapjo
un ap Bjnidiu BJaui Bun na ajsisuoa ou pBpp^uainB B[ oaaj
•puopuaAuoa X ospj 'oaijBjsa uapjo
un b onpiAtput p opuB^uajjua 'pBpion^ajnB B^ ap uoijsana B^ ap op
-ojjBsap p uBJisanut sou JtaA ap souiBqBDB anb so[duiafa sop so^
•pBptoijuajnB ns Bjqoaaj 'ouisiui js b ^atj
sbui sa 'aiuauíBjapspjaA sbui enpe opBJ^stSBui p 'Biuajjsuoa o[ zaA
b^ b A BiSa^ojd o[ anb oíai^ipa p oXns oujoí ua o^op[ -Bzín^) ¿aafnuí
ns ap Bpinq b^ jod BpBuiuuajap on^ijuB uapao ns ap Banjdna b^ jod
naipuajxjoj^ ua aaanao oiqui^a asa anb aaaaa souiaqaQ? '(f "d)
4t* • *jnapA ap 'aBjnoa ap aAnaid aun jioa X ns iB4f ¿aS^juBABp tn^
B aaqoBUBtui anb jtbj Btu 'aasn^a B4iu p4nb aupd b^ ojS^bui 'uotssiui
-nosut4p ajDB jaa anb af-paanoAB snoy,^ :jpap aXo a[ as 'opjBjsBq
p jod ouubd osuajuí ns Bsaijuoa anb b^ ua X '(nx oInJj^B0 'jjj
aiJBj) pjBnopg b aaBq anb bjtsta b[ ug 'pBppTiuajnB ap ojuauíoui un
X^q uaiqiuBj naipuaiíjoi^ auaq^y ap BpiA b^ ua 'oSaBqiua mg
"(0S"6IT '^^ 'Bjdns jn 'ouiisap ns B^anf
as anb ua ojuauíoui p ua a^aqBsj ap uprsiaapur B[ uoa asaaBduio^)
•BOiiuainB BpiA Bun b opBA9^[ Bpaqsq Bipod anb ojob pp uopBpuB
bj anj anbaod 'BipjBqoa Bun ouioa ouis 'BA^isod Bzaanj eun ouioa
ou isb aaaj^dB O)uaiiui)uadajJB |g 'ou^sap ns jmáas opiqBS jaqcq ou
ap B{ :aiuauBuuad bzubjoub eun appuBÍap ajdiuais BJBd oinsnBp
o^uaiuii)uadajJB ns anb X zaA eun 9jquin[soA B^p anb zn^ ap oXbj
un anj uopuaAuoa B^ ap BJnidni Bg "(gg 'd) 44¿ai^uadaj aa^a ua4s
ap anb 'juasaid b jiBjiaa^aj ajp4nb ajnBj bs jubj s^d itBp4u aa anb
^iBjjnoja a[p4nb Í^{ptp ipa^ixa ^4nb n^jaA ajjao sunp aauuos^d
-uia jiBjuas as a[p4nb jip B^a-^na in^ ^uauíuio^,, :Bjuauioo BjsipAou
p ^ 44¡iiuaA3J np SBd siBanB4u af ¡qy,, :uopBnjis B^sa ap oaiioiu
uoa 'aaip aj^qBd^na Bsodsa Bg 'SBsan^anq sapcpian^ss ap ojunfuoa
asa Bunq JB^sapui ubj^ un bjjbu as ojsa anb ua SBUii^cd sb^ ug
•puopuaAuoa pjoxu
ap SBuia^ aaqos sauopBijBA 'Bsodsa ns ajuB 'jBjpjjBsap BJBd uotsboo
Bunjaodo Bun 'sBuiapB 'outs BÍtqoa o^ anb san^anq opijipa pp pip
-nDBS 3abj^ Bun ops ou botjtu^ts (pjBiuag) opjBiSBq ofxq pp Bpjnq
B[ uamb BJBd 'opBJisiSBUi ap Bp^aBj pBpipuosjad ns ap ojjuap
ojsdndiuoo opo^ ajqos souiaA o^ uopB^uasajd B| ug •naipuajijojg B^a[
-oa ns Bjn^ij jaiuipj^ asasQ b ou^ajag •(ndipudpfojj oijaqjy)
•(T06^ *^) 4txnBaajoui ua ^uaiBJi sp ^a 'sauiaiu-xna4p
qqno4p nad ug -ajnShj jna^ ap s^uíofsip siuauia[a sa[ xna aaiua saipj
jiuaj jnod auisio^a ana^ jnoj ap doai s^d uo4u '(pjBnopg Bsuaid)
af-siBstp aui ^uijuBd aa anb sanbo^ip issn^ sajja 89Q,, :a^uajaqoa
oiunfuoa un ua sojas sns jBipauoa apand ou anb ojund pj B^sBq
X 'vutdo as ouioa Buido 'sopoj ap uos anb sauoiuido sb{ 'sBuiaj sosa
sopo^ ajqos 'a^uauíajuBsaaui ajaaiA ''O^a 'opBSBa ajquioq ap

�un antiorden tan convencional como aquel otro orden burgués que
dice desdeñar.
(Armand Vedel). Armand Vedel, que es una de las figuras más
amargas de la novela, es un roté, pero suficientemente inteligente
como para tener conciencia de su fracaso y de sus carencias. Porque
Armand sabe cómo debiera ser, y sabe también que no tiene fuerzas
para serlo. Sin embargo su relativa debilidad no le impide ver clara
mente el engaño voluntario en que los demás se debaten, ni con
templar cínicamente el juego de las malas razones con las que cada
uno cubre los verdaderos motivos de sus actos. El puede hacerlo ya
que está separado de los demás por la conciencia que tiene de su
propia situación ("Mais, du moins, je sais que je ne suis qu'un
salaud; et je n'ai jamáis cherché á poser pour autre chose", (p.
311). Los personajes que lo rodean se transforman, para él, en tor
pes marionetas cuyos hilos descubre y muestra complacido.
No tiene él ciertamente un seguro punto de apoyo para cons
truir algo válido a cambio de la inautenticidad que lo rodea. Sólo
llega a poder denunciarla, pero, en realidad, el mismo no osa ser,
no encuentra un orden que pueda sustituir a aquel del que se
burla. Pero este mismo hecho hace que Gide pueda usar eficazmente
de su cinismo para sus propios fines críticos. Así en la conversación
que mantiene con Olivier sobre su padre (el pastor Vedel). Olivier
pregunta:
"—. . .Qu' est-ce qui te faisait diré que ton pére jouait au pasteur?
Tu ne le crois done pas convaincu?
"—Monsieur mon pére — contesta Armand — a arrangé sa
vie de telle fa^on qu'il n'ait plus le droit ni le moyen de ne pas
l'étre. Oui, c'est un convaincu professionnel. Un proffeseur de
conviction. II inculque la foi; c'est la sa raison d'étre; c'est le role
qu'il assume et qu'il doit mener jusqu'au bout. Mais quand á savoir
ce qui se passe dans ce qu'il appelle 'son for intérieur'?.. . Ce serait
indiscret, tu comprends, d'aller le lui demander" (...) "II s'imagine
qu'il croit, parce qu'il continué á agir comme s'il croyait. II n'est
plus libre de ne pas croire. Si sa foi flanchait, mon vieux, mais ce
serait la catastrophe! Un effondrement!"... (pp. 471-2).
(Passavant). Passavant es un ejemplo del otro aspecto de la
inautenticidad. Frente al orden convencional de la sociedad bur
guesa, Passavant se fabrica una situación de antiburgués que opone
a la convención una anti-convención no menos facticia que aquella,
no menos sistemática e inauténtica.
También en él, como en el mismo Robert, las malas razones
integran el juego de la inautenticidad. Así ocurre, por ejemplo,
cuando siente que Olivier se le escapa en su entrevista con Edouard:
"Pour n'avoir pas a reconnaitre ses défaites, il affectait toujours
d'avoir souhaité son sort, et, quoi qu'il advint, il prétendait l'avoir
voulu" (p. 411) "(II) n'eut done pas trop de mal a se persuader
que précisément il en avait assez d'Olivier; qu'en ees deux mois
d'été, il avait épuisé tout l'attrait d'une aventure qui risquait
d'encombrer sa vie; etc., etc.". (p. 412).
- 160 -

�- 191 bj ap bjbs bj B^sBq BqBajj ou anb pBpnta B[ ap jounu
asa ua Bijuas oX 'Bjqo ns ajuauiBpBJiB opuBsiAaj Bqs^SB as 'oujoj
ua 'sjjbj 8Bj)naip\[ *pjB^ np uijjbj^ -jj b jaaouoaaj pjg 'sbui ^ip^^^
•soubui sbj aj^ua BzaqBa bj 'uoauíj un ua opEjuas Bq^jsa oubioub un
'BqBsodaa odjana ja anb Bf ua b[bs bj ug 'SBa^ijod SBjnsuao sajas
sbui sbj uoa UBqsujaqB as soaiuiapBaB soyáoja soj 'soaipofiad soj ug
aipuy ap odjana ja sqBsodaj anb ja ua nsaus^ 9ni B[ ap o^
jqns oX 'XS61 aP 8JJccI aP [buj3aut bububui Bug
•oduiaij oj)sanu ap ajqiuoq a^qBJiuipB
ajsa ap uoisajdxa a^qBUBJ^ua sbui bj uos anb oms 'api^ ^p Bjqo B[
ap uapuajdsap as o^os ou 'ajquioq jap ojpjjBsap ap sapBpqiqtsod
sbj ua aj Bsuajui Bun ap aj^nu as anb ouisiusuinq un ajqos souits
-ndxa anb ssapi sbj anb BiABpoi JBjBuas ojainb 'oJBquia uig
•BJn^jB B^sa b SBpBuiJijuoa aiuauíajuapijns bX i^isa
sauopBuiJtjB SBJisanu anb oajg -sojnSus sosjaAip apsap BpuBjJodun
ns souiBja^pj X Bsud uis opuaijjoaaj souimj sbj ofBqBj^ ajsa ap
oSjbj oj y #3pif) sp Bjqo bj ua Bjn^uaAB X uapjo ap sauopou sbj ap
oqojJBsap ja ajqos uauinsaj un xnbs jaasq OTJBsaaau oaja o^¿

M¿aaip b asoqo anbpnb

MOISQ1DMO3
•Bidojd Bzanb;j
Bun ouioa JiuaAap p Bjodjoaui as a^sa opnsno onprAipui p BzrjBaj X
anb oaiui^uip uapjo asa BJBd 'BjnjuaAB bj ap tuaauíi p
sojja ua Bpiqso oqnq ou anb ap auatA saj uppBiiuiq Bsa anbjog
Bijodun sou euiaj ojjsanu ap oiisodojd b anb oj sa ojsa
A *p^pi[iqiuodsip uis 'ojnjnj uis 'opoj ajqos 'X spunjojd pBpqenp
-lAipui uis 'ajquioq jap Bpjnuiuisip ua^suii buii uojaip sou ajduzais
ojag 'djvuojsvj aiuoi/du/X^ vj ap JojsBd ja ouioa 'jaaaj^d ns X jas ns
ajjua opusqanj o i— jubabssb^ 'puBiujy — ja ap sopcjaqij ajuaiu
-ajuaJBds o^sia souiaq soj i—r naipua^jojj 'jaiuijoj\[ 'snijnf 'jjaq
•o^ — osjbj X ooiiBjsa uapjo un b sajuaipaqo o^sta souiaq sog
•Biuai ojjsanu ap oiysodojd b sajuBjjodiui sauoiasjoqojj
-oa Bijod^ sou anb Biauajsa cutí 'sosbobjj sns ua 'jjjqnasap uajiui
-jad sou sojja 'sBiuapy 'soAijisod saÍBuosjad soj ap Bjnjejsa Bjapup
-jaA bj Bjjooaj as anb opuoj asa ajqos sa ísojjupjoaaj oijBsaoau bj^
ojag 'saojaqnuB ap 'sopBSBOBJj ap BjjajsS Bun uaXnjiisuoa ojnjidBa
a^a ua souiBuopuaui anb saÍBuosjad sog 'BUBipi^ Bjqo bj ap bai^
buoz Bun jod spijjoaaj BpidBj sun jaasq ap souiBqBay
apuoui aj sjaAua ja^apua4s ^sa,o *ajja4p anb ^ubab
a^sa ap ajidüaB ouioa souiBidoa anb asBJj bj aXn^isuoa bj uoiadijasap
jofaiu ns X 'jas ja uoa apiauioa ou anb jaaajBd un oiuoa jsb biujoj
-uoa as ^ubabssbj 'sauoiaoAap sspunjojd sns ap sun^uiu ms 'btjbj
•ajij BpiA ns ap sapBpxjoijaixa sbj sBpoj ja ajqos BjnumaB 'pjBnopg
ap bj b BJnSij ns jauodo ua aaBjduioa as anb '^pj^ 'SBuiapy

�la fuerza removedora y aún viva de ese ser firme, seguro, pero cam
biante y huidizo.
La expresión tensa y serena a la vez de su rostro, que dos
gruesas arrugas verticales marcaban a los lados, prolongaba hasta
más allá de la muerte una dialéctica afirmación de exigencia y
entrega.
Más tarde, cuando leí Ainsi soit-il, supe que apenas seis días
antes de su muerte había escrito las últimas líneas de su obra. Me
importa copiarlas aquí. Ellas son la afirmación de esta doctrina del
hombre como tenso devenir ("Je ne suis jamáis, je deviens...")
que había exaltado durante toda su vida. En esas líneas, a los ochenta
y dos años, se le ve atento a algo que acaso podría, todavía, sur
gir de él.
"Non! Je ne puis affirmer qu'avec la fin de ce cahier, tout sera
clos que c'en sera fait. Peut-ctre aurai-je le désir de rajouter encoré
quelque cliose. De rajouter je ne sais quoi. De rajouter. Peu étre.
Au dernier instant, de rajouter encoré quelque chose... J'ai sommeil, il est vrai. Mais je n'ai pas envié de dormir. II me semble
que je pourrais étre encoré plus fatigué. II est je ne sais quelle
heure de la nuit, ou du matin... Ai je encoré quelque chose a diré?
Encoré á diré je ne sais quoi.
Ma propre position dans l^ ciel, par rapport au soleil, ne doit
pas rus faire trouver l'aurore mo:ns belle" (Ainsi soit-il, p. 197-8).
Montevideo, setiembre - octubre de 1955.

162 -

�- 91

"FS61 '3Püí3Id Bl *'3^3 'piunof in
"0S61 'XHM '31 'u3íJfHP
'¿F6t 'XHM '3383HX
"¿F6I 'XHM '3J1B3HX
'F6l 'XHM 'l-inaui au uibjS a^ ig
*¿^6l 'XHM 'Bl 'apiojsBj aiuoqduiXg
"8^61 'JHN '31 'PBli-)X nP
'XHM 'anüipojd luujuaj ap
'IS6t ''X 3P 3jn3J;3I\[ BX aipjja ajaoj
—r i a
^^un tuno '¿ 2 ^ alno ^ síTT r sajxajaaj x nB3Ano^[
mi i ino ^t
'0S6I 'XHM 'aa8B3ua aj njBJajiíq
'8F61 'XHM 'saaXBuuoq\[ xtiBg sap piuno
'FS6I '3PBí?ld BX XHM PX *313 'sJiuaAnog '(6F6I-686I) pu.mo
0S6t 'XHM (6F6l"ZF6l) pujnof
•¿F6I 'XHM '(^F6T6861) puano
TF6I ''iipg-aiaauiy -pa 'sjoa y '(6E6I-688I) 'pu.mo
•^S6I 'XHM 'ajpqBSj
Í61 'XHM '83 auappuj
'IS6I 'a^uBjg ap canaaaj\[ *tq 'ajsi
*6F6I 'aauBjg ap ajnaaaj\[ 'auuiojnytp sjaj^mag
'I56T 'XHM '831 'sjnaXBuuoj^ xnB^
'¿F61 'sapua^^ ja sapj 'aiuijuí ^uanof ap lAins 'aj ui jauBiu aunu jg
"¿F6I 'XHM '^a^aua^) 'jaoqo^ 'tq 'sauíuiag sap
'TF61 'XHM 'xnBll-HI^^ ÍJU3H
"61 '{B-Hu^O *p^ ('PBJX) '35HÍH BHBi\[ J3uiB|j uoa
'6F61 'XHM 'PPnBID 'd 33AB
*9^6I 'XHM '
"¿F6I 'XHM '831 'B3HBA nP 83AB3
"2S6I 'XHM &lt;831 'J3HB^ ?JPUV4P S3!S3^ 83I ^3 SJ3!MBD
•¿F6T 'XHM 's
'XHM 'I!-H
'BUISIUI B|
ap U9isaaduii ap oub p Baipui Bqaaj Bq 'ojp pna v\ aod uopipa ^\ ap
-ipui Bj uoa 'sBpBzqijn opi^ ap SBjqo sb| ap bjsij bj uopBnuijuoa b ^

�Obras sobre Gide
La bibliografía gidiana cuenta ya muchos centenares de títulos. Algunos
trabajos recientes proporcionan listas bibliográficas muy satisfactorias, entre las
que hay que destacar la confeccionada por Pierre Lafille en su trabajo (de poco
vuelo) "Gide romancier", Hachette, 1954.
Entre las obras que tuve más presentes durante la redacción del presente
trabajo debo mencionar expresamente el excelente estudio de León Pierre-Quint:
"Andró Gide, l'bomme, sa vie, son oeuvre; entretiens avec Gide et ses contemporains" 568pp, Stock, 1952, que es el mejor trabajo de conjunto que conozco.
Para la persona Gide, me apoyé especialmente en los libros de Claude Mauriac, R. Martin du Gard, Pierre Herbart, Maurice Sach ("Le Sabbat"), Jean
Schlumberger ("Eveils"), etc., etc.
Y entre los trabajos críticos tuve en cuenta especialmente el de Jean Hytier,
el de Ramón Fernández, y el de Claude-Edmonde Magny. Encontré interesantes
puntos de vista parciales en las obras de A. Rousseaux, Charles du Bos, R.
Marill Albores, Henri Clouard, etc. En este rubro debo señalar, también, la
penetrante crítica católica de Charles Moeller.
Me importó, para el esclarecimiento de algunos problemas biográficos, el
aporte de Derais y Rambaud ("L'envers du Journal de Gide") y el trabajo de
R. G. Nobécourt ("Les nourritures Normandes d'André Gide").
No creo necesario indicar la consulta de trabajos de más limitado alcance,
del tipo de los de E. Jaloux, F. Porche, P. Yseler, P. de Boisdeffre, R. Lalou,
etc., etc.
""J. P. D.

- 164 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3763">
                <text>La búsqueda del orden y el impulso a la aventura en la narrativa de André Gide</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3764">
                <text>DIAZ, José Pedro </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3765">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1958, Nº 16 : p. 97-164</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3766">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3767">
                <text>1958</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3768">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3769">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3770">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="476">
        <name>LITERATURA FRANCESA</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="341" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="574">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/5cae0cfcc816e2f8ec9b92d9f7c12a20.PDF</src>
        <authentication>cd248abaf2c0ba7e419dd4c50cadefd8</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3752">
                    <text>- IOS eo^ b odurea ap sofeqBij so[ ua BpBjsaid BpnXB B[ jod íoupuaSjy
oaiáo[oa^) oppaag pp 'Bu^sag "j '^ A oapiAa^uoj\[ ap 'iuof) *;q uenf
b aiuaraajuaiaaj A 'cqqB^ uBg ap 'oauBj^ oapqi}^ Án^ saaopB^psaAui
so[ b BaijBj^ojpd joqe[ B[ ua ajuauqi^ua^ sopBjsajd sopiAjas so[ iiüib
jaaapBjioB souiaqap 'puiápo a^acd ubjS ua sa ofBqBJ^ p anbuny
•auuojinJ^unj uoiaanpaa soxuBuSisap B[ 'soaajad so^uoq ajuaui
-unuioa sbpbuib^[ SBaniáij sBuoajxa sb^ ap uopeaja B-q '(uoisjoAa jod une
o 'afB3[o p jod o ojuaiA p jod sap^piABa ap uoiobui^oj ap oeaaoad
p o^uijsip) uopBziJoajaui aod uppBpaAp soiu^uáisap b[ 4juojjbj,^
gopBuiB[[ so[ ap uopBaauaS b^ b 'o^duiafa jod íop^uiuiaaiap uaiq osao
-oíd un b uoisaadxa Bpna o ajqmou Bp^o aeopuaijijaj 'puiSiao
ua BjnjBpuauíou Bun ofBqBJj p ua sorainpuj "UBnf UBg ap
so[ ap BotuBopA uoi^aj Bjsandns b^ ua SBai^gBpoiijiod sbooi ap Bia
-uasaad B[ JBOipui a uoidbzijiuojiui ap sopipui soj^p JB^pq soraipnd
A 4Biuop3 ap oiuaiuBjjBdap pp BtSopaS B[ ap Baiaa^ eo^uaiuipouoa
so^ jBsiAaj b ppoui sou uoioBqojduioa Bjsg 'SBaiuBopA ou A sboijjoui
-B)3UI 48BOllSBpOJ[IJJOd 8B3OJ ap BJBIJ 38 pBpipaj U3 OpUBllD ^SOJajIO
-jBiia sopijipd,, opBiuB^ uBq sounS[B anb sapi^ajBiu opBAijap UBq anb
soj ap 'uoiobzijiuo^iui ap sopipui ^ojBp ap BpBipnjsa buoz b[ ua bio
uasaad b^ ajqos.uaiquiBi soxuijsisuj "sooijiubiS 44zaidB[?, A 44isjB^opnas^^
p jbiub|[ ua op^p Bq as anb o\ ua aiuauípdiouijd uoiDBzijoa^aui
ap sosaaojd so[ ap Bajaas eiSBjua ppadsa un aasq as ofBqBjj p u^
•uoisuajxa ajuBjsBq uoa A aiuaiuBuinaodo somajBdnao sou anb so^ ap
'sopns so^ A uoioBjaSaA b[ opB^ ap opBfap souiaq orqtuBa ua íotnsim
pp uoisuaaduioa B[ BJBd s^fíin SBj^a jas jod 'sBai^opa sauoiaBjapis
-uoa sb[ ofBqBjj pp Jinpxa opipod souiaq o^[ 'oijqy jbj^[ A BuioqBj^[
4.SBJjats,, SBpBuiB^ sb^ :siBd ojjsanu ap saiuBsaja^ut sbui Bjpaid ap
sajBui so[ ap 'a^qísod BJBp A Bspajd sbui o\ anbunB *aAajq upisiA Bun
jaaajp b apuai) A 'BaiSopjjoiuoaS appui ap sa ofBqBJi a^uasajd \^
oionfaa^

(oAvnSnun
oaiSpjof^oiuoa^ Oiuaiiuioouoo jv vpionqiujuo^)

o6uqy p|/\| 9p s^jopap^jp so| 9p
DJp9¡d 9p S9JDUU SO| 9p U9pnpA9 X U96]JQ
JJOUVJLV33HD 3OUOÍ

�ex-alumnos Osvaldo del Puerto y J. Cormenzana; a Antonio Taddey
por la ayuda prestada para llevar a cabo algunas de las excursiones
de estudio, y a la Sociedad Argentina de Estudios Geográficos por
haberme dado facilidades para conocer los mares de piedra y las
serranías cordobesas.
Generalidades sobre los mares de piedra.
Acumulaciones de bloques rocosos, de cierta extensión y conti
nuidad, son conocidas en diversas comarcas, distribuidas por las dis
tintas zonas del globo. Tales acumulaciones consisten en algunos casos
en agrupaciones de masas pétreas redondeadas por erosión (por ejem
plo, a lo largo de algunas costas marinas, o en el curso superior de
algunos torrentes) o resultan de depósitos de origen glaciar (bloques
erráticos). A veces se trata de corrientes de materiales que descienden
por las laderas montañosas o serranas, en forma de glaciares de rocas
(rock glaciers) o por caídas intermitentes (rock falls). Las acciones
mecánicas debidas a la fuerza expansiva del agua al congelarse, pro
ducen acumulaciones de bloques angulosos en las cimas montañosas,
llamadas felsenmeere; en el desierto de Sahara, y en otras comarcas
áridas, son conocidas también vastas agrupaciones de masas de roca
angulosas, determinadas por diversos procesos, y que son caracterís
ticas de las mesetas llamadas hammadas. En el Uruguay, estas forma
ciones tienen en general poca importancia, aunque son relativamente
frecuentes los cantos y bloques rodados en el litoral del Atlántico y
del Río de la Plata; también se conocen bloques erráticos (por ejem
plo, en Cerro Largo), "glaciares" de rocas (Valle Edén) y los llama
dos rock falls (cerro Arequita). Tienen en cambio bastante impor
tancia, destacándose en el paisaje por su aspecto particular y su con
tinuidad sobre vastas áreas, las acumulaciones de bloques redondeados,
que han sufrido un modelado in situ ^rincipalmente por los agentes
de la meteorización (descamación, ahuecamiento, etc.), colaborando la
erosión para remover y arrastrar los materiales residuales y para pro
ducir una reducción superficial de los bloques rocosos (desgaste gene
ral, acanalamiento). Los bloques pétreos residuales se agrupan progre
sivamente sobre el afloramiento directo de la roca madre, y no han
sufrido prácticamente transporte alguno, y tan sólo cambios de posi
ción, debido a pérdidas de equilibrio por reducción de material. A
primera vista tales acumulaciones producen la impresión de un ver
dadero caos; de ahí la expresión caos de bloques que a veces se ha
tratado de aplicarles. Tal caos es sólo aparente, y nos parece por lo
tanto más exacta la denominación de mares de piedra (ó si se quiere
mares de rocas) para tales formaciones; podría usarse también como
sinónimo la expresión mares de bloques (block seas). En Francia, a
las formaciones menores, pero similares a las indicadas se les deno
mina compayrés. Los principales mares de piedra del Uruguay están
constituidos por las llamadas sierras de Maboma (departamento de
San José) y de Mal Abrigo (departamento de Colonia). Ninguna de

- 302 -

�- SOS Anuí opnudui b 'Bipaid ap saiBui ap asiBjia uapand anb sopl
-luaCa so[ 'sopiug sopB^sg sa o[ ouioa oai^opjjiouioaíu A oaiáop^aá b^sia
ap o^und [a apsap opBipnjsa uaiq ubj A osuajxa ub^ siBd un ug
MBanzy ap ubj ap aiqiuou ^a opuuoppjj^ ap o)uatuBviBdap [ap
oxiaa opiaouoa un opuBA3[[ uiib 'ÁBitátug [a ua uaisixa ou odi^ ajsa
ap aiuauiB}ai4jsa souioq 'siBaa^) SBui^[ ap opB^sa [ap ajsg uoiaiod B[
ua A oaiauBf ap oig ua 'oájnqiig oao^t ap sa.iopapa.qB so[ ua sa[qBA
-lasqo 'jboiizb ap sausd saiegiaBjaadsa opucjnSijuoa 'soaijjuBiS souiop
sapuiijá 8O[ ua^aauía o[os 8a[Bna so[ ap 'sauoiAiqoo ap sBd^a SBsadsa
ofcq so)[nda8 a^panb ua[ans uoioBzxjoaiaui jod sopcapuopaj Á sopBJBdas
sosoaoj sanbo[q so[ '[is^ag [ap sajB^n[ soqanuí ug *oÁBniun oijoiíjaa^
[ap Bjpaid ap saasui so[ ap so^aadsB sosjaAip jod uajaijip anb 'sa[Biaad
-sa eauopBuuoj ue^n^ijuoa anb sosoaoj sanbcqq ap sauoiaB[numaB sb^sba
uaiquiBj uajsixa oua[i8Bjq [Bjojq [ap so^und soun^[B ua Á jb[^[ op BJjag B[
ug sBtauajajip SBun^[B ¿aaa[qe)sa uajiuuad uoiaspnuap B[ ap pBpisuajuí
ajuajajip b[ ap Á Buiqa ap odtj [ap 'Bjnjaiujsa b[ ap Biauan[jui B[ b sop
-xqap sa[[B^ap soun[B anbuns 'BtuoqBj^ BJ.iaxg B[ uoa BatSo[ojaouioaS
BzuBÍauías ajiiBjSBq UBJjsamu SBUBqtBJBd sBiuBJjas SBun^[y *a)uaui[Bu
-osiad so^BAjasqo opBp anj sou apuop 'BqiBJBj ap A oanquiBUjaj ap
sopBisa so[ ua aiuauwB[nai}JBd 'Buijsapjo^f uoiSaj B[ ua A (aisapng [ap
8BJJ318 SB[&gt;BU1B[[ SB[ U3) Jllg [3p apUBJ^) OT^ ap OpB^S3 [3 U3 3}Uaui
-jB[iiaiiJBd '[isBjg [a ua Bjpaid ap sa^sui uajsixa uaiqiuB^ 'oaiji^uata
jo[BA ubj^ ap SBiauanaasuoa sbuiiS[b aianpap a[qisod sa uoiaBiBduioa
B[ ap anb tbA 'jB[naTj^Bd ua soga b souiajiaajaj sou anb o[ jod ^AunS
-njjq [ap Bjpatd ap saa^ui soun^[B b ajuBjsBq uBpjanaaj uoionjijsuoa ns
BjsBq A BjnjanJisa ^o^aadsB ns anbjod 'sa^aiui ubjS un uaaaj^o pBpg
-boo[ Buiígn Bjsa ug qipuB^ ap A (B[Bqay ap BduiBj BpBuiBg b[ ua
aiuauqBiaadsa) Bqopjo^ ap so[ sopiaouoa ^nuí uos apuop 'BuijuaSjy
B[ ua aiuauiJB[naiiJBd :sasjBd so.tjo soqanuí ua asiBgBq uapand XBnS
"niíl Ia ua ualsíxa 9nb SOT B sajuBfauías ajuBjsBq Bipaid ap sajBj^
•[Bpxoiajsa uoiaBt[ojxa ap sosaaoíd so[ jod sopBJBdas
ogBSBq ap sozoij ap BiauBpunqB b[ aod sopBztiajaBiBa 't4sBqaoq ap
sodtuBa,, sopBuiBg so[ osn[aui 'sosoaoj so^uaiuiBiogB ap eodg soi^o
jod sopjniíjsns opuats 'ajuauíBagaBid ub^[bj Bipaxd ap sai^ui so[ 'siBd
[ap a^saojo^[ [ap soaigBSBq souauaj so[ ug #(opBuop[Bj\[ ap ojuauíBj
-jBdap) iBanzy ap ubj opiaouoa [a o[draafa jod 'soaijiuais o sodijiubiS
sojjaa soijo ap SBiapB[ sb[ na oaodiuBj ubj[bj ou sanboyq ap saiB[
-naBjaadsa sauoiaBdnj^y '(souisiiu so[ ap bdijiubiS uoiaiod) a^uajiuaj
[ap sopBuiBg souaa so[ ua A (*aia 'sb[bj^ SBAan^ 'BiiunBg souaa)
SBUiiuy sb[ ap BJiaig B[ ap a^io^j ajiBd B[ ua o[draafa aod aunao oisa
tsa[BiAn[oa sbsbiu sb[ ua sopB.uaiuaiiuas sounS[B 'sopBapuopaj sogans
sanbo[q lod SBjjaiqna ajuauíBaijaBid uBjsa SBiapB[ sb[ 'sBiuBiias 8Bun[B
ug *opBio[o^ 01133 ap pBpi[Bao[ B[ ap Baiaa A '(zajaj oai^ sa^u^)
zauopjQ A ogiBg ap uoxaB[qod B[ ap sBiuBaaaa sb[ ua uaunao anb so[ A
'apuBi^ o^oiib [ap joiiajuí osana [B souiixpid (saio[g) oqauiJBj\[ ap
'(biuo[O3 ap oiuauiBjiBdap) aijn^ ap Bipaid ap sainuí so[ uos soagsijoa
-aBiBD oua^[ 'Bioajioaui sa BaqdB sa[ as anb Biiais ap uoiDBUiiuouap
B[ anb iqB ap touBJias ajuauíBidoíd o^aadsB auag sauoioBuuoj SBjsa

�rísticos, son numerosos. Nos limitaremos aquí a indicar que tales
formaciones son frecuentes en el estado de California, siendo muy
interesantes las que ocurren en el Joshua Tree National Monument,
en Coyote Well y en Lone Pine. Existen también vastas acumulaciones
en los estados de Carolina del Norte, Colorado, Texas, Arizona (por
ejemplo en la llamada Point of Rocks), Dakota del Sur (en los llama
dos Black Hills) y en otros. Para la finalidad de este trabajo resultan
particularmente de interés algunos mares de piedra californianos y
la espectacular Cassia City of Rocks, del estado de Idaho, donde una
granodiorita ha sufrido un modelado semejante al que se llevó a cabo
en materiales graníticos y granodioríticos del Uruguay, con procesos
de ahuecamiento, alveolación, reducción fungiforme, etc. que han dado
origen a formas a veces fantásticas. Expresiones como "oriental tem
ple", "the oíd woman", y otras designan en la mencionada localidad
norteamericana a caprichosas formas que ofrecen las rocas; también
esa nomenclatura es utilizada en los mares de piedra del Uruguay; así
en la Sierra Mahoma son conocidas "la casa de piedra", "el avión
de piedra", "la caparazón", etc. La similitud en la evolución de las
masas pétreas en regiones tan distantes permite, según veremos, hacer
deducciones de gran interés.
Los ejemplos europeos son también relativamente numerosos. Son
conocidas en Francia, por ejemplo, las acumulaciones de blocrues de
Sidobre, junto al río Agout, tributario del Tarn, cerca de Castres.
En el mismo país se conocen mares de piedra en la península de
Bretaña, siendo espectaculares los del sector de Morbihan, las cerca
nías de Huelgoat y en Ploumanach (Costas del Norte). En la isla
escocesa de Arran, existen también grandes acumulaciones de bloques
pétreos, aunque acpií las acciones glaciares deben ser tenidas en cuenta,
como acontece también con ciertas localidades de Suecia, de Alemania
y de Finlandia. En cambio, recuerdan a los mares de piedra d*d Uru
guay los cpie ocurren en la isla italiana de Cerdeña y los del Fichtelgebirbe (Alemania) estudiados por W. Penck. En este último país
se conocen vastas acumulaciones de bloques pétreos en la región del
Harz. En la península Balcánica, existen mares de piedra en diversos
puntos, especialmente en Macedonia, y en la Ibérica, ocurren en las
sierras Morena y Guadarrama, y también en Santa Fé de Montseny.
Vastos mares de piedra se conocen en algunas zonas de aflora
mientos graníticos y de otras rocas afines de la Unión Soviética (en
el Ural llamado Pedregoso, en el Este del Turkestán, etc.l, en el
territorio de China (por ejemplo, en Tsingtao), en la India (particu
larmente en el área granítica de Bellary del Sur del país), y sobre
todo en la península de Arabia, donde la aridez del clima ha favo
recido la creación de acumulaciones de bloques de un tipo especial.
En dicha península son comunes, lo mismo que en algunos desiertos
africanos, los "panes de azúcar" de formas muy agrestes, configurando
espectaculares domos de exfoliación, tales como los existentes en Djebel Kassala. En África son también muy conocidos los mares de piedra
en las comarcas áridas y subáridas, limitándonos aquí a indicar tan
- 204 -

�- sos sou ' (eqjBJB^ opBjsa) apuBa^ BUidure^ jbzubo[B BiSBq oanqiuBuaag ap
ope^sa yap saABJi b 4o3any ^ '(BjqBg ap opBisa) BUBiUBg ap Bapg B^s^q
'siyodoajag X oyqBj UBg ap bjiij By o^any opuainSis X 'XBnSnajq ya uoa
Bja;uojj By apsap y^eag pp a^a^d Buanq Bun aeznaa ap sandsag *opz
-uo^) UBg X Biuaan^ 4sBpBtupn) 'apuBa^ BuiduiBg ap saaopapaays scq
ua ajuauípiaadsa 'ayyBjap ap sauoiaBAaasqo ap oaaumu ubi opuBztpai
A [BrjajBui ajuBpunqB opuaiSoaaj ''^S6[ ^B FP soidianud b 'pnjiSuop
ns Bpo^ ua ajuauíBOijaBad opi.uoaaj ouiaq pna p 'BqiB^Bg ap opBjsa
p ua uaaanao anb so^ b jBpaijJBd buijo^ ua souidiTjapj sou mbB
'a^uauípuosjad ojsia somaq anb souBanquiBUjad so^ ap osnput 'S
i Bjsa ap sopBjsa sosaaAip ap Bapaxd ap sajBuz so^ ap
qsBpuajapj souiauai anbuny *japf) ^g ojpag opjSoaS p A
a9qegtqy qta^^f zizy BjsqiiBd oSo^opouioaS a^uauíuia pp BiuBdmoa
U9 'psBjg pp ajsapjo^[ p ua souiBJBzqBaj 8BopuB sauoiaBuiJoj
ajqos ^nb sotpnj^a X sauoxaBAiasqo sb^ sajijn ajuauíBuins op^ipsai uBq
sou *ÁBn3n.Tj^ pp Bjpaid ap sa.iBui so^ b opBjaajB UBq anb soAtjnpAa
sosaooad so[ ap uoxoBiajdjajut B[ b soAijBpj SBiuajqojd so^ ug
•jisvug 2dp 9}Sdpuo^[ jdp vjpaid ap sauvtu soq
•soaijBinip sodi^ so[ aod opsuadiuasap p anb 'Bjpaid ap
sa-iBiu so[ ap soAiinpAa X soaipua^ sosaooad so[ ua ajuBjjoduii sbui
pd^d un 'oájequia uis ueáanf 4pcpi[iqc^a;[B ap opeas p X sapan^anatsa
sauoiaipuoa seg *oand ozjBna ua ajsisuoa ou sBaauBui sepoj ap anb b[
'eaoa b[ ap uoiasziaoa^aiu ap soprpui soaep ua^sixa ' (Bgiuoao^ B^
ap Bjqe) sbuij^ ap Baaaig b[ ap sbzidbui ajuaiuBAijBpa 'SBonioaBno
sbsbui sb[ ua 'ajaed bjio aod ízapqeA ns ap o^p apaaid sop^apuopaa
sanbo^q ap sauotaB^uinaB sb^ ap upia^uiaoj B[ aaqos Biouan^jui ap
uaaaaBa SBapeuiip sauopipuoa sb[ anb b oiaadsaa Biauaaa^ns ns anb
opora aQ qeaauaS ua UBjpj sopsapuopaa sanbo^q so\ 'Buajpg Baaaig
ap r[ ouioa 'sBsojsmbsa ajuaraeoidij SBipaena ua sand 'sbzidbui sbjio
• ibiid b une X ^sBjippBaad o SBjxxaps sbj^ b zaA pj aaaijaa as 'sBjxaaBna
ap oiuaiuiBapuopaa X uopeziaoa;aiu B[ ap sopBAiaap Bapaid ap saasui
XBnSnajq p ua opBgBq Bq anb Buiaip ^auag '^ opu^n^ 'a^uBppB sbui
soraaaednao sou anb so[ ap saaoiaBj soajo X Bmip p sBmapB opuaX
-n^ut 4(sauijB SBDoa X soiiueaS ua opnuaui b UBajuanoua as anb) sayq^a
-oabj sayBanianajsa sauoiaipuoa aod '^yauag aaqj[B^ bX opBAaasqo Bq oy
unSas 4a}uauiyBdiauiad Bpeuiuiaajap B^sa Biauajsixa ng *siBd oajsanu ua
souiaaouoa anb soy b so^ub famas uos sopo; ou oaad 4opunui ya opoj aod
uoisnyip BtydiuB Bun uauaij Bapaid ap saaeiu soy 'BipuBya^ BAan^[ ap
un^ X 4BiyBaisny ua uarquiej sop^apuopaa sanboyq ap sauoiaBynumaB
uaispca anb B^uana ua opuaiuaj X 4aaA ap Bq^aB as anb oy aoj
•XBnSna^ yap soy b sa;uaa
-ayip ajuamBAijByaa 'sayeíaadsa sodyi 'sorayiyn sojsa opuBanSijuoa 4BaBqBg
yap sosoaaiunu soy X 4BUBaiajBpng uoiuq By ap sojund sosaaAip ua
uaaanao anb soy '(syyijj odo^By^ soy ua) ang yap Bisapoqg ap soy '(si^d
oajsanu ap ttsByaA^ s^y iiBpaanaaa anb sBayiiuBaS sbuijoj aaA uapand
as apuop 4BiaB2 ua a^uamyBiaadsa) yBuoiajuajdag BiaaSi^y ap soy oyos

�impresionaron vivamente por la analogía con las formaciones que ca
racterizan nuestro país, las acumulaciones de bloques redondeados,
los mares de piedra típicos y las serranías pedregosas que aparecen
en la región samiárida del eslado de Paraíba. En un viaje posterior
llevado a cabo desde Campiña Grande basta San Gonzalo, pudimos
agregar nuevos elementos a los ya recogidos en la región central del
estado, que nos permitieron hacer algunas deducciones generales acerca
del origen y la evolución de los mares de piedra. Las localidades
particularmente interesantes para el estudio de esta clase de forma
ciones han sido la sierra de Bodopitá, orientada de Este a Oeste,
inmediatamente al &gt;Norte de Queimadas, y constituida en buena parte
por rocas graníticas porfiroides, con fenocristales de tamaño mediano;
la sierra Blanca, integrada por una espectacular masa pobre de diaclasas de una roca granitoide, cubierta por vastas acumulaciones de
bloques sueltos redondeados; la región de Curema y San Gonzalo,
donde afloran sienitas de las que han derivado también importantes
acumulaciones de bloques; y finalmente, la zona comprendida entre
Campiña Grande e Inga, examinada detalladamente en aquella opor
tunidad, donde la roca dominante es un granito porfiroide de gruesos
fenocristales, a veces con textura netamente facoidal, y cruzado por
diques de aplita, pegmatita, y diasquistitas básicas. Aunque no faltan
en el estado de Paraíba los domos graníticos de exfoliación (que
recuerdan a los de Carolina del Norte, Georgia, California, y otros
estados norteamericanos), difieren bastante de los que rodean a Río
de Janeiro ó de los que ocurren en las inmediaciones de Novo Friburgo (Brasil). Pero el rasgo paisajístico dominante es el de las acu
mulaciones de bloques redondeados, que recubren amenudo totalmente
las cimas de dichos domos, permitiendo que los arbustos puedan
desarrollarse en los espacios comprendidas entre las masas pétreas,
aprovechando el escaso suelo formado en el seno de las diaclasas,
cubiertas a veces por bromeliáceas punzantes. En la zona de Cabazeiras grandes diques de pegmatita (algunos de los cuales se han hecho
famosos en el estado por su riqueza metalífera) aparecen desagre
gados en bloques de mediano tamaño, en general algo angulosos.
Es en los lugares donde dominan los afloramientos de granito, granodiorita y sienita, de disyunción toscamente paralelepipédica, que los
bloques redondeados se hacen característicos y recuerdan los que inte
gran los mares de piedra de nuestro país. Al^unas porciones de la
sierra de Bodopitá se parecen notablemente a determinados trozos de
la Sierra Mahoma, aunaue llama la atención en aquélla el singular
acanalamiento superficial de los bloques basta constituir un verda
dero lapiez sobre rocas granitoides; por otra parte, los fenómenos
llamados de descamación, alveolamiento y ahuecamiento en las por
ciones sombrías, y de reducción fungiforme, comunes en el Uruguay
(y aún en algunos puntos de las sierras Pampeanas, de la Argentina,
y en Cassia County, del estado norteamericano de Idaho), parecer
ser aquí poco importantes. Entre Campiña Grande é Inga, son comunes
las masas rocosas de gran tamaño, de superficies relativamente lisas,
- 206 -

�- ¿os -uBjeq) BBZipaAoui SBjpaid SBpBiuBjj sbj saunmoa uos oiquiBa ug 'uoia
-oia^ ap sofadsa sojap^pjaA ap uoiaanpoad uoo 'omsijaoiuBjauíouiBuip
ai janj un b sopiqap uoiaaijj ap souaiuouaj b opxqap Jas apand 'Baa
-ijis uoiaBpnsxa aod opianpoad ouioa ajuauqBJauaá opBjajdjajuí 'uoiob^
-uauíqnd ajuajed^ ap ouauípuaj ajsa anb souiaaaA i soaijsijaja^jbo Xmu
ou sos^a sop opBAjasqo souiaq ojog -ouEqiBJBd OBjjag ^a ua sopBjjBq
'sjBd ojjsanu ua uaamao anb sbj ouioa 'sBpBjuaunjnd ajuatuajuajBdB
saiaijaadns ap sbooj ap sojduiafa ap zasBasa bj uoiauajB bj BtuBjq
•ojans jap uopBzijajanbsa A uoiaBzi^jasap ap osaaoad ja Bjau
bcujoj ua oppaJOABj Bq SBaaBuioa SBjsa ap opiJB a^uauíBAijBjaj Bunip
ja anbunB 'sajBSaapad soisa ap uoisuajxa bj jBjuauínB BJBd ajuBjSBq
opinqujuoa BiÍBq ajquioq ja anb ajqisod sa A 'soiJatsapiuias soaap
•BpaaA soj Bpaanaaa anb afcsind un b JB.^nj UBp Bjpaid ap sajsui soj
ap sajopapajjB soj ua A apBpajog b apuBj^ BuxduiB^ ap BAajj
outuiBa jb ojuuf 'SBiAnjj ap zasBasa bj ap BpBAijap jBiAnjj BiSjaua
Bssasa bj ap uozbj ua ajuauíBjuaj UBjSiuia sajBiAnjoa sbsbui soq 'ojjb
oj ap uapuaiasap anb pnjB^ ap sajBtjajBui A sauoiAnjoa soj jod ajuara
-BuijBjnBd sopBJiajua uos soaaiad sanbojq soj ^sBjjats A sbutjoo sbj ap
aid jb anbunB 'a^uaipuad Bjjaia ap souajjai soj ua Bjpaid ap sajBui
soj ap uoiaBaaa bj BJajaaB 'ojans jap oiuaimiaajqodraa ja A uoisoja bj
ap sojaaja soj opuaiaaaoABj 'uot^aj bj ap sBAi^snqjB sauoiaBuuoj sbj
ap opBjBj jap A oSanj jap oxpara jod BaijBuiajsts tsbo uotaanjjsap bj
ua aisisuoa osbo ajsa ua anb 'Bjopspaadap BUBmnq uotaaB bj anb jbs
-uad b uaanpui sou 'Buiajn^ A SBpBiman^) ua 'ap^pajog ap
sbj ua aiuauuBjnaiiJBd A 'BqiBJB^ ua SBpBztjBaj sauoiaBAjasqo
•oSjnqijg oao^ b sojBipauiui sootiiubjS sojjoui soasaj
-ubsiS soj ua aiuajBdB oood oxquiBO ua sa ojuaiuiBjBnBDB jg 'sbsoooj
sapajBd sbj ap opBiounuojd Xnuí oiuaituBjBUBOB un uoa A 'BqtBJB^ ap
ops^sa jap jBJjuaa uotojod bj Bztja^aBJBa anb bj anb BpBAaja sbui oqanuí
pBpisoiAnjd Bun jod SBpBjaajB *BJianbnuBj\f ap Bjjais bj ap sBja|\T
SBtjjnSy sBpBuiBjj sBuiia sbj uaaajjo anb ojoadsB oiJBuipjoBjpca ja jbo
-jjdxa B^uaiut as opuBna Bjuano ua asjBuioi usjiaqap sauoisnjauoo SBisg
•osaao^d opBUOiauaui ja ubjtjtobj 'Bjidopojj ap Bjjais bj jod aiuaui
-ajqiuinsajd sopojns soj uos oraoa uoisajdraoa ap sozjanjsa sapuBjS
ap spBATjap *SBAiidnja sbsbui sbj ap pBprsoistnbsa Bjjaia anb sBJ^uanu
*ajqB^OABjsap Bqnsai bztobui Bjnjanx^sa suq 'ajqBJOABj Bas aonpojd
as apuop sbooi sbj ap Bjnjanjjsa bj anb ajdraais SBpoB ajuaraBATjBjaj
sbuoz ua uaiqiuB^ Jijjnao apand 'sBsotAnjj sauotSaj ua BnjuaaB as uatq
ts 'sand ojuatuiBjBUBaB jg • (saaaA ap sauojjiui sBpiiadaa sauotaaBJiuoa
A sauoiaB^Bjtp sBAisaans) SBaiuuai sauoioaB sbj jod opoui ojjaia na
A (oAtjxuiTjd uauínjoA jap ojuauínB ajuatnSisnoa ja uoa) uoiOBjBjpiq
ap sosaaoíd soj jod ajiBd bjjo jod opBjoajB A 'saiuaaB^Bjdns sbsbui
sbj ap osad jap BiJBuajiui uoisoia bj ap sojaaja jod A aiuauíBUTjBjnBd
ojsiAojdsap jBijajBiu jap uoisuBdxa jBnpBjS bj asjianpojd jb SBSBjaBip
sBjapspjaA b UBtJBSBd sBjnjunf sajB jj *BiuBjjas bj ap jBjauaS uoiaaajtp
bj uaníois souBjd so^no 'sB^jnao n sajuajBdB oood sBjn^unf opuatnSis
riauajapjd uoa bztjb^j as 'sanbojq soj ap jBioipadns ojuaiuiBjBUBaB ja
Bisa ug •Bjrdopog Bjjais bj ua uaxinao anb sbj uoa ubisbjjuoo anb

�ced rocks) dispuestas en un equilibrio inestable, y que periódicamente
sufren cambios de posición, llegando a desplomarse al perder el equi
librio. Una de las masas desplomadas, de gran tamaño, puede verse
en el camino que lleva de Campo Grande a Inga, y forma actualmente
un verdadero techo de protección, utilizado por hombres y animales.
También el descenso paulatino de los bloques a lo largo de las laderas,
constituye un hecho frecuente. No falta tampoco el acanalamiento y
la -formación de pequeñas cuhetas en la superficie casi horizontal de
la porción superior de algunas masas graníticas donde se estancan
o corren lentamente las aguas de lluvia.
Casi todos fos mares de piedra, de aspecto serrano o no, del estado
de Paraíha, y aún de fos estados vecinos (Pernambuco, Kío Grande
del Norte) constituyen masas rocosas residuales derivadas del retro
ceso y la disección paulatina del planalto de Borborema, cuyo "front'1
irregular pero a menudo muy escarpado se halla en general a hastante distancia del Atlántico. Es interesante consignar que las ingentes
masas coluviales que hordean algunas escarpas del planalto o se acu
mulan en las laderas serranas, atrihuibles a climas más húmedos, resis
ten con cierta efectividad las acciones fluviales y mantienen sepultos
a grandes hloques de rocas granitoides relativamente meteorizados. Por
otra parte, la producción en tiempos recientes y bajo un clima subárido de importante cantidad de despojos derivados de los procesos
de descamación, de reducción granular (desagregación) de las masas
rocosas, constituyendo un abundante "grush" de tamaño variable, ha
contribuido a sepultar aún más las entrantes del terreno, hasta dejar
aislados entre sí a los domos rocosos, que hoy aparecen configurando
verdaderos inselherge, visibles principalmente en la región llamada
del Sertao. Los granos finos han sido mejor diseminados y han favo
recido la creación de suelos arenosos, a veces bastante espesos, que se
adaptan bien para el cultivo del agave y otras plantas industriales,
incluso de una variedad de algodón.
Los mares de piedra paraibanos deben ser considerados como
testigos de la paulatina reducción y esqueletización del planalto de
Borborema, cuya evolución ha sido facilitada por una gradual eleva
ción epirogénica y la influencia de climas más húmedos que los que
reinan actualmente. Pero la extensión de los mares de piedra debe
haber aumentado bajo el reinado del clima subárido de los últimos
tiempos, ya que en tales condiciones, parte de los suelos primitivos
han sido esqueletizados ó denudados (truncados), y muchos bloques
rocosos han sido puestos al descubierto por los agentes de la erosión,
incrementando posiblemente el hombre tales procesos, al destruir en
forma intensiva la vegetación protectora. De todas maneras la forma
ción de las acumulaciones de rocas, que se hace en forma muy lenta
se debe fundamentalmente en todo el territorio nordestino, al trabajo
de la mateorización ayudada por los procesos de denudación, no ha
biendo intervenido aquí para nada los fenómenos de glaciación, ni
las acciones marinas. Al tratar de los mares de piedra del Uruguay,
haremos nuevas referencias a los posibles ciclos evolutivos por los
- 208 -

�- 60S -daaxa ubi uos ou (sjjooj paauBjBq) sayiAoui sanboyq sayBx 'Bzip9Aoj\[
BJpai^ By 9p OJJ9^ B9J)9d BSBUI BpBUOI9U9UI B[ BIU9JUO9 9nb UOI9BA9^9
B^ B OpiIBUIB[[ 9U5IS 9S BJABpOJ^ 'U^tóa.! B[ 9p BOJlSUni UOT99BJJB 9p
OAIJOIU lili OpU9I99JBdBS9p CX6I 3P O.l9.iq9g u3 OUIO[dS9p 98 8BpB|9U
-OÍ 9p 89^BH91U99 U9 OpBUIllSa OS9tí Ull 9p 4B9J19d BSBUI Bq9ip '91U9UI
-BpBi9Ba^s9p íBzip9Aoj\[ Bjpaig opBuiByy ^iq^q ay as uoiaisod 9p soiq
-tubo sns b opiqap 9iib [B ^ayqB^sa o^od oiaqiyinba 9p opBiop 9nbo[q un
osouibj oziq 9S oduiayi un 9iubjiiq 'sboiisbiubj opnu9iu b sbuuoj noto
-BZIJO9101U V\ OpB9J9 OpU9iqBq 'SBJ9UBUI SBSJ9Aip 9p 8BpB^9pOUI SBjqBU
-Ol Á SBlUOipOUBjS 'SOIIUBJ^ 'SBOO^ 8B^1O 9J1U9 inbB U999JBdy #BJp9ld
gp s9jbui so[ 9p oipnis^ \^ BJBd 9iuBS9J9iui sbui unB Bi^nsgj IípuX
9p BJJ9IS B[ 'BqopjO^ 9p SB^ 9nb B^ni^B U9 Á UOI8U91X9 U9 JOU9J\[
*SBJ9pB[ 8B[
9p SOpipU99S9p S9Ilbo[q 8O[ J^[B iB^9pOUI B OpiJjnDUOO UBq Á '89piOl
-IUBJ SBSBIU SB^ U9 891UB^jbS OpB9J9 UBq SBnB 8B[ 'U9UIJB^ [9p B^ldB^
9p 6BIUB9J99 SB[ U^ "9UIJOJIUn 9JU9UIBAI1BJ9J 9I9IJJ9dn8 9p Á 89UOI8
-U9UIip SB1I9I9 9p Oi^UB^d Un OpU9XniIlSUO9 'BJni[B 91UB18Bq B UB^nXIB
-89p 98 '[9n^lJ\[ UBg 9p B^ OIUOD 'B^qOy 9p BdtUB^ B^ OlUB^ 'BUIBJ
-OUBd JB JB^n9IlJBd B1OU BUn UBp 8O9ldjl BJp9ld 9p 89JBUI SO[ 91U9UI
-[B9O^ Á 'BOIlSJJni UOI99BJIB UBl^ 9p 9fBSIB(I Un BJnIJUO9 OlUnfuO9
jg 'soji^ui 088^ ^isBq uba9|9 9s inbBduiBqg U9 9nb 'sboiijubjS sbs
-BUI 8BpB^piU9p Á S9JB[n9B199ds9 B U9pUOdS9JJO9 9pUBI^) BJJ9Ig B[ 9p
SBI^B SBUI 89UOI9JOd 8Bg 'SBUI^O'J Á 8O.IJ99 8O[ 9p SBp^BJ SB[ Á 89^BA
SO| 9p SBiapBJ SB^ U9 pBpiJUBO U9 U9.Un9O OJ9d 48BpBUB^dB 8BUOZ SB^
119 8BSB989 91U9lUBAllBpj UOS 'SB1[911S 8BSBUI SBg 'pBp9Uinq 9p SBAJ9S9J
SB[ Á O1U9IA |9 BJJUO9 UOI999}Ojd S9nbojq SO[ 9JJU9 UBOSnq SOpBJI
so¡jqoqjB Á soisnqjB eounS^ íSB^niscd jod soiíaiqna sojsp
48OpBI9UBlSip ^BJ9U9 U9 JllbB UB189 8OSO9OJ 8O1U9IUIBJO[|B 8O[
oj9d Í9Jjng 9p \ts oiubi un A 'oSijqy ^bj\[ 9p bjjois opBuiB[[ Bjpoíd
Op JBUI OJl39nU B O199dsB nS JOd OlUBiSBq UBpJ9nO9J 'pnIJ^[ UBg 9p A
iqBqoy 9p ttsB9iijuBaS SBdured,, sb^ *Bqopjog 9p sbjubjjos sb[ ug
'8919UIÍ UtlB X 89UOlB9d JB|n9JI9
U9parid ^Bno \9 Jod ^9uni un B^nuiis onb 'uoi9bzijo919ui b^ jod opB9J9
oaanq \o 89 oj ugiquiBx -ubiiSb^ jg BpBuiB^ X ' (sBijqraos saiiBd sb^ U9
pBpgrunq v\ 9p Biougisisj^d joXbui Bun jod) 9iu9uuoiJ9^ui Bpso^nqB
B9iiad BSBtu B[ Bppouoo Xnuí 89 ^puop ^oasB^g^Y ap Bp na *o^draaf9
iod 'sBjuBj-ias SBJio ua uatquiBi 89iibo|q ap sauoioB^nmnoB sbjsba nai
-syxa anbunB '[tpuB^ ap v\ A Bqopjog ap apuBj^) BJjaig b^ jas uBi^nsai
i sbui sb[ Bjpaid ap sajBiu soy uoa uoiaByaj ug *soujapoui
soiuaiuiiaauaAnfaj jod oSany SBpBAaya oaad ^BnSyiuB
sauoiDBaoysip X soiuaiuiBSayd b saiuaipuodsajuoa ^sbiubjjos
uaiquiBi UBznja By o u^apjoq By 'BiiBiuatuipas upiDBynmnaB
ap BjnuByy Boidji Bun aiJBd joXbiu ns ua sa Bdurej By anbuny
'jipuvj^ 9p A vqopup^ ap vupaid ap saunj^^
'sopBapuopaj soa^ad eanboyq ap
sauoi9Bynuin9B sajBynoBiaadsa 8999A b X sbi&amp;ba sBisa opBSBd UBq ,anb

�cionales como a primera vista podría parecer: generalmente se hallan
ubicados sobre la superficie lisa e inclinada de los domos graníticos de
exfoliación, como acontece con los de la Sierra Mahoma; de todas
maneras, la movilidad de estos bloques es mucho menos aparente
que la que caracterizaba a la célebre Piedra Movediza, de equilibrio
poco estable. El cerro que incluía la mencionada piedra constituye
un mar de piedra bastante característico, donde la disyunción tosca
mente paralelepipédica ha facilitado la creación de gran número de
bloques sueltos, que se han redondeado progresivamente, y que se
hallan ubicados sobre masas pétreas de gran amplitud, cortadas por
algunas diaclasas, ligeramente combadas y surcadas por algunos ca
nales anchos y poco profundos creados por la acción del agua fluvial.
En la porción más baja de las laderas del cerro, los bloques disminu
yen de tamaño y muchos de ellos se encuentran total o parcialmente
enterrados dentro de los suelos coluviales, donde prosperan muchas
hierbas y algunos arbustos bajos. Los bloques mayores se encuentran
diseminados en torno de la cima del cerro, y algunos ofrecen notables
dimensiones. Una de las masas pétreas de esta parte alta, consiste
en un monolito de forma ovoidea, asentado en posición vertical sobre
la roca madre, y guardando un equilibrio no muy estable. Hay evi
dencias de que algunos bloques, al perder el equilibrio se han des
lizado o han rodado por las pendientes alisadas de ingentes domos
que alcanzan hasta la cima del cerro; por tales superficies pudo ha
berse deslizado la anteriormente mencionada Piedra Movediza. Aun
que los procesos de ahuecamiento basal o de las partes sombrías son
relativamente sensibles, los fenómenos de alveolamiento son bastante
raros, en comparación con los que se pueden observar en los mares
de piedra del Uruguay. Tampoco son muy evidentes los indicios re
lativos al lapiez granítico. De todas maneras las analogías con la Sie
rra Mahoma son bastante evidentes si se dejan de lado algunos detalles.
Para nuestro objeto resultan sumamente interesantes respecto a
estas serranías y las que forman parte de la misma alineación (orien
tada del SSE al NNW), las comprobaciones realizadas por H. Backlund y otros autores, y especialmente por Mario E. Teruggi, relativas
a los tipos de rocas y a los fenómenos de cataclasis (incluyendo milonitización) que han sufrido estos materiales. Entre las rocas figuran
granitos, gneisses, tonalitas, granodioritas, etc., por no citar aquí sino
las que ofrecen condiciones favorables para su transformación en blo
ques que se acumulan para dar origen a mares de piedra.
Mientras las observaciones de Backlund se refieren a la zona de
Olavarría, las de Teruggi corresponden al cerro Noceti, inmediato a
la ciudad de Tandil. En la segunda de las localidades nombradas las
masas pétreas han sido bastante afectadas por la meteorización, fa
vorecida por la abundancia de diaclasas, separando multitud de blo
ques redondeados, y por los fenómenos de granulación o reducción
granular (debidos principalmente a la descomposición de los feldes
patos) ha dado lugar a abundante "arena de cantera" o balasto
(grush). La masa principal del cerro está constituida por una tonalita
(diorita cuarcífera), milonitizada totalmente en determinados luga- 210 -

�- ixs sssoaoa sannjaadns sbj oiquiBa ua UBuiuiop oaad 'saiuBpunqB souatu
uos soaai^d sanbojq soj 'isBnqjiuj oaaaa jap BiouBisip aoXBtu y
•soiafqo sojjo b X 'jos jb '(niBi 'npuBu 'opBuaA 'Bumd 'oobub^S)
uoi^aa bj ap sooidjj sajBiuiuB uoa^iuasaadaa anb sbj u^ 'sbijbjSoj
-9ld 89)UBS9J9)Ul UOJBfap 89UoSuiq09UIO0 SOJ 'SOiaqiUOS X SOI^IIOO SOJO3A
-jb soun^jB u^ qiuusoaaAui oiaqijinba un opuBpjBnS saoaA b 'sBsoooa
4,SBjBd^ SBSOijn^ 9jqos sspBoiqn SB9Jj9d sbsbui sb[ opuBpanb 'uoidbui
-Bos^p jod BpBo^nqB ajuguiBqduiB opis Bq as^q B[ 4sanbo[q sojjo ua
9nb JBd b^ b 'a^qBioajdB ouBuiB^ ap soqanuí 'scqoaAp? sopunjojd soiJtq
-UIOS SOpB[ 8O[ U9 OpUBJU9S9jd 'S9UOTSU9UIip 89pUBJ 9p SOUn[B 48OJ
qans sanbo[q ap uoioB[nuinaB a^ua^ui Bun aod a^uauíBoijaBjd opBapoj
B^sa opBuoxauaui S9jub ojjaa ^^ 'SBii^Biu^ad Á SBjqdB jod Á 'soapixa^is
sanbip jod sopBjJoa uB^sa Á 'so^x^ouaxopnas uauaiiuoa anb 'sB}iaoip
-ouBaá Á sojtubjS 'sooiiíjBui^tuí sassiau^ ubjo^jb J^{y "sauoSuiqoauío^
so[ ap BJjaig B^ ap Baiaa 'oijbii¡3 oi^j ap pBpnia bj ap ajsaQ ^b so^j
-auiojrq ^^ soun b 'iSBnqijuj ojjaa ja BAaja as apuop B3jb ja apuaad
-uiod soaijsjjajoBJBa sbui S9S9qojí^O9 Bjpaid ap sajBui soj ap ouq
•oSi^qy Jbj^[ ap buoz bj ua uají
-nao anb soj b a^uBjsBq uBpjanoaj Bjpaid ap saasui soj apuop 'uoiSaa
pqoíp ua uaoijsaj as anb soaiSojoaS soipnjsa soj jod sajajuí oajsanu
oaia jaua^uBui uaqap 'ouijbisij^ ajuauíBSBg oajsanu uoa aauaj u^pand
'soAijnjoAa sosaaojd soj B^s^q Á SBjnjonijsa sbj ouioa tsb 'jipuBj^ ap
sbj ap sajuBjSajui sojuauíaja soj anb sauoiDBjnouiA sajqísod
*ajsaQ b ajs^ ap 'ojjaa opijajaj ja ua 'a^uauíBpBuiixojdB sa (sis
ap souauíouaj soj ap sajq^suodsaj SBaiuiBuip SBzaanj sbj jod
BpBsiiB9) Bsoisinbsa Bjn^anjjsa bj ap jBjauaS oquinj jb ojuBna u^
•sajuauodiuoa soj b jBnpiAipui biujoj ua Jin
-uijsip ajqisoduii a^uauíBDi^aBjd Bijnsaj anb 'Bsuaiui ubj sosbo sounSjB
ua opis Bq sisbjobibo B-q 'soATiiumd soj ap SBSuadxa b sajBJauíiu soajo
Á o^opida ap BiouBpunqB bj ap o^uauíaaaui ja optaaaoABj Bq uoidbz
-tjiuojiiu B-q 'Boipipod sa Bpiaqiq BjiaoxpouBa^ bj ap aja^d í (boiiiubjS
X BDi^iqsBjB SBjijsmbsBip) SBOiiBaooanaj SBuaA X sauojij soj ap Biauanjj
-ui bj aod opBAiioui opis aaq^q aaaa^d BjiaoipouBa^ b jBiaaBd afBSBd
ng '69111 JOiq S999A SBJ}O X BOIJOqiJUB S999A SBUn S3 B1JJBUO1 B^[
•SBijoip aiuauíBidoad sBoijaoniBiaiu
sbooj jBnj ja ua uBiaiisixa ou 'iSSnaaj^ un^as oaad 'osoisinbsa ojb
OiOadsB BllJBUOi BJ B OpBp UBq SBDTUBOaiU S3UOI90B 8B^[ 'aiUBjapB SBUI
souiaaaA un^as 'ooiiijauíBpB oiiubj un ap aiia^d b aoBq as afBSBd oqoíp
'X^n^najq jap 'BuioqBj^ Baaaig bj u^ 'Bpiaqiq BiíaoipouBaS Bun uoiSaa
bj ua jBAjasqo apand as (ajqisuasui afBSBd) biijbuoi bj ap BAisaaSoad
uoioBoijipoui aoj 'siSBjOBiBa ap soioipui soasjo uaaaajo uaiquiBi sojja
anb bX 'sanbip sopBuoiouaui soj ap oiuaiuiBZBjduia jb pBptaoiaaisod uoa
aiasd ua souaui oj aod uoaBnioB 'jipuBjj ap uoi^aa bj b uoaBioajB anb
sauoisaad saiaanj sbj anb BiaaoaaB^ 'Bsoooa bsbui bj UBznaa (BaiijuBa^
X B011J5JSBJB BiiisinbsBip) soaBja sbui soaio X (eiiiaBSsads) Banosqo Booa
Bun ap sauoji^ 'uoiooiaj ap sofadsa sopBuiBjj soj BSBjaBip ap souBjd
sounSjB ua opuaiaanao 'soaiaui oai^na b soaiaiujiuao soaod apsap sa sbo
-iliuojiin SBfusaj sbj ap oqouB ja ísbuoz SBuanbad b UBioajB sand jb^oj
ap uos sisbjobibo ap souauíouaj soj anb auodns i^Snaaj^ *saa

�que forman un verdadero "piso de piedra", desprovisto de vegetación
(salvo algunos liqúenes), pero ondulado por canalillos, curiosos cau
ces y cubetas, configurando un tipo de "seudokarst" de topografía
bastante complicada. La propia textura y estructura del gneiss favo
recen la formación de estos "pisos de piedra", sometidos a la descama
ción o exfoliación superficial, y recorridos a veces por cauces espec
taculares creados por el agua directamente sobre la roca. Los seudoxenolitos, constituidos por un material menos alterable, aparecen aquí y
allá formando salientes que se distinguen a distancia, hecho que tam
bién acontece con algunos diques resistentes.
La descamación es siempre más efectiva en las partes sombrías de
los bloques, y lo es menos en las superficies expuestas al sol. Este
principio, aplicable a nuestros mares de piedra (sierras Mahoma y
Mal Abrigo), se pone en evidencia no sólo en el cerro que describimos,
sino en diversos puntos de las serranías cordobesas y en la Pampa de
Achala. Además en los países de clima subhúmedo o incluso subárido,
pero caracterizados por una gran variabilidad del tiempo, el proceso
de ahuecamiento se hace con rapidez a partir de las porciones som
brías; en climas más húmedos, la alteración de las masas rocosas se
hace partiendo de la periferia y se dirige hacia el interior, no jugando
la sombra (que favorece la persistencia de la humedad) un papel tan
destacado. Sobre estos hechos volveremos más adelante.
No faltan en los contornos del cerro Intihuasi y en la Pampa de
Achala las costras provocadas por el "unloading" (descompresión por
reducción de la carga a causa de los procesos de denudación).
Los mares de piedra del Uruguay en relación
con las formaciones geológicas.
Ya hemos dicho anteriormente que las principales acumulaciones
de bloques pétreos con aspecto de mares de piedra del Uruguay, están
representados por las sierras llamadas Mahoma y de Mal Abrigo. Exis
ten tales formaciones en otras áreas del país, aunque presentan allí
un aspecto diferente. Podría hacerse la siguiente clasificación de los
mares de piedra del territorio uruguayo:
a)Mares de piedra típicos, con escasos cerros rocosos, y claros
desprovistos de afloramientos, no muy extensos. Ejemplos: sierras
Mahoma y de Mal Abrigo.
b)Mares de piedra con abundantes claros y cierto distanciamiento entre los montículos derivados de la acumulación de bloques pétreos.
Ejemplos: Marincho (cerca del curso inferior del arroyo Grande, en
el departamento de Flores) ; Cufré (departamento de Colonia) ; inme
diaciones de J. Batlle y Ordóñez, elevándose algunos pedregales para
dar lugar a cerros de medianas dimensiones; zona contigua a Cerro
Colorado (departamento de Florida), y cercanías del curso superior
del arroyo Otazo y de una parte de la cuchilla de Dionisio (departa
mento de Treinta y Tres, incluyendo el cerro de las Lanzas, y los
afloramientos que contienen espectaculares "velas").
- 212 -

�uaaauajjad anb sauoiaeuuoj sb[ ap jaasod souiBijaqap anb ojuaiunaou
-oa oísp p ajuBjsBq opeueduia eq sosbd ap op^uiiniajapui ojaiunu un
BJBd SBJJO X uBJIDJBna?? 'ttOpiJJOdM 't4OJTUBjS^ S9UOIS3jdx3 SB[ 3p O3[d
-ui3 [g *siBd pp sojund sojjo bjb¿ u^oouod as uaiqraBj 3nb '(uoiaoMj
3p SBq33jq B 3JU3UIBJBp SOpBSOpB) UOI33IJJ 3p SOÍadSd 3p pBpi[B3I U3
asopuejeaj 'Bjinbajy ojjaa p ua 3SJ3A uapand anb sb[ oiuoa (sepeziu
-aBq 3ju3ui3ju3JtBdB) SBpqnd Xnuí sbdojc ap saiaipadns sb[ sajojaBj sojjo
b JL S3U3nbi[ soj ap ofBqBJi [B opinqiajB UBq 38 uaiquiBjL *8Bjt3iBn3
SBJ3pBpj3A SB[ UO3 J3A dllb U3U9IJ O3od X 'BÍd^BAB^ 3p O^U3UlBlJBd3p
jdp soiund 8OJjo ua X 'seuij\[ ap Bjaarg b^ ua uaiquiBj jujnao uaaaj^d
sa[Bj ^sBuaA X sauojij ap buijoj ua sassiau^ soj uBznja anb
o) 8B)ipiaBjad saaaA b uos sbiidjbiio ouioa uo^áaj buisiui b[
ua u^^ij\[ aBj^[ ojapisuoa anb o[ uaiquiBj^ •ouisijJoniBianiouiBuip ap
sepeme^ sauoiaaB sb[ jod SBpBzuaAjnd saaaA b X sspBjqanb sbdoj ap
E^e.ii as anb oÍBqBjj ajsa ap osanasuBjj p ua soraaaaA íoaiuBapA uaS
-ijo ap ubj3 anb osndns X sopijjod sojapspjaA uoa SBjisspBjBa sbjjo
X SBaijsBpoJtpod SBjiuopui sb^ oipunjuoa 'n^[pj^[ 3Bj^[ *^ 'o^ijqy pj\[
ap uopaj B[ u^ •ciauajsixa B[ Bqeqoodsos as ou oaod aa^q Bjs^q anb
so^ ap (BjisSuippi uoa) soaxuiAip sojpsBq X SBjisapuB ^nSiy ap aoas
tb\ ua ojaaiqnasap ireq as 'o^duiafa jo^ *oauojja saaaA b X
ops sa ojuaiuiiaouoa asa ojuaiuoui p io¿ 'UBi^ajuí so]^ anb seaoi
sb[ uaiq uBazouoa as opu^na ojixa uoa JBjuajuí Bjpod as ops XenS
"nJíl PP souipjsiaa souajjaj so[ ap BiSopuoaa B3 'sajuaauíAuoa oaod
saaaA b soqaaq ua asopu^XodB anbuiiB 'soaiozojajojd soduiaij eo[ b uap
-uodsajjoa anb auodns as 'BnSiy ap X sbuij\[ ap sapas sb^ b ojuBna u^
•a|qepuauioaajt sbui b[ sa pnjijaB Bsa asjBzipai b opBzuauíoa Bq SBuads
[Bseq ofa[duioa [ap Biáo[ouoaa b[ apuop sied un ua anb ajuamajuapiAa
i soaiozoanbiB soduiaij so[ b asaeáapj aqap anb BotSo[oa uoiasuijoj
Bun ouioa ouipjsp^ ojuauíBSBg p Bjapisuoa as ajuaui[BiniqEjj
*Bniy ap X sbut^\[ ap sapas SBpBuiB[[ sb[ ap 'a[qBJOABj
Bjnjanjjsa ap X sajuajsisaj sojuauíap so[ uaaajBdB apuop o 'ouipjsp^
ojuaraeseg pp sajuBJajui so[ ubjo[jb apuop uejuasaid as Bipaid ap
sajBui sojsa ap bjjoXbui b[ anb sejoubui sepoj ap asjejnSase apang
•[BUOisiAOjd seuade uozbj [bj jod Bj[nsaj Bjsandxa uoiaBaxjiSBp
B[ X 'sopepBA ajuBjssq uos uaaajjo anb [Bjaua^ ojaadsB p X uaXnjij
-suoa so[ anb sbooj sb[ b Bjaadsaj anb o[ ua X 4apuBj Xnuí sa sjBd p ua
S3UOI3BUMOJ sa[Bj ap ojauínu p sand 'Biauajajaj ap jpjas BJBd sop^a
-ipiu opis usq ops sopejia inbs Bjpaid ap sajBui ap so[dmafa sog
•ouipjsp^ ojuauiBSBg
pp sajuBjSajm so[ aiaxjjtadns B[ b ubuiosb apuop 'sojjo X sajo[g '^pp
-oy^ ap sojuauíBjJBdap so[ ua sajuanaajj Xnuí uog *sojBp so[ ap oqduiB
oiuuuopajd X sojuaiuiBJO[jB soseasa uoa Bjpaid ap SdJB^\[ (a
UBg ap Bjjais B[ ap ajaed X 'sbuij^[ ap suais B[ ap uotajod
Bun '(opBuoppj^[) uoiauag bjjois b[ Bpoi isbo 'SBUituy sb[ ap BJJdig
B[ ap ajjo^[ ajj^d :so[duiafg #a[qBJOAB^ Bjnjanjjsa ap o sapiojxuBjS
sbooj ubjo[jb apuop sBUBjjas sauoiajod sb[ ap Bjpaid ap sajej^[ (p
•(Bqaog) ojadsy '(BfagBABg) ajuajiuag'(opBuoppj^[) JBanzy ap
sojaaa :so[duiarg 'sbubjj3s SB.iapB[ sb[ ap Bjpaid ap sajej^ (a

�al Basamento Cristalino y a las series antes citadas. Un papel análogo
han desempeñado palabras tales como "lamprófidos", "esquistos cuar
zosos" y "esquistos o rocas verdosas".
No vamos a realizar aquí un análisis completo de los conocimien
tos que actualmente poseemos de la parte uruguaya del gran Escudo
Brasílico o simplemente Brasilia. Rechazamos sin embargo desde ya
la idea de un gneiss basal o primitivo como base de todas las demás
formaciones del país; este hecho aún no ha podido ser demostrado
netamente, y sólo podemos hablar de una gran antigüedad de dicho
gneiss. Por otra parte la variedad de gneisses en el Uruguay es muy
grande, y no todos tienen una cronología semejante.
En cuanto a las rocas integrantes del llamado Basamento Cristali
no o Complejo Basal, aparte de gneisses y algunos esquistos, compren
de diversas rocas eruptivas, cuya variedad ha de aumentar a medida
que los estudios petrográficos en el país sean más numerosos; actual
mente bajo la expresión "granito" se comprenden rocas que a veces son
adamelitas, granodioritas, sienitas cuarcíferas, etc., y lo que con fre
cuencia se llama sienita, puede ser también monzonita o monzodiorita.
También algunos tonalitas han sido confundidas con granitos. Del
mismo modo la expresión pórfido cuarcífero se ha aplicado a rocas
muy diversas (riolitas, riodacitas, traquitas u ortófiros, y hasta a rocas
milonitizadas de textura porfiroclástica). Cuando se realiza un estudio
exhaustivo de un área determinada surgen dificultades por doquier,
ya que los datos anteriores que se poseían sobre ellas eran con fre
cuencia superficiales, fragmentarios y aún erróneos. Por ejemplo, ex
cluyendo algunos trabajos recientes, los estudios zoneográficos sobre
rocas metamórficas casi no existen, y en cada caso hay que realizar
los, ya que sólo así se puede hacer una interpretación debida de cier
tos hechos geológicos. Estos estudios deben ser precedidos por trabajos
de campo que llevan a veces mucho tiempo e implican sensibles gas
tos. Por esta razón, nuestras observaciones zoneográficas en la zona
de Mal Abrigo no han podido ser completadas todavía debidamente,
aunque pensamos dar aquí una idea somera acerca de los resultados ya
obtenidos, los que servirán de guía para los trabajos del futuro.
Un problema que aún no hemos atacado a fondo es el relativo a
la cronología relativa de las rocas de la región estudiada, y sobre todo
en lo atingente a las sucesivas granitizaciones que pudieran haber
ocurrido; que el granito (adamelita) de la Sierra Mahoma sea "joven"
en relación a otros del país, parece un hecho probable; además la su
puesta "cuarcita" de la Sierra de Mal Abrigo, corta en forma filoniana
a las rocas gnéissicas, tratándose en realidad de una potente masa de
silexita (cuarzo eruptivo).
Lo que interesa destacar aquí, es que los mares de piedra se for
man a expensas principalmente de rocas plutónicas acidas o neutras,
granudas, cortadas por diaclasas no muy próximas y con diversas orien
taciones, lo que favorece la disyunción en bancos paralelepipédicos que
luego son redondeados por meteorización. El granito normal, pero so
bre todo la adamelita, la granodiorita, y a veces las monzodioritas, to
nalitas y sienitas, son las rocas que han dado origen a nuestros mares
- 214 -

�- 9IS -

•pBpijua Bjjaia uauaij (oapiAajuo^^[ ap sojund sou
-n3[B ua Á) opBuopje^ ^ Bqaog ^p s3[bjoji[ so[ ap o3jb[ o[ b sop^poj
sanbojq a soju^a ap sauoiaB[numaB sb[ &lt;&gt;[og 'afBsiBd [b BaijsiiajaBJBa
t?jou Bun UBp Eiambis íu A 'sojund soun3[B ua JBSrq uauaij SBuads
sa[B3ajpad so[ '(oaaqis [BiauaS ua ojuauíaa ap) oj[Bg ap ssasiuaiB sb[
uBnjdaaxa as is 'souBjjBna A souBiaiaj souajuaj so[ b upiae^ai ug
* (odij otusiui [ap sbooj scjjo A SBjiuais 'sojiubjS
ua sa)uapiAa souam '*a^a 'sauoiaBaijiaips 'sauoxarqosip) a^uaaajip o3[B
euijoj ua bzi[B3j as se^ans sbsbui sb[ ap uotaiqoAa b^ uaiqiuB^ *sapio^iu
-bj3 SBaoj ap sanbcqq ap sauoias^iuinaB sb[ UB^uasaad anb [B o^uijsip
ojaadsB un uaaaajo o^[BSBq [a aod sopBuiSuo so[ anb ouisiui O[ oaad 'Bp
-lanpaj uoisuaixa ap Bjpaid ap saa^ui jaaaaedB ua[ans 'soaia^jaja sop^j
-auio[3uoa A ssasiuaaB aod sepmiiisuoa Bjsana ap ssdjBasa sb[ u^
•soaidj^
Btpaid ap saaBui so[ ap aiuBjseq [B.iaua ua uaaaijip 'afesied [b jBjnaij
oiaadsB un uauíuduii anbuns 'sa^^áajpad sotsa sopo^ *(jBuuin[oa
[ap UBAiiap) seaijBiusijd sbsbui SBiauB^sunajia sepeuiuiia^ap
ua A ' ([Bjuozi.ioq uoiaun^sip B[ Buuuop apuop soqBSBq ap bibjj as)
SB3B[d o SBsop[Bq ubfainas anb Bjpaid ap sozoij saaaA b u^punqs ap
-uop sosoSaipad sodiusa b ' (uoiaBziioajaui b[ b sajuajsisa.i ^nuí SBaai[is
SBpoaá jod o 'Baiiiuaauoa o [Bpioiajsa uoiaBqojxa ap osaaoíd ua oubui
-b^ opianpaa ap sanbo[q jod sopBjSajuí) t4SBqaoq ap soduiBa^, b iBán[
UBp 'sojund sosojauinu ua ttopBaijpjiAM uBq sa^na sb[ b '8BaiuBMpuo3
SBasiuaiB sb[ ajqos (opBai^ijBjjsaiajuí saaaA b o) opBuiBiiap u^q
as anb soj[BSBq so-q • (pquiajBnaB^ ap 'soAjan^ so[ ap A soqaa^jj so[
ap SBjm^ sb[ ua 'o[duiafa jod) aniiojmini ojaadsB ap SBSoaoj sbsbui
ap uoiaBiuioj B[ ap B[ sa Biauapuaj b[ anbunB 'pquiaiBiías^ ap sb^siu
-a.iB sb[ ua JBAjasqo uapand as uaiquiBj soqaaq sojs^ -Bipaid ap saiBín
sojapBpjtaA so[ ap SBaijsuajaBiBa sapiojiuBiá sbsbui sb[ b saiBqnaad uos
uaiquiBj anb 'soijo A aiuiojxSunj uoiaanpaj ap sosaaojd uajjns 'sanb
-O[q ap sauoiaB[nuinaB sBiapBpiaA jbui3ijo uis 'ojiuog oig ap SBasiuaiB
sb[ 'o^iBqiua uis íBipaid ap saiBiu so[ ap uopBiauaá b[ ua Biausjjod
-uii Baod [Biauaá ua uauaij 'sajuaiaai souaaiaj so[ A oiiBjiBna [a BjsBq
oaiuoAap [a apsap uba anb sou^juaiuipas souauaj so[ b ojusna uq
*afB3[o [ap upiaaB BnSijuB Bun ubj
•ouap sbsbiu sbuiiS[b apuop 'oaiuBaao [Biojq [ap o3ib[ o[ b A (Bqaog)
Bi3a^¿ EuniJBq B[ b ojunf Bjpaid ap saasui bui3iio 'sajBjsuaouaj sosani^
ap 'apiojijiod oaijijoiq ojiubj^ ujq #soso[n3uB ajuaui[BiauaS A oubuibj
ouBipaiu o ouanbad ap sozojj ajuauí^Biauaá UBp SBjapBpaaA SBjiaiBna
sb[ ísanbojq ap uoiobiujoj B[ Bisd a[qBJOABj Binjanijsa ap Bjqotí ap
sbsbui sbuii3[b ap uoiaanajsap B[ ap sa[B3ajpad so[ uBAiiap saaaA y
•ajuBjjodxui [oj un opijuas asa ua
opBnf UBq SBjijBiuSiui sBun[B A sassiau3ojjo so[ uaiquiB^ qisBig [ap
o (Bqopjo^ 'IÍPUBX) BuijuaSjy B[ ap SBSo^aipad sapBpi[Bao[ SBsaaAip
ua uaiqiuBj opsp usq so[ A 'sosuajxa A soaijsiiajaBJBa sbui Bjpaid ap

�Morfología general de la región de Mal Abrigo.
La localidad de Mal Abrigo se encuentra situada ligeramente ha
cia el Noroeste del departamento de San José, cercana al límite con
el de Colonia, y su estación ferroviaria se halla en el kilómetro 132
aproximadamente de la vía que llega de Montevideo, y que al alcan
zarla se bifurca, ya que Mal Abrigo desempeña el papel de empalme
ferroviario, siguiendo la línea principal a Mercedes (Departamento
de Soriano) y el ramal penetra en el departamento de Colonia, donde
tras de una ramificación (Rosario Oriental) sigue por un lado basta
Colonia del Sacramento y por otro a Juan Lacaze (Puerto Sauce).
Con los alrededores más inmediatos, Mal Abrigo llega a reunir
unos quinientos habitantes, dedicados a tareas comerciales, ferrovia
rias, agrícolas y ganaderas. Una carretera, en esta parte macadamizada,
y en general bien conservada y bastante transitada, la une por un lado
con la capital del departamento, la ciudad de San José, y por otro
con Arroyo Grande, y también con Cufré. Otros caminos permiten
la vida de relación, que es intensa, entre la localidad y los diversos
establecimientos de campo y chacras de la región. La actividad ferro
viaria ha encontrado una fuerte competencia de parte de la circulación
cada vez más intensa por carretera, fenómeno que en los últimos años
ha afectado a casi todo el Uruguay.
Mal Abrigo se encuentra situada prácticamente sobre la Cuchilla
de Guaycurú (que podría llamarse también de San José), que en esta
parte aparece constituida por algunas rocas metamórficas (filitas, cuar
citas, talcoesquisto) y rocas milonitizadas. La altura sobre el nivel del
mar es para la estación de ferrocarril de unos 140 metros. La cuchilla
anteriormente nombrada se orienta preferentemente del Noroeste al
Sudeste, y sirve de divisoria de aguas entre las cuencas del río San
José, por un lado, y diversos tributarios platenses (arroyos Rosario,
Cufré, Pavón, Pereira) por otro. Aunque con sus ramales forma un
sistema muy complejo, al que se suman algunas colinas, cerros y ma
res de piedra formados en rocas relativamente resistentes, algunas por
ciones de la cuchilla se destacan en el paisaje, y se presentan como
sucesiones de lomas alargadas, con declives en general suaves.
Los alrededores de la localidad de Mal Abrigo aparecen bastante
transformados por la acción humana, siendo difícil encontrar actual
mente relictos de la pradera prístina. Por doquier aparecen "islas" de
arbolado artificial (montes de eucaliptos, pinos, cipreses, sauces, ála
mos, y grupos de paraísos). Los cultivos ocupan áreas apreciables; jun
to a la población se encuentra un viñedo, relativamente extenso (una
bodega local elabora el vino); existen campos dedicados al cultivo del
lino, del trigo, del maíz, de avena, de girasol, etc. Las huertas son
relativamente escasas, y de corta extensión; los árboles frutales sólo
aparecen en las quintas de Mal Abrigo, en el viñedo inmediato y en
algunos establecimientos de la zona. Alguno que otro ombú, y los
transparentes, estos últimos muy difundidos, completan el cuadro de
la vegetación creada por la acción humana. Involuntariamente, una
invasión de tojo comenzó a cubrir los campos, pero fue extirpada
- 216 -

�- ¿IS -and as sajBdiauíjd soai^ojojJoiuoaS soSsbj soj o^os opuBjapisuoj^
•babj^ ap X sojubo ap sbsbui o
sosoaoj sanbojq ajjua sosnd soqaajjsa uBznja aub sbiiSb sbj jod js ajj
-ua SBpBuotaBjaj SBuadB ttsauoun^Bj^ ap o sbuü^bj ap sauoisaans opuBín
-joj 'osojuauuoj Xnm osjna ja uBl^uaj uoi^aj bj jod UBjnajia anb sojanX
-ojjb soj anb aa^q sosoaoj sojuaiuiBJojjB soj ap BiauBpunqs Bq 'Bjnj
-oBJj ap sBaujj sapuBJ sbj ap uoiaaajip bj soma ja a unSas an^is 'Bjpaxd
ap sajBiu soj ap ojjuap oaad 'oaijjjpuap odij ap sa BaijtuSojpiq paj
Bq 'noiaBjaijB ap opBj^ osjaAip X Biauajsisaj Bjuijsip ap s^aoj jBjaajB
jb 'jBiauajajip uoisoja bj b uaqap as BjnjjB ap sajsBJjuoa soj 'saaaA
y 'Bjpaid ap sajBin soj ua jBiaadsa buijoj ua X 'sb3jb SBpBuiuuajap ua
oajbs 'saABtis uos jBjaua^ ua saiuaipuad sbj X 'BAijBjaj BiouBjJoduii uau
-ail sauopBjnpuo sB^q *zajnpBui ap soSsbj sopBOJBiu auaij afBsiBd ja 'Bjp
-aid ap sajüui soj ap BpBjrsnui uoisuajxa bj jod uoiSaj bj asjBzjjaiOBj
-Ba ap X 'sauoiaBAaja sepBuoiauaiu sbj ap Btauasaad bj ap jBsad y
•BpBuid
-uia ajuB^SBq o^oJBqnia uis sa SBjap^j sns ap cutí t (jbui jap jaAiu ja
ajqos sojjaiu ^9j) opBja^ jap bj 311b BÍBq sbui bjoo Bun auaij buiio
BXna 'zoujoqjy ap ojiaa ja BOBisap as 'ajsaQ ja BiaBq X 'BiauBisxp joXbui
y 'afBsiBd ja ua BOBisap as BiauBjsrp b ojsia X 'jijjBaojjaj ap uoioBisa
bj b ajuaxpuodsajjoa jaAiu ja ajqos sojjaui B^uiaj^ soun BAaja as anb
'opBja^ ojjaa ja BjjBq as SBiuBaaaa sbj ugj '^pEjuapraaB ajuauíBAijBj
-aj sa 'oSijqy jbj^[ ap X buioijbj\[ ap SBjjais sbj ap Bjpaid ap sajBui soj
opuaXnjaxa unB 'oSuqy jBj^[ ap pBpijBaoj bj ap saiopapajjB soj ap bij
-Bj^odoj bj 'siBd jap sBUBJjas ou sbuoz sbj jo uoa uoioBJBduioa u^
•UOIOBZIJBpa X UOI3BZIJ
-oajaui ap sosaaoad soj ap jbjbjj jb soujBdnao b somajaAjoA jsjnaijjBd
ajsa ajqos ^sojans soj ap pBpijsa bj jod ajJBd ua Baijdxa as BjoauáB
bj b ojaadsaj jxjojsBd pBpiAijaB bj ap oyutiuopajd jg 'sajrjjaj ajuBjssq
uos uoiaBsuaduioa ua anb 'ouBadui^d jap sopBAijap sojans uajjnao
apuop oajbs 'BpBsnaB Xnuí sa ou p^piAisoja Bq '(souaui saaaA b 'sojjaui
-jjuaa Bjuiajj b ajuiaA) sosBasa oipaui ouiuuaj ua o jad 'sajqBiJBA Xnuí
uos uaiquiBj ajqBJB bjj^ij ap sajosadsa soq *opBJ"BqBjj jas opnd anb
ua ajqBJOABj sbui Baoda Bun 9ojJ onb BjsBq 'soAijnaasuoa soub-soijba
ajuBjnp opBJB jap sfaj bj oijsisaj buioijbj^ BJjais bj b ouiixpjd ojans
un ísBjoajjSB sajoqBj sbj BJBd sopBsad ajuauísuins 'sosojjiojb soj saj
-uanaajj uos í ('ajo 'saj^^ajpad 'sauoiAnjB) pBpijBuozB ns jod UBzoajaBj
-Ba as sojja ap soqaniu ^sojans soj b oju^na ug 'souiao BJBd SBjdB ojos
uBjjnsaj oso^ajpad ouajjaj ua íBiicipaui sa p^pijBa ns jBjaua^ ua ojad
'sauuojiun uos ou soduisa soj uajqna anb SBjnjsBd SBq 'ajuaiaaj ajuaui
-BAijBjaj 'asof ub ap Bajj anb BjajajJBa bj b ojunf ajuajsixa ja oajbs
'BtauBjJoduit Bjjaia ap sojuaixuiaajqBjsa uoa jbjuoo uis ojad 'Bpipunjip
Xnxu 'Bjasanb Bijjsnpui bj BAijap pBpiAijaB Btuijjn Bjsa aQ 'sojaqaaj X
aujsa ap sounaBA ap bijo bj BiauBjjodun jauaj ap Bfap ou ojad 'souiao
ajuauíjBdiauijd ubijo ag 'BjnjjnaijSB bj b BpBaipap bj anb joXbiu B3jb
un UBdnao Bjjaqaaj bj X BjapBunS pBpiAijaB bj ajuauíjBuoiajodojg
•Bajjaj bia bj X BjajajJBa bj ap oSjbj oj b osnjaui 'sajuanaajj
Xnuí oiqtuBa ua uos sbjosbaui SBjUBjd sbjjo X sopjsa soq 'odtuaij b

�den distinguir en la zona los siguientes elementos morfológicos y es
tructurales :
a)La cuchilla de Guaycurú y sus ramas secundarias y de orden
inferior, en las que se presentan a veces cerrillos y colinas, que en
algunos casos tienen denominación propia.
b)La sierra Mahoma, extenso mar de piedra, con algunas acu
mulaciones de bloques formando cerros de poca altura, y sin alinea
ción aparente; las rocas dominantes son aquí adamelitas, granodioritas
y anfibolitas.
c)La sierra de Mal Abrigo, mar de piedra algo diferente a la
sierra Mahoma, de formas más aplanadas, y con un granito gneissoideo
(cataclástico) como roca dominante; los cerros de bloques aparecen
sólo en la periferia de este mar de piedra (porción Sudoeste).
d)Cerros Negros (formado por rocas básicas cataclásticas) y
Cerro Blanco, constituido por una peracidita, que corta con filones al
granito gneissoideo de la sierra de Mal Abrigo. Ambas alturas se en
cuentran al Sudeste de esta última sierra.
e)Cerro Mal Abrigo, relacionado con la cuchilla de Guaycurú,
y configurando una elevación relativamente destacada en el paisaje
(casi 200 metros).
En este trabajo nos referiremos en forma particular a las sierra
Mahoma y Mal Abrigo, estudiando junto con este mar de piedra las
características fundamentales de los Cerros Negros y del Cerro Blan
co. De la cuchilla Guaycurú y el vecino cerro llamado también Mal
Abrigo sólo haremos breves observaciones, principalmente en lo que
atañe a su constitución geológica.
La cuchilla de Guaycurú y sus ramificaciones.
Sabido es que en el Uruguay (y una buena parte del estado bra
sileño de Rio Grande del Sur), las cuchillas, aunque corresponden a
formas de relieve, tienen más importancia separando las aguas de
lluvia hacia cuencas distintas (función hidrográfica), que significa
ción orográfica. Se trata de formas en general alargadas, compuestas
por sucesiones de lomas, a veces poco aparentes, con laderas de escasa
pendiente, y cima redondeada (en casos sólo muy excepcionales es
crestada, y con mayor frecuencia-aplanada). Las principales cuchillas
del país, limitan las cuencas fluviales de primer orden, y son, la cu
chilla de Haedo, que se interpone entre la cuenca del río Negro y del
río Uruguay; y la cuchilla Grande, más compleja, que limita la cuen
ca del río Negro y la porción final del rio Uruguay, de las de la
Laguna Merín, del Océano Atlántico y del estuario del Plata. La con
cordancia en lo relativo a la dirección, de las corrientes fluviales de un
determinado orden de importancia, con las cuchillas del mismo orden,
se debe al hecho de que dichas cuchillas han sido creadas por la ero
sión fluvial llevada a cabo por las mencionadas corrientes. Así, por
ejemplo, la cuchilla Grande del Durazno, es concordante con los ríos

- 218 -

�- 6X^ -ir) ap X oífraqy jbj\[ ap sauoiaBjsa sbj aajua aiuauíBpBraixoadB) oqaaai
un a^uB-mp Bpm^as sa X 'sosoaoa sojuaiuiBaojjB soqanra Bjuasajd ou
jBaaua^ ua Bjjiqana Bq "aajn^ ja X (apuBa^ oiaBsojj ^a sandsap X) oa
"íHD HB8OH soXojjb soj aaiua auodaa;ui as a^uBjaps sbj\[ '^sBiund,, sns
ubjjbij as apuop 'o^iaqy jbj^[ uoiaBjsa bj ap sapBpiunxoad sbj ap ajBS
anb 'uoab^ ap ja X (oaiq^ otjbsojj jap oiJBinqijj) soaa^[ soaaa^ soj
ap soXojjb soj aa^ua auodaa^ui as 'nanaX^nj) ap Bjjiqana bj ap aqa^d
b uoiaaas Baaraiad ns uq -(zouaoqjy ap oaaaa ja ojdiuafa aod) aíssi^d
ja ua ajuauíBpijiu uBOBjsap as saj^na sbj ap SBun^jB 'sajuajBdB
-SBq sauoiaBjnpuo jod BziaajaBJBD as 'a-ijn^ opBuiruouap jbiubi j
•SBpBuidina oSjb SBaapBj JBjuasajd ajans Bjjiqona Bqaip '
oXoj^b jap uoiaaajip ua X ajuaiujEacq 'SBpuBjq aiuauiBAi)Bjaj
ua sBaijaouiBjaui sbooi ap ajuaiujB.iauaá 'sosjadstp Xtuu sojuaiuiBJojjB
uoa 'BaadsB souam aioijaadns ap 'bjjiuojo^) bj ap Bjjiqona bj uoa orasiiu
oj opuanao bij o^[ 'biuoijbj^ BJjayg opBiuBjj Bjpaid ap jbui ja 'oiunfuoa
ua opuaXnqisuoa 'pniiu^Biu UBa^ ap soa^ad sojuaiuiBJojjB X 'sanbojq
ap sauoiaBdnaSB opBAiaap ubij anb sbj ap 'sbooj sbjio X BjiaoxpouBjS
'BiijauíBpB ap sbsbui b opBzijajDBiBa ubi{ anb uoiDBziJoajaui ap sosaaojd
soj X Bjniamisa jBjnSuis bj ap uozbj ua oAijoaja opis Bq ofBqBjj oXna
'jBiAnjj uoisoja bj aod Bpsaasip opis Bq (BiuoqBj^ oXoaaB jap ajjBA
ja BiaBq 'aiaap sa 'ajsaoao^ ja biobij bjuu anb bj) sBaapsj sns ap buq
•Bjjiuoao^ bj ap X buioijb^\[ soXojjb soj aa^ua Bpipuaadinoa X 'ajsapao^;
tb ajsaoang jap a^uaiuBaso^ BpBiuaiao 'buioijbj^ ap BpBuiBjj Bjjiqana
bj sa 'ofBqBJi aisa ap pBpqBuij bj b uoiaBjaa ua BiauBiaoduii JBjnaiiJBd
aQ 'upAB^ buibjj as sajBiuBa soXna ap oun 'aajn^ ap Bjjiqana bj apuaad
•sap as ajsaoang uoiaaaaip uoa X o^sando opquas ua íasoj" u^g oía ja
bidbij ua^iaip as anb soXojjb b uapuodsaaaoa uaiquiB) anb saaquiou 'bjj
-1UOJO^ bj ap X Biuoqsj^ ap SBia^punaas SBjjiqana sbj sajjBA sns ajuara
-BAisaa^oad asaaa jb 'asof usg oía jap soiJBjnqiaj soj ap jBiAnjj ofBqBJj
jap Biauanaasuoa oraoa uapuaadsap as nanaXBn^) ap Bjjiqana bj 3q
•souiajBzijijn inbB anb aaqraou ja
sa anb 'nanaX^n^) bjjbiubjj ajqiaajaad aoaa^d 'sauoiaBuiraouap sbj ap
Biuojouora bj asjiAa vxvd anbunB 'asof UBg ap ojuaraBja^dap ja opoj
'3S lB ^W 19P BznjD SBn^B ap BiaosiAip bj sand 'opBidoadB sbui ja sa
asof UBg ap Bjjiqana ap aaqraou ja 'BpBaijdraoa ojubj un BanjBjauaraou
Bjsa b ajuaa^ *oaod Xnra ssn as anb 'ojjnauBj^[ ap ja aod opBiqraBa
sa asof UBg ap ja 'une ajsapng jb sbiu X 'asof UBg ap ja aod opinjijsns
sa 'runaXBn^) ap aaqraou ja 'aajn^) opBraBjj BpBuoiauara Bjjiqana bj
ap jbiubj jap o 'upAB^j 0X0j^b jap (sajuaiaBU o sajuanj) SBjund sbj ap
aijjBd y *(sojjo X soaa^[ soaaa^ soj ap ja 4bjbj^[ bjsj ap ja 'oqaip
ajuaiuBidoad oijbsojj ja 'Biuin^) bj ap soXoaa^) oijbsojj 0X0jjb ja BiaBq
uaXnjj anb 8BnB sbj X op^uoiauara oja ja aa^ua s^nSB ap BiaosiAip ap
aAjis anb Bjjiqana bj ap ozoaj jb ajuaraBjos Baijds as 'nanaX^^^) ap aaq
-raou ja 'BarpBjd bj ug '(ojdraafa aod 'oijbsojj oXojjb ja) bjbj^ ja ua
aBnSBsap b uaaaoa anb soiJBjnqiaj sounSjB ap bj X asof UBg oía jap sbo
-uaná sbj aaiua soraifip bX unSas auodaaiui as X 'apuBa^) Bjjiqana bj ap
jBuoipiaara uoiaBaijiiuBa Bun aXnjijsuoa 'nanaXBn^ ap Bjjiqana Bq
•Bjjiqana Bqaip ap saj^diauíad sajBuiBa soj ap uoiaaaaip
bj uoa sajuBpaoauoa nos soisa ap soiaaaip saiuanjjB soj '1^ X

�fré) por la vía férrea que cruza el departamento de Colonia. Pero en
el valle del arroyo Rosario Chico (y en parte del Rosario Grande) los
pedregales son muy extensos, a veces formados por bloques de gran
des dimensiones, entre los cuales viven arbolillos y arbustos, constitu
yendo "montes" ralos, en parte reducidos por el talado y en algunos
casos por los incendios. Las rocas que constituyen la cuchilla de Cufré
son variadas (eruptivas, metamórficas) pero de ellas no nos ocupare
mos en este trabajo.
La cuchilla de Guaycurú propiamente dicha, sin destacarse en for
ma espectacular en el paisaje, contiene los puntos más elevados de la
región. Según los trabajos del Servicio Geográfico Militar, la divisoria
de aguas en el lugar llamado Puntas del Mahoma, se halla a más de
203 metros sobre el nivel del mar, y en el llamado Puntas de la Quinta
(nombre de un arroyo tributario del Rosario Grande), algo más de
201 metros. Estas cotas son superiores a la de cualquier punto de las
sierras de Mal Abrigo y de Mahoma, y ninguna de estas últimas se
encuentra directamente situada a lo largo de la divisoria de aguas
principal, sino lateralmente. La más próxima a la divisoria de aguas
es la sierra de Mal Abrigo (o las "sierras" de Mal Abrigo), que con
siste en gran parte en una agrupación de bloques sueltos y afloramien
tos de granito gneissoideo (dinamometamórfico y cataclástico) deriva
dos de la denudación muy acentuada de una parte de la ladera Suroes
te de la cuchilla, y de cuchillas secundarias, llevada a cabo fundamen
talmente por aguas que van a los arroyos Rosario Chico, Isla Mala y
del Cerro de las Chireas. Dicha denudación ha sido favorecida, como
en la Sierra Mahoma, por la acción previa de la meteorización y cier
tas particularidades de la estructura que estudiaremos más adelante.
Se han separado además de la cuchilla, y por los procesos anotados,
los Cerros Negros, el Cerro Blanco, el Cerro de Mal Abrigo, y otras
alturas que hacen irregular la topografía de la zona.
Parte de la cuchilla de Guaycurú está constituida por filitas y
cuarcitas, las primeras con esquistosidad de rumbo variable (presen
tando algunas inflexiones poco acusadas), que oscila entre 559 W y
809 W, mientras que las segundas presentan rumbos más constantes
que en término medio corresponden a 65W. Ocurren también talcoesquistos, explotándose algunas de estas rocas en una cantera, siendo
la calidad del talco pobre. También se presentan rocas muy kaolinizadas de difícil determinación, y antes de la estación Guaycurú (par
tiendo de la localidad de Mal Abrigo) aparece junto a la carretera
que sigue la orientación de la cuchilla, el granito gneissoideo y cataclástico al que hicimos referencia con anterioridad. Según Mac Millan,
en determinados trechos de la cuchilla aparecerían un "esquisto ver
de", y gneiss biotítico. En cuanto a las observaciones de este autor re
lativas a la existencia de rocas volcánicas son dudosas, pues hemos
podido comprobar que los supuestos "pórfidos cuarcíferos" son sim
plemente rocas cataclásticas, en parte milonitizadas y con frecuente
textura porfiroclástica, exponentes de un dinamometamorfismo muy
acusado. El mismo autor recalca que "bajo ciertas condiciones de pre
sión se puede desarrollar en el pórfido cuarcífero una muy marcada
- 220 -

�- iss -

M 8OpBUIB[[ 6O[
opuaXnii^suoa 'oubiubj uBaá ap sosoaoa sanbo[q soun3[B ueae^sap as aj
-uaui[Bao^ ísojuaiiuBJo^jB ap sasB[a sapi na oaia a^eA un aod ezqsap as
oXoaaB [ap aoiaadns osana [a ajuaiuBaijaBag #aja * (sopijpadunq
Sad 'sBjqde) sbubiuo[ij sbooj 'sassiau3 'so^iubjS- i[[B ubjo^jb ísaj
-uanaaaj a^uaiucAijcjaj uos 'Bapaid ap sajBiu sojapBpjaA jbuijoj uis unB
'tísa[BSaapad^ so[ oaad 'o^iaqy [Bjy ap SEjuEaaaa sb[ ua anb opB[npuo
souaui inbs sa aí^si^d [3 *asof ue ou [a BiaBq ouii^n ajsa opuaiaaoa
'njnaÁBn^) [a A oijbso^j [a 'apuBj^) ja so[[a ajjua 'sajuBiJoduii so^ojjb
soijba uaaBU i[[y '(jbui pp [aAiu [a ajqos sojjaui Q6I soun b B[[Bq
as apuBj^) oAo^^y ap BOBiAOjaaj uoiaBisa B[) opBAa[a a]uauiBAi^B[aj sa
jBÍJn[ [a raisaQ [ap apuBj^) Bqiqana B[ uoa nanaÁsn^) ap sqiqana B[
ap uoiun B[ bzi[B3^ as apuBj^) oÁojjy ap BpBuiB^ pBpt[Bao[ b[ ug[
•iB[tiuis ojaadsB un BuiBJOUBd [B opuBp 'sBnlJB ap BuosiAip b[ b Bn^i^uoa
buoz B[ ajuauíBaijaBjd uaaqna sooijiubj^ eo)uaiuiBJO[[B so[ ^^jjxv^ ap B[
b apuaadsap B[[iqana B[ apuop JB^n[ [a X BuioqBjy [ap SB^un^ op^ui
-B[[ aÍBjBd [a aaju^ *sbui zaA Bpsa so[opuBzipunjo.id X scqopuBqduiB
63[BUBa so[ aod uaaaoa anb 'senüe 8B[ b ojuaiuiiaanosa ap uaAjis sosoia
-n[[ SBjp u^ •SBaui[ijaaj aiuauqBaauaá uos X 'oiJBUipaoBJjxa ouisi[a[Ba
-Bd un u^pjBná 'uoiaBziaoajaui ap sosaaoad so[ X (4toaijiuBaS9^ 3sjbuib[[
Bjapod anb 'zanÍB[ ap [Biaadsa odij un Ban^ijuoa anb o;u9tuib[bubob)
[BiAn[[ uoiaaB B[ aod SBpBqduiB 's^anjunf SB^q 'SEjiaaBno X 8B^i[ij sb[
ap [B a^uBÍauías oquina uoa pepiso;sinbsa sun aaaajo o^iaqy [bj^[ Baaais
B[ ap oapiossiauS ojiubj^ [a uoiqiuej anb acuíiisuoa ajucsa.iaiut sg[
'souaiaajaa ap souiBq^aB anb
b sounuodoi so[ ap uaStao [3 ajuauíBiaajaad uBai[dxa 4soa8a^[ soaaa¡^
eo[ UBuiaoj anb sa^ci.iajBui so[ ap oanasqo [a X (oauB[q ajuauiBja[duioa
sa saaaA b) BjipxaBaad B[ ap oaE[a ao[oa [a ísBpBzi^Tuojiui aja^d ua 'sBa
-TSBq sbui SBaoa aod sopinji^suoa 'soai^a^[ soaaa^ sopBuiB[[ so[ uaiquiBj
uaaaaBdB uoiaBAa^ ajsa b ajuauíBnSijuo^ 'bubiuoji^ Buiaoj ua ssiau
[B Bznaa uoI^s^n^ ua Baoa B[ anb aBqoaduioa opipod soraaq 'o^iaaaa
[ap aid [B Bjjuanaua as anb BaajuBa Buanbad Bun b SBiaBa^) "UB[[ij^[ obj^[
aod BjioaBna ouioa BpBaapisuoa anj anb '(oauB[g oaaaa) BiauBjsip ajuBj
-SBq b an^ui^sip as anb ouaaaai [ap uoiaBAa[a buii Buiuiaaiap BjipiaBaad
ap bsbui aiuBjaoduii buii 'o^iaqy [bj^[ ap Baaais B[ b ojunf *ozaBna ap
sa[B)siaa ap opBzxdBj ouij un saaaA b aasod 'sBaijj[oaBiui a^uauíaiuaj
-b¿b sapBpyABa sBpB[ap ua 'Baoa sq #is aa^ua sopBiouBjsip a;uejsBq X
'sopBAaasqo saaB[duiafa so[ ap BiaoXBiu B[ ua aosadsa oaod ap ^(sBjip
-TOBaad o SBiixa[is ap BjBai as aiuaui[BaauaS) sosoza^na sauo[ij aod s^p^s
-aABaiB sosbo sojaaia ua uaaaaede 'sejiaaBno X SBjqxj seq #B[[iqana B[ ap
[eaaua^ uotoaaaip B[ b Bnoi[qo SBuadB sa o apiauioa '[BaauaS oquina [b
Bioadsaa anb o[ u^ 'sBaiijuojiin sb[ ap X SBOijaouiB^aiu SBaoa sb[ ap pBpis
-o^sinbsa B[ ^a^aquiou ap BqBaB as anb oaaaa [a ua oA[Bg "oSiaqy [B[^ ap
BiaBiAoaaa^ uotaBjsa B[ b ojunf B[[Bq as X "nanaXBn^) ap B[[iqana B[ ap a^
t ajaed Binaoj uoiaBA3[a BpBuoiauatu B[ Í35O9 B 3óSS aP UBIIÍI\[
unSas sa sapiaajBui sojsa ap pBpxsojsinbsa B[ 'opB[aíj oaaaa [a U3
•uoiáaa B[ ap sBpBzi^iuo^ui X SBaijsBpB^Ba seaoa sb[ ap SBunSp uaaaajo
anb osojsmbsa o^aadsB [b pBpianSas Bpoj uoa apuodsaaaoa Biauaaajaa
Bisa í (Btuo[o^ ap SBaiaqtuBaaaj ssaog ^^e[[ijy aB[^[ q) t4pBpisojsinbsa

�Sierra de Mal Abrigo.
A ninguna persona se le ocurre, después de haber visto las serra
nías típicas de los departamentos del Este (especialmente de Maídonado y Lavalleja), aplicar el término sierra a los vastos pedregales de
Mal Abrigo; la costumbre sin embargo ha impuesto el uso de esta ex
presión, y hasta se la emplea en plural, ejemplo que ha seguido el
Servicio Geográfico Militar al editar la hoja topográfica relativa a
Mal Abrigo. Es que en nuestro país expresiones tales como mares de
rocas y mares de piedra no han llegado a imponerse, y en cierto modo
resultan chocantes, sobre todo en relación a la palabra "mares". Un
caso semejante es el correspondiente al mar de piedra llamado sierra
Mahoma, aunque aquí existe por lo menos en parte, cierta alineación
de pequeños cerros cubiertos de bloques graníticos, los que vistos desde
determinada dirección y distancia dan al panorama un aspecto dente
llado; con todo, tanto esta sierra como la de Mal Abrigo, no son sino
laderas de cuchillas (Mahoma, en el primer caso, y Guaycurú, en el
segundo) intensamente disecadas por la acción erosiva, ayudada por
la particular estructura de las rocas dominantes y los procesos de meteorización.
El mar de piedra de Mal Abrigo, se extiende por un área bastante
amplia, abarcando una superficie toscamente triangular, con uno de
sus lados (extendido en dirección Noroeste al Sudeste) aproximada
mente paralelo a la divisoria de aguas de la cuchilla de Guaycurú, adel
gazándose hacia el Sudoeste, donde las acumulaciones de bloques y
afloramientos rocosos determinan los espectaculares "cerros" llamados
Isla Mala y Cueva del Tigre. El lado concordante con la dirección de
la cuchilla de Guaycurú, mide entre siete y ocho kilómetros, y desde
él, basta el extremo de los afloramientos rocosos que circundan el
"cerro" Cueva del Tigre, hay ocho kilómetros en línea recta. De esto
resultaría, que el área total del mar de piedra, incluidos algunos claros
no muy extensos, es de unos treinta kilómetros cuadrados. Pero esta
área se acrece si se agregan algunos pedregales que aparecen en el
valle del arroyo Rosario Chico, en la zona de confluencia con los arro
yos Isla Mala y de los Cerros Negros. Otros pedregales de cierta exten
sión surgen también en la cuenca del arroyo de la Quinta, pero apenas
si guardan una relación directa con la masa principal de las llamadas
"sierras" de Mal Abrigo.
En razón del origen mismo del mar de piedra, las alturas mayo
res del terreno dentro de su área, se encuentran contiguas a la diviso
ria de aguas de la cuchilla de Mal Abrigo. La estancia de M. Díaz Larriera, se halla a unos 200 metros de altura sobre el nivel del mar; las
cotas decaen hacia el Sudoeste y especialmente en los valles de los
arroyuelos, pero es todavía de 135 metros en el cerro de Isla Mala, y
de 125 en el cerro de la Cueva del Tigre. Una red hidrográfica forma
da por corrientes de curso tormentoso y lleno de obstáculos, con abun
dantes hoyos y marmitas a lo largo de los cauces, pero de aguas re
lativamente persistentes aún durante el verano está enclavada en el
mar de piedra, siendo el arroyo troncal el Rosario Chico, que aproxi- 222 -

�un ap sajqiy UBiua^uBiu as oidiauíjd yB anb bsoooj uoiaisodtuoa
-sap ap sojanpojd b ua^uo opu^p 'sBssyaBip X sBjnjunf SBy ap saABj^ b
Biauajajajd uoa buisiui By ap sa^uaSs so^ opusnpB 'uoiaBjajys ap sosaa
-oíd soy ap sojaaja soy aiuauqBnpBjá opuaiJjns uojanj 'sayBiAnyj sayyBA
ap SBaapBy s^y ay&gt; saiuaXnjijsuoa sboijiubj^ sbdoj 'o^ijqy yBj^[ ap By ua
o moa BuioqBj^[ BJjaig By ua ojubj^ 'Bjpaid ap sajBiu soy ap uoiaBaja By ap
sayq^suodsaj sayediauud soy opis UBq uoisoja By X uoiaBzijoajaui By anb
souiaqBS Xojj -ofBqBJi ajsa ua uBdnao sou anb SBy ap odij yap sauoiaBiu
-joj ap o soaijBjSodoj sa^uapiaa^ ap uoiaBJauaS By ua souisiyaBjBa soy
ap BiauBjjodiui By ap BajaaB scapi sbj Báoq ua uBq^jsa BiABpoi JOjnB
oqaip piqyjasa anb ua soduiai) soy u^ *uBjauByd oajsanu OJ^Baj anj
anb ap souisiyaBjBa sosa ap sounáyB aod BiJBio.ia^ saoda By aiu^anp iyyB
SBpBynuinaB 'booj ap sayoui sayBsoyoa ap auodraoa as,, oSyjqy yBj\[ ap
sajáis By anb 'oatjBj^oa^ oyjBuoiaaiy) ns ua ofnBjy sa^sajQ a^atjayy
•ayqBUBA aiuBjseq sa 'oS
-ijqy y^p\[ 9p ^y ua ouioa 'BuioqBp^[ Bjjais By ua o^ub^ 'yBna By 'Ban^anaj
-sa By ouis 'sanboyq soy ap buijoj By ua aXnyjuí anb By Banjxaj By ajuaui
-Byos sa ou anb vÁ 'ezucfauías utra^ sun aaaayo s^ajjad sbsbui s^y ap oj
-aadsB ya apuop 'sBJtaaxs SBqiuB ap 'oJBquia uis sauoiaaod ^bjj *ajuBuiui
-op By sa yBpiosdiya ajuauíBaa^iy o By^Bapuopaj buijoj By Bjsa ua anb ^Á
4euioqBj^[ ap By ap oSijqy yBj^[ B.uais sy b ajuBjsBq uanáui^sip 'ojuaiui
-BUBydB yB A ojuaiuiBáaByB ys Biauapua^ yB^ 'a^uByapB sbui somajBd
-nao sou anb yap 't4oaijiuBjS zayd^y,, opBuiByy yap uoiaijBdB By jod sepez
-iJByn^ajji anbunB ^sspBUByds sayaijjadns opnuaui b UBiuasajd anb sey
'oiuaiuiBJoyjB ap sbsbui SBy ap biujoj By b ojaadsaj oqaaq orasiiu ya aj
-uauíyBiajBd opuaijjnao 'ojuaiuiB^jByB yap By sa sanboyq soy ap buijoj By
ua yBjaua^ Biauapuai By '(Bjpaid ap jbiu yap yBdiauíad ajuaXnjijsuoa)
oapiossiau^ a^uauíBpBajBiu o^iubj^ un ap asopuBisjj^ 'SBUBJjasBj^ui
sauoiaBAaya s^y ap ssiys sajjcd SBy ua saaaA b X 'souBjjas sayyBA soy ap
SBjayiBy SBy ua sajuanaajj Xnuí opuais '(ajísi^ yap BAan^) By ap X eyBj\[
pysj sojjaa soy ap uoiaaajip ua) ajsaopng ya BiaBiy B^uauínB ojauínu
ns ojad ísajuBpunqB oaod uos sojyans sosoaoj sanboyq soy
ap Byyiqana By ap SBn^s ay&gt; BiJosiAip By ap sapspiuiixojd SBy
Bjpard ap sajBiu) sayBSajpad sounSyB sapjoq uaiquiBj anbunB 'BJjais By
ap a^uBjsip oSyB ^yy^q as osana ns oaad 'BjBy^j yap ojaajip oiJBjnqiJi 4ap
oubso^j oXojjb ya jod ajuauqBuij SBpt^oaaj uos ysiAnyj paj B^sa ap
SBy 8Bpojv 'Binbas ap SBaoda ua opo^ ajqos 'sBuanbad SB^uByd SBy
UBUBp anb oaaojscd ap sayBiuiUB soy ap une X 'ojuaiA ya BJjuoa Bsuaj
-ap By BpBjn^oasB uauaij apuop 'sosoaoj sanboyq soy aajua sopipuajdmoa
soiaudsa soy ua Biauajajajd uoa sojsa asopiíBi^njaj 'sayoqjB sosboso uoa
anbunB 'Byijpjpiq uoiaBjaSaA ajuBpunqB jod aiuaiuyejauaS SBpByqod
uB^sa SByyyjo sns X opBUBS ya BJBd SBpBn^B sajuayaaxa uaXnjijsuoa 'saj
-ouaui sbj^o X saysiAnyj sajuai.uoa SB)sa sBpoj^ 'sopBjia inbB soXojjb soy
ap osojuaiujoj sbiu ya X oaiuiBJouBd sbui ya sa X 'pn^i^uoy ns Bpoj ua
BJjats By Bznaa 'oaiq^ oijbso^j yap o^aajip ajuanyjB 4ByB]^[ Bysy oXojjb
ya anb SBJjuaiui '(soj^a^[ sojja^) soy ap yap oiJBjnqiJj) SBOJiq^ SBy ap
ojja^ yap oXojjb ya jod aiuauíBpBiuixojds uaiquiB^ opBaipui Bjsa a^sa
-png a^iuiiy ya íBjpaid ap jbui yap aisaojo^ apjoq ya bojbiu a^uauíBpBtu

�porte efectivo. Pero en razón de los movimientos epirogénicos que
ocurrieron principalmente en la llamada regresión entrerriana (era
terciaria) y luego en la querandina (era cuartaria o cuaternaria), se
produjeron "retomadas de erosión", actuando el agua fluvial con ma
yor intensidad, acentuada según nuestra opinión (compartida por otros
investigadores) por un aumento de la humedad del clima en nuestro
país y al Sur de Río Grande del Sur en los últimos milenios. Gracias
a dichas "retomadas de erosión", los productos de alteración fueron
parcialmente arrastrados, y gradualmente fueron surgiendo las diaclasas, ya ampliadas por meteorización, libres de los mismos. Pero aún
en tiempos modernos continuaron produciéndose los fenómenos de al
teración (que son bastante lentos, pero muy efectivos), y siguen tenien
do lugar actualmente, bajo diversas formas, que serán estudiadas más
adelante.
Relacionados topográficamente con la Sierra de Mal Abrigo, pero
de constitución geológica diferente, entre las puntas de los arroyos
Cerros Negros y Cerro de las Chircas, se encuentran el llamado Cerro
Blanco, que corresponde a una masa silexítica o peracidítica, inyecta
da parcialmente en el gneiss dinamometamórfico y milonitizado en
general, y los Cerros Negros, de cima doble (jumentada) donde ocu
rre una serie de rocas obscuras que comprenden fundamentalmente
un hornfels de estructura microblástica (con cuarzo, plagioclasa, bornblenda, piroxeno, y además pistacita, zoisita y apatito) ; una anfibolita
granoblástica, algo porfiroide, con abundante bornblenda, y además
andesina-labrador, granulos ferruginosos y algo de apatito; un gran
dique de spessartita (parcialmente metamorfizado, en parte marcada
mente porfiroide y con formas poikilíticas asociadas, estando la pla
gioclasa parcialmente alterada en epidoto y clorita; la hornblenda es
abundante, constituyendo además los fenocristales, ricos en inclusio
nes calcosódicas, dando origen a estructuras poikilíticas; hay además
biotita y piroxeno.
Los claros sin afloramientos son en la sierra de Mal Abrigo relati
vamente numerosos, y están cubiertos de diversas hierbas, siendo el
valor alimenticio de las pasturas en general mediano o bajo, salvo en
las proximidades de los arroyuelos; sobre el Cerro Blanco la pradera
se empobrece aún más, siendo la capa de suelo delgada, y conteniendo
numerosos fragmentos derivados de la destrucción de la roca. La com
posición del bosquecillo o matorral serrano, muy ralo, pues árboles
y arbustos forman casi siempre grupos apretados junto a los bloques,
pero distanciados entre sí, salvo casos especiales es análoga al corres
pondiente de la Sierra Mahoma. Hemos podido sin embargo anotar al
gunas diferencias en esta composición. Así por ejemplo, en la sierra
de Mal Abrigo es más común el coronillo (Scutia buxifolia), y existen
dos especies de Fagara (F. biemalis, y F. rboifolia) mientras que en
la sierra Mahoma parece existir sólo una; también aparece junto a los
arroyuelos una especie arbustiva de Mimosa, que no liemos visto en
el mar de piedra mencionado en último lugar. En cambio, árboles
como el tarumán espinoso (Citharexylon montevidense) que se pre
sentan en diversos lugares de la Sierra Mahoma, a veces formando gru- 224 -

�uaaaiBdB anb uoa Biauanaaij Bg -opBiaunuoid opoai un ap saauojua Bnj
-U90B 38 BIUOl[BJ^[ BJiaig B[ UOO BZUBÍaiUaS B[ X 'sajUEUIUIOp U90BI^ 98
SBSBJDBip U9 S9jqod 8999A B X SBpB9pUOp9J SBUIJOJ SB[ X 'BZT9BUI SBIU
B)U989jd 9S Bjpaid 9p JBtU [ap ajUaXnjIJSUOa B3OJ B[ ajUaui[BaOg
•(•aja 'Bjinra 4opBio[oa oqBXBnS) sogqoqjB X (o[draafa jod 'ucqau
-B9 p) 89[Oq.IB OpBÍoIBIIB UBq 89nbO[q SO[ UBJBdaS 9nb SBSB[aBip SB[
U3 'Bjquios B[ b sbt^bjS ajiBd ua opEsnBa ouaraouaj 'pBpamnq b^ ap
BTDU9JSI8J9d JoXBUI BUn JOd SOpiJ9JOABJ opBnjDB UBq 'pSBq BUOZ B^ U9
^nb 8bj)U9iui '64so98ipM 89[Bj ap Bjp uoiaaod B^ ap ojuaiuiBapuopaj un
oppnpojd UBq uoiaBzuoaiaui B[ ap sajuaB so-q #BuioqBj\[ BJjaig B| ua
aiuauíBpijiu souaui anbunB 'opBAjasqo jas apand ua^quiB^ oqaaq a^s^
qBaijjaA a^uauíBpBuiTxojdB uoiaisod Bim uauaii SBajjad sbsbui sb^ ojad
pnjqduiB ap sojjaiuijuaa ap SBuaaap SBunS[B uauatj anb SBSBpBip jod
'onSi^uoa [ap opBJBdas Bisa oapioasip anbo[q Bp^^ 'josadsa ap soj^aiu
-jiuaa uaxa b Biuiajj ap X Bjnj[B ap sojjaui oajBna b oun ap '4t8oasip^
sapjuaranuoiu UBÍauías sos^a sop^uinua^ap ua anb sanbcqq b jb^ii[
opu.Bp 'Baoj B[ ap sajuaXnjiisuoa sayBjauíui so[ ap [BjauaS uoiasiuaijo
B[ uoa ea^uBpjoauoa 'is aj^ua SBiuixojd ajuara^AijBpi SB8B[OBip jod
' 3S TB y^\.NJ I9P Bp^uiixoadB uoiaaajip) ajuarapsjaAsuBjj sepejuauíáas
ajuaraBaijDBjd usjsa 'Bjpaid ap jbui [ap ajjsd Buanq BjaajB anb Bjnj
ap afBAip un b sajuaipuodsajjoa 'sajB[nSajji oS[B SBSBpsip jod
';^g [B g\[ uoiaaaaip ua SBpB^jB[B sbsbj^[ 'uotauajB B[ btob[[
anb uoiaui^Xsip ap odij un aaajjo ^^apiossiau^ ojiubj3 [a saicSn[ sojjo
ua X 4soj^a^[ sojja^ so[ ap oXojjb [a bioiui as apuop buoz b[ u^
•saoj B[ ap sapspTABa sBun[B
Bdnao anb 4uoiaBzijoajara jod opsuiSiJO oso[nuBJ [bij3jbui '44qsnjS,,
b sopianpaj sanbo[q ap sajuausraaj ap o uoiocuiBasap ap SBjjsoa ap
sojsaj uoa X Bpsqraoa ajuauiBjaSi[ 'sajuajEds SBSB[aBip uis 'bsi[ Bjuas
-ajd as 'sojuaiuiBJO[jB so[ ap axatjjadns B[ saaaA sbjjq *8iBd [ap Bjpaid
ap 89JBUI SOJJO X BUIO1[BJ^[ BJJ9IS B[ U9 SaJOUaUI SB^JB OpUBOJBqB X
zapijtu souara uoa ajidaj as anb 'otJBuxpjoBjjxa ajuarajeaj o[naBjaad
-sa un sajBn[ sopBuiuuajap ua uaXnjijsuoa *sa[BjaaA so[ ap uoiaisod
-sip jB[nuts B[ uoa ojunf 'sBuiij[n SBjsa ap opBZBJj [3 'SBSBpBip sb[
ap ouas [a ua opsrajoj o[ans [a UBi[aaAOjdB anb (uoSodojpuy X uoSod
-XqaBj^ ap saxaadsa ajuaui[Biaadsa) SBjnjSBd UB[[OJjBsap as 'sBjnjunf
sb[ ap ojb[ o[ b íopBjpadraa ajuajsds un b jBn[ opusp 4sajuBuira
-opajd sauoiaaajip sop ua sBpBjuaxjo 'sBauíjijaaj ajuauíBasoj SBjnjunf
jod SBpBjjoa 'sopBjpsna sojjara ap sajsuajuaa soijba ap sossa sounS[B
ua 4BpBUB[dB aiaxjjadns ap sojuaxuiBJO[jB opnuaui b Xmu usjuasajd
as oqaip ajuaxuBidojd Bjpaid ap jbiu [a ua ajuBuxuiop saoj B[ U3
•ajuB[apB sbui BiBai[dxa as uoiasaijiuSis BXna SB[a[BiBdqns sBtijsa sa[dij
qniu jod Biauanaajj uoa sopBains X 4soso[iiSub sbui uos soia^[ soua^
so[ ua uaunao anb so[ íJB[nSaui ataijjadns ap oiad 'SBpBapuopai
'ouBraBj ouBipara ap uos sopBjqraou souaa so[ ap oiaraiid [a ubuoj
-oa anb assp Bjsa ap sBsoaoi sbsbui sb[ ísBiuia sb[ ap saiopapai[B so[
ua O[os sosoiaranu sanbo[q ap sauoiaEdni^B uaasod sauoiaBAa[a SBjsa
4sojSa[^ soua^ so[ b X oaus[g oua^ [b uotaspi U3 'BuioqB^yf ap [a ua
anb jouara oS[b Bjanj Bjpaid ap jbiu oiuij[n ajsa ap Baijsjjo^ pBpaii
-ba B[ anb BijaaaiBq *oStjqy [Bj^ ap BJiais B[ ua ojsia soraaq ou 4sod

�afloramientos de superficies aplanadas, hace que el "creep" del suelo
sea generalmente limitado, salvo en las laderas de algunos valles flu
viales algo encajonados.
En términos generales, el mar de piedra de las llamadas "sierras"
de Mal Abrigo, se distingue del de la Sierra Mahoma, por un mayor
dominio de las superficies aplanadas, menor abundancia de bloques
redondeados y sobre todo en forma esferoidal, una más marcada pre
ferencia de las junturas (y diaclasas) por direcciones privilegiadas,
menor tamaño de las masas pétreas sueltas, un más marcado "lapiez
granítico", un "creep" del suelo más atenuado, escasez de cerros cons
tituidos por agrupaciones de bloques capaces de dar un aspecto de
verdaderas sierras al mar de piedra, cursos fluviales en general menos
encajonados entre las masas rocosas, mayor abundancia de claros cu
biertos por pasturas; vegetación arbórea menos desarrollada; pen
dientes en general más suaves; mayor abundancia de bloques de su
perficies angulosas; esquistosidad de la roca relativamente marcada.
Las semejanzas por otra parte son también numerosas y a veces
bastante manifiestas. En ambos mares de piedra se presentan los ca
racterísticos bloques ahuecados inferiormente, los mismos indicios de
descamación y de reducción fungiforme, etc.
Sierra Mahoma.
La llamada Sierra Mahoma ofrece vina relación menos directa con
la cuchilla de Guaycurú que la sierra de Mal Abrigo. Está adosada
a uno de los flancos de una cuchilla secundaria (cuchilla de Mahoma),
y dibuja un arco de gran radio de curvatura, con una orientación pre
dominante del SW al NE. El arroyo de la Coronilla y un pequeño
tributario del arroyo Mahoma Chico (que podría ser designado arro
yo de Perera, nombre que ya le aplican algunos lugareños), tienden
a escindir la masa serrana del contacto directo con la cuchilla de
Guaycurú. El extremo Sudoeste de la "sierra" se halla sólo a tres
kilómetros, en línea recta, de la localidad de Mal Abrigo. La longi
tud total del mar de piedra, es siguiendo el arco a que nos hemos
referido, de unos diez kilómetros, oscilando la anchura entre uno y
medio, y tres kilómetros; la superficie total de la formación, inclu
yendo, algunos claros desprovistos de afloramientos (o carentes de
continuidad) es de cerca de veinte kilómetros cuadrados (un número
tal vez más preciso sería el de 19 kms. cuadrados). En su extremo
Sudoeste, la "sierra" contiene la divisoria de aguas entre las cuencas
de los arroyos Mahoma y Coronilla, pero después de unos tres kiló
metros y medio de recorrido, dicha divisoria sale del mar de piedra
y sigue la cuchilla de Mahoma, hasta aproximarse al río San José,
donde desaguan los arroyos Mahoma Grande y Coronilla. El punto
más elevado de la "sierra" es de casi 180 metros, y corresponde al Ce
rro Grande (o de Perera), coronado por gigantescos bloques graníti
cos desde los cuales se puede contemplar una buena porción del mar
de piedra. También es casi de 180 metros la altura máxima sobre el
nivel del mar de la cuchilla de Mahoma, hecho que tiene una gran
- 226 -

�- 88 -3ui uoignj o9nj anb 'sooipgdidgjgjBJBd 9}U9uiB9soj s^nbojq o soouBq
U9 9)U9UI9)U9J9pjd UOpunXsip BUll U999JJO S9piO)lUBl^ SB9OJ
"BipjBun bj b ucpj9ti99J uopisoduioo ns jod anb SBoiisBjoojijiod X
8B9IJSBJ9B1B9 SB9OJ SBlU9pB A ' (9JS9pjO^[ OUI9JJX9 [9 U9 A 4BJJ9IS BJ 9p
BipOUI UOpjod BJ U9 OpBAJ9SqO SOUI9q 9llb SBj) SBIIJIJ SBpjnpiII U999J
-BdB Bjp9ld 9p JBUl [9p OJJU9Q *8O9IlBJ9O9n9J S9UOJIJ 9p OJ9UI11U OJJ9I9 X
í (SBSBqCip SBllálJUE 9}U9lU9[([CqOjd) BBOTJlJOqiJUB SB9OJ 9p 89llbip 89^
-U9iod ^BjuoipouB.i^ u9iquiB) X^q íBaidij 9^UBjsBq BjipraBpB Bun 9^qis
-U9S BUIJOJ U9 OpUCUIUIOp 469píOlIUB.Io 8B9OJ 9p 9JU9lU[Bdl9UIJ[d 9Uod
-UIO9 98 BUIOqBJ\[ BJJ9Ig B[ 'O9lJBjáoJJ9d B^SIA 9p OJUnd \9 9pS9Q
"SBpBSnOB ÁniU 89J
-U9ipU9d UB)U9S9jd SOpnXoaaB SO[ 9p 9[[BA p BpBq O '9J89OJO^[ UOIO
•99Jip U9 OJ9d 4BlUOqBJ\[ OJJ99 pp O 9pUBJ^ OJJ99 pp B[ 9tlb J0U9OI
69 BJnj^B ng -OpB{piU9p O199dsB Ull BpUBISip B)J9p 9pS9p BJIUI 98 Op
-UBn9 opoj gjqos 'ojunfuoo p UBp '^^ugasdB uo[9B9uip j999jjo uis unB
(jBiq p U9 BUIB^^ S9[ 98 OIUO9 'SOJJ99 O) 8BUI^O9 8BpiJ9J9J SBq
•89nbo[q soood Xntu 9p uopisod
9p oiquiBO p JBqoadiaoa opipod soui9q s9iiopBAJ9sqo 9p soub 9jui9A
9p B9J99 U9 9Tlb BÁ 'BA^B[9J XllUI Biniqil B^89 UOpBJ9A9SB 49[qBJS9 OOOd
oiaqqmbg un opuBpjBn^ X SBpBuqoui sbso^oj sgpipgdns g.iqos sosbo
SOUnBjB U9 8OpB0O[O9 4SO9IC[ll9 SOJ^9UI 9p S91BU9)U99 8OTJBA 9p 6999A
b 48O6O[nSuBqii8 o sopBgpuopga S9iibo[q soosgjuBái^ aod SBpBuoaog sbu
-I[O9 8BpU9S 9lU9UI[BpJBd UB9UaO^UO9 6BpBUB9 SBUll^[B 'BUIOqBJ^f pp
BDU9n9 B^ B UOI999.Iip u^ *Bjp9ld 9p JBUI pp 9JS9pjO|^[ 9pJOq pp bX B9J99
'9JUBppB 8BUI U9JKÍ9J 9S X Í9pUBJ^) BUIOqB^\[ p BpBq 9JJO9 X BJJ9I8 B^
9p [BJ^U99 UOpjod BJ 9p 9JBS 9llb OJ9nXojJB Un 9p OSJn9 JB OlUllf U9JJ
-riOO 891UBJJ0duiI SOJBJ9 8OA9n|^[ "pEpinUllUOO 91UBJSBq U999JJO 8O)J9nS
8O9Ji9d sgnbojq soj X sosoaoa sojh9iiubjojjb soj oSgnq *Bj[iuoao3 X
OOiq^ BIUOIJBJ\[ 8OAOJJB SOJ 9p SB9U9n9 SBJ 9JJU9 SB11^B 9p BUOSIAip BJ
J9 JOd OpUBSBd '(Ba9J9J 9p O) 9piIBJ^) X BUIOqBp^[ 9p SOJJ99 SOJ 9JJU9
B)U9S9jd 98 'SO^U9IUIBJOJJB SO9od XllUI X B99Bqj9q UOpB^9^9A UO9 '9JUBJ
-jodiui ojbjo ujq #o.oijqy jbj,\[ 9p bj 9nb sojbjd sougra 9U9i;uoo X pBp
-inuijuoo joXbui 999jjo Biuoqfip^[ Baj^ig bj 'S9JBJ9U93 soiiiiuj9j ugj
*Bap9id 9p jbui jgp
JOIJ9]UI JB OS999B J9 UBJJllOIJip 9llb X 'OUBIUBJ JBJll^9J 9p 8OSO9OJ 89n)
-ojq op pnjijjnuí jod sBpBuoaoa 'sbdiijubj^ sbseui 9p ojdnjqB 9)U9uiba
-11BJ9J UOJí9JBd Un OIUO9 Bfliqíp 98 SODIJIUBjS 8OJU91UIBJOJJB 9p 9JU9JJ
19 'ttBJJ9lS?. BJ 9p 9}89Opilg OUI9JJX9 J9 U9 'oSjBqui9 Utg 'OqOíp 9JU9UI
•Bldojd BJp9ld 9p JBUI J9 91lb UOI9BA9J9 SBUI B^U989jd B[[II[9119 BJ 9pUOp
'9189pilg J9 BIDBIJ JBjn9B199ds9 SOU91U 89 O199dSB 9^S9 OiqiUBO U^ *9J
-89j^B X OpBJJ9JU9p Ol99dSB O)J9I9 999JJO ,tBJJ9l8,, BJ 9pUOp 9pS9p X 'S9J
•I9nj SBIU 69)U9ipU9d SBJ U9JJ9IApB 98 9pUOp OpBJ 989 9p S9 49jqiUOU
JBl^^l 9p OXOJJB J9p 9JJBA J9 BI9Bq BJIUI 9nb BUIOqBJ^[ BJJiq9n9 BJ 9p
O9UBJJ J9p UOI9BpnU9p BJ 9p OpBJJlIS9J Bjp9ld 9p JBUI J9 OpU9Ig
*6OJ)9UI OST 9P J" B B^9JJ OU
6O9J)9d 89nbojq 9p 9juB;joduii uoiobjiiiuiidb Btaijjn bj U9 X '
9B99D BJnjJB BJ 9JS9pjO|^[ OUI9JJX9 J9 B19BIJ ÍSOJJ9IU Q¿T 9P 8?UI
9U91J OpBJSlB 9^U9IUBAI)BJ9J 4BUBJJ96 UOlOJod BJ 9p 9)S9Opng OUI9J1X9
J9p B9J99 OpElI^lS "BUIOqBJ^ 9p OJJ99 jg 'BDlSojOJJOUIOg^ UOIOBDIJluSlS

�teorizados y redondeados (o ahuecados). Las principales líneas de
fractura parecen orientarse de acuerdo con el rumbo que sigue la cu
chilla de Guaycurú, o la correspondiente a la esquistosidad de las ro
cas metamórficas; los arroyuelos aparecen parcialmente inscriptos, en
partes de su recorrido, a estas líneas tectónicas. Otra serie de fracturas
son ligeramente oblicuas al eje del mar de piedra (ya hemos dicho que
éste ofrece una disposición en forma de arco de gran radio de cur
vatura). La abundancia de diaclasas horizontales (batroclasas, de
Suess) favorecen por otra parte la separación de bloques sueltos a par
tir de la roca madre subyacente; con frecuencia se ven "pilas" com
puestas por dos, tres y hasta cuatro masas superpuestas.
Llama la atención, algo hacia el Norte del cerro Grande (o de
Perera), la presencia de una amplia banda de terreno (de unos trein
ta metros de ancho), desprovista de afloramientos rocosos, cubierta
de vegetación herbácea relativamente alta que prospera sobre una
masa de suelo coluvial (y en parte aluvial). A esta banda afluyen
fácilmente las aguas de lluvia a partir de los montículos laterales cu
biertos de bloques pétreos, y toda ella se presenta habitualmente y
salvo en épocas muy secas, empapada de agua en forma casi perma
nente gracias a los manantiales dispuestos al pie de los referidos mon
tículos. Es posible que la superficie relativamente aplanada de dicha
banda se deba al aporte aluvial y coluvial, al secular pisoteo por el
ganado y la acumulación de restos vegetales. Pero de todas maneras.
se trata de una formación natural, y parece corresponder a una gi
gantesca fractura en la masa granítica de la sierra, compuesta por dos
bandas en realidad, bastante rectilíneas pero que en el punto de en
garce aparecen ligeramente desviadas una de la otra. Un amplio dique
anfibolítico sigue parcialmente una de tales bandas, y hasta es de su
poner que el resto corresponda también a este tipo de material bas
tante alterable, y que quedaría oculta en otras partes bajo la capa
de coluvión de acumulación secular. Una inspección aérea muestra
la sorprendente regularidad del trazado de la franja libre de aflora
mientos, ya que algunos bloques que se ven en ella, han rodado, según
comprobación directa desde los montículos laterales. De todas mane
ras el estudio a fondo de esta curiosa formación se ve dificultado por
la capa, bastante suelta de materiales residuales de la meteorización
y restos vegetales; además un arroyuelo poco aparente, abandona par
te de sus aluviones en la misma, concurriendo a sepultarla cada vez
más, encargándose las plantas en dar fijeza a los aluviones. Un dique
anfibolítico (probablemente una antigua diabasa) que cruza el mar
de piedra algo oblicuamente al eje principal, y de una anchura varia
ble entre seis y ocho metros ofrece desde el aire el aspecto de un ca
mino; su trazado puede ser seguido claramente desde tierra, ya que
la roca aflora con bastante continuidad, y su estructura la distingue
perfectamente de la roca granítica que la bordea. También sobre esta
banda de afloramientos han caído algunos bloques de los montículos
laterales, pero que no ocultan totalmente el material subyacente.
Localmente, las diaclasas de las masas graníticas llegan a ser tan
numerosas y tan próximas, que los bloques separados por meteoriza- 228 -

�- 6^S uBiuns as 'uoiaBjajjB ap osaaoad ua SBaajad sbsbiu ap ojunfuoa jy
•sosoaoj sanbojq soj
b opBp UBq uoiaBjajjB ap sosaaoad soj anb oapsBjuBaj Bis^q soiubu
-ip X 'osouna ojaadsB ja opoin o^jaia ua UBfajpj 'jpjuos uaa^q Bjpaid
ap sbsbui b SBpBa^dB anb -aja 444Bjpaid ap o^uoq pw 444axioj bj,, *muoz
•BJBdBa ja,, 'ttBajadB ja,, ouioa sejjo X 'Bsaiu Bun Bjnuiis anb oujajui
oiaBdsa ja ua anbojq un uoa ^iBjnSuis oqaaj. un opuBuuoj sopsdnj^B
X 'sopijJBd 'sopBiuojdsap sanbojq aod BpBuuoj X 4oaijBjoa ouBuota
-aip ns ua oftiBiy ajsajQ jod BpBjia 'Bjpai^ B[ ap bsb^ EpsuiB^ b[
*4t8opq[nq pw '4íojapioa ap BzaqBa bj,, 444Bjpaid ap uoiab p,, ouiod sa^
-pj souiuiaaj soun^[y 'a^uapuaadios o^uaiuiBapuopaj un jod SBpBzijai
•DBaBo sB^pns SBSoaoj sbsbui sBsojauínu uaunoo 'apuBj^) ojjaa pp ou
-joi u^ 'sajBpaBiaadsa a^uauípaj s^^a ap sbuiiS^b 'sBaapd sauozBJBd
-sa SBjapBpaaA ap uoiaBuuoj b^ b jaán^ opBp Bq 4(opBaaqiuos sbui p
sa anb 4ang opB^ pp ajuauqpiaadsa) paaiej o psBq ojuauuBaanqB ^^
'SBpBpuo) ap sBuajuaa ap ulib X ssuaaap ap sbsbui ap Bpisa b[ bijbooa
-o^d o[pjaBui un ap oipaui jod saiaodos sap^ ap Bjnjdn^ b^ í sanbo^q
soj ap [BSBq uoiaaod bj ap OAisaa^ojd o^uaiiuBZB^japB pp sa^uBqnsaj
,4SB)Bd,, ap saiaadsa sai^ o sop aaqos u^XodB as oan^as sbiu oiaqqinba
ap sojio ísajuanaajj uos 4ts&gt;poj paau^jBq,^ o (ozBjd ojbj b sojuaiui
-iaoui) saiuBjiaso sanbojq soq 'sajiuiisoJdAui sauoiaisod ua SBp^nijs
X SBSoqaiidBa sbiujoj ap SBSoaoj sbsbui ap BiauspunqB bj ua aisisuoa
4aiuaXBj}B jB^nj BuioqBj\[ BJjaig bj ap aaBq anb pBpiJBjnuis buq
•soajpd sanbojq soj opBSBd ubij anb soj jod soAijnjoAa sosaaojd
soj ap jaij ajuauíBApcjaj uoiaaiuisuoaai Bun BJBd soXssua soj b uoia
-Bjaj ua sajijn us^jnsaj ajjBjap ap soaxíoojojjouioa^ so^uaiuiBuapjo soj
-sa 4oSaBquia uig UBzijBaj JB;uajui b souiba ou jnb^ anb uoioBaijisBja
nun aaacq uajiuuad Bjs^q X 'sajut'isip soiund BJBd une Biauanaaaj bj
-.xaia uoa uajidai as sBjja anb bX 'spajjad sbsbui sbj uaiainbpB anb sbui
-joj sbj b uopBjaj ua sosa oaapppaaA un buioj ou 'uoiaunXsrp ap sodij
soj ua pBpijiqBiJBA bj ap JBsad b X 4sbj3ubui sspoj oq *soaiqna sojj
-aiu jiui ap uauínjoA ja usaadns sounSjB íoubuibj joXbui ap sopBapuop
-aj sanbojq soj uajjnao apuop sa SBSBjaBip SBSBasa jod BpBjjcoa X Bzia
-FUI B3OJ BJ BUIlUOp apuop 4JBJIIJBU S3 OUIO^ 'Bjpdld 3J&gt; JBUI Jdp SBU
-anbad sbojb BJBd ajuBjsuoa ajuauíBAijBjaj auaijuBiu as anbunB 4oqaniu
buba Buisiiu bj anb bX 'sBjnjunf sbj ua ajuBuiuiop uoiaBjuauo Bun
^aaouoaaj ajqisoduii sa sauoisuajxa sbjsba ajqos ajuauíjBur^ •44SBjid^,
SBpeuiBjj sbj opuaXnjijsuoa sanbojq uuun&gt;uo bjjois bj ap sojund sopsu
-luuajap ua anb sbj 'sajBjuozuoq SBSBjaBip sbj souiifip unSas ubjjbj o^^
•oáiaqy jbj^[ ap BJjais bj BJBd ojuasap souiaq bX anb soj b UBpjanaaj
'soapioasip o^jb os^a jbj ua uos anb 'sanbojq soj ap ojaadsB ja saauoj
-Ud X 'JB31J.13A BJ B SBUIIXp^d O S3JB31JJ3A SBJ UOS SajUBUllUOp SBSBJ3Bip
sbj sajBnj sojjo u^ qBjuozuoq bj b ojaadsaj ^f X óQg ajjua sBpBuxja
•ui sbj sajuBuiuiopa^d SBSBjaBip sbj opuais 'sojuqa ajuauíBAijBjaj sanb
-ojq jod oj^Buoaoa Bjsa (Bjaia^ ap o) apuBXj) opBiuBjj ja anb (jbui jap
jaAiu ja ajqos soajaui g^j) oÍBq sbui ojad oiuixojd o.uaa ujq 'booj bj
ap pBptsojsmbsa a^uaaüdB Bun BUinuajap 'sauoiaaaaip sbjio b sajuaxp
-uoj^uodsajioa sbj b uoioBjai ua SBSBjaBip ap odij un ap BiauBpunqB joX
-bui bj 4sosb3 soajo u^ 'souanbad ajuauíBA^Bjaj uos uoiaspnuap X uota

�los bloques caídos como consecuencia de la pérdida de equilibrio, y
rotos en dos o tres partes, o simplemente mostrando los resultados del
adelgazamiento y ahuecamiento basal, y todo un curioso muestrario
de alvéolos, escamas y hasta de superficies aparentemente pulidas, y
que según una hipótesis corresponderían a delgadísimos depósitos de
terminados por exsudación silícea, pero que de acuerdo con nuestra
actual opinión se trataría de superficies de fricción más o menos ma
nifiestas, y que gracias a su especial contextura resistirían con éxito
las acciones de alteración meteórica. Ya sea por hidratación o por
otras causas que explicaremos más adelante, muchos bloques se pre
sentan rodeados de enormes escamas que se han separado de su masa,
pero sin llegar a caer por estar parcialmente enterradas en el suelo.
Muchas superficies de masas de afloramientos rocosos, ofrecen un com
plicado sistema de canalillos, unas veces apenas insinuados, otras, ya
bastante profundizados y creando una complicada topografía, a la
que se agregan oquedades de fonde chato, donde se acumula el
"grush", y salientes residuales a veces en figura de hongos. Se trata
del ya mencionado fenómeno de "lapiez granítico", que termina por
crear superficies muy onduladas y favoreciendo los efectos de la ero
sión, a la vez que el de la meteorización facilitada por la persistencia
de la sombra arrojada por las diminutas y singulares formas de re
lieve; entonces ocurre el fenómeno de reducción fungiforme en escala
reducida pero efectivo a través del tiempo.
Las caídas violentas de los bloques rocosas no parecen ser muy
frecuentes; predominan los deslizamientos lentos, por cambio pau
latinos del equilibrio de las masas sometidas a una meteorización di
ferencial (ésta es mayor en las partes sombreadas, donde la humedad
es más persistente). Un aparente retroceso de las formas se produce,
por reducción más rápida de las masas pétreas del lado que mira al
Sur; pero a veces otras causas, modifican la dirección en que nor
malmente se llevan a cabo tales procesos. A veces bloques cuarteados
in situ, ofrecen sus trozos resultantes algo alejados entre sí a causa
de lentos deslizamientos, ayudados en forma efectiva por el "creep"
del suelo o de las masas coluviales. Otras veces la separación se explica
por la ampliación progresiva de las diaclasas.
La masa granítica de la Sierra Mahoma no tiene un contorno muy
regular, salvo en una pequeña parte de su periferia; particularmente
hacia el Noroeste se prolonga a través de otras clases de rocas, cons
tituyendo prolongadas y amplias apófisis, de las que se han separado
multitud de bloques redondeados, que desde gran distancia denuncian
la posición de tales prolongaciones.
Agrupaciones de bloques granitoides algo alejados del mar de
piedra propiamente dicho se encuentran junto al arroyo Mahoma
Chico, y de un tributario de éste próximo a la sierra; también apare
cen al otro lado del valle del mencionado curso fluvial, pero la roca
tiene allí constitución algo diferente, ocurriendo también rocas milonitizadas total o parcialmente tanto en ese lugar como en dirección
de la sierra de Mal Abrigo, cuyos primeros afloramientos se divisan
perfectamente desde la Sierra Maboma, mediando un espacio entre

- 230 -

�- I8S -&lt;n) JByn^uB}99j ^iu^uiBosoj 'SB9JB sBpnuiiuj3j9p u^ X 'yBuoSiyod 9)U9in
-B^9U Ody^ 9p S9 4BUIOIJBJ^[ 0X0JJB [9 UO9 BUOI9B[9J 9S 9)JB(I UBjS U9
9tlb X 'BJJ91S B[ 9p OJ^U9p BpiliyOUl yBIAnyj p9J By B OJUBI19 U[^
gB[ yBJ9U9 O[ JOd UOS OIUO9 48BpUByq 9}U9UI9JU9.IEdB SB9OJ U9 9llb
Z9pi(ÍBJ[ JÍOXBUI UO9 SO3B9 SBUlUIJ9}9p U9 BZl[B9J 9S S99nB9 SO[ 9p OJU9IIU
-BpUOqB J9 '9[C[BJOABJ Banj9lUlS9 9p OJ9d 'S99BU9^ SB9O2 U9 UriB 9üb
91U9UIBJBp BJ1S91UU pBpTJB^tlOIJJBd BJS^ 'ByyiUOJO^) 0X0JJB yop B9U9n9
C\ U9 BpBJ9ll[OAUI JBp9tlb Opild (pjOJ B9JB |9p 9JJBd BIUI09p B[ 9p
SOU9UI) Bpi9Tip9a UOI5U9^X9 BUll O[O8 X 'BUIOl[BJ^[ 0X0JJB pp B9U9n9 B[
9p O.tlU9p BpipU9jdlUO9 9}U9UipnpBJ^ BJBp9nb BJJ9TS B[ 9p
9tlb BI9U9n99SUO9 Jod OpTU9J Bq OqD9X| 9^&amp;g[ "Bjp9ld 9p JBUI
-T19O B9JB pp OJJU9p 9pUBJ^) BUIOqB^^[ pp X ODIIJ^ BtaOqBJ^ 0X0JJB [9p
SOTJBinqiJl SO[ 9p OpidBJ O}U9IUIBUOfBDU9 p Opi99^OABJ Bq
BSBUI B[ UBJJO9 9nb SBJrH9BJJ SB[ 9p BpUBpUliqB B[ 49JJBd BJJO
•oSiaqy pj\[ 9p bjj9ts bj U9
9S S999A SBOod 9nb 9^qBJ9pi8UO9 O^OJJBS9p Qtl JBZUB9p U9pnS
O^[mbuB[q 'UO[9UB9 9JU9lU[Bdl9UIjd) 8O9JOqjB 89JB[dlU9f9
SOUllSp 9pUOp 4BUIOqB^^[ BJJ9Ig B^ U9 BpBIJBA 8BUI UOIOISodniOO 9p X
4S91U9^BdB SBta UOZBJ B^S9 jod UOS 8OUBJJ9S 8Oqi99nbsoq SO^ '8O8J9ApB
S9^O^9BJ 8OJJO 9p X OJU9IA pp UOI99B B| B OJ99dS9J BAIJ99p SBtU UOt999J
-ojd Bun 8ojsnq.iB so[ X 89pqjB so^ oiquiBO U9 opuB^pq 489puopd99
-X9 8OSB9 OApS 4JOIJ9JUI Op pBpi[B9 9p OiUBJ O[ aod UOS SBJnjSBd SB'J
•BpunS9s b^ U9 9nb boiubSjo bij^jbui U9 s^jqod sbui X sopnao sbui 4sop
-B[9p sbui pj9U9 U9 uos sopns so^ BJ9uiijd b[ uo 'oSuqy pj^[ 9p
B^ U9 9nb BUlOqBJ\[ B.TJ9Ig B^ U9 \}O^^ SBIU BjpS9J S9pnpiS9J
-bui so[ 9p 9i^odsuBJi [9 9iib 49jjBd bj^o jod Biu9no U9
#pBp9Uinq TB\ 9p BT9
-U91SlSJ9d JOXBUI B[ BpBp 'BAIJ99J9 SBCU UOIDBJBjpiq BUtl BjpS9J: 9nb B{
9p 4t4BjqUIOS B[ 9p UOpDB,, B^ X OUBUIBJ UBJ 9p SOpB9pUOp9J 89nbo^q
9p UOponpOjd BJ BATJ9B BUIJOJ U9 999JOABJ UOpunXsip 9p odl^ Oíd
-O^d p SBUIOpy 'SB9OJ SB^ 9p UOpiSodlUOOS^p B[ X UOpB9JBS9p B[ 9p
SOpBAIJ9p S9JBlipiS9J S9piJ9^BlU SO[ 9p 9JJSBJJB p X 4OJU9IUIIJjn9S9 p
BUIOqBJ,^[ BJJ9Ig T3\ U9 B^qpBJ 49JU9ipU9d JoXbUI BUn 491JBd BJ^O JO^
•UOpunXsip 9p OpOIU JB^OIJJBd nS X 49JUBUIUIOp B9OJ B[ 9p OZpBUI
SBIU J9J9BJB9 [B BpUBJSUl BtUI^p U9 9q9p 9S 4 (B[^J\[ B[SJ 9p X ^JÍX I9P BA
-9113 B[ 9p SOJJ99 SOJ B 9JU9ipUOds9JJO9 BUIT^n BJS9 9p BUOZ B[ OA^BS)
oSpqy pj\[ p B.TJ9I8 v\ Bju9S9ad 9nb so^ 9nb s^yqBJopisuoo sbui sonb
-oyq 9p 89uopBdnjSB bozojjo BinoqBj^[ BJJ9tg bj onb 9p oqooq y^
•S9piOUIUIBjS SB^UByd SBy 9p BqO9q UOpd99X9 491U9IBdB 8OU9UI X
ByBJ SBUI 89 UOpBJ99A By 9pUOp 4BJ9SOf BJX 9p 8OJJ99 SOy U9 UoSuBJBd
U9U9IJ ou 9nb 'sBsugp 9iu9UiBAtjBy9J SBAijsnqjB S9uoi9Buiaoj X soyyi99nb
-SOq U9)SIX9 JBjqiUOU 9p EqBOB 9S 9llb BJJ9IS By U9 49JJBd BJJO JO^ *9fBS
-TBd y9 U9 SOU91U UB9BJS9p 98 X 8OSU9JX9 SOU91U 'SOnUIJUOO SOU9UI UOS
onbunB 4BuioqBj^[ B.i.i9ig By uoXnjijsuoo onb soso^ojpod sojuoxuiBJíoyjB
soy op upioBSuoyojd eun opoui oijop uo u999.iBd 'osof uBg oij yop
opBy ojjo yB sopBnjis 'Bjosof bjx ^p sojioo soy onb 49jJBd biio n^ oqo
-ip souioq bX X 49puB.i3 BinoqBy^ yop oSj^y oy b sopio^iuBjS sbsbui oioijf
-jodns By b ubiuosb uoiqiusx 'ouiiuiui ouio9 soaj9iuoyi5y sojj 9p SBquiB

�do depende de la orientación que ofrecen los diversos tipos de fractu
ras y de diaclasas). También puede observarse una correspondencia
notable entre los tributarios del arroyo Coronilla y la esquistosidad
de las rocas por donde ellos se deslizan; efectivamente, el rumbo pre
dominante de aquélla y de los arroyuelos (salvo el propio Coronilla,
que es netamente discordante en una parte de su curso) es de NW
al SE.
En resumen la Sierra Mahoma constituye un mar de piedra con
características serranas más marcadas que la sierra de Mal Abrigo,
donde dominan los espacios relativamente aplanados. Por otra parte
se trata de una masa asimétrica desde el punto de vista topográfico,
ya que presenta grandes acumulaciones de bloques pétreos y pen
diente más acusada en su flanco Noroeste, mientras que la ladera
Sudeste, aunque presenta localmente paredones rocosos abruptos, se
confunde insensiblemente con la cuchilla de Mahoma, desprovista
prácticamente de afloramientos pétreos de importancia.
Además un hecho de naturaleza petrológica como pocas veces
puede observarse en el país, y del cual nos ocuparemos extensa
mente en este trabajo, tiene lugar en esta espectacular "sierra", tan
distinta por su aspecto general de las verdaderas sierras del Este de
la República. Se trata del material porfiroclástico, que en forma de
bochas esferoidales o elipsoidales aparece incluido en el granito, for
mando masas que a veces tienen hasta cerca de un metro de diáme
tro, y dejando al desprenderse por meteorización diferencial huecos
redondeados bastante aparentes en los bloques rocosos. Tales bochas
se reducen en la roca no meteorizada a aparentes inclusiones de ma
terial extraño, de color gris o gris obscuro, dentro del granito. Vere
mos además que los planos de fractura que ocurren en tales masas
denuncian la dirección en que se han producido los esfuerzos dinamometamórfico8.
Caracteres geológicos generales de la región.
Puede asegurarse que en casi todo el área estudiada dominan las
rocas cristalinas, reduciéndose los sedimentos propiamente dichos a
remanentes poco importantes de limo pampeano, masas coluviales de
rivadas de residuos de meteorización y depósitos aluviales que com
prenden cantos diversamente rodados, grava, arenas, limos y depósitos
netamente arcillosos a veces de coloración azulada o verdosa.
Las rocas cristalinas comprenden fundamentalmente esquistos
metamórficos de amplia difusión, rocas milonitizadas o simplemente
cataclasitas (a veces porfiroides) de distribución más localizada, gra
nitos y granodioritas, y granitos gneissoideos, de los que han derivado
los mares de piedra de la región, y finalmente rocas básicas, en deter
minados casos porfiroides. Se agregan al conjunto diques de peracidita (a veces simples venas), anfibolitas derivadas de rocas filonianas básicas y lamprófidos. En razón de que este trabajo está orien
tado casi exclusivamente al estudio de los mares de piedra de la re
gión, de las rocas metamórficas (salvo las cataclasitas y el granito

- 232 -

�- ees '^ óO9 9P oqtanj un uauaii apuop 4o8ijqy jej^[ ap X zajBzuo^) ap sap
-epqeaoj sb[ ajiua ojduiafa jod sopBAjasqo jas uapand atibune 'uoiSaj
EJ U3 S9JU9n99JJ UOS OU 'UBJJI^\[ OB^\[ B9B)Sap OJ OUIO3 'S9S9l9uS SOq
•sb^ojbub sauoiaisoduioa ra sejni
-anjisa 'soqimu uaaajjo Bjainbis tu sand 'sbuij^[ ap aijas bj ap soj uoa
jeaj eiauapuodsajjoa eun uepjenS uoi3aj bj ap soismbsa soj oaoduiej^
•sapiojijjod SBjisBpBjBa X sboiiiuojiui seaoj uos buoz b^ ap sojajiajena
sopijjpd soisandns soj anb 4ajjBd bj^o jod X 'sBaiuBajoA seaoj sejapep
-J9A uaaajede epeipn^sa saje jap ojund un^uiu ua anb 'pepun^as uoa
jbuijijb ap sauotaipuoa ua souiB^sa 'sbj9ubui sepoj 9Q *sa^UB^ojja;ui
9Btjba SBpeaiuBjd opcfap ueq sou 'sBOj^a^^ sojja^ soj ap seaiseq sea
-oj sbj X 'otjqy Jbj\[ ap BJjars bj ap t4ssiau^^ jap ua^ijo ja 'oiqtuBa
ua ^9iu9uiji9Bj sepeuiuija^ap opis ucq sepeipnisa ssaoj sej sand 'soaij
-Bjoj^ad SBuiajqojd soiaas eaiuejd ou 4soai)ixajis X soaijtjoqijuB sanb
qp sns X 'soaiisBjooJijJod soiíjouaxopnasd sns uoa 4Bqaip ajuauíBtdo.id
eaijjuBJÍí Baje j^ 'si^d oj^sanu ap ajsaopng jap BaiSojoaS Bjn;9njjsa
bj ap B9J99B opeaoAinba o^daauoa un jbuijoj b uaunauoa anb sauoia
-B^ajdjd)ut sbjbui X saaojja uoa isb une X 4oaod oiíaasa sq as jena ej
ajqos Baje un ap Bi^ojoaio bj aj&gt; ^apí eun jep apua^aad ojos anb 'oÍBqBjj
ajsa ap oAjiafqo ja asa sa ou 9i.ied bjio jod íuo^^aj bj ap Bt^ojoj^ad
bj ap opuoj b otpn;s9 un jaaeq ua^iuijad ou peptjua e^jata ap saino tu
-sap omoa isb 'sbuiui ap o seaaiuea ap eiauasne einjosqe isbj B&gt;q
•eaiisBjaojijjod eiauaijede ap 'sbiijbuoi ap sepeA
-ijap SBiisBjaBiBa 4jjjb opejjeq soiuaq aiuauíBAiioajg 'sied jap uoiaaod
esa ap ei^ojoJiad bj ap eajaae seapi seaisanu aiuauiBiajdmoa eijeiquiea
anb oj 4seaiueajoA seaoj ueaaiisixa jejquiou ap ueqeae as anb sojjaa
soj ua oaoduiei anb jtjjnao eijpod uaiq 'o^uqy Jbj\[ ap uoi^aj bj ap
soj b saiuefaiuas uos uenf ueg ap sojjaa soj ap soiiueajnA soj anb auaii
-sos ubjjij\[ aej\[ 0U103 'sapiojipod SBiisejaeiBa e pepijBaj ua epuodsajj
-oa joine oqoíp ap 'pepisoismbsa epeajeiu ap ^ojajio^ena opippd^, ja
Z3A JBl ÍUOISUJUO9 BUn ap 91BJ1 3S 91U9lU9jqiSod ÍUBJJIJ\[ 3BJ\[ BI9U9J
-9j9J aaeq anb soj e soiiubojiia uot^aj bj ua opejjeq souiaq o^¿
-ouieuip osuaiui un opeaoAojd ueijqeq anb soaiuoiaai sozjanjsa uoa
asjeuoiaejaj ejjpod sisbjobibo bj ío^iuBjá ap opeAijap ssiauS ja aiuaui
-aiqBqojd X 'jeaaua^ ua sepBziiiuojiiu sbooj X sbiisbjobib^ (p
•SBseqBip
ap SBpBAijap sBiqoqijuB sbj Jinjoui anb Bijqeq jnby 'seaiijuej^
seaoj sbj ueznaa anb 'sopijpjduiej X seiiptoBjad ap sanbiQ (a
'aiuain^is odiuS
^a ua biji zaA jbi anb ja 4(oSijqy jbj^[) oaiijijessads anbiQ uoijaisod
uoisiuiui eun b saiuaipuodsajjoa 'seaijiuBjá X seaiseq seaojj (q
•sonSiiuB soiuamaja
omoa sB9ijjouiBi9m 8B9OJ sbjio X 'sBijajBna 'sbiijij 'sassiauj^ (b
:9iu9iníois bj 'BpBipmsa b3jb ja uezijaiaBjea anb seuijeisija sea
•oj ap oiunfuoa jap oJiuap jas aaajed eai^ojouoja eiauanaas Bq
•Bjpaid ap sajBm soqaip ap exaueisip eijaia
v uajjnao anb seaiseq seaoj seun^je b uoiaejaj ua somajeq otusiin
oj í9iuaui9A9jq soiuajednao sou (o^ijqy jej^[ bjjois bj ap oapiossiau^

�y en las cercanías del cerro Mal Abrigo. Más frecuentes son las filitas,
generalmente friables, pero muy compactas junto a la sierra de Mal
Abrigo, donde constituyen la parte más alta de la cuchilla de Guaycurú, alternando con cuarcitas y algunas cataclasitas y rocas milonitizadas. Existen inclusiones de filitas (verdaderos enclaves) dentro
del granito de la Sierra Mahoma, y junto al dique de peracidita del
Cerro Blanco, en los alrededores del mar de piedra de Mal Abrigo. Lo
curioso es que en ambos casos el rumbo de las filitas, que en la cu
chilla de Guaycurú es de unos 65^ W, se conserva casi incambiado, lo
que podría servir de base para las especulaciones relativas a los pro
cesos de granitización.
Las filitas están cruzadas en determinados lugares por venas y
diques silexíticos o peracidíticos, ofreciendo algunos pequeñas oque
dades tapizadas de cristalitos de cuarzo. Entre la carretera que va de
Mal Abrigo a Mercedes y la Sierra Mahoma se ha encontrado y se está
explotando talco esteatítico (blanquecino y algo verdoso, con cierto
contenido de asbesto), con estructura esquistosa y algo maciza, con
frecuentes y muy bien formadas dendritas manganesíferas en las su
perficies de exfoliación. En cuanto a un pórfido "esquistoso" men
cionado por Mac Millan, se trata de milonita, y en algunos casos de
ultramilonita, características de la región que estamos estudiando.
En torno al borde Sudoeste de la Sierra Mahoma, se presentan
diversos tipos de rocas, que aunque esquistosas tienen apariencia por
fídica, resultando ante un examen microscópico detenido, rocas milonitizadas. Pero en algunos casos se trata de masas rocosas cloritizad as
y cuarcitas de estructura muy particular, ya que unas son cavernosas,
y conteniendo poros geométricos dejados por minerales alterables, y
otras compuestas de granos de cuarzo bien delimitados, cual si fueran
granulos de areniscas, pero desprovistos de cemento. En los clivajes de
estos metamorfitos los óxidos de hierro son abundantes, y en algunas
masas bastante duras, que a primera vista parecen cuarcitas grafitosas,
peto que también son rocas milonitizadas aparece la pirita, la cal
cita y otros minerales de neoformación. El séquito de rocas que bor
dean la masa granítica de la sierra es en realidad muy complejo, y
no entraremos en su examen petrológico detallado, salvo tratándose
de las verdaderas cataclasitas, que nos ocuparán más adelante.
En relación al "granito gneissoideo" de la sierra Mal Abrigo, de
bemos destacar que es una roca que ocupa un área muy grande, y
ofrece una esquistosidad poco marcada en algunos casos, diferencián
dose apenas de un granito verdadero. Mientras tanto, en los bordes
del mar de piedra tiene el aspecto de un gneiss, con abundante biotita, y estructura esquistosa muy marcada. Los componentes princi
pales de la roca son feldespatos (pertita y oligoclasa), cuarzo, mus
covita y biotita, habiendo calcita y pocos minerales metálicos; en al
gunos puntos se presenta cierta cantidad de grafito hojoso, y en las
partes alteradas sericita y otros minerales. La biotita toma en las par
tes más esquistosas un color dorado, coloreando la roca: algunos gra
nos de feldespato se presentan formando fenocristales alargados, dan
do lugar parcialmente a una textura particular, que recuerda un poco
- 234 -

�ajuauíBAijBpj sapjsua ua 'ajuBpunqB ajuauíBAijBpi oiJBiuud pi
-auira oraoa Bjuasajd as anb 'ozjsna p sa BJjsanuí Baauíud b[ ap piau
-ira jaajaj jg 'BSBpoiJO b[ B^aj^B as Bqaip ajuauíBidojd Butpojaira
B[ B BjajuBD BpBuoiauara B[ ap sojjatu uaia soun ap spusisip Bun b
sBpBiuo^ sBJjsanra sbjjo ug '(oaijajnap ozjsna) sauopaoa souij opuBra
-joj 'ozjBna p aod ajuaiuajuanaajj BpBJjauad 'Buipojaira B[ b a^uara
-BAisnpxa apuodsajjoa X 'booj b^ ua asjBUiJoj ua pjauíra orai^n p
B.xanj oaisBjod ojBdsappj p anb Bi^aaajB^ *Bjiq[B-pBqspB^) Á Bjiq[B bj
ap saAa[ sb[ b uapuodsaj sauoiaBuiraa^ sb^ íozjBtia p Á oaisBjod ojsd
-sappj p ojaadsaj uoa Bjjoraoipi 4(oiuyo6qy) BSBpoSqo-ojiqp Bun
ga BSBpoiSB^d Bg 'soaaBsiaá oáp 'soJBp souoj ap 'aBpuBJÍáosara 'iB[nu
-Bj^inba aadraais isBa sa b^oj Bg "^00*8 soposaaoB sapjauíra sojjo X
uodiiz 'BjijauBra 4^00'8 ^jijoiq '^OS'6^ 'ozjBna '^00^ oaisBjod
ojsdsappj: ioj^) 95 "9g (BSBpo^qo) BSBpoiÍ3B[d :sajuara^is %o\ opis uBq
sajuaXnjijsuoa sap'jauíra soj ap osad ua saÍBjuaajod so[ 'apuBj^) ojaa^
pp ajsapjo^f p sojjara sojuapsop soun b 'Bjjais B[ ap jopajuí p ua
BpBiijis BjajuBa Buanbad Bun ua optuajqo booj ap juqdraafa un bjb^
•o:g anb pjaua^ ua joXbiu sa ajuaijjoa uozbj b^ íajsa ap pBpijusa
tq ap pBjiui B| b Bjadns anb uopBpj Bun ua ajdraais Bjsa ^oni[Bapoa
•pa p anb ajuBpunqs souara opuais une 'oaisBjod ojBdsapjaj p ^osb^
jarapd [a ug 'BjiJoipouBJíS Bun Á BjipuiBpB Bun ap v\ ajjua Bjpaid ap
abui pp oajuap babijba booj b^ ap uopisodiuoa B[ añb BjjaaajBg
•B3OJC B[ B (OJOp
-ida p aaaaBdB is opoj aiqos) osopjaA sbui X oanasqo sbui ojaadss un
opuBp 'ajuBpunqB aa^q as Bpuajquioq B[ 'sapiojiuBaS sbdoj ap 'pBpij
-ua Bj^ap ap sojuaiiuBJO[jB ua X 'Bjpaid ap aBtu pp Bjanj 'ajuauqBuij
anb bjsbij 'BSBpojio ap B[ b uopBpj ua BSBpoi^s^d ap pspijuBa bj
joXbui aa^q as X 'pqi^uB ap uopaodojd b^ ajuBjSBq Bjuarans 'BJjais b[
ap ajsaopng apjoq p BpBjj *oia^draoa jod ^Bjpj b Bjsa opu^Sa^ 'Bp
-ua[qujoq ap X BSB^aoiSB^d ap uopjodoad B[ BpBpunuojd Xnra ou bui
-joj ua opuBUBA 'Bjpaid ap jbui pp ssajB SBpBuiuuajap ua amjojiun
aju^iu^^ijBpa uopisoduioa ap sa BiuoqB^\[ B.uaig b^ ap ojiubj^ ^g
•oiajjoiu ap SBpBuiB^ s^jnjanjjsa sb^
sajuanaajj uos opBjapisuoa souiaq anb oaipoiuBjaiuoiuBuip ssiau^ p ua
anb sBraapB souiBjouy *Bio[dxa a[ as apuop 'pBpijua BSBasa ap sBJajuBa
sop ua asjBipnjsa apand B.mjan.ijsa ns X '(sBjxxa^is) sosozjBna saraq
-ij lod opBznaa Bjsg *njnaXBn^) ap B^iipna b^ ap SBníáB ap suosiAip B[
ap ajuaiuBpBuiixoadB oqunu p auaij 'sisspBjBa B[ ap sap{Bsuodsaa uoj
-anj anb sauoisajd sb[ aod BpBuiuuajap pBpisojsinbsa Bg •BOijsBpBjBO
Banjan.ijsa ap X 'ojiubj^ ap opBAiaap sspuá un ap sand bjbij ag
•uopBzijiuopra ap osjaAip op^aS uoa 'sopBanjijj 'ojBdsap[aj saaaA
b X 'Boira X ozjBna ap sojpoaj ap pnjij^nra UBjuasaad as sapjspaouaj
so[ b oujoj ua rsopBapuopaj o.^p sapjoq ap X sopipiAip ajuarappjBd
uaaajBdB sojjo ísoaiuojaaj sozaanjsa soj jofaui uo^aijsisaj anb sapj
-auira sonpiAipui so[ b usjuasaadaj sapjsijaouaj sopijajaj sog 'Biusira
bj b BzijajaBJBa anb ajuaaBdB pBpisojsinbsa B^ ap uaiquiBj sa[q^suod
-saj 'booj Bjsa pijjns anb sauoisajd sapuBj3 sts\ uoa uopspj ua Bjsa
anb Binjanjjsa Bun ap bjbjj as ísopBJijsa souara X sop^apuopaj souara
uos ojBdsappj ap sapjsija so[ anbunB 'tt

�des y con extinción ondulante; además ocurre como mineral secunda
rio (cuarzo deutérico) en finos granulos. La biotita, se presenta con
frecuencia con inclusiones de zircón, que puede considerarse como el
principal accesorio. En la segunda muestra estudiada, aparte de los
minerales indicados, presentes en proporciones algo distintas pero
sin dar lugar a un pasaje a otro tipo de roca, se pudo comprobar la
presencia del epidoto y cierta cantidad de apatito, ofreciendo la bio
tita un color verdoso, y presentándose los feldespatos ricos en in
clusiones.
En ambas muestras, y particularmente en la segunda los indicios
de efectos cataclásticos eran evidentes: cuarzo y otros minerales con
extinción ondulante, texturas en moldura; cordones de granulos pe
queños que contornean o atraviesan a otros mayores; mica y feldespa
tos doblados en forma evidente; fenómenos de saussuritización en los
feldespatos (que pierden su brillo, dejan de tener clivaje aparente y
se vuelven relativamente friables, aparte de dar origen a cierto nú
mero de minerales nuevos de reemplazo); entre los minerales produ
cidos a raíz de la cataclasis figura el epidoto; obsérvanse por otra par
te recristalizaciones y la aparición de las llamadas texturas de im
plicación. Una tercera muestra obtenida cerca del borde Sudoeste de
la sierra, reveló una composición algo diferente, habiendo aumen
tado la cantidad de plagioclasa en relación a la del feldespato potá
sico hasta configurar una granodiorita. En relación a la textura los
cambios observados no fueron importantes, siendo el color algo más
grisáceo. Los principales componentes en esta muestra fueron los si
guientes: oligoclasa, deformada y quebrada por metamorfismo diná
mico, y con transformación bastante aparente, aunque no total en clinozoisita y otros minerales; sigue luego microclina, la que nos mues
tra la transformación ocurrida en la oligoclasa; el cuarzo es menos
abundante que en las otras dos muestras anteriores, formando los fel
despatos, incluyendo la albita, la mayor parte de la roca. También
aparece cierta cantidad de hornblenda, biotita y como minerales se
cundarios y de neoformación (derivada de la cataclasis) el apatito,
el zircón, la calcita, el rutilo, la fluorita ,1a sericita, la clinozoisita, la
pistacita y la magnetita.
Hacia un "gajo" del arroyo Mahoma Chico, donde aparecen al
gunos afloramientos algo alejados del mar de piedra, la transforma
ción de la roca se hace aún mayor, aunque es de suponer que se trate
de un granito modificado en su naturaleza mineralógica primitiva, con
un gran enriquecimiento de anfíbol, ya que en los cortes delgados se
manifiesta como posterior a los demás minerales; habría habido ade
más una concomitante pérdida de feldespatos. Los afloramientos de
roca granitoide de que aquí se trata, están prácticamente en contacto
con una gran masa de material básico, de disposición aparentemente
filoniana, y que correspondería a una antigua diabasa, cuya descrip
ción haremos más adelante. La roca granitoide ofrece una granulación
semejante a la adamelita de la Sierra Mahoma, pero es en conjunto
bastante más obscura. La plagioclasa tiene en la masa un porcentaje
en peso de 51.50 %, la hornblenda, con algunos agregados de altera- 236 -

�- ¿es -p BSB[aoi!áB[d ap ouipisiaaojaiiu opBSa^Se un jod BpBuuoj Bisa
Bg *Bpua[qu.ioq ap uos (sBaiposoapa sauoisnpui uaasod) soaivqiqiod
sapisi^aouaj so[ ío^opida uq Biauanaajj uoa BpB^aip 'BuisapuB eun sa
uoijsana ua booj b[ ap BSB[aoií&gt;B[d Bg 'opBOTpui sajuB spjujoq pp pBp
-upaA bj ua aiuauía^quqojd 'ojdbjuod ap ouisijJouiBiauíouiBuip un a)
-uauijoija^sod opijjns uBjjqBq 'BUBsag -g #g uoa op^anas ap X [buiSuo •
oubiuojij jajaBJBa p uoa UBpianauoa ou SBaijsjjaiaBJBa SBjsa íBpBzpiu
-o[iui BpuapBdB uoa X 'soayiqiqiod sojsB[qo^ipod sossasa uoa 'oatisiqq
-ojaiui opB^ajSB un ap auoduioa as Baoj Bjsa p^aua^ u^ *8oaijni5[iod
Bpua^qujoq ap sapjsxja sosanaS opiíBjuasa^d saaaA b aaa^sdB anb p
'oaijijjBSsads anbip osadsa un uoa 'Baoj Bisa ap soiaBjuoa so[ jBuiuiBxa
opipod soiuaq ou odiuap ap Bjpj jo^ *apjaA Bpua^qujoq ap so[ saaaA b
sajiíBpunqB opuais ^so)SB[qoJipod jbuijoj ua[ans ouaxoaid p Á pqijuB
^^ 'bjistoz Á BjpBjstd 'Bpua^quaoq opuBuoisudB Á 'oaajaoui ap sejiij
-anjjsa jbuijoj b opuaijjnauoa Á a^uB[npuo uoiaupxa ozj^na p opuBjuas
-aad 'ouaxojtid ap sojuaiu^BJj uauodsip as 'osozjBna oaajps ojuauíiABd
un u^ -Biisioz A ojpBdB 'BjpBjsid 'sBuiapB A 'BpBAap oaod pBppuBa ua
soquiB 'ouaxoaid p A Bpua[quaoq B[ 4BSBpoiB[d buii 'ozjBno p sajual
-njpsuoa sa[Bjautui sapdpuiad so¡ opuais 'soapj^5[iod so^sB[qoaipod
sosBasa uoa 'BaxjsBppjaiui Bjnianajsa ap 'sBanasqo (saspjuaoq) s^au
-joa SBjpaid sb^ UBpunqB 4BjpjBSsads ap anbip ajuajod un opBzuBap
jas ap sajun A 'soa^a^[ soaaa^ so^ ^pBjj *buoz b^ ap ouisijaouiBjaui pp
uppaB B[ ofBq soppnpoad sapuuouB sapiaaiBui aiuauía^qísod opuais
'sBaqoqijuB SBjuoip A SBjraoipida sb[ b uspjanaaa s^aoi SBisg *B8Bp
-otSB[d ap uoiaaodoad Buanq X 'ojopida ap pBppuBa ajuBjs^q X pqijuB
aiuBpunqB 'ozjBna oaod uoa o sB^siAoadsap oaad 'saaB^uiis seaoj uaaaa
-BdB 'apuBJ^) BuioqB^\[ ap p ua X oXojjb ouisiui pp a^BA p ug
•ojiubjí^ [ap opBAiiap oaijaouiEjauíouiBuipouijaj
ojanpoad un ouioa asjBaapisuoa aqap 'BaqoqijuB bjt[buo^ Bun b a;uaui
-Bmix^^xd apuodsaaaoa anb uoiaisoduioa Bun Baoa B[ sand opuaiaaajQ
•osBa aiuasaid p ua Bia^punaas Bji^oiq ap oaod un aisixa soiuifip bX
un^as anbuiiB 'BjtJoipouBjS B[ ua sopiuajuoa soo[bub sapjauím so[ b
saaaiaBJBa sns aod uBpaanaaa Bjiioiq b[ X ozjBna [B o;uBna ug 'bjiibui
-aq ua ajuaui[BiajBd BpBaaqB aaajBd^ Bjijauí^Bui Bg •sa[qBaiji^uapi ou
sa[Bjauim sounSp X BtaBpunaas Bjiioiq cBiiJO[a uoiaBja^B ap sojanpoad
oiuoa uB)uasaad as uaiquiBi í (ouisiojaoa[d [B sopiqap) sopB[nzB sou
• oj ap 'ouBpunaas pqijuB un asopuB^ou 'opBaai[B Bjuasaad as unuioa
Bpuajquaoq Bun sa anb 'pqijuB [g 'Ejiioxq X [oqijUB 'oza^na [ap so[ b oj
soaijjomoipi uos BSB[aoi^B[d B[ ap sa[Bjstja so[ íBjnasqo uoia
Bun Baoj B[ opuBuio^' [oqj^uB p uoiajodojd ua BpnSí B[ soj
-uatuiBJO[jB sopBUiuuajap ua anbunB 'Baoj B[ ap uatunpA pp pB^iui
B[ ap sbui buijoj [BjauaS ua X *(ssuys¿qy) BaisBq aiuauiBAi}B[aj sa bs
-opoSqo B[ ^saiuaXnjijsuoa sa[Bjauiui so[ a^jug "oaiq^ BuioqBj^[ oXojjb
pp Bauana B[ ^od sopjnqtJ^stp so;und sojjo ua sajB[iuiis sojuaiuiBJO[jB
uaaaABds oaad 'apuBjS Xnuí BajB un Bdnao ou uoijsana ua b^oj Bg
'% 08*1 9P
jopapa^p ap sa bitiou^bui ajuara[Biaadsa soiJOsaaaB sapjauím ap B[ X
^% OS'S B opuBa[[ ou 4Buanbad ajuauiBAi|B[aj sa Bjijoiq ap pBpiiuBa Bg
^% OS'IT B 3^aap oza^na ap uoiajodojd B[ í&lt;^ ¿^ p B^uasaadaj 'uoia

�terada en epidoto y clorita, y además biotita y piroxeno (hyperstena?).
En la misma región que estudiamos se presentan otras rocas
metamórficas básicas, que contienen piroxeno, alterado, y pasando
frecuentemente a anfíbol. La composición de la roca recuerda la de
una hyperita y es según el examen de una muestra la siguiente: plagioclasa 49.10 %, piroxeno 32.80 %, anfíbol 17.60 %, minerales me
tálicos 0.50 %. La plagioclasa corresponde a una bytownita
(Ab25An75), la que se presenta en dos formas: granos relativamente
grandes y alargados, y granos pequeños isodiamétricos, siendo estos
últimos el resultado de las acciones de milonitización. También el
piroxeno ofrece dos tipos: hyperstena y un piroxeno monoclínico.
En razón de la textura xenomórfica, la composición y otros detalles,
el petrógrafo Moacyr V. Coutinho, piensa que podría tratarse de una
verdadera norita, aunque tampoco es factible descartar la hipótesis
de que se trate de una antigua roca básica modificada por el meta
morfismo, que como hemos vistos, ha afectado profundamente a otras
rocas.
Junto a los Cerros Negros, se presenta el ya mencionado Cerro
Blanco, cuya peracidita, que se divide en bloques redondeados de
superficie algo irregular, cruza en forma filoniana al gneiss granítico
de la sierra de Mal Abrigo. La roca es muy resistente a la meteorización, y sumamente tenaz bajo los golpes de martillo. La cubren
parcialmente liqúenes (posiblemente Caloplaca y géneros afines) que
dan coloración rojiza a las superficies expuestas.
Finalmente, y entre ambos mares de piedra, aparte de cuarcitas
algo obscuras y rojizas, y rocas miloníticas, se presentan importantes
masas de anfibolita, localmente maciza, y de coloración muy obscura
y de grano finísimo; en las partes alteradas es rojiza, y en ciertas
porciones de la masa ofrece tonos verdosos. La textura afanítica es
particularmente marcada en las proximidades de la carretera, donde
la roca da lugar a cerros pedregosos, pero desprovistos de grandes
bloques, de forma redondeada, cuya cima llega a 170 metros de altura
sobre el nivel del mar. Los constituyentes minerales son: hornblenda,
actinolita, oligoclasa, cuarzo y algunos minerales accesorios, llamando
la atención la ausencia de titanita y de los minerales del grupo del
epidoto; la dominancia del anfíbol en determinados casos es casi ab
soluta.
Otro tipo de anfibolita, de origen y textura diferentes, se presenta
formando diques, bastante amplios y muy largos, a los que ya hemos
hecho referencia. La composición de la roca es algo variable, pero
el examen de una de las muestras ha hecho entrever los siguientes
constituyentes (se indica la proporción en peso de los mismos) : pla
gioclasa 24.50 %, anfíbol 70.50^, magnetita 5.00 %. La plagioclasa
corresponde a un labrador (An37Ano3) ; el anfíbol es hornblenda
común, de un verde no muy acusado. También ocurre una anfibolita
junto a la Sierra de Mal Abrigo, escasamente porfiroblástica, con horn
blenda en disposición irregular, y además, andesina-labrador tabular,
granulos ferruginosos y apatito. La segunda de estas tres anfibolitas,
aparentemente filoniana, con relquias de textura ofítica, por su aspecto
- 238 -

�- 6CS ua ajjnao anb booj Bun ap ya soraajB8ajB tnbs X souaraouaj sojsa
ap soydraafa sounSys ojsia souiaq b^ 'bojío ap uoiobuijoj A sajuau
-odtnoa soun^yB ap yBaipBj o piajBd uoiaBinJojsuBJi noa 'oaryjouiBiara
-oauai odt^ ap soiquiBa b jBSny op^p Bq anb ouis 'buoz By ap sbooj ssy
ap sayBjauira soy ua Baijiuoyira uoiaBzijaAynd ap X soayisByaBjBa souam
•ouaj opBuinuajap Bq oyos on anb ¡a 'orasiporaBiaraoraBUiporajai un
jod ajuauíBsuaiui BpBjaajB opis Bq oíáijqy [bj^[ ap uoiáaj By Bpoj^

•eisijodB BBjsa b oiaadsaj aiuBp.toauoa buijoj ua uajjoa
-jod saaaA sBunS^B 'sBaijiuo[imBJj[n X SBaiijuo^ui sbsbj\[ "(Baoj
ua saiuBiJoduit oaod o sopBAjasqo ou sajBJautuí soun[B ap Biauas
-ajd X 'ojBdsappj X ozjBna ap upiaanpaj qoqijuB ap ojuaranB) sa^q
-isuas sauoiaBiJBA ub^ou as sisijode 8d^B) ap sojaBjuoa X sapjoq soj ua
o^og 'B^ijasap bX B^qauíBpB b^ ap ojaadse [a 'BiauBjJoduii uis soiquiBa
oa[bs 'aiuaiuajuajede uaaajjo 'soaiaiuojt^ soijba ap oraBdsa jod sbdo^
sbjjo uBznia '^^^[ uoiaaajip ua anb X 'BuioqBj^[ Bjaaxg v\ ap [Bdiauxjd
bsbui B[ ap sspBAijap 'sBaijiuBjS sisijodB sapuBj^ sb^ b ojuBna ug
•SBaoj SB^sa ap SBunS^B b opBzuBap^ usq uoiaEz^iuo^ui ap
soiaipui sog #ajuauiBpTuajap sbui o[jBipnisa anb BjjqBq anbuns 'bdiu
-i[ajau Bjiuat8 Bun aaajsd jBtaajBui p i uoiaBjuauiíABd b^ BJBd ajBpa
-oqa jopa ap booj Bun ozqijn as (opiuiu^) ^g BUBq^a Xoq) BpiBjapy
BjuBg BiauBjsa BnSijuB ^\ ug 'BjijBiuáad ap X BiqdB ap sanbtp jod sop
-bjjod 'soai^noiq so;iubj^ aiaipadns B[ b uaiqraBj uaáans ajquiou a^sa
anb ppuqj ajuaujoa b[ ap Bajaa X 'apusj^) oXojjy bidbjj
*oj)aunaap un b sajoiaadns eajosadea jipara b
as ou ojad 'sojjara ap SBuaaap sbijba jod sopináas uojanj
souná[y 'uoiaBziJoa^ara b[ ap sajuaáB so^ b p^piacua^ sbiu uoa uajsisaj
sand pepqiaBj Bjjaxa uoa ua^jaiApB as anb ojad 'je aj;ua sopeiau^isip
UB]sa pjauaá ua anb w (sejipiaejad o 8B^ixajis zaA pj) soaijBjaoona^
sanbip X SBuaA jod opB^Joa Bjsa 'BiuoqBp\[ Bjjaig B^ ap ojiubj^ oíd
-ojd p SBraapy qoqi^uB ap soisB^ojipod uaaajjo sojnasqo sapijajBra
sojjo ^BSBqsip Bun spjanaaj anb Bapijo Bjnjxaj ap Baiseq ^aoj cutí ap
8BJ)sanra o^sia soraaq 'njnaXen^) uoiaBjsa ^\ ap sapBpiraixojd 8B^ ua
^o[draafa jod ^jnbe BjSBq sopBoipui soy ap Bjanj sb^oj ap eodij eoj^o
aaajjo 'oSijqy pj\[ ap uoxSaj By 'ajuain^is oynjidBa ya ua uBjiqijasap
as anb SBpBzi^iuoyira sbooj s^y ap a^jedB anb jiaap B;sa s^iuaQ
•B^sa ap yBdia
-uijd afa yB onaiyqo a^uaraBja^iy 'BiuoqBj\[ Bjjaig By ap oaijiuBJ Bjpaid
ap jbiu yap saABjj b 'oipara X sojiauíoyi^y sop ap oíasdsa jod apuai)
-xa as booj Bisa ap yBdiouyjd anbip yg 'sopBiaunuojd ajuBisBq saaaA b
y^piojajsa uoioBiyoyxa By ap sojoaya soy ajyns X 'opBfuBJBUB o ojuajyu
-BraB uojjbui joyoa ap uoioisodraoasap ap sdsa cun jod Bjjaiqna Bjsa
'BsopjaA ojéau o BpcynzB oj^au sa b^oj sg -eajuasa^d sayBjauíra soy ap
yBioj yap o^ Qg un BjsBq BZUBoyB yoqjyuB ap pBpt^UBa Bg *asBya Bjsa ap
seaidij sBaoj ssy ua anb oaiay^a sbiu SBjauBiu sepoj ap sa ojBdsapyaj
ya í BoisByaoiByd BjiyoqijuB cun oraoa JBjapisuoa asopuaiqap 'epEa
-ijipora aiuarayBuua^ouiBuip opis Bq ojad 'BSBqBip Bun b apuodsajjoa

�los bordes de la Sierra Mahoma, a veces intercalada en la masa graní
tica, y que se caracteriza por una proporción anormal de epidoto.
Sus minerales constituyentes son los siguientes (dándose el porcentaje
en peso) : feldespatos (potásico y calcosódico) 45 ^, biotita 25 %,
epidoto 16 /o (a veces más cantidad), cuarzo 14 %, y una fracción
pequeña correspondiente a apatito, magnetita, etc. Aparte de la microclina, ocurre un feldespato del grupo de la oligoclasa (AbsoAnis),
presentándose en fenocristales. En cambio el feldespato potásico tiene
siempre granulación fina y alterna con cuarzo y biotita, y cierta can
tidad de epidoto; la oligoclasa es tres veces menos abundante que
la microclina. La variedad de epidoto es pistacita, y en otra muestra,
clinozoisita. La abundancia de epidoto, y la composición general de
la roca, así como la evidente cataclasis que ha sufrido sugiere el nom
bre de unakita para el material en cuestión. Se trata de una roca metamorfizada, derivada de una roca más básica que el granito de la
Sierra Mahoma. Aparece en el borde del mar de piedra o incluida
dentro de las masas que constituyen a aquél. Su textura porfiroclástica sugiere la de los pórfidos, no hallados según dijimos, en esta
región.
Más al interior de la sierra, los seudoxenolitos, tienen una com
posición análoga a la del granito, y corresponden a partes del material
primitivo pulverizado o molido por el dinamometamorfismo. Se trata
de rocas recristalizadas con textura característica cataclástica y de
mortero en torno de los porfiroclastos. Los minerales en orden de
riqueza decreciente son los siguientes: feldespato potásico, cuarzo,
albita-oligoclasa, muscovita, biotita y calcita. Faltan casi totalmente
los minerales metálicos; los cristales grandes de cuarzo presentan
extinción ondulante o están quebrados y rodeados por finos granulos
de feldespato y cuarzo. Aunque la composición sugiere una roca gra
nítica, el material está reducido prácticamente a polvo como si hubiera
pasado por las piedras de un molino, escapando a la trituración solo
alguno que otro porfiroclasto de cuarzo. Se trata pues de caracterís
ticas milonitas porfiroclásticas derivadas de granito. Parece que des
pués de la cataclasis o durante ella, bajo la influencia de soluciones
se destruyó cierta cantidad de feldespatos y de minerales fémicos,
de los que derivó la formación de cierta cantidad de muscovita, biotita
y calcita.
Lo curioso es que mientras las milonitas conocidas en otros puntos
del globo (incluso en las zonas de Tandil, de la Argentina, y en el
estado de Sao Paulo, Brasil), se presentan como pseudodiques, las
de la Sierra Mahoma, también lo hacen en forma de seudoxenolitos
intercalados dentro del granito. Los "diques" sin embargo no faltan,
y hay algunos muy manifiestos al NW de la sierra, corriendo en forma
concordante con cuarcitas y apófisis graníticas, también modificados
por la cataclasis. Algunos de estos tipos de rocas son ultramilonitas,
y en ellas la determinación de los minerales constituyentes se hace
prácticamente imposible. Otros ofrecen finas venas de seudotachilitas,
que corresponden sin duda alguna a zonas de fricción y de posible
fusión. La fractura de las ultramilonitas es netamente concoidal, y la
- 240 -

�- \n -une 'sajopajuB seaoda ap X 'pnjaB) Btuqa ojjsanu ap pBpqBpora B^ b
ajuajj pBpqtqBjajp ap opBj A Bjnjanjjsa 'uoiatsodraoa b ajuajapj
o\ ua opoj ajqos 'booj ap ptaadsa odtj un jod osaaojd p oppaioABj
asopuatA '^BiAn[j uoisojo bj A uotaBziJoajara B[ ap opButqraoa of^q
-bjj p jod sopeuiuuajap opts iiBq uoiaBjaptsuoa ua sop^utoj Bjpatd
ap sa^Bui so[ anb Bunáp Bpnp Bpanb sou ou A Butjuajy 4psBjg
pp sauotSaj SBpBuitujaiap ua uaiquiBj oui^ 4oXBn3njn oijoji^a^ ua
o^s ou osaaojd ajsa oSaBquia uis opBipnjsa souiajj •noiaBzwoajaui jod
aiuauíBAisaj^oíd SBpBjapom A 3BSBpBip ap s^ab^j b SBpBJBdas 'sBajjad
feusBui ap sauoiDB^uinoB SBSuap A sBsuajxa ubj asapnpojd UBpand anb
ap oqaaq p ouBuipjoBjjxa UBa^uanoua sauamb X^q BiABpo^ 4oJBquia
uis í oSopjjouioaS aaqapa pp opinf o^DBxa p inbB jijiBduioo Biaaa
-ajBd oiAqQ "Bjpaid ap sajtBui sojsba ap uoiobui^oj v\ ap a^qBSuodsaa:
B{ opis ^^eq uoiaeioB^á ap ass^a Bun^p anb aijiuipe apand as ajuara;
qpijip sjBd ajea ua anb opuBDBjsap 'XBnSnjj^ [a ua eaiuaisixa sb^ b
soaijad sanbo^q ap sauotaBdnjB ap o[duiafa ouioa bjio 4jbiob^ uoiob^
-nuina^ b^ jod sopssnBa opis UBjÍBq uBuiap oijojpjaj jod sopipun^tp
Bjpaid ap saaBui so[ sopoj anb ap ^api B^ b asopuaxuodo ^aua^ 'j^
•Upi^DZUOdldlU dp SOSdOOU^
'(oaiuuai A oaiui
-Buip) orasijJouiBjaui opuauíaj^ jod SBpBjaap opts UBq uotSaa b^ ap
8B[ anb a^j^d bj;o jod Bqanid opoj^ -sastEd bojío ap saJB^ituts
sapBpiun ap oipit)sa p BJBd sodij ap JtAjas uapand anb X
sajBtjuaad Xntu sauotaBiujoj ouioa UB^uasaad as 'opuntu pp B^sBq X pu
-oiobu oaiSoppotuoa^ ojtquiB [a ua anb so^ 4o8ijqy pj\[ ap X
B[ ap Bjpatd ap sajBtu so^ ap uoioBa^a b^ optoajtoABj
sap^ anb SBiuaps jb^oub oiAqo s^ qBjnjanJisa pp uatquiBi
outs 4oaijBjojjad bisia ap o^und p apsap ops ou ajuBsaja^ut ajuara
-Brans Bjpsaj 'BpBtpnjsa uoi^aa b^ anb opuatransaj 'jtaap sotuapo^
•uotSaj B[ b uojBjaap anb sozjanjsa sa[qtsod
so[ b ojaadsaj uoa ajuauucpiaipuadjad asjBjuatJO uaaajed sapdtautjd
SBjnjaBJj SB^ i orasijJoraBjaraoraButp pp sojaap so^ uoa uoia^pj uauaij
anb BjnjaBjj ap sa^as X ojuaiutBÍUBp ojjata uaaajjo ttsBqaoq,, sapj
'sapjnjxaj sajpjap sojsa ap Baan^ #sojsB[aojijJod sosojaranu uBjuasaad
SBpB[Baaajui sesera sejsa 'pjauaS ua anbune 'opBAap opeaS un saaaA
b bzubo[b uotaBzijtuojtra B[ BJjais B[ ap sojqouaxopnas so[ ua uatq
-uib^ 'sa^Bjapisuoo ajuatuBAtjBpj sauotsuajxa opuBdnao 4BtuoqBj^[ bjj
-atg B[ ap ^g p uajstxa opBztjiuo[traBjqn UBq as anb so[ Bjssq sts^p
B[ ap sojaap so[ Bia^aip Bjjap uoa optjstsaj UBq anb so[ apsap
ap sodtj sojsa ap sajBidtuaf^ *optaajBdBsap Bq opBrajoj uatq
pjautra ap bzbxj Bpoj ajirai^ osbo p ua o^a^ *ojBdsappj ap sapjsua
so[ JBapuopaj ops 'sosbo soun^jB ua optnSasuoa Bq stsBpBjBa B^
'8B3JJJA SBatUBapA SBOOJ UOD SB3OJ 8BJS3 JtpunjUOO pOBJ S3 BJ8TA
apirats y 'Bpepp Xnra aadraais sa BpBzpoajara BjtdBa B[ X sajuBquq
uos BjnjaBjj ap satatpadns sbj 'ojnosqo op saaaA b 4oaaBsp8 ajdraats
tsBa sa ppajBin pp jopa p :a^qBjtsuBJj oaod uaaeq o^ anb sbjsijb ap
opezoa Bjuasajd as ouajjaj j^ 'sajuBiJoa sopj opusp ajJed as bdoj

�que sin retrogradar mucho en la historia geológica). Como hemos
visto ya que las rocas dominantes en los mares de piedra llamados
Sierra Mahoma y sierra de Mal Ahrigo son granitos, granodioritas,
granito gnéissico, anfibolita (derivada de diabasa) y cataclasitas (al
gunas porfiroclásticas) estudiaremos principalmente los procesos de
alteración que afectan a estos tipos de rocas, no sin dejar de decir algo
acerca de la meteorización de la peracidita del Cerro Blanco y de las
rocas básicas de los Cerros Negros.
La expresión meteorización, cuyo uso propuso el autor de este
trabajo en un congreso realizado en 1948 como equivalente exacto
de la palabra inglesa "weathering" y la alemana "verwitterung" o la
rusa "vivietriania", para evitar el empleo de una terminología copiosa
pero no siempre exacta, integrada por expresiones tales como intemperismo, temperización, edafización, erosión, y I03 términos de signi
ficación unilateral tales como desagregación (o desintegración) y des
composición). Aunque no son los meteoros atmosféricos los únicos
responsables del proceso de alteración física o química de las rocas,
ya que también actúan los vegetales y animales (incluso microrganismos, y productos derivados del mundo orgánico), la palabra meteo
rización fue propuesta como equivalente en el sentido conceptual a
los términos de otras lenguas antes citados; vale decir, que se refiere
a toda clase de procesos de alteración de las rocas, sin incluir necesa
riamente la edafización ni la erosión que fundamentalmente remueve
y desgasta los materiales pétreos.
En realidad resulta imposible trazar una verdadera frontera por
un lado entre la meteorización y la erosión, y por otro entre la pri
mera de las nombradas y la edafización. Muchos investigadores espa
ñoles siguen empleando todavía la expresión erosión para designar los
procesos de alteración de las rocas: e3ta costumbre debería ser aban
donada, ya que puede motivar confusiones, sobre todo hoy en que
tanto los fenómenos de meteorización como de erosión han sido estu
diados con una amplitud extraordinaria. La edafización se distingue
de la verdadera meteorización porque además de considerar los pro
cesos de desagregación y los de alteración mineral, debe tener en
cuenta el aporte de materia orgánica, el trabajo de los organismos
incluso microscópicos, la formación de la estructura y el perfil del
suelo, etc. Sin aporte de materia orgánica resulta prácticamente impo
sible una verdadera edafización.
Muchas rocas, especialmente las plutónicas, se forman en condi
ciones distintas a las que reinan en la superficie terrestre; puestas al
descubierto por la denudación, favorecida por los movimientos de
ascenso epirogénico o tectónico, dichas masas pétreas se ven obligadas
a acomodarse al nuevo ambiente reinante; se produce gradualmente
un aflojamiento de la estructura, la transformación química de algu
nos minerales, disoluciones, etc. Dichas rocas pasan finalmente al
estado de regolito, producto resultante de la alteración muy avanzada
de los materiales pétreos.
Una clasificación relativamente clara y exhaustiva de los tipos de
meteorización fue dada a conocer en 1925 por E. Blackwelder. Dicho

- 242 -

�-raaj ap soiquiBa so[ b Bpiqap B[ o 'aBps uoiaaB B[ is 'opijnasip Bq ag
•odraaij orasira p uauaiAaajui anb saaojaBj so[ soqanra uos anb 'oSa^q
-tua uis a^aejsap osiaaad sa ísajuBuiraopaad sb^ uos SBairainb sauoiaaB
sb[ sj^d oajsanu b Bziaajaeaea anb p ouioa SBiuip ofeq anb a^epnpui
s^ #aja '[BjaSaA zidBj pp '[os p uopisodxa b^ ap 'sbooj sb^ ap Banj
-anjisa X uopisodiuoa b^ ap '(sBaiiBiuipoapd sauopa^ sb[ ap X)
-pj Buiip pp ajuauípdpuijd apuadap X 'BpBiJBA Xnuí sa
-ara B^ UBuuujajap anb saaojaBj soj ap puoiaaodoad Bpuan^juí B-q
•Bjpaid
ap sajBra sojjsanu ua a^uBiJodrai Xnuí pj un opBnf jaq^q uaaajBd
soraaaaA un^as anb sosaaojd (sojjaraiaap sotjba X soJiarai}U9í&gt; sounSp
aj)ua ubtjba anb saaosadsa ap sbsoooj sbj^sod sBraxsj^draB ap uopBJBdas
b^ Buirajajap X 444uipBO[un^, sa^Sur ua suSisap as oqaaq ajsa) sajuaa
-BXvjdns sbsbui sb[ upxsoja aod aap.iad p sbooj sb^ uajjns anb uoisaad
-raoasap B[ piu^^^spunj BsnBa aod uBjjpuaj 'Bpasa ubj ua uoiobui
-Bosap ap souaraouaj so^ 'saqjjBj^ *^ '^ X uirajB^ *^j jod oq^a b s^p
-BAa^ sauopBiisaAui uoa opjanaB ap X 'a^jBd bjio jo^ 'uppBoijisBp
ap piauaS oipBna un ua sopipuajduioa JBpanb uaqap 'uoisoja ap sosaa
-o^d so|^ uoa aju^iuBiaajtp uBuoiaBpj as 'pspaABjS B[ ap uopaB v\ ofBq
sapiiaiBui ap osuaasap p jtod op^snBa ajsBsap p anb orasira o^ 'oziu
-bjS pp o BiAn^[ B| ap Bppa tb\ jod optanpojd ojaBdrai p X ^sBatpora
-B^ara SBunSp X SBtJBjuaratpas SBaoj sb[ b UBjaap ops sa[BratuB so^
ap uoiaas b| ap sopBAoap souaraoua^ so[ anbun^ 'ajaBd Bajo ao^ *uop
-npsip B^ X '(ajuBjaodrat Xnuí oraoa opBpAaa Bq as anb) BUBiaajaBq
uoioob B^ opsj ap Bq^fap anb bX 48BunB^ SBunSp Bjuajuoa 'a
aod opBzipaa uoiaBaxjisBp ap oapBna p anb 4(06T U3) 9ÍPuí
ajsa ap aojn^ p 'sosaaoad sojsa ap BaaaoB paauaS uoxsiAaa enn u^
•sojBaqis so[ ap uoiaBpxxo X uoiaBjBapiq ppadsa
Braaoj ua 'sapaauíra so^ ap Baxrainb uoiaisoduioasaQ (q
•sapiopa so^ aod BnB ap uopaosqy (b
•soaxiujnb soiquiBO so^ b Bpiqap uotaBziaoajaj^[

(g

•sapjaSaA saaisa sb[ ap uopay (a
•sajBS ap uopBzipjsia^ (q
•BnSB pp uoiaBpSuo^ (b
•SBUBJJXa
SBpuBjsqns ap BAtsuBdxa Bzaanj B[ b Bpiqap uopBzxaoajaj\[

(^

•BanjBaadraaj ap soasnaq X souanip soiqmB^(p
•BanjBaadraaj ap sajBuopBjsa soiqraB^(a
•oXBa [a aod oasnaq ojuaxraBjuap^(q
•oanj p aod oasnaq ojuaiuiBjuap^(b
•BanjBaadraaj ap sotquiBa so^ b Bpiqap uopBziaoaja^\[

(\

:osaaoad
oqaip ap sappsuodsaa saaojaBj so[ b opora ajuamáis pp BdnaSB aojnB

�peratura derivados de la sucesión estacional o diurna, o causados por
variaciones bruscas, podían ser responsables de ciertos fenómenos de
exfoliación, descamación y aún de la llamada granulación o reduc
ción granular. Algunos experimentos, relativamente bien controlados,
parecerían demostrar que tales acciones carecerían de real importan
cia. Efectivamente, las variaciones de temperatura causan cambios poco
sensibles en las rocas sometidas a su influencia; pero de todas mane
ras colaboran en la obra general de la meteorización, aún sin dar el
primer paso, aunque ciertas observaciones de J. Walther, W. Hume,
R. J. Leonard y de otros investigadores parecen demostrar que en
casos especiales, los cambios de temperatura parecen causar un efecto
significativo y de importancia primordial. Uno de los factores que
deberían ser tenidos en cuenta en forma particular, tratándose de
estos procesos, es, según atinada anotación de Billings, es la fatiga
del material, que en la naturaleza se ve expuesto a una repetición
indefinida de cambios, con el consiguiente aflojamiento de su estruc
tura primitiva.
En nuestra revisión de 1950 y el estudio crítico de Parry Reiche,
publicado el mismo año, así como en otros trabajos que figuran en
la bibliografía se hace un análisis detenido de la acción de cada uno
de los factores determinantes de la meteorización. Aquí nos vamos
a ocupar de ciertas modalidades o aspectos de dicho proceso, y en
especial manera de las formas a que tales acciones dan lugar. En
primer lugar consideraremos los fenómenos de descamación, exfolia
ción esferoidal y de reducción granular o granulación, que son par
ticularmente evidentes no sólo en las sierras Mahoma y de Mal Abrigo,
sino en otros puntos del país, siendo la exfoliación esferoidal muy
característica de los basaltos y de otras rocas básicas (diabasas, anfibolitas macizas, etc.), aunque se presenta también en los granitos,
granodioritas y otras rocas afines. En segundo lugar examinaremos los
fenómenos de ahuecamiento basal (y preferencial en las porciones
sombrías), el alveolamiento o alveolación (formación de oquedades
por pérdida de material, y sin intervención de una verdadera corra
sión) y la reducción fungiforme, sumamente difundida en el país (por
ejemplo es frecuente en las rocas granitoides del cerro Penitente, de
Lavalleja, y las areniscas de Río Bonito, de los departamentos de
Durazno y Cerro Largo, no faltando tampoco ejemplos en la arenisca
de Tacuarembó, en la llamada Gruta de los Heléchos). Mientras que
los procesos de descamación y exfoliación esferoidal tienden a redon
dear las masas rocosas, el ahuecamiento basal o lateral y la alveola
ción, contribuyen a ahuecarlas, dando lugar a veces a formas fantás
ticas (caparazones pétreas, etc.). La reducción fungiforme tiende a
adelgazar la porción inferior de los bloques.
Serán considerados además ciertos procesos (acanalamiento, ahon
damiento superficial y otros) que conducen a la creación de un ver
dadero "lapiez" granítico, que recuerda en ciertos aspectos al lapiez
propiamente dicho de los mármoles, calizas, dolomias, etc. Este fenó
meno se enlaza con los procesos de erosión fluvial, aunque no en
todos sus detalles.
- 244 -

�oraoo 69^i saiuBjJodrai souatu bojío X 'uoiaBjBjpiq ap sos^dojcI boj jod
BpB139JB J38 JB BDOJ BJ ajjnB atlb U9UII1JOA ap OJU9UinB OAIS9JOjd J3
JOd BBpBUIUIJdídp 89UOISU9J SB[ B U9pUO&lt;Js9JJO9 OpBJ OJJO jod ÍBa^UBp
-unojiD 8B9OJ ap sauopBjniunoB sbj ap uopiJBdssap jBiajsd o jbjoí bj
ap aíUBi[nsaj uoisajdtuoosap B[ jod 'pspipunjojd ajuBjSBq b une 'sbs
-O9OJ 8B8BOI SBJ U9 SBpBUl^lJO B9UOISU9} SBJ ap BpBAIJdp UOIOBUIBOSap BJ
uoa uBuoioBpj as opB[ un jod 'sBJtiiunf sajsj^ •BOJjauípap soijba ap
ja A B9OJ B[ ap saiuaXniíisuoa sajBjauítu soj uaasod anb ojjainEip p
9íU9tpuods9jJO9 p apsap sopipuajduioa sa^opA ajjua ubjjba eajosadsa
Bo^na 8BJ)soa JBisdas b ub3j9^ anb 'uoiascaBasap ap souaraouaj so[ b
pjaua^ ua uapuodsajjoa 'sBjpao n ajuauíBioajip sajqísiA 'p^uozíjoq
jas b aíuaipaai uopisodsip eun jod Biouajapjd nauai^ anb A^
-UJJJ89J soiaBdsa ua OAps) 8BUB[d uos Baunu isbo anb SBjnjunf
'uoiasiAnpa ap sosaaojd
so[ ap jbjbjj [B JB[noijJBd ajsa aiqos somajaAjo^ 'BjniBjaduiaí ap soiq
-tubo bo^ ap BiDuanjjuí bj ofBq o uoiDBjBjpxq pnpBj^ bj jod opEjuatn
-as jas BjBd sajqBJOABj sauoiaipuoa U9 anbojq jb opuamod 4BAiiiuixjd
Bjn)9nj)8a bj aiuauíjBiajBd sfojp ojad 4bsoooj bsbui bj jbju9iu^bjj b
bzubdjb ou BpjBO bj 'saaaA y -anbojq ja puiojdsap as anb ua oiuamocu
jap pBpan^iiuB bj ap Bajao^ uotoanpap eun jaanq uajiuuad 'soqaaq
soj^o A 'uopEjuauíioBjj ap saiaijjadns bbj ua sauanbij ap zasnasa bj
o BiauasnB bj 'jbj9U9^ ua í^ppa bj ap osaaojd ja aaajoABj ajuaipuad
bj apuop sajB^nj ua 'sbsbiu sapuBjS ap uoistAip BAisaj^ojd bj ap ajq^s
-uodsaj bj sa 4ajuanaajj Xnuí sa ou anb 'sBajpd bbsbiu ap uoiaBíuaui
-Sbjj Bjs^ 'Biouajsixa ns UB^ouap anb saiaipadns o souBjd un^as uai
-jBd as 'oijqijinba ns sosoaoj sanbojq soj japjad jb ^sosbo so)jaia ua A
'bisla ajdmis b sajqísiA uos SBjniunf sbj ajdmais ou anb 'aiuauíBiAajd
jBDBísap soraaqaQ •uptaBnuiiuoa b souiajBipnjsa anb sbj uos anb 'nota
-Bztjoajaui ap sosaaojd boj b saiuaipuodsajjoa sbj A 'sBotjjouiBjauíoui
-Buip A SBaiuojaaí sauopas sbj ap sBpBAijap 'sBiJBpunoas SBjnjunf sbj
unuins as *buiSbui jap uopBpxjosuoa bj ap Baoda bj b saiuaipuodsajjoa
(sBSBjaojojd) SBiJBuiijd SBjnjunf sbj b Bjpaid ap sajBui soqmB ua anb
'sofajdmoa ajuBíSBq uos o^ijqy jbj\[ ap bj X BiuoqBj^ BJjaig bj ap
S sBaoj sbj ua uajjnao anb SBjniunf ap SBinaisis so^
A jDpiouafsa upiooijofxa 'upioviuvosap ap sosaoouj
•jBnj ajd
-raais auaji uoioBzijBpa bj sojja sopoí ua anb bX 'oAtijna jb sopBjqij jas
ap saasdsa X sojnpBiu sojans BjsBq sojijoSaj sojap^pjaA apsap uba anb
sajBija)Bui opiiB9JBqB X 'jB^aSaA BJjaií bj buibjj as aiuauiJBjnA anb
oj opuaXnjaui 'sojans soj ap uoia^aja bj b aanpuoa X 'oq^a b asjBAajj
BJBd BaiuBájo BijajBui bj ap Biauasajd bj ajambaj 'soqoíp ajuatuBidojd
uoiaBzijoa^aui ap sosa^ojd soj uoa bzbju^ as uatq is anb bj 'uoiaBzippa
bj ap oiquiBa ua inb^ soui9jbjbjí o\[ 'pBpaABjS bj ap uoiaas bj
b aíuauíjBdiauud aaapaqo opun^as ja anb SBj^uaiui ojuaiuiiAoni ua
sBnB sbj ap ofBqBJj ja jod ojauíijd ja opBAijoui opuais 'uoia^iAnjoa bj
X oíuaiuiBuoiAnjB ap sosaaojd soj sopBuiiuBxa ubj^s ajuamjBut^

�cambios de temperatura. En el primer caso, dentro del espesor de las
costras que en general es relativamente constante y bastante apreciable, los minerales se presentan frescos o apenas descompuestos. En
cambio, en las costras separadas por las acciones de hidratación, acom
pañada por otros factores, domina la irregularidad y los minerales,
particularmente los feldespatos y la biotita, aparecen visiblemente al
terados; tales costras, relativamente friables, pueden quebrarse sin
grandes esfuerzos.
La exfoliación esferoidal ("spberoidal weathering") es causada
por varios factores, dominando entre ellos el derivado del aumento
del volumen primitivo de muchos minerales (feldespatos, biotita, óxi
dos, etc.), principalmente por hidratación (proceso que se realiza en
general acompañado de carbonatación y otros fenómenos químicos; el
pasaje de los feldespatos a arcilla, incrementa en un 70 a 90 por cien
to el volumen primitivo del mineral). Los cambios de temperatura, a
los que se había atribuido al principio la responsabilidad de estas ac
ciones, favorecen la separación de las escamas una vez que la hidrata
ción ha realizado la labor inicial; colaboran también la congelación
(que es poco importante y accidental en nuestro país), la cristalización
de algunas substancias, las fuerzas derivadas de la contracción de las
masas coloidales, los hongos, bacterias y ciertos productos orgánicos
ácidos. De acuerdo con estudios de detalle realizados por Chapman y
Greenfield, el núcleo de las masas rocosas en proceso de exfoliación
se presenta generalmente fresco o bastante menos alterado que las
escamas exteriores; en éstas los minerales primarios aparecen altera
dos en caolinita, sericita, montmorillonita, serpentina, clorita, hematita y limonita. Las escamas al formarse, terminan por quebrarse, y de
jan pasar el agua, el aire y a los organismos a los espacios abiertos
por la exfoliación, la que realiza entonces su acción sobre partes más
internas de la roca.
La exfoliación esferoidal en el Uruguay, puede ser estudiada prin
cipalmente en las masas basálticas de la Cuesta de Haedo (Artigas,
Salto y otros departamentos); pero afecta además a otras rocas bási
cas, y a veces a granitos y granodioritas, aunque en estos casos sus efec
tos son menos aparentes, en razón de que al mismo tiempo ocurre la
llamada reducción granular que complica el proceso. En la Sierra
Mahoma, la exfoliación esferoidal se manifiesta claramente en un di
que anfibolítico que la cruza algo oblicuamente respecto al eje prin
cipal, de un largo de varios kilómetros, y un ancho comprendido en
tre seis y ocho metros. El proceso de descamación concéntrica se hace
particularmente visible en las partes bajas, donde la humedad es más
persistente, mientras que en partes elevadas la roca aparece más fres
ca (esto probaría que la humedad sería la principal responsable de la
exfoliación). Otro dique, derivado del indicado, que sale fuera del
ámbito del mar de piedra, ofrece el mismo fenómeno de desagregación.
Las escamas producidas son relativamente más gruesas que las que se
observan en la mayoría de los basaltos, en razón de que la roca es
microgranuda y no criptocristalina o vitrea como ocurre muchas veces
con aquellas rocas básicas. El proceso no parece estar perturbado por

- ^46 -

�- in -jasqo apand ouatuouaj pq 'SBjap^pjaA sbjiuojjui sb^ n^ v\nu sa ajuara
-BaijaBjd A SBjisspBjBa sb^ b souaui op BjaajB 'BiuoqBj^ BJjaig b[ ap
ojiubj^ p ua ajuajBdB Xnra sa JB[miBj^ uoiaanpaj b[ anb
pp sauoiajod sBjjaia na jb^ii[ Bjjpuaj ouamoua^ ouisira
p sauoiaBAjasqo SBidojd SBjjsanu un^ag *pBpijua BSBOsa ap BJnjunf
Bun jod eopBJBdas SBuadB sozojj so{ opnuaui b opuBpanb 'sBpBjuara
-Sbjj nBjaajBdB ^uoiaBjBjpiq B[ jod SBpBjaajB ou sbooj apuop 'eouBaijjB
sojjaisap so[ ua aranjj mj^ Á jaqjp^ *f opBqojcdmoa jaqBq naaajsd
ouisiui o^ íBatuiinb uoiaisodnioasap ap eotoipui sojapBpjaA ajuauíaj
UBJB)uasajd sa[BnpiAipui soubjS so[ anb uis 'upiaBpuBjS jod
ap Bpipjad b gBpiianios saptojiuBj^ ssaoj 'Buozíjy ua o^Bq
'pjBuoa^ 'uopBjniaBjj b[ ap pjuauíBpunj BsnBa B^ ouioa auaijuBui as
ubuijojsubji as anb sapjauím soaio Á sojBdsappj so[ ap uamnpA
ap ojuauínB pp sojaaja so^ anbutiB 'saiuBjjoduii a^uampaj las uaaaj
-Bd BJiiiBjaduia^ ap soxquiBa so[ 4uopB^nuBjS ap uopaB B[ u^ *sanbo[q
?o[ ap as^q B[ ap s^paiunq Á SBiaquios sauopaod sb^ ua uapuajdsap
as anb sb[ anb SBsam^ sbui SBj^soa ap sozojj opuBJBdas '
UOpBJnjDBJJ B^ JOd BpBUBduiOOB OqBD B BA3^ 38 BJS3 ÍJB[nUBJ
-anpaj BpBiucq b^ jod sanbo[q so\ ap sajopadns sajjsd sb[ ua ajjnao
anb B[ anb BpBqjnjjad souaui Bjsa '[BiajB^ o ps^q uopBipjxa B^ *saj
-jd sbijba ua asopuBjqanb Á anbopj p opuaXBa 'uapaa ajuampui^ anb
sb[ 'sBjund jod sspBjJodos A sBpuz^^ppB j^panb jod UBuiuuaj SBsoaoj
sbsbui sb[ ísanbo^q soj ap OAisajojd oiuaiuiBaanqB p aanpojd 4(^Jq
-tuos B[ jod oppaaoABj 'ajuaiupaajB[ saaaA b á) ajuauuoijajui oq^a b
as anb p 'sBpBapuopaj b apuaij s^soaoj sbsbui sb^ ap sajoiiadns
sb^ ua A ajuauuopajxa oqsa b opBAa[[ uopBipjxa ap osaaojd
p anb sBjjuai^\[ -Bipaid ap sojaiqiuos ap o sBaajad sauozBJBd^a ap
ojaadsB p opuapinbpB 'uopaB Bjsa ap BsnBa b asjBaanqs jod UBUiuuaj
soun3[B ísojpns sanbo^q so| ap Bpauínq A Bjjquios as^q B^ ua aanpojd
as anb B[ sa 'sBps^pp ajuauíBAijBpj A SBqduiB ^nux SBuisasa ap uop
-BJBdas B[ b jbSii[ Bp anb A 'ajuaaBdB sbui oqaniu uotaBipjxa Buj^
'SBsoaoj sbscui sb[ ap ouas p Biasq ouiuibo p ajq^ sand uoiaBzooaj
-ara ap sosaaojd so^ ajuamauíjoua aaaioABj Biauasajd ns A 'sBaissiauS
A SBaijiuBj^ SBSBpojda[ ap osüo ajsa ua asjBjqBq Bjjpod ÍBUioqBj^[
BJjaig B| ua anb oSijqy pj\[ ap BJiats B^ ua ouamoua^ p ajuanaaij
sbui opuais 'op^soppquia un ap ojaadsB p jaaajjo b saauojua Ba[[ Bsoa
-oj aiaipadns B[ i SBiJBjuauíipas sbdoj sb^ ua SBSBpojda[ ap uoiobuijoj b[
Bpjanaaj anb ojuaiuiBajjBna ap aiaadsa Bun ajuauíBAisaj^ojd Bjsa ajjns
'bsoooj: bsbui B[ ap uoiaBJBdas ap sbia ua o SBpsjsdas SBui^asa sb^ as
-japuaadsap ap sajuy 'uoiaBSaaSBsap ap opejsa jB^naijjBd ns jod ojsb[
-Bq p ouiij[n ajsa opuep-ioaai 't4qsni,, p A 'SBiuBasa ap sojsaa saauoj
-ua asjaA uapand sanbo^q so^ ap aid ^y '(jBpuBjS uoiaanpai o uoia
-BpuBjS B[ ap ouaiuouaj) sajouatu sozojj ua sapjauím ap sodnjS so[ o
sapjauíui so^ asopuBj^das ^ajuauípsjaAsuBjj usajjBna as anb A *(sojj
-auiijuaa soijba Bjs^q) sBsanu^ ajuaiuBAijBpj ^pspmuijuoa BSBasa ap
SBjjsoa BiuoqBj^[ Bjjaig b^ ap ojiubj^ p ua BJBdas uopBipjxa B'q
'sapioj
SBaoj sb[ ap soaijsjjajaBJBa ubj 'uoiaB[nuBj^ ap souamouaj so[

�varse claramente en lugares donde se presentan las masas porfiroclásticas incluidas en el granito, del que terminan por separarse por meteorización diferencial formando masas elipsoidales, a veces bastante
alteradas, pero manteniéndose unidas, mientras que la masa granítica
que las soportaba, se presenta muy reducida por los efectos determi
nantes de la granulación. Y es frecuente hallar las mencionadas "bo
chas" porfiroclásticas, medio sepultas dentro del "grush" o coluvión
granuloso derivado de la desagregación de la roca granítica. En otros
casos, el más rápido retroceso de las masas graníticas causado por la
separación granular, deja a los porfiroclastos ofreciendo pronunciadas
salientes, que llaman fácilmente la atención, pues en determinadas cir
cunstancias crean un relieve muy sensible en las superficies rocosas. Al
separarse de las masas graníticas y al caer, dichas "bochas" dejan hue
cos muy regulares y a veces de volumen apreciable. Hemos podido
comprobar que la presencia de estos seudoxenolitos favorece la frag
mentación del granito a lo largo de junturas irregulares, pero con una
orientación general que corresponde al alargamiento de las masas por
firoclásticas; el aumento progresivo de volumen de las "bochas" deter
minado por hidratación y otros factores, y las propias tensiones del
granito sobre tales intrusos, causaría finalmente la separación entre
ambos, y la ruptura de la roca granítica.
Las acciones de meteorización que provocan los fenómenos de
descamación, exfoliación y granulación, avanzan por las junturas que
dividen las masas rocosas (junturas primarias y secundarias) ; la hidra
tación y otros procesos terminan por realizar tensiones de gran inten
sidad desde las zonas meteorizadas, que llegan a partir los bloques,
ya rodeados por verdaderos cinturones de alteración; avanza la me
teorización entonces por las nuevas fracturas, y en éstas también los
materiales se alteran y originan tensiones de consideración. La erosión
debe intervenir para remover y arrastrar los materiales residuales,
abriendo grietas cada vez más amplias y aislando los bloques entre sí.
Pero los procesos de descamación y de granulación continúan aún en
los bloques aislados, los que se van redondeando cada vez más.
En algunas canteras (particularmente de los alrededores de Por
to Alegre) puede observarse cómo los bloques graníticos se van redon
deando y aislando al ser meteorizados a lo largo de las junturas invisi
bles en la superficie del suelo, pero que se hacen aparentes al quitar
la erosión los productos residuales de la meteorización.
Reducción fungiforme, alveolación y ahuecamiento hasal y lateral.
La reducción fungiforme, tiende a dar a los bloques pétreos el
aspecto de hongos. Puede ser causada por distintos agentes tales como
la corrasión causada por el viento (al arrastrar materiales que de
terminan el desgaste de las rocas, particularmente en su porción basal), que es el factor predominante en los verdaderos desiertos; pue
de ser llevada a cabo por el agua en movimiento (ablación y abrasión
fluvial), lo que puede observarse por ejemplo en las areniscas de Río
Bonito y de Tacuarembó, de nuestro país. En algunos casos puede ser

- 248 -

�uoiaipaaajd anb sopiJB sBiuiya sopipuajajd ap BaiaaB sisajodtq ap uota
-BjuauíBpuaj B[ BisBij X sauoiaBiaidjaiui SByBiu jbiia^ BJBd 'aAaiyajJOja
-im yap sbuijoj sajBj ap oaijBuiajsis oipnjsa un jaaBq BjjpuaAuo^ -oj
-uaiA yap uoiaaB B[ b opinqpiB UBq sb[ siBd oj^sanu ap soSoyoaS sounS
-yy "uaiJiao ns b uoiaByaj ua bs^bj uoiaBjaidjaiui Bun ap ojafqo opis
u^q 'sauuojiíounj SBSoaoj sbsbux sbj 'sapBpiunpodo SBSiaAip ug
•aiuauqiaBj UBaj¡áBsap as anb UBapoj soy anb sojjo b ajuajj
'sauuiapui jaaauBuuad uapand sBpiynd saiaipadns ap eanbo^g 'uoiaBZ
-i.ioa;aui ap sajua^e soj b une Á. uoisBjqB B[ ap saiussnBa s^náB sb[ ap
sojaaja so^ uajsisaj 'pnjy^duiB ubj^ ap soaiuojaaj sozjanjsa jod opBu
-luuajap ouistpouiBiauíouiBuip osuajuí ap Baoda B[ ua soppjnao upia
ap souauípuaj o Baai^is uoiaBpnsxa jod Bas b^ opBsnBa 'ojuauíqnd
un uaaajjo SBSoao^ sbsbui sb^ opuBn^ 'sajuai^BS eapjoq sns
of^q opauínq Á ojjquios ajuaiqiuB un .luaja BJBd ouioa a^uaiaijns o\
Biaunuap as ojaaquios ap buijoj B| opuBuioj ba anb sopBjaajB sanbo^q
soy ap uotajod b^ opunna uaanpojd as sayBna soy 'soyoaAyB ap uotobuijoj
By jod saaaA b Baiyduioa as au^oyi^uny uoiaanpaj ap osaaoad y^
•Bjjquios
sbui By o yBSBq uoiaaod By u^ pBpaumq By ap Biaua^sisaad jo^biu
pun jod sopiaajoABj sojjo b á upiaBuiBasap 'uoiaBynuBa^ ap souaui
-ouaj soy b JB^ny Bp anb 'yBiauajayip uoiaBztjoaiaui By b aqap as y^d
-xauíad uoiaaB sy (sojouiajc soduiaij apsap) BiauBjJoduii Bqanuí Baunu
jyjinbpB apand ou biiSb yap uotaBynaaia By anb ua sauoiaipuoa ua sop
-Bn^xs o 'Bp^^upjsaj aiaipadns ap sbsodoj sbsbui sbjjo ajqos sopBoiqn
sanboyq BJBd 'oS.iBquia uig "auiaojiSunj upiaanpaj By ap ayqBsuodsajt
By jas sosBa sopaia ua apand 'unáB yap uoioob By anb 'jiaap ayB^ "a^sBS
-sap yap SBiauanaasuoa sBy opuaijyns an^is ^fBq sbiu By ojad 'sojaaja
so^sa ap ajqiy Bpanb BjyB sbui uoiaiod By '(uaaaaa SBjpaid SBy anb od
-uiB3 ap sajquioq soj^sanu b saaaA b jssuad aocq anb oy) opuaiSjauía
ea anboyq ya anb Bpipaiu y ^ouajjaj ya jod Bynajia anb afBAyBS biib
yap ajJBd jod BAisBjqB upiaa^ Bun uajyns 'uoisoaa By jod ajuauíBAisaa^
-o^d opBJjSBJJB a}sa jas yB 'oyans ya ua sopcjjajua sanboyq sounSyy
•siBd ojisanu ua sajByos so^bj soy a^uauíBiaajip u^p apuop 'a^jo^[
opsy yap o^uaiiuBZBSyapB ya souaiu asopuBiaunuojd 'Bjjjauíis ap uBazaj
-Ba SBiujoy SBy anb aaBq 'jng opBy yap o^uaiuiBajqiuos jo^bui un anb
-unB 'ajuapuajdjos p^pijByn^aj ap X sajByna^jaadsa saaaA b 'soSuoq ap
sojaadsB sanboyq soy b j^p jod buiuijo^ 'so^aaya soy ap uoxaBjayaaB By
(pBpauínq ap Biauajsxsjad sbui X Bjqiuos sbui) sayqBJOABj sbui zaA
sauoiaipuoa Baja Bsajáojd anb Bpipaiu b anb 'sBsoaoj sbsbui SBy ap
sajoijayui sauoiajod SBy ap oAisajSojd ojuaiuiBZByapB ya X 'yBiauajaj
-ip uoiaBziJoajaui Bun ap sand bjbji ag *sayBiaadsa SBiauBisunajia OAyBs
'asBq By b uapuodsajjoa anb 4SBpaiunq sbui X SBuquios sbui sajjnd SBy
ua X oyans yB ojunf sosoaoj sanboyq soy ap JBynuBJ uoiaanpaj X uoia
-BuiBasap BpidBj sbui Bun jod ajuaxuyBjuaiuBpuny sopByapotu opis UBq
'BuioqBj^ X oSyjqy yBj^[ SBJjais SBy ap satujoyi^unj sanboyq so^
'ouauíouaj ajsa ap sosbo souiufy^ ua ayq^suodsaj sa BnSo ya oqaip
soiuaq bX unSas anbunB 'yBtauajayip uoiaBzijoajatu By b aqap as aiujoji^
-unj uoiaanpaj By ap a^uBsn^a yBdiauíid ojaaja ya XsnSnj^^ ya ug #(sBp
-BAaya sbuejuoui ap o sajByod sasiBd) sayBiaBy^ sauoiaas jod

��- T9o ssuajaj) ^p seuoz UB9JD 'sBpijnd saiaijjadns sBpBiuBjj sbj UBUiuuaiap
sosbo soijaia ua anh sauoiaBpnsxa sajE} asjBasisap uis uny •B.iojaaiojd
BiaBarja a^uapiAa ap s^aajjis sauoiaBpnsxa b jB^nj opu^p 'saiaijjadns
sbj JBzidBj b uaauBa[B X 'joija^xa ja BiaBq UBpuaiasB sauoianjos sbj ap
anb ajqísod sa 'sBuquios sbuoz sbj ap opuaijJBd sanbojq soj ap
i ja BjaajB O)uaiuiBaanqB ap osaaojd ja 'pBpauínq ap sajBjnáajJi
o sajBuoiaBjsa soiquiBa sapuBJí&gt; uajjnao apuop sBajBiuoa sbj na ig
•sajqBiaajdB
jas uaaajBd JBjnuBjS uoiaanpaj ap souauíouaj soj X SBqaip ajuara
-Bidojd sauozBJBdsa sbj ap saiaijjadns sbj ua anb ajuaa^dB souara sa uoia
-BraBasap bj sojja ug -BjnjBAjna ap oipBJ osBasa ap X 'sBsojaumu saaaA
b 'SBuanbad sapspanbo uoa JBjnoijjBd Xnra BijBaáodoj Bun uaanpojd
sojoaAjB soj 'SBajjad sauozBJBdBa sbj ap asBq bj ap BjnjBAana ap oip^j
ubj3 ap 'sapBpanbo sapuBj^ sbj ap ojjuap 'sBjauBiu SBpoj aQ *bijbs
-aaau jas aaaj^d sauoiaipuoa SBjsa ap Bjaraud bj ajdraais ou 'oájBcjraa
uig "pBparanq ap osaaxa un ap BiauauBrajad bj o oajo^ ja Baipoijad
buijoj ua asjianpojd b BSajj ajraop sbuoz ua ajuaraBptdBj sbot UBsajá
-ojd sojoaAjB soj anb Bjjaaajsd 'BiuoqBj^ BJjaig bj ap ssajjad sauoz
-BJBdBa sbj ap asBq bj ug #sosoaoj soojb sosoijna b JBSnj opu^p 'sojjo
uoa soun opBZBjua UBq as ajuaiujBnpBjií asopuBzipunjojd ji jb anb
soj 'uoiaBziJoajara jod sopBaja sojo^ajb ap ojaranu ubj^ ap Biauasajd
bj jjjb JBjBjsuoa soraipnd '(Bqopjp^) sauo^uiqaarao^ soj ap Bjjaig bj
b ojBiparaui 'isBnqijuj ap ojja^ jb bjisia buii ap pBptunjJodo ug
• (uoiaBziJoajara bj uoa
ajuaraBjunfuoa uoisoja bj BnjaB jnbB) oaijsjBaopnas uaSiJO ap uos
sanbojq soj ap aiaxjjadns bj ua uaaajBdB anb ojBqa opuoj ap sojoaAjB
soun^jjy • (oaijsBjaojijJod jbij3jbui ap 6tuijooq^^ Bun ap uoioBJBdas
bj Jod sopBuiuuajap opis UBq sojoaAjB soj is opo; ajqos) sbui oSjb o
OJjara oipaiu X soj;auniuaa soaod ajjua oijjbj ja opuBiJBA 'soajaiuia
-ap sotjba ap jas b Bajj souisira soj ap pBpipunjojd bj íBaiidjja o jbj
-najia sa soaanq soj ap Baoq o BpBJ^ua bj ap buijoj Bg 'uoiaBziJoajara
ap sosaaojd soj jod ajuaraBiaajip SBp^jauaS sapBpanbo uog 'Baijoa
uoisbjjod ap soj o 'bii^b jap (souijoraaj) soaisjoa3 sojaaja soj jod
sbooj sbj ua sopianpojd soj uoa sojooajb sojsa jaA anb uauai; epBj^[
•Biaua^sisjad joXb^^ auaij Bjjanbs apuop o
'bdoj bj ap sajqBja^jB sbui sbuoz sbj ua p^paranq bj ap opidBj ofBqBjj
un Jod 'ajuauíB^aajip ubui^ijo as sapBjiiABa sajBj 'saaaA SBqanuí 'oS
-jBqraa uis ísbpbSjbjb 4tSBijaoq,, ap saiaadsa ap jBnpiAipui uoiaBJBdas
jod 'ojiubj^ ja ua SBpBjBajajuí SBai^sBjaojijJod sesbiu sbj ap uoiaijBdB
-sap bj jod SBpBjaua UBja sapBjianbo SBjsa SBpoj anb soraisndns oidia
-uijd jy •ojsaijiiiBiu ap a^uauíBJBja uauod soj sanbojq soj ap Bjn^dnj
bj o BpiBa bj X oijqijinba ap soiqraBD soj 'sauoiSBao SBunSjB ua ojad
'sBaj^ad sauozBJBdsa sbj ap bujojui aiJBd bj JBUoiaaadsui osxaaad sa
sojoaAjB sajBj ajuaiuBjaajip joa bjb^ "so^Bjaiajmu X saAB jod oiSnjaj
ouioa sopBasnq uos X ojaranu ubjS ua X soraixojd ajuauíBAiiBjaj UB^uas
-ojd as sojoaAjB o sapBpanbo sajBj saaaA y -sbsoooj sbsbui sbj JBsaA
-bjjb b uB^ajj anb 'sBpunjojd ojad ojjaraBip ossasa ap sapBpanbo b
uaSiJO Bp ojad 'jBjajBj o jBSBq ojuairaBaanijB ajdrais ja uoa SBzuBfaraas
SBjjaia Bpj^n^ (jBjoaAjB uoiaanpaj o) uoiaBjoaAjB bj b o^uBna ug

�contra una ulterior acción de la meteorización, unas veces efectivas y
otras veces ineficaces. Hay entonces en los bloques de las comarcas
del clima antes aludido una tendencia al arqueamiento interno (cón
cavo) y al externo (convexo), resultando progresivamente masas re
dondeadas y ahuecadas interiormente o formando esas curiosas capa
razones pétreas que pueden verse en la Sierra Mahoma y en el Cerro
de Intihuasi.
Entre otros hechos, al comparar los fenómenos observados en los
dos mares de piedra que se acaban de citar, hemos podido establecer
que los de la Sierra Mahoma, son de menor radio de curvatura, rela
tivamente más profundos y en general más separados entre sí que los
del Cerro de Intihuasi. Esta diferencia se debe en parte a la diferente
composición y estructura de la roca dominante en cada uno de estos
mares de piedra, pero también obedece a acciones climáticas algo di
ferentes. Podemos afirmar de todas maneras con cierta seguridad, de
que los alvéolos de la Sierra Mahoma no son en su mayoría fósiles,
sino que se deben a las acciones modernas de nuestro clima, y hasta
en ciertos detalles de la construcción de tales alvéolos nos ha parecido
ver una nueva comprobación relativamente a un incremento de la hu
medad de nuestro clima en los últimos milenios.
Fenómenos seudocársticos, coluviación y aluvionamiento.
La acción de la meteorización en las diaclasas del granito, aun
que es lenta, es muy compleja y resulta instructiva. A medida que los
minerales inestables se alteran y el producto residual es arrastrado por
las aguas o cae por su propio peso, los cristales de cuarzo, que son
muy estables, van sobresaliendo paulatinamente de la masa rocosa,
hasta dar lugar a una superficie irregular. Los granos así destacados
forman aparentes alineaciones en el granito gneissoideo pero no en
el macizo; en este último pueden llegar a sobresalir en forma tan
neta, que simulan aparentes estalactitas, aunque nada tienen que ver
con dichas formaciones. La inspección de las fotografías que acom
pañan a este trabajo, podrán ilustrar perfectamente acerca de estos
hechos. La roca evoluciona muy lentamente, y va perdiendo sus fel
despatos y residuos kaolinizados, así como los demás minerales ines
tables. Finalmente, el proceso adquiere profundidad, y un espesor
apreciable de roca se pone erizado, poroso y cavernoso, circulando
el aire y el agua, y aún las bacterias, libremente por tales cavidades.
El trabajo en el interior de esta trama formada por granos de cuarzo
y restos de minerales descompuestos se acelera, ya que hay en los
huecos mayor persistencia de humedad; alguna delgada venilla cuar
zosa resiste la meteorización y se presenta también en relieve. Los
materiales residuales son acarreados principalmente por el agua, y ya
por contracción de coloides o por depósitos poco aparentes de sílice
también coloidal, dichos residuos se acumulan lentamente tapizando
las paredes internas de algunas diaclasas con sus productos; a ellos se
agregan por acreción nuevas porciones de material, y el conjunto, de
color generalmente marrón, va tomando paulatinamente un aspecto
- 252 -

�-bo jod X *is aj)ua odraaij ja uoa SBpBuoiaBjaj sBjja ap SBunSjB 'sap^p
-anbo ap uoiobiujoj bj aaajoABj 'oiiubjS p ua sBpmjaui a SBpBzr^uoj
•im sbdoj ap SBapsBjaojijJod sbsbui ap njis ui uoiaisoduioasap Bg
•soiuajiiu zaA pj. ouis 'sojis
ou 'uBjJB^isaaau as '44oaijiuBjS zaidBj^^ Bisa ap uoiaBuuoj bj á 'sanbojq
soj ap o^uatraB[BUBOB ap ofBqBJi p BJBd anb SBJjuaitu 'odtnaij ossasa
ua Á ajuauíBjaajip ojJBpajds soiuapod 'sBjn^sBd ap oisiAOjdsap X op
-UB[q ouajja) ua SBSOiAnjj SBaoda sbj ajuBjnp biiSb p aaBq anb o'j
t • ,*soub soqanuí
ap saABjj b a)UB)Joduii aaBq as upiaaB ^Xna 4aj8Bsap ap sojaap aanp
-oad '4tqsnj,, oq^ip JaAoui p 'Bpun^as b^ íaja^d ua jbjisbjjb uan^isuoa
83[BtAn^d SBnSB SB[ anb 44Sqsnaá,, ap sapBpanbo 8B[ asopusua^ 'upia
-b[iiubj Buná[B X 'sBJisoa SBuanbad o sBuiBosa ap pnpBjS uoiaBJBdas
B{ aaajoABj Bjamijd B^ 'uoisoaa B[ X uopBzxjoajaui B[ jod BnStjuoo
a;uauiBApBpj buijoj ua ojad pn;pua^ uoa opBzipaj ofBqBJj p UBia
-unuap X saiai^adns sb[ ua uap^ajqos anb 'so^uoq ap buijoj ua sosoa
-oj sajuauBinají ajuauípnpBjS asopuBuuoj '(opaumq odiuap ua X sbia
-tl\\ sb{ ap sandsap sajuaisisaad a}UB}SBq) SBunÍ3B^ SBuanbad uaXniíjsuoa
anb sap^panbo 'biiSb pp ojuauuijjnosa [a uajiuuad anb sopBoqdinoa
aiuBjSBq sapuBD uoa 'MBparjJBd BijBji^odoi Bun sbsodoj satai^adns
sb[ ajqos Baja as sajoiaBj soijba ap uoiaaB v\ oÍBq 'stBd ojjsanu ap
'o^ijqy pj\[ ap X BuioqBj^[ SBJjais sb[ ug[ 'ajuapuajdjos 'Bjnjanjjsa b^ b
uoiaBpj ua upiaisodsip Bun uaaajjo sapuBa so^ 'BqiBJB^ ap op^isa *Bjnl
-opog ap BJjais B| ap ojiuBaá [a ua ^sopunpjd ajuauíBAijBpj X 'soui
•Tsisojauínu uos sapuBa so^ 'BjpnbijuBj\[ ap Buaig B| ap 8BjSa^[ SBq
qnSy sbj X (a^sapjo^f uoiajod) spja^) sbuij^[ ap opBjsa p ua í^nSB pp
uoraaB B[ jod sBjnp d^uauíBAiiBpj sajjBd ua unB opBpuBaB
-asad Bjsa Buita 9[qop ap oapjuBjS ojjoui un '(jisbjjj) oSjnqij^
ap SBiuBDiaa sb[ ug '(opB^ *g 'njj ua ojduiafa jod) pjjua^ {isejg p
ua X (Bupua^jy) Bqopjo^ ap Bjjaig tb\ ua ajjnao oinoa sbooj sb^ ap
ouas p ua saansa sajBpaBiaadsa jaaajBdB uapand ouins o^ y "souisiqB
ua o soauBjjaiqns sosjna ua asopuai^jauíns aiaipadns B[ jod jspajia
ap UBfap SBnB sb^ iu *aiuBjapuodajd pj un uotan^osip b^ BSanf ou p
ua anbjod oqatp aiuaiuBidojd 44^Sjb5[^ pp ajaijip ouauíouaj ajsg
•soaijtinopp o soajouiJBui
4sozipa sapija^Bui ajqos oq^a b uBAag as anb soaijsjBa sosaaoad so[
Bpjanaaj opora ojjaia ua anb X 'uoiaua^B B[ buibjj anb ouarapuaj ojjo
(ojjaia jod oSjb^ a^uBjsBq) oduiaij un^[B ap sandsap ajjnao BiAng ap
b^ UBpajp apuop X 'sbooj sb[ ap Bjpao ou aiaijjadns b^ ug
-ui a SBjpao sbui SBSBpBip sb^ ap Bfqojd upiaaadsui Bun aiainbaí as
sBinsiui sbj ap oxpnjsa ja bjb^ 'SBpBuuoj ap sandsap a^sxsqns uspand
sanoiDBuiJoj sajBj apuop sajB^nj ua ajduiais ojad ''a^a 'uotanjos ua oa
-njsa anb jBija^Biu ap sauoiaBJiuaauoa 'so^ispdap sojnuiiuip uaanpojd
as ""ojio jod ^aiuaiuBuijBjnBd aXnaisap as Baoj bj sand opBj un jog
•Bsoaoj bsbui bj ap JBJBdas jiaijip B)jnsaj saaaA b
anb X ^ajqisuas buijoj ua SBpiaajnpua sajBpxojoa sbsbui ua sopBuois
-jjdB sojiiubjS souanbad uoa 'sBpiSjj X SBJnp os^a a}sa ua ojad 'sBaijBd
-aq sbj b o soaaBijoj sauanbij soj b oájB ua Bpjanaaj anb 'jBijnaad

�nales que evacúan el agua fácilmente. Otras veces, como ocurre en
la sierra de Mal Abrigo, la aparente foliación del gneiss orienta dicho
proceso, apareciendo canales paralelos y concordantes con la estruc
tura de la roca. En la Sierra Mahoma, el acanalamiento produce redes
irregulares; los liqúenes se establecen principalmente en las partes
menos afectadas por el flujo de agua y escapan a la acción de desgaste
de las partículas arrastradas por ésta, pero al mismo tiempo encauzan
su trabajo; de esa manera, el acanalamiento se insinúa cada vez más
a lo largo de determinados recorridos.
En realidad el granito no es de las rocas más favorables para la
producción de fenómenos cársticos y la creación de una verdadera
topografía de ese tipo. De todas maneras, el proceso, aunque diferen
te en muchos aspectos respecto al que ocurre sobre materiales calcá
reos, tiene lugar, y termina por crear un tipo de lapiez que F. Ruedan
y otros geomorfólogos llaman "lapiez granítico" fácilmente observa
ble en las regiones tropicales, pero que atenuado y con sus caracterís
ticas peculiares, se presenta también en el Uruguay.
Las lagunas que tienen agua durante mucho tiempo, se hallan en
oquedades que tienen a veces medio metro de profundidad y uno o
dos de diámetro, aunque generalmente son menores, y sobre todo me
nos profundas; una flora especial de algas rojizas vive en ellas; su
fondo contiene los residuos de la meteorización, que en ellas con
tinúan descomponiéndose y desagregándose. Los canales siguen las
líneas de mínima resistencia y las zonas más alterables; a veces co
rresponden a fracturas ocultas, que aparecen con el tiempo al descu
bierto, al producirse las tensiones determinadas por el aumento de
volumen de los minerales por hidratación. El cauce de estos minúscu
los cursos fluviales que tienen agua sólo cuando llueve, es irregular, sien
do la profundidad escasa (centímetros o decímetros, pocas veces de
medio metro); la pendiente de tales cauces tampoco es constante, y
varía de acuerdo con un mayor o menor ataque de la meteorización
a las partes de la roca donde ellos se insinúan. Los canales están
acompañados por salientes que tienden a tomar forma cilindrica, y
finalmente fungiforme. En estos pequeños bongos pétreos, los proce
sos de descamación y reducción granular tienen lugar, y también se
producen disoluciones, siendo arrastrados los solutos a distancias va
riables. Ya hemos visto que parte de ellos suelen depositarse en las
diaclasas (fenómeno por otra parte de una lentitud impresionante).
Tampoco los procesos de coluviación son muy aparentes en los
mares de piedra que estudiamos. Bajo nuestro clima las aguas fluvia
les consiguen quitar incluso de las diaclasas los materiales residuales
y arrastrarlos a distancia, dejando sólo los de cierto tamaño; de ahí
que el suelo de estas serranías es generalmente poroso, arenoso, y
cubierto de plantas que tienen preferencia por ambientes edáficos
sueltos y arenosos (por ejemplo, varias especies de Gnaphalium, de
Stevia, de Andropogon, de Acbyrocline, de Myrtus). En general, al
pie de los bloques y los grandes afloramientos rocosos existen coluviones, pero no tratándose de masas de cierta entidad que han ro
dado al perder el equilibrio no llaman mucho la atención, y son un
- 254 -

�99^ ~

"8OUBJJ3SJ91UI SOJBp SO[ U3 BI0U9n09JJ UO9
uaaanao 'osana^ ajuauiBAijB[aa oucjIj ap sa^iaajBiu opuaXnpui 'sojis
-odap sap^j^ *saaqod sopns b ua^^ao uBp anb 'sosouajB ajuauíBAijBpa
eojis^dap UBUiuiop 'Bapaid ap saa^iu so[ ap BiauBjsip obuaui b X 'saj
-jBd eBJio u^ -ouBjaA p ajuBanp uBa^^Bna as X Biauajsisuoa BpBajBin
pan uaaainbpB anb 'so.tnasqo Xnuí sopns op^uiaoj uBq as 'sosogiaaB
saaaA b 'so^isodap sa^^ 9-iqog 'uoiaBia^aA aod ajuauuoiaadns sopnf
-xj 'sa[BiAn[B so;isodap saiuBjaodmi ua^sixa 'aiuauqBdrauíjd 'BiuoqBj^
oÁoiiTB [ap paj B[ b sa^uaiaauajaad sopnXojJB so[ ap oSjb[ o[ y
•Bipaid ap saaBui soquiB ap ^so^uaa^^ o ^tíiiqoa sb[ ap SB.iapB[ sb[ ua uaA
as ^sozoji soijba ua SBpi^JBd 'sBsoaoj sbsbui SBSojauínu X 'BiauBjJoduii
jijjnbpB b ubS3[[ oduiaii oqanuí opij^nasuBj^ anbunB 'sajuanaaaj Xnm
uos ou sanbo[q ap SBptBa sb[ '4,s¡[^j &gt;[ao.T,9 so[ b ojuBiia ua íuoiaBp
-nuap B[ ap uoiaa^ B[ Baa[aaB X co^iaqy [b^\[ ap B[ ua oiuoa BuioqBj^[
B[ ua oiub} a^iBjJodun a^uBis^q sa opns [ap ttdaaja?, [^
•SBUI BIABpOJ BpUOqB
[ap uoiaaB B[ anb ojsandiuoasop ojiuB.iá [a ua sBpuas sspuoq Jia
-npojd aod ucuuuaaj 'saaelíiq sopcuiuuajap aod X 4B[ij ua souiao so[
aadiuais is^a opucqojBiu 'sBuiap^ ^oaaoissd osuaiui un b sopeaqq soaa
-ao X SBuqoa ap SBaapB[ sb[ sspo] aaqos UBiuasaad as BpBnua^B Buiaoj
ua anb X 'saaj^ X Biuiaa^ ap o;uoiuB;aedap [ap sooijqij souaaaaj ua sau
-nuioa 't4sqiBd daaqs,, SBpBuiB[[ SBzsaaa) sb[ ap sajqBsuodsaa so[ uos
'ojduiafa aod souiao so[ íBjjBajáodoj B[ ap sa[[B}ap sojaaia ap uoian[
-oa3 B[ aaqos 'opBUB [ap uoioob b[ aBiui^sasap anb XBq o^ 'a^a 'oaao^
-8Bd [a X soipuaaui so[ ap Biauano3suoa b Baojaa^oad uoiaBja^aA B[ ap
o^uaiiuiaaaqodiua [a 'opBUBS [a aod oajosid [ap BsnBa b '(ajaBd buiiu
-ixu Bun ua souaui o[ aod) sooiaojsiq soduiat^ ua opiaanoo Bq anb asaxa
-ap apand Bjs^q anb 'sBsoaoa sbsbui SBAanu ap oiuaiuiBao[jB
[3 uoa opeuoiaB[aa Bjsa osaaoad aisg -asaauaiap BaBd 3[qBaoABj
un aBzuB3[B Bjssq 'oiuaiuiiAoiu ua auod as sopeimuaajap sojuaraoui
ua 'Bqauiq as o[ans ap bsbiu b[ 'sBiAn[[ sapu^aá sb[ ajuBanp íB[[iaaB
ap o^[B X Baoa ap soiuca 'BuaaB 'sniunq 'soSsnui ap sojsaa 'sBjuB[d
SBuanbad ap saaiBa ap ojuatuiBZB[aajua un [BaauaS ua auatiuoa 'boij
-Bpa BdBa BqaiQ 'SBaoa sb[ ap SBpBsijB saiatjaadns sb[ aaqos (oAijoaja
sBiu sa oaad [Buiaou 4tdaaaa^ [B Bpaanoaa) ojans [ap ojuaiiuiAoiu [ap [a
sa 'pBpijua B^aata aaainbpB saaaA b anb X 'ajuBsaaajuí oqaaq ujq
•sosoaoa
sanbo[q so[ UB)[ndas X UBa^sBaaB sauoiAiíjoa so[ apuop 'sBaaBuioa sb^^o
ua X oaijuB[jy [isBag [a u^ asaaA uapand anb so[ ap ofajjaa opqed

�BIBLIOGRAFÍA
La bibliografía concerniente a las sierras Mal Abrigo y Mahoma, y la región
circundante, es muy escasa. Aquí mencionaremos sólo las siguientes publicaciones.
1.Araújo, O. — Diccionario geográfico del Uruguay. 1912.
2.Chebataroff, J. — Sierra Mahoma (monografía geográfica). Inst. Est. Superio
res. Montevideo, 1944.
3.Chebataroff, J. — Meteorización de las Rocas. Inst. Est. Superiores. Montevideo,
1950. Un trabajo similar apareció en la Rev. Geogr. del Inst. Panamericano de
Geografía e Historia, 1953.
4.Chebataroff, J. — Observaciones acerca del pirometamorfismo y la milonitización de algunas rocas de la región de Mal Abrigo. Rev. Fac. Humanidades
y Ciencias, N&lt;? 11, 1953.
5.Mac Millan, J. — Rocas precámbricas de Colonia. Rev. de Ingcn., Montevi
deo, 1931.
6.Rosengurtt B. — Flora de Juan Jackson. Est. sobre Prad. Nat. del Uruguay,
en colaboración con otros autores, 1946.
7.Serra N. — Memoria explicativa del mapa geológico del departamento de
Colonia. Bol. N^ 30 del Inst. Geol. del Uruguay, 1943.
8.Hoja topográfica relativa a Mal Abrigo, escala 1:50.000 del Servicio Geográ
fico Militar.
9.Chebataroff J. — Origen y evolución de los mares de piedra. Rev. Urug. dé
Geogr. N"? 9. 1958.
BIBLIOGRAFÍA COMPLEMENTARIA
Aquí presentamos la lista de obras consultadas que contienen referencias acerca
de mares de piedra, o de procesos tales como meteorización, milonitización, etc., es
tudiados con cierta amplitud en este trabajo; demás está decir que la lista no pre
tende ser exhaustiva.
1.Ab Saber N. A. — O planalto da Borborema, na Paraíba. Bol. Paulista de
Geog. N&lt;? 13, 1953.
2.Almeida Fernando F. M. de — Geología do Centro - Leste Matogrossense. Dep.
Nac. de Prod. Min., Divis. de Geol. e Miner., Bol. 150, 1954.
3.Blacklund H. — Algunas observaciones sobre rocas notables provenientes de
Olavarría (Prov. de Buenos Aires) . Bol. 2B de la Dir. Gral. de Min. Geol. e
Hidrol., Buenos Aires, 1913.
4.Blak R. — Structural behaviour of Igneous Rocks. Geol. Soc. of America,
Mem. N&lt;? 5, 1937.
5.Barth T. — Theoretical Petrology. N. York, 1952.
6.Barton D. C. — Notes on the desintegration of granite in Egypt. Journ. of.
Geol. Vol. 24, 1916.
7.Betim Pais Leme A. — Historia Física da Terra. Rio de Janeiro, 1943.
8.Blackwelder E. — Exfoliation as a phase of rock weathering. Journ. of Geol.
Vol. 33, 1925.
9.Blackwelder E. — Fire as an agent of rock wealhering. Journ. of Geol. Vol.
35, 1927.
10.Branner J. C. — Decomposi^ao das rochas no Brasil. Bol. Geográfico, 58-59. Rio
de Janeiro.
11.Bryan K. — Pedestal rocks formed by difíerential erosión. U. S. Geol. Survey,
Bull. 790, 1927.
12.Chapman J. &amp; Greenfield M. -•- Spheroidal weathering of igneous rocks. Am.
Jour. of Sci., vol. 247, 1949.
- 256 -

�6 "raV J 3OS 'IO3O '82 i3^\í — ajiuBJQ jo ui3uo — souea09
'62 A 'PS 'f mV "3uoz qnBj Eaapuy 'S uiojj saquoiXj\[ — qpqduiEX puB siaiEAl"82
'í^261 'O3SI3UBJJ -s -^qcÍBi^oij3j — "jjaqitQ :^ iaujnx 'suiEqqAY"82
"I6I ''SV 'S9 "SIA 2 'BupuaSjy BiSopaQ — *y uasnEqpu;A\"¿2
'6161 'o3piA3^uoj\[ •ÁBnSniQ pp
"O "^ EI 3P BaiSppaS B-iniatuisa bj ap sajEiuauíEpunj sEaujx — -3 laqqBAY"92
"L^6l &lt;2IIOA *N "XSopjjaj 3iqdjouiB^3j^ puB snoauáj — •uaSooqíSA •"^ -iauínx"22
"6261 'aíoSsbio -XSopjjad jo sajdpuud aqx — "Ai "O II3I\L'f9
'0261 'uiapi •oidoasoiaiui jb SBAijdma sb^oj sb^ — -3 "j^ iSSruax-g2
'1261 's^iiy souang -jen "U3j3 ap -auj -jsui • (iiaaoj^
01^33) npuBX ^p opijiBd pp EjSoioajad bj b U9pnqijjuo3 — -3 -j^ iSSnjax'22
96 óN "1261 'ojpuBf 01^
•iSoao "loa 'ob5bzij3jb3 #SBq3Oi SBp ob5bj3Jib ap OS33OJ3 — #v EJian^ Bipxpx' 12
'2261
'21 óN '.^So^^ ap qnBj qoa -BqBDOJOs ap OBiSaj Bp BiSoiojjouioa^ — -3 sojubs'02
6^I 'uopuo^ s^aoi 3AijdnJ3 — -f s puBqsf
"6^61 '&lt;"
f
aSoa^ ap -aB^ -suo^ 'oinB^ *s ^p opE^sa op sops so — "f jazjas"gf^
^6I 'sjnox IBSUBAV3 33 — -3
'261 'OUBIÍI\[ 'BaiSojojaoj^ BiSopao ip ojejjbjx — 'O
'8261 'sjJBd saqaoi sap aauajas ex — 3 3111113C|^
'0261 ' (anbianbnq
Majsi -sjanpoíd puB sassaaoad SuuaqíBaM jo ^aA^ns y — -¿ aqaxa3-ff
'826T 'sj^Bj -^iuejS np aiSojoaQ — -3 Ú111SE3-gj'261 'uopuox "suijoj puBj jo sisXibue iBaiSopqdjoj\[ — *av ^aua^"z^
'¿61 'uopuox 'SuuaqjBaAV jo apÁa aqx — 'a -a AouXp^• \f
'6^61 Í21JOA "N 'XSoioao jEanianjis jo saidiauu^ — *qx uia^m^OJ'
•stjb^ '0261 ^A anbisXq^ axqdB.iSoaQ ap ajtE.ix — '3 auuojJEjv'6
06I '091 d '3id
'[oao s [\ '^IIBA aptuasox aqi jo Xjojsiq aiSopao — 3 3 saqjjEjv-8
'9^61 'a^a;x 'aiBuuof^ aiSoioqdaouioao ap sadpuuj — 3 jb3Bjv*¿g
'66I '^A N ASo[oqdjouioao — -3 -y ^aaqox'9g
"2261 "SV 'S9 'BuijuaSjy BJJB.1S01S13 — -3 uqn-^i-^g
'86I '9 'UJ^IV 'mV 3o 'DOS '\O3O ÁSop.ipt[ [BJnjanjig — -uossaaSuj puB 3dou3x
'¿261
jo "ujnof •uopB.iSaiuxsap raojj Suiijnsai s^aoa jEisapa^ — •[ "3 pjBuoax'gg
"2&gt;6P66I IA f 's^iao3 snoauSj jo XqdBaSojp^ — -y uasuuBqof^g
96I "f N ^iMsunia Maj^ ÁSojopa^ — s f ^33fI
IX6I '^JOA *N 'uoijbuuoj pos jo SJOPB3 — h Xuuafo
"2261 'o^iex 13 qoA 2 jdXS^ jo ÁSopa^ — AV aumn'62
'2261 'B^auío J?P3 Bais;3 BiSopaQ — -y sauípn'82
"^61 '^^A M 'XSojoqdjouioao — N s])uih¿2
'66I 'uopuox 'uisjqdjouiEjajv — *y ja^jEjj'92
'9f"6I '"SV 'S9 'AI ouiox "EunuaSjy BaTpnda3 bj ap BijB.iSoao — 'EaBQ"92
'26I '^JOA 'N 'XSopuad puE ÁqdBjSoj^ad jo ^ooqixaj y — -3 ^noiQX2
'96I ''\O3O 3o 'u^nof -uopBipjxa ^jaoi ui anSpBj jo JojaBj aqx — 'a sSSuq-g2
'86l '21^ "PA "IO3Q jo -uinof -Suuaq^BaM ^poi jo Aprps V — 'S "S ^?}P\O'22
'0261 'a^ajX í3 sijbj ¡oa 2 '3í^opoo ap sadpuuj — 3 iauBuijno332
'¿61 '2^ 'IA 'IO3O 3 'uinof ^sassEui ^jaoj ui uoijBipjxa auaSodXjj — -3 uiuue332
"6^61 "ssej\[ 'aSpiaquiBO •s^ao.i pauuojap jo X3op.uad jBjnpnjis — *jj ujiBqjiB331
"6^61 '^IJOA ^3N 'XSopqdiouioao — y -3 uopox^l
261 'opiE^ oes '621 I09 sBqax a 'uayo SO113
ap 3B3 "oinB3 oe 'anbo3 oe ap OBi3aa Bp BjSopjjaj — 3 'f oqupnox*¿j
'0261 ' óM 'BijBjSoao
ap -SnaQ 'A33 -soians soj ap BijBaSoao B[ b uppanpoj^uj — •[ jjojBjEqaqx#gj
•1261 '2 óN BjjBjSoao ap -SniQ A33 qis
-Bia pp aisapaoM pp soai9paS X soaijyaSoaS sopadsB sounSjy •[ jjojB^Eqaqo*5J
•oapiAa^uoj^[ X96I •BÁEn^n.xQ BJjaix — "f
'66I '¿ óM ^uiai^ -jauíy jo aos
-uisiqdjouiBiaui iiaip puE s^jaoi snoauÜi qaBpuoaippy — 3 -y uo^Suippng-gj

�61.Wilhelmy H. — Cavernous rock surfaces (taffoni), etc. XVIII Congreso ln'.
de Geografía. Rio de Janeiro, 1956.
62.Passoti P. — Los domos lacolíticos de Tandil. Rosario, 1957.
63.Magnani M. — Phenoménes du type karstique (Sierras Pampeanas). — Con
greso I. de Geografía. Rio de Janeiro, 1956.
64.Goñi Juan C. — El filón pegmatítico de los Cerros de San Juan. — lnst. Geoi.
del Uruguay, 1957.
65.Termier H. et Termier G. — Pétrogénése. — París, 1956.
66.Derruau M. — Précis de Géomorphologie. — París, 1956.

- 258

�~ 69S 'C3N P) Biuop^ ap oiuauíBpEdap p ua
n¡pq as "Boi^jBDopnas Bipagodoj uod ..Bjpaid ap sosid,, sopBuiB^ soj A sopBpqaB
soj sosoaaumu líos ojad 'BuioqB^[ B.uais BI u^ ^nb sa^uBpunqB souaui ¡nbB uos sop
-Bapuopaj sanboiq so^ -sbdoj sb.ho oijEpunoas j3^objbd ua A. 's^uiapB opua^ínpui 'oap
-íosspug o^iubj3 A ooijjouiBpiuouiBUip sspuS un aod a^uauipdiouud opirqiisuoo Bjpaid
ap jbui 'oguqv pj\[ ap ..sBJjais,, BpBUiuiouap bsoooj uopBiujoj bi ap uqpjod bu^

jqv ppm ap BDjao 'aso^ ubs ap o^auíB^Bdap pp '3M p Bjpanoua
as •uopBzuoapui aod sopBapuopaa sanboiq ap pEpipEO a^uB;aodiui ap
-Bdas uoo Á SBSBpBip SBjauínuut aod SBpEpoo 'BjyaoipouBjg A Bitp^^^P^ aP sbsboi aod
'oa^s}aapBaBO sbiu OiÍBnSnan Bapajd ap jeui p 'BiuoqBpM Baaais bpbuibh bt;

�Porción del mar de piedra de la llamada Sierra Bodopitá (Paraíba, NE. del Brasil)
con seudolapiez en granito porfiroide. Los canalillos son producidos por meteorizacióñ
y erosión, siguiendo junturas ocultas.

Sección delgada de la adamelita de la Sierra Mahoma. mostrando granos de cuarzo
quebrados y con extinción ondulante, y arriba (y en el ángulo inferior derecho),
cristales muy alterados de feldespato (cen mucho epidoto y clinozoisita. Nícoles cruzados
_ 260 _

�X9S •sopezruo saioojM -oqaaiap ¿ouajur oinSuE \a ua opBUuo^ap A opeiqanb ozjEna aA as uatq
-uibj, -opezuunssnES o^^^sapiaj 'Eqoa.iap bi c o3ib 'BqiajB A BjnSij bi ap otpaui ia ua'ií
'opBaqanb ozaBno Bp.tambzt bi b opuHj^soui 'B^qauíepB buisiui bi ap op^^iap a;joo oj;o

(IoSanqu^ oao^ b ounxaid o3I^.jubj3 ..ojjoui,,
un ua 'iBptojajsa uopsuiBosap Bun b uaguó opuBp 'BjnioBJj ap sBauíi A sbsbpbip
sbi ap o3jbi oí b Bsua^ut uopBzuoa;au: A '(Bjniaaqoa bi ap uppanpai jod uoisaid
-ujoasap) ,,3utpBoiun,, pp opoja ib SBpiqap SBa^oa sBsanag ap oidiuafa

��- 93 (qj^ BJJ3ts) iBioijjadns u^pBzuoa^aui
sp 13 anb 3}U3iUBpid^j sbui bziie^j 3s 3nb ossboíd' 'Bjquios Bt aod
pBp3Uini{ BX 3p OfBqBj; 13 .TOd 3^U3UU0U3JUI BpE03l!qB 'B^H31UBPB 3p

pS3IODI^ #(OSBDS3
i^in 3^S3) OZJBnO ^C BSBpoSlIO 'E^TIOUIIOB 'ÉpUSjqUJOq 3p 3^U3UIIB;U3UIBpUnj B^S
-uioo 'BiuoqB^ A o3uqv vej^^ ap sbjj^ts sbi 3j^u3 Bpipusjduioo buoz bi sp B^noqi

����(qJ^ Bjjgis) .mg opB[ pp
csaoojd ia osua^uí sbui jas aod BoupuusB buijoj opu^iua; '..oja^quios pp OAisaaScud
c^uaiuiBoanip p BaoqB Á. sui^ojigunj upioonpaa bi b oa^uiud opil^mos 'o^jpd oSuoh

B[ ua *u3uiniOA 3p o^alunB jod bpbubuuioob S3 anb B[ 'BAissaSoad IBJ3UIUI upp
aod SEpBDOAOJd sauoisua; sbi ap Biouanoasuoo b opipupsa ooi^iubj3 b

�������</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3753">
                <text>Origen y evolución de los mares de piedra de los alrededores de Mal Abrigo : contribución al conocimiento geomorfológico del territorio uruguayo</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3754">
                <text>El presente trabajo es de índole geomorfológica, y tiende a ofrecer una visión breve, aunque lo más precisa y clara posible, de los mares de piedra más interesantes de nuestro país: las llamadas "sierras" Mahoma y Mal Abrigo.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3755">
                <text>CHEBATAROFF, Jorge </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3756">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1958, Nº 16 : p. 201-273</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3757">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3758">
                <text>1958</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3759">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3760">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3761">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="475">
        <name>GEOMORFOLOGIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="300">
        <name>SIERRA DE MAL ABRIGO</name>
      </tag>
      <tag tagId="301">
        <name>SIERRA MAHOMA</name>
      </tag>
      <tag tagId="33">
        <name>URUGUAY</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="340" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="573">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/f27caa81ae64cbc778404b62ce624bf1.PDF</src>
        <authentication>0f23b582941958b27340f4884ce7c4f3</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3742">
                    <text>- ¿I •jaded aqj jo púa aqi je 'Jaqranu
Snipaodsauoa aqj qjm 'jBaddB saanajajaj [BaiqdBjgoqqiq aq^ "J^aj qsiuBdg aqj
oí aBjnouoj íoipuodsajjoa aqj jo saaqmnu aqj o) puodsaxioa qaiqM sja^aeaq ai
sjaqnmu qjiM aaAi^ aje padojaAap aje jeqj aejnuijoj aqj ^ieuioing siqj uj (^^)
'sajBUi^uQ sauoioe^ijsaAui ejed opuo^ jap oAode aoa seiauai^ Á sapepiueuinjj ap
peqnoB^ bj ap OAijaajiQ ofasuo^ ja jod opeíatdsnB opis eq ofBqen
JO JU9I0IJJ3OD 9qj JO OnjBA 91{^ H91^1 pUB 'p99np9p 9JB XjO9l|l
9m jo euoijBnbg [B^ugiuepunj g^j^ 'spnop jb^^^sjojui ui uijsix9
BUOIJipUO9 9l|J O^ '9UIIJ ISJIJ 9IJJ JOJ 'p91jdcle 81 UOISnjJip JO
^HX *P98OÍ^X9 3JB B9Pí 849I^^ÍH^l PUB 84JOZlldg O^ SUISI9IJIJ9
*J9d^d 8iqj jo suoi^nquiuoo uiboi aq^ suibjuoo qoiqM 'y[¡ ^oj uj
•p9J9piSUO9 9JB XjO9qj 9q^ O^ 8tn8I9IJIJ9 Zf %iI^ZÁT2rl pUB
'pinjj b jo 9anss9Jd a\\i oj 9np lf uoijbiiabj^ jo ^jo91|j et9Bg
1U919UB 9qj oj sprnijiinis jbuijoj eji UMoqs si ji puB '^
jBqM9uios B m p9do[9A9p si Of, ^^ddiq^ pus 6gj9zjidg iq pajBjnjsod
bb 'gjnss^jd jqSq oj onp uoijBsu9puo9 jo ^aooqj 9qj '/// ijoj u¡
•(9 — jj) suibjS jgqjo qjiM suoxsi^o^ ^q ^[[BijJBd J[39ji
OZIJOdBA OJ XSJ9U9 9lJ9lip[ q^nOU9 J9 p[IlO9 pnO[9 B OpiSUI |[BJ 99JJ UI
UIBJS B 'I9A9MOJJ *8UOIJipUO9 [BUIJOU J9pun 9[qi^l[9U JBOIUJB SI 6UOI6I]
-JO9 oj 9np suibj^ 9iuiso9 jo uoijBJodBA9 ^qj jBqj punoj osjb si jj
•8B 9qj JO 99U9SqB UI SUlBjS 9qj
jo X^j9U9 9ij9ui5^ q^iq aqj oj onp aziJodBA pus ajBJt^ojuisip pjnoqs
'B9joijjBd sjnp jo ^p^os Suijisuoa pnop poij^qjodXq b jBqj 'aouBjsui joj
'p9AOjd 81 JJ 'p^s^pUB OJB BUI9[qOjd JB9lJ9JO9qj AV9J B JJ JUV^ UJ
*p9J9piSUO9 SI OI'UUOQ pUB Jz ^|fipU9UUig Xq p9JB[tlJ
-sod bb 'aDBds ui jsnp pus bbS jo uoijnqijjsip aqj 'os^y -pgssnosip
si 9T Xjoaqj spij^ púa siqj oj í99Bds JB^pjsjgjuí ui uoijBipsj
Xq suibjS oiuisoa uo paonpoad jaajja aqj uo jnd si sis^qduia
'jajjBiu JB^pjsiajuí ^uiuaaauoa bj^bj d[qB^jBiuaj jsom aqj jo
juas^ad ano oj uoijonpoijuí ub u9aiS si ji j

(•) AHVKKÍ1S

^ SDD^uus^D saqnu sd| ep
D| ep so4DedsD soun6|D ep

077/3/ Á IHJSÜMU30 X1131

�corresponding to the normal conditions of a cosmic cloud is calculated (IV — 4). Applying those equations, the following results
are obtained: first, that the edge of the cloud will necessarily be diffuse, and second, that using the already mentioned diffusion formulae
(IV — 6) and the corresponding diffusion coeficient (IX — 4), it
is only necessary a slight increase towards the center, in the density
of cosmic grains to balance the inward flow of cosmic grains due to light
pressure and gravitation. Consequently, the cloud will grow mainly
by juxtaposition, by increasing its sixe and maintaining the density
ncarly unchanged (IV — 11)
These results are in cióse agreement with the observational facts
regarding sizes and densities of cosmic clouds.
Later on, the probable evolution of the cloud is studied. It is
shown that the condensation processes by means of which the mass
of the cloud will grow, would tend to increase instability, In the
current theories, the kinetic energy carried by the grains which pe
nétrate into the cloud due to light pressure, is not taken into account in the energy balance. Applying the virial theorem to the
incremented cloud and taking into account also this kinetic energy
it is shown that the increment in kinetic energy corresponding to the
cloud is always, under normal conditions, greater than the correspond
ing decrease in the potential energy given by the virial theorem (IV —

12), (IV-13).
Further, it is discussed the deformation of dust clouds under
anisotropic radiation pressure. It is found that deformations are
important and that a cloud, under the influence of a nearby B
star, would change its shape in a rather rapid way in comparison
with the age of the universe. Besides, a study of the distribution of
the stars and clouds in our galaxy makes us believe that the severe
conditions of quiescense that are the basis of Spitzer's and Whipple's
ideas are, at least, extremely difficult to be found in our galaxy.

- 18 -

���- 61 •sodaana ap
odtj orastuí [ap bjbj^ as anb aiuainBJB[a isb opuBJisora 'sBjnoso saj
-jBd A sajuBj^rjq saiJBd auai} Bsopiqau buisieu Bun aiuaraajuanaaj^
•auiratqi sb[ anb
Btnncojd ajuBfjijq B[[axisa BunSniu uanai) ou anb b aqap as pBpu
-naso ns íuoixajja.1 ap 8Bso[nqau sb[ noa Btauajajip Bun^uiu o Baod
uauai} ajuauísaisij A oA[od ap SBjnaijJBd jod sopBuuoj uBis^ •BajaB'q
BJA Bl 9P ^JBI I B BpunqB odaana ap odij ajs^ #saaB[aisa sodra^a
so[ na soaanq ouioa aiuauíej^p nan^upsip as anb 'seanaso sBso[nqau
sb[ ua souiauaj B[ a^^aisajajuí BuaiBin B[ ap a^q^iou biujoj bjiq
•BtauBuosaj ap sajBJiaadsa sBaujf n^p A upraBipBj
B[ jod UB^iaxa as anb sas^^ jod SBpinipsnoa 'uoisima ap A 'uaqiaaj
anb znj bj jBfa^jaj b ub^iuii[ as anb oA^od ap sB^naijjBd jod
-joj UB^sa anb 'uoixa^jaj ap SBsopiqan ua aipiAip uapand ag -s
ap jouaini [a na o pBpuiaaA b¡ na u^ajuanaua as anb A g X o odp
[ap SB[[aj)sa noa SBpBiaosB aadmais ainain^isuoa jod ubis^ -sBjuBajaa
sb[ ua pBpisouimn[ ubj ap sB[[ajisa sbijba o Bun ap Biauasaad B[ vi
opiqap sa[qisiA nos 8Bso[nqau SBjs^ -uoisiuia ap SBauq ap JtB[nai^^Bd
ojjaadsa ns jod 'uoisaad BÍBq b sb ap so^sanduioa uBqBisa anb uoj
-BJjsouiap g iqaoag A z suiS^njj 'JU^X l^ís laP 89UÍJ B t pqasiajj b
nBiuouiaj as sodaana soisa ap sauoiaBAjasqo SB'q 'uoiaQ ap B[ 'oaidji
O[dmafa ouioa :sBsouiuin[ SBso[nqan sb[ jbSiij jauíiad na
•sajuBjJoduii sbui so[ somajtB[[B]aQ -sotjba uos JBjaisaaaiin
B[ ap Biauaisixa B[ jBiaaadB ua^iuijad sou anb souaraouaj soq
ajuauíBaijauaS Buiuiouap as anb o[ sa sb A OA[od
•nauin[OA auuoua ns b opiqap 'bixb[bS b[ ap [bio^ bsbui b^ ap (o^ q^
[ap uapjo [ap) a[qBjapisnoa afBiuaajod un Bjuasaadaj o[[a ap aBsad b
anb ojad 'sBÍBq Xnuí aadoiais anbnns sa[qBTJBA sapBpisuap ap OAjod
A sbS sa^jBd sBpoj na BJiuanana as oxaBJiuoa [a aod anb ouis oidba
Bjsa ou 8B[[ajjsa sb[ ajjua oiaBdsa [a anb aqBS as anb oduiaxi

upponpojjuj

SVDMSOD S33Í1M SV1 3Ú
M0IDÍ130A3 VI 3G S01J3dSV S0MÍ103V 3Q 0IQ3IS3

�En las galaxias próximas podemos ver en muchas ocasiones una
banda de materia oscura colocada en el borde, claramente semejante
a la que existe en nuestra propia galaxia.
Las dimensiones de todas estas nubes son del orden de los parsecs,
o decenas de parsecs.
Hartmann 4 en 1924 observó en la binaria espectroscópica 8 Ori
(Bl) líneas de absorción que no compartían los movimientos del sis
tema y que tenían por consiguiente que estar formadas por gasescolocados a lo largo del camino del rayo de luz. Actualmente se
conocen cientos de estrellas que presentan este fenómeno, cuyo estudio
ha dado lugar a importantes conclusiones. Se encuentran además lí
neas de emisión que pertenecen al espacio interestelar, y la radio
astronomía ha aportado también importantes pruebas de la existencia
de estos materiales entre las estrellas.
Seares,5 Van de Kamp,6 Shapley7 y Hubble 8 estudiaron la dis
tribución de las galaxias exteriores, y observaron que el número de
nebulosas por grado cuadrado variaba inversamente con la cosecante
de la latitud galáctica, indicando la existencia de una capa achatada
de material absorbente en un plano coincidente con el del ecuador
galáctico. En las proximidades de éste existía lo que se llama la "zona
que las galaxias rehuyen" (zone of avoidance) una banda del cielo
en que no se observa ninguna galaxia exterior. (Obsérvese la fig. 2).
La absorción total a través del espesor de la capa, es decir en
ángulo recto con el plano galáctico, fue estimada entre 0.5 y 0.8
magnitudes.
Otro fenómeno notable causado por la existencia de la materia
interestelar es el enrojecimiento de las estrellas. Uno de los enigmas
más complicados para la interpretación de la evolución estelar fue
el reconocimiento de la existencia de estrellas claramente del tipo B,
o sean con temperaturas del orden de los 20 000 ?K, rojas. El misterio
no quedó aclarado basta que se demostró la existencia de un medio
interestelar que difundía la luz proporcionalmente a X—1, es decir
que tendería a enrojecer todos los astros, ya que la luz azul, de lon
gitud de onda X más corta, se difundía más que la roja. Este hecho
fue de extraordinaria importancia pues mostró la existencia de un
medio continuo de absorción que tenía gran influencia en todas las
observaciones y que había sido desconocido basta entonces.

Pero quizás el método más directo para el estudio de la materia
interestelar se basa en el recuento de estrellas. Veamos a grandes
rasgos el procedimiento.
Sea A(m) el número de estrellas de magnitud aparente m
0.5,
en una cierta dirección, dentro de un ángulo sólido w. Llamaremos r
a la distancia en general, D(r) la densidad de estrellas (número de
estrellas por unidad de volumen) a la distancia r, y qp(M) la "fun
ción de luminosidad absoluta" o sea el número de estrellas por unidad
de volumen cuyas magnitudes absolutas están comprendidas entre
- 20 -

�u -

*(¿S6I

PUB

8P

"WNü ^ ^INd B3iubj[b8bj\[ aqn\[ ubj^) rj jC Bn^nbaj b^ ap aopapaj^ jboo[
uopaosqe ^eq anb asaAjasqo 'souanbad sozbjj b saae^nSajji s&amp;aui[ sb^ aod
cpBp ^isa pnjiu8Bin ^ b jopadas sa nopjosqB v\ anb ua buoz e'j *sapm
•iuSbui sop b Jopadns sa OA^od ap saqnu se^ ap aopjosqe v\ ^saje¡n3ajji
a SEsanjg SBnuiiaoa SBanif sb^ B^sBq A ^na [ap sope^ soquiB b 4o
•b3 ouE[d [a sa sozbjj b Baui[ B^ •sbixb[bS OBjuasaJdaj sojSaa
soaaabad so^[ *jng oíaajsiuiaq [a na wua^nqaj sbixb[b2 sb[ anb buoz

�M
0.5. Entonces, la primera ecuación fundamental de la estadís
tica estelar dice que, en ausencia de absorción

A(m) = w Ji2 D(r) &lt;p(M) dr(I — 1)
o
pero
M = m + 5 — 5 1gr

o sea podemos escribir
00

A(m) = w Jr2 D(r) &lt;p(m + 5 — 5 lg r) dr.(I — 2)
o
Introduzcamos ahora la absorción. Si expresamos la absorción en
magnitudes en una distancia r como re, donde e es la absorción por
unidad de longitud (usaremos el parsec), tendremos que una estrella
de magnitud absoluta M, aparece como si fuera de magnitud aparente
m según la ecuación

m = M — 5 + 5 lg r + re(1 — 3)
Si no supiéramos que la absorción existía habríamos supuesto a
la estrella a una distancia ro dada por

m = M — 5 + 5 lg r0(I — 4)
De estas dos últimas ecuaciones deducimos

r0 = r.100-2^d — 5)
Introduzcamos ahora ro como variable en la ecuación integral
(I — 1). Como
dro = 100-2^ (1 + 0.2rs lge10) dr
la ecuación transformada resulta
00

A(m) = J&gt;A(ro) &lt;p(m + 5 — 5 lg p.) dr0

(I - 6)

o
donde en lugar de la densidad D(r) aparece una densidad aparente
A(ro) ligada a la anterior por la fórmula

- 22 -

�ot*uuoq raBjjjag ap sisa) Bun ap BpiBJjxa B[qBj
un^as 'BJoqB Bjs^q sopBaijijuapi opis u^q sojuamap sajuam^is soq
•uaaauajjad sa[ anb uoisiraa ap ^ uoiajosqe ap s^auq sb[ jod BpBjjsom
-ap Bisa saseS so[ ap Biauajsixa Bq 'sopqos souBj^ ^ sase^ ap ajuara
-pjuaraBpunj eijeieuoa JB[ajsajajui eijaj^ra bj anb oqaip souiag

vj ap vaiiutn^^

[ ap Bpana ubiS b^ ap apjoq [ap Baaaa
^iaap ea 'Bjpuodsajaoa apuop [os [b oao[oa as X BuiBJouBd [a ajuaui[Bjoj
oiquiBa as oiaBdsa [ap [BjauaS uoiajosqB B[ ap ojuairaiaouoaaj [a uoa
uaiaag qos [a na opBJjuaa oaijaB[BS Braajsis ouanbad un :sopBj[nsaj
sosa ajuaraBsiaajd uoiaip sajB[ajsa sojnduroa so[ ap sauoiaBjajdjajuí
SBjaraiad SBq -Baan^B BiaBq ajuaiaajaap pBpisuap Bun uoa Á [os [ap
•ad 000S 8oun B ^Buiraaaj BiaaaajBd oaijaB[BS Braajsis [^ -jB^ajsa peprs
-uap ap BpjBO BpidBJ B[ X SBtauBjsip sb[ ap uoiaBja^Bxa B[

unSas) JB[ajsajajui uoiaaosqB B[ ap sojaaj^

^tooo
sso'o
S¿0'0
¿1*0
T^'O
8'0
86'0
OO'T

00^S2
0^0S
066^
08SI

089
SOT
01
0

OO'^^

0001
oos

os'o

OOSI

OS'I

OOO^^
0002

00'2
OO'I

OI'O

TO'O
0u*O

(•3bui)

001
01
0
(sad) j

i v^avx
•uoiajosqB B[ Bjuana
ua soraauaj ou is optanpap souiBjjqBq anb (^)V ^ Ojc aP 83jo[ba so[
Bp 6uiajsuaaj^) ap BpiBjjxa 'j B[qBj B[ saauoju^ •sa[qBuozBJ saJO[BA
nos anb 'aasjBd/Bui X00 0 = 3 ^ 'i — (J)Q o[draafa jod sora^^
-uodns uoiaaosqB B[ ap ojaaja [a sa apuBaS ubiid jBjjsora

2'0)

(¿-I)
—01

�TABLA II
Líneas de absorción interestelares

Líneas atómicas
Long. onda

Identificación

Long. onda

3072.98
3229.21
3242.01
3302.38

Ti II

3302.98

n

3383.77
3719.95
3859.92

Ti II

5889.98
5895.94
7664.88

Fe I

7698.98

Na I

Identificación

3933.68
3968.48

Ca II

4226.74

Ca I
Na I

KI

Líneas moleculares

3579.99
3745.33
3874.02
3874.62

CH+
CN

3886.42

CH

3890

?

3943.3

3957.71
CH+
4232.52
3875.77
CH+
3878.78CH4300.34CH
Líneas de emisión interestelares

4340.48
4461.34
6562.81
3726.12
3728.91
4958.91

5006.84

H

6548.1
6583.6

0 II Nj
0 II N2

6717
6731

0 III
N II
S II

0 III

Si añadimos los elementos identificados en nebulosas de emisión,
tendremos en la lista además al He, Ne, Cl, Ar, Si, y posiblemente
Mg¿ Queda aún por identificar unas bandas de absorción para tener
un panorama completo.
No debe resultar sorprendente que el H no presente líneas de
absorción siendo que se está seguro de que es el elemento más abun
dante. La razón es que el H interestelar debe estar en su estado más
bajo de energía y por lo tanto será capaz solamente de absorber en el
ultravioleta lejano (serie de Lyman). Toda esta parte del espectro
es detenida por la atmósfera de la tierra y no es accesible por ahora
a la observación. No cabe duda que las líneas de absorción del H
interestelar deben ser fuertes y definidas.
- 24 -

�(X ora^

______ ___ T
TI1

^z

*

ea aisg 'saaqij sauoapaja
uopjosqB ap ajnaioijaoa jap aojBA ^a opBp Bq fl aajdtnnajL
*T_Y on X f_x aaaJBdB 'aA as
oino^ 'oinairatoafoaua jap sopBAaasqo saaojBA soj uoo ounSjB opoxn na
asjBqpuoa apand ou 'sBjnaajora X sotnojB aod umsnjip b[ BJBd BpijBA
sa anb 'Bjntnaoj Bjs^ *gnia aod SBjnoijaBd ap oaauínu ^a sa ^ apuop

rl
ap aoipui ja A 'znj bj ap Bpuo ap pniíSnoj bj b noiDBjaj na SBuanbad
Xnta SBjnojuBd na a^naisisuoa oipam nn ap ^j noiajosqB ap aanaioijaoa
ja aj^ua uotoBjaj ajnainSis bj ofnpap oaisij a^s^ EI-qtajXB)j
b naqap as sBsonininj sBpuo ap uoxaBSBdoad bj na SBotjajsa sB
jod Bpianpojd uoiDBqinjjad bj ajqos sauoiaBSiisaAní SBjanii^d
•Xaj
Bsa b opjanaB ap znj bj apnnjtp jBija^Btn ap odij anb jaA ap b^bj^
a^ 'i-X ^p napjo jap sa oiuainnoafojna ap Xaj bj anb BJisantn bau
-oajas noiojosqB aod sBppafoana g sBjjaa^sa sbj ap oipnisa j^ (q
•BSBm ap npio
-aosqB ap so^jb Xnm sa^nataijaoa opnsp 'BDBdo a^uauíBnins sa 'jBptojoa
opB^sa na 'BpipiAip a^naniBntj BijajBni 'oiqniBa n^ 'oiaBdsa jap jBaanaS
uoioJosqB bj b ajuamajqBioaadB ainqtjjnoa napand on sasB soj anb
opom ag 'f o ap uapao jap a^naratpoo nn Biipna^ opBzinot aiuaniBi
-ajdmoo onaSoaptq ja anb sBaiuaitn 'qoj; ap napao jap 'jBja^saaa^ni oía
-^dsa ja na 'sa a^uaiaijaoa oqaip anb soniBAjasqo T_mj,_raa sanoisnam
-ip ap ttBSBtn ap noiaaosqB ap aiuaioijaoa,, pBptjnBa bj sommijap is
'oiaaja ngj *aoXBUi saaaA ap sajim soqanuí pBpisnap Bun BtaB^tsaoan as
'od^j/SBm j; ap napao jap Baa anb soratCip bX anb 'BAaasqo as anb notaaos
-qB bj apnpoíd Ba^d 'osoasBS opB^sa na BaaiAn^sa Btia^Bm bj Bpo^ i^
•ainBiaodniT Xnra sa aiitntj pBpisuap bj ap noiaBmnsa Bjs^j c'ma/ni9
^í5_0T X anb aoXBtn aas apand on Bjsa anb opnBjjBq 'ooiiobjeS onsjd
ja na jBja^saaaini BtaaiBm bj ap Bipatn pBpisnap bj ajnanraoiaadns
opB^oaB Bq 'sBainiBuip sanoiaBaaptsnoa na asopnBSBq zx ^JOQ (b
•B^iAaa BpidBa somaaBSBd saq UBjaisa
-aajm oxaBdsa jap a^Bd nBinaoj 'sajBnptAipni SBjnaajom o somojB boj
anb 'a^nainSisnoa aod 'aoXBm oqanm ooboib^ ap SBptjos SBjnatjaBd anb
ap noiaaiAnoa bj opBXods nBq soqaaq soa^Q 'ai^Bitaxa Bjjaaasa bj ap
jb oajinapi sa oa^aadsa oXna X 'naqiaaa anb znj bj a^fajjaa b uB^innj as
anb 'ajqBiaaad^ onBniB^ ap SBjnapaBd aod SBpBtnaoj nBjsa anb opnBoi
-8om 'notxajpa ap SBsojnqan sbj ap BaaaaB TT aaqdijg ap sanoiaBAaasqo
sbj UBoinanaua as sa^nB^aodmi SBnx sbj aajn^ *oqoaq a^sa ap opB^uas
-aad UBq as eBianapiAa 8Bqonj^[ 'SBpyjos SBjnojiaBd naiqniBi oms aBja^sa
-aajnt otasdsa ja na Ba^nanana as anb oj sb8 a^uaniBjos sa ou oaa^

�y como el segundo término del paréntesis es del orden de 10 ~5, la
difusión de la luz por electrones libres puede ser considerada inde
pendiente de la longitud de onda. En esta fórmula, como es corriente,
e es la carga del electrón, m su masa, c la velocidad de la luz y h
la constante de Planck.
Vemos entonces que tampoco este proceso puede ser causa de la
ley de enrojecimiento observada. Por otra parte, el coeficiente de
absorción de masa para electrones libres es de 0.216 o sea muy infe
rior al observado.
c)Podemos, por otra parte, fijar un límite superior al radio
medio de las partículas productoras de la absorción. Si consideramos
que la absorción es debida solamente a la sombra arrojada por par
tículas de igual radio, es evidente que el coeficiente de absorción
estará dado por jta2N. Tomemos el valor de la absorción deducida
por Trumpler 15 que es de 0.07 mag/kpc aproximadamente. Sean Io.
I, las intensidades de la luz después de haber atravesado una lon
gitud li (un parsec en este caso). Por definición de coeficiente de
absorción se tendrá que cumplir

I
— = e-^*21. = 2.512o-7(I — 8)
lo
y tomando logaritmos decimales resultará evidentemente
— 2.5 Njta2l,lgi0e = — 1.086 N^2l¡ = 0.7

(I — 9)

Admitiendo el valor límite de Oort para la densidad deberá cum
plirse

4
3 X 10-24 gr/cm3 = N — n a3s(I — 10)

3
donde s ^ 5 es la densidad de la partícula. De (I — 9) y (I — 10)
resultará
a = 10~2 cm

que es un límite superior para el radio promedio de las partículas.
Sin embargo este valor no está de acuerdo tampoco con la ley de
enro j e cimiento.
d)Un procedimiento más correcto para determinar los tamaños
medios de los granos lo da la teoría de Gustav Mié.16 Esta teoría
fue considerablemente extendida por Debye 17 y también por Schalén.18 Nos limitaremos a exponer brevemente su fundamento y sus
resultados esenciales.

- 26 -

�- LZ [ ap pijaiBiu pp sboisjj sBorjsjjaiDBJBO sbj ap upiaunj
na B^napjBd b^ ap eaijajsa aiaijjadns B[ ap o^und Bpea ua soapauScui
X soa^naap sodniBa soj ap saiuauoduioa sb{ ap saaopA eo| uBj^nanaua
as saiuaipuodsajjoa sapiauajajip sauoiasnaa sb^ opuaiA[osaa X '[Bsn
buijoj b^ ua aiuauipuoiaaA sB^iaasa UBisa (^-[ — j) sauoia^naa sb^
•^ijaiBui pp saijjaadsa pBpiAi^anpuoa ^\ o A
Baijjaapxp aiuBjsuoa b^ 3 'B3TpuBui pBpijiqBauuad b^ sa d apuop

(a 1j
a \ = hv A

o
h^í=
a\/ a

* jjtí — g ' ^3 = q ' ^0 = f anb opuBpjoaaj X

1= HV A= 3V A
I

-f m f

*-gG I
ap sauopBnaa sb^ oduiBa pi b opuBagdy

= H[
oaxpoijad oopauSBui X oa^ioap
oduiBO un aod opBjuasajdaj Bisa oapBuioiaououi zn^ ap oXbj uq

*()A
-unj v\ ap uotOBuiuiiaiap ^\ Bsaja^uj 'SBuanbad ubi SBpiaruBd
a^uauiBsojnTj Bjcanj BOiapraoa Bando B[ is Bijaojafa as anb
X BpajjjBd B[ ajqos aajafa as anb q \u^i uoisajd b^ aj^ua uopBpj

(II — I)

= ()A

a
uopunj B[ BJoqB soraBuijag

un

opuais '

X

=

soraajtiutjap X

ajuanj B[ ap BiSaaua ap pspisuap — [
b oipBj ap oubjS un ajqos uoiasipBj ap uoisaad — q
B[ ap oipsj — b
BiniBpuamou oraoa

�Pero la relación entre el flujo de energía y los campos eléctricos
y magnéticos está dada, como se sabe, por el vector de Poynting.

S = — É A H(1 — 13)
4ti
De los valores calculados de E y H para cada punto de la su
perficie esférica es posible, por la ecuación (I — 13) calcular la
energía en el punto correspondiente y luego, teniendo en cuenta
el efecto de fase, que introduce un coseno al cuadrado, e integrando,
obtenemos la presión total debida a la luz en la superficie consi
derada.
De esa manera, y luego de algunos cálculos laboriosos, se llega
a los siguientes resultados:
Para partículas muy grandes en relación con relación a, se tendrá

V(a) = 1
Para partículas muy pequeñas con respecto a la misma magnitud

14
V(o) = — a^

3
Para partículas intermedias de radio del orden de la longitud de
onda de la luz, tenemos las siguientes tablas de Debye:

TABLA III
V(a) para partículas reflectoras
a

V(a)
a

V(a)

0.0
0.00

0.2
0.05

0.4
0.16

0.6
0.55

2.4
1.46

2.8
1.35

3.2
1.26

3.6
1.20

0.8
1.78

1.0
2.45

1 .2
2 .31

1 .6
1 .93

2 .0
1 .67

V(a) para partículas absorbentes
a

Vio)

0.25
0.25

0.50
0.9

0.75
1.4

1.00
1.8

1.5
2.0

2.00
1.8

2 .25
1 .5

Reproducimos en la fig. 3 las curvas construidas sobre las bases
de las tablas anteriores. Vimos que para granos pequeños V(a) es
proporcional a a, caso que es de extraordinaria importancia porque
- 28 -

�- 6S -

(91 — I)
saano^ua Bjas (y 'B)^ bsbcu ap upiaJosqB ap a^uaiaijaoa
asa
aiuanresiaajd ap oasdo oasip un omoa zn[ b[ BiaqjosqB ojubj o[ jod A

(SI —I)()AA * = J
OtpBJ
ap oun ouioa Bjjodraoo as 'b oip^j ap oasdo oasip un omoa a^uapiom
zn[ B[ b aiuajj asjBjaoduioa ap j^Sn^ ua 'B^nai^jBd B[ anb Bjjsanra son
(\\ — j) B[nmjoj B^ jod Bp^p ()^ ap uoiaiuijap b^ 'oiaaja u^ -bsbui
ap uoiajosqB ap aiuaioijaoa \b ajua^u^iOBj BjoqB iBSBd somapo^
•sopiaouoa sop^aijiuSis so[ uauaij
sajuBjsaj sb[ A 'upiaasajaj ap aaipuj p sa o)/o 13/V = ^[ apuop
(ap paj aued boijiuSis ^j)

f Z + zSL "^
I

saiuaqjosqB a)uamB^aapad SBjajsa ap osea p Bjed 'o^aaja ua 'BJ^uana
-ua ag uBp^sajaiui oíasdsa p ua e^uasaad as anb p aiuamBsiaajd sa

BJBd *n ap uoiDunj aa ()^ ap 'na^eqag ap sbajii^ —

CT5t

//

r

y¡

�y si sustituimos V(a) por su valor (14)
- i _ N2 "I

6jt
k(a, X) = — Im
sX

(I - 17)
_N2 + 2J

Análogamente, para un dieléctrico se encuentra
32jt4a3

N2 —1

k(a,X) =

(I - 18)
sX4

__ N2 + 2 _

siendo en este caso real el índice de refracción y no complejo como
en el caso anterior.
Se ve que k(a, X) varía como X"1 en los metales, si despreciamos
la variación de N con X.
Cuando a ^ 1, el cálculo efectivo es muy complicado, pero lia
sido realizado para algunas sustancias. Tomamos de Greenstein 9 una
tabla de valores

TABLA IV
Coeficientes de absorción de masa, k
en cm2/grn; X = 4400 angstroms
Radio del granoDieléctricoMetal

e =

4.4 A

14
44
140
440

1400
4400
14000
0.00044 cm

0.0044
0.044
0.44

N = 1,27 — 1,37 i

0.006
0.18
5.6

38000
38000
38000

180
5600
35000
140000

42000

22000

1400

7000
710
45

350
40

46000

21000
5600

3.5
30

-

2.5
0.2

�- 18 '(S6I
-iuq 'm^uiouojjsv

J ^1¡S
ap uopunj ua ())

LZ ^Z \Z 9t 1 ^l 6 9

O

^^

yMÍ

BjpUd]
^s o8an[ '()AAB = ^ OA^oaja oipej un cj^iAm is ouioo Bjaoduioa
38 e^naijjBd B[ 3nb o\ 38 4jiosp sp souiBqBOB ^nb o^ aod oi^^
•OUBJS [3p ^SJ3A9UBJJ UOID338 B{ B38 O '^BK 3JU3UI31U3piA3 BJJ38
Btutj^n B^s^ 'sju^pioui uopBipBJ B[ opuB3nbo[q ^^usraa^duiie BaBnjOB
OUBJ^ [3 18 BJ^I1SIX3 3nb U\ Á B^3pBpJ3A UOIOJOSqB B[ 3J)U3 3JU3IDO0 [3
oraoD auipp ag ()) BiDU3ioij9 ap joiobj ^3 Bjoqe soiuBoznpoajuj
zn\ v\ ap upisaud A oanbojq 'oiuaiwpaunasQ

8B^ uod a^duino 'j3 jod Bpionpsp '[Biousuodxs odij ap soipBj ap
uotanqiaisip ap Áa\ Bun uoa 'soubj^ ap Bpzara B[ anb Á 'uiojjs^ub OOOf
so[ A 0003 80l 3J[Jua opipuajduioa oip^j ap soubjS jod BpBsnBa Bisa
uoiauíixa B[ ap &lt;^^ g¿ [3 anb SBuiaps BJjuanau^ 'soaraiaa^aip a^uaiu
-[Biauaea nos soubj^ so^ anb auinsy #6oubuibi soiuijsxp ap soubj^ ap
SBpzatu ap oipaui jod BpBAjasqo oiuaxuiiaafojua ap BAjna b[ aBjuasajd
-ai ap o^bjj ex^8!11!! aP UBA 'sou^*1^ sojsa ap Biauaiaija bijb b^ b aqap
as ejes i\ ^ n uoa soubj^ so\ ap sb^ b sajuBfaiuas sapBpaidojd auarj
Bpzaui B[ anb oiad soubuibi X sodt^ soqanra ap sou^aS ap B^azara Bun
a^sixa anb 83 Bjjnao ajuauía^qBqojd anb o^ qB^aru un ea ^os \a ua
0009 U3 oxuojb un o^og *oqaq [ap X ouaSpjpxq ¡ap auijoua BiauBuitu
-opajd Bun Bjjsanxu os^aAiun [a ua sodjano so[ sopoi isBa 3p stsi[bub
un anb opBp 'jiiixupB ap [pjjfip s o^sa oaad — soai[Biaxu uos uoxaaos
-qB B[ ap saiuBsnBa soubjS so[ anb 'aA as anb o[ jod 'BiaaaajB^

�Reproducimos de Trumpler14 (fig. 4) la variación del factor Qía)
para una esfera dieléctrica de radio r e índice de refracción N = 4/3.
Se ve que para a relativamente grande, Q(a) tiende a 2. Esto nos
permitirá, en algunos casos, considerar que la extinción es del orden
de dos veces el bloqueo geométrico, sin cometer errores serios.
Distribución de la materia interestelar
Una característica fundamental que surge del estudio de la ma
teria interestelar es su distribución notoriamente irregular. Entre los
últimos estudios relativos a este problema se encuentran los de Bok,20
Donn10 y y Binnendijk21 cuyas líneas generales pasamos a exponer.
Donn se basó fundamentalmente para su trabajo en el estudio de
la multiplicidad de las líneas interestelares que aparecen en mucbas
estrellas. Binnendijk, por su parte, discutió la intensidad de las líneas
interestelares en comparación con la intensidad del enrojecimiento.
La primera, como sabemos, es producida por los gases; la segunda, por
los granos. Encuentra, para la intensidad equivalente de las líneas
interestelares K y D del Ca y Na las fórmulas
K = 0.18r + 0.7E
D = 0.27r + 1.0E
donde r es la distancia en kpc, y E la magnitud denominada "exceso
de color'* de la tabla de Stebbins,22 o sea el índice de color de la
estrella individual menos el índice de color correspondiente a la clase
espectral a que pertenece la estrella. La intensidad está dada en
angstroms.
Las conclusiones de estos dos investigadores son que existe una
nube gaseosa continua que llena toda o la mayor parte de la galaxia,
pero que presenta fuertes fluctuaciones de densidad de carácter esta
dístico.
Esta nube participa en la rotación general de la galaxia, como
cabía esperarse, lo que se demuestra observando que la línea inter
estelar más fuerte, en el espectro de cualquier estrella, sufre un corri
miento de Doppler que responde a la fórmula de Oort23:
v = r A sen 2(1 — l0)
De acuerdo con esto, las concentraciones de gas no tienen un
tamaño o forma definidos. Las nubes discretas consisten de gas y par
tículas de polvo; entre las nubes, el continuo gaseoso permanece, aun
que más rarificado; pero no hay continuo de polvo.
En el continuo gaseoso se produce turbulencia. Esto era de espe
rar, ya que el número de Reynolds 48

pvd

- 32 -

�- 88 "(0S6I 'Sbzdpq pun uapsaag 'j
qi ^araajs^suj^js pan auasi^,, 'as^Dsg j^ unSsg) -¡os pp sspup
sb[ as oaipBpüi oaBfd p as 8Binaso ssqna sbj sp uppnquisiQ —

u^q QS ^[^9|j ^ ^[og loxjajuí otnaj^x^ p ug -BpBUI9a}X9 69 SB¿ Á OA[od 9p S9UOIDBJJU9DUO9 SBJ 9p OUBUIB)
oajod dp sauopnujudouoo svj ap ou

•sbS 9p p^pisu^p
OA[od 9p 89qnu sb[ 9iib

U99sod 9nb sb^ U9iqraBj nos
9p Bjgnj 'o^aBquig ais

pp oj^o p o^und un op
69 JOpA 9)89 'SOtUTlodoJ 'OJ9d ^QOI 9P U9pjO PP ^ ^P JO[BA Un
-npgp Bq ^z^níT 'otpora JopA ns JBpo[B9 ^pond 96 'oSjBqui9 uig
•OI9BdS9 p U9 9JUB1SUOD OUnp OpOUI 9p 69 OU

= A

(sbS) d
OApd pp A 6b8 pp
89pBpi6U9p 8B^ 9JJU9 UOlDBpj B^ 'upiSnpUOO B^S9 UO9 OpJ9n9B 9Q
*B9^9B[B8 UOTDBJOJ BJ 'O^SIA 6OUI9q OTUO9 49jdui9I8 9nIS 9)UB^JOduiI SBUI
B9UI^ ^\ OJ9^ 'J9^ddoQ O^99p p 8Bpiq9p 48B[[9JJS9 SBUnSyB U9 UBAJ98qO
98 9nb 8B9my 9p pBppiydiqnuí By UBp gnb SBy uos onb sgyBOoy 69^U9ijj
-oo 99npoj)ui BiDuoynqjn^ Bjsg "0002 an^ Jo^bui oqonm 'ojyB Anuí 89

�la atención sobre la existencia de "glóbulos", pequeñas nubes oscuras
de forma aproximadamente esférica, de un diámetro del orden de los
0.03 pe. o menos. Un examen de las fotografías de la Vía Láctea del
Atlas de Barnard muestra en las regiones de Taurus y Ophiuchus,
filamentos de unos 15" de ancho. Tomando la distancia de las nebu
losas como de 100 pe., resultarían dimensiones del orden de 0.5 pe.
De este tamaño más o menos deben ser las manchas aisladas que
aparecen en muchas partes, contra el fondo estelar.
Por otra parte, en las figuras 5 y 6 de esta publicación, vemos
que los tamaños de algunas de las nubes como las de la región de
Orion y Monoceros, y las de Cepheus y Cassiopeia, tienen dimensio
nes lineales que se aproximan al kpc. Esto muestra que hay una va
riación casi continua en los tamaños de las nubes de polvo.

Fig. 6 — A la misma escala que el dibujo anterior, hemos superpuesto las concentraciones de estrellas B en las vecindades del sol, adaptadas de un mapa
de Bok. (B. J. Bok, "The distribution of the stars in space", University
of Chicago Press, 1957).

�- 98 •]; = g oqaaq Bq as apuop 'uuoq ap ofBqBJj [ap
naiqniB) 'a^uaingis BjqBj B[ ua uBjjuanoua as ^[ ap sajo[BA sounájy
s
— si-Oí XZ =

gdy
fl_0t = B opuapBq A sauoisajdxa ss^sa
opuBuiquio;} -oubjS [ap p^pisuap B[ sa 'oqoip somaq vA ouioa 's apuop

jod opsp BJB^sa '^y[ 'gina jod
soubjS ap ojauínu [^ #sajB[iuiis SB[nuuoj ubsii tg js[iijj ap ub^y A og qog
•oasjBdo[iq Jod sapnjiugBiu ua Bot^Bjgoio| uoiauíjxa B[ sa gdy apuop
SdV 95-01 = 0

B[ Bsn uuoq souBjg so[ buijoj anb Bija^Bui B[ ap pBpisuap B[ bjbj
*sa[Buoiodaaxa sosbd ua joIbui saaaA \ixn BjSBq o QOI
^0X jas ojauínu ajsa SBSuap sbui saqnu sb[ u^ *guia/jg ^s_0I X
ap sa sasBg so[ ap o^mifuoa [ap Bipaux pspisuap b[ 'uauínsaj u^
9-01
9-01
9-01
9-01

p^pisuaQ

SL3
aijnzy
OISBJO^
ouagoj)i^

9-01 X f
9-01 X Z
800'

100
01

OIUB}IT

guia/souiojB)

OJJOIJJ
oipog

PFD
ouoqjB^)
ouagjxQ
ouagojpijj

(gtUD/sOlUOJB)
SB^

pBpisuaQ

(oiuuoq ungag) 'jvjajsdjajm oiovdsa \^ ua sasnS ap mouvpunqy

a viavx
•(uuoq ap oj*BqBJ^ [ap BpjBj^xa) B[qBi ajuaingis b[ ua 's
sbui sassg so[ Bj^d 'BpB[[Bjap Bj^uanaua as bis^ *sajB[a^saja)ui
so[ ap Bipaui p^pisuap B[ JBuiuiaajap opipod u^q 6S uoisag A 8S uajg
-uioa^g i^'aAtijjg 0S'uiBqunQ 'ojuairapaao ap BAjna B[ ap Bjjoaj B[ uoa
oiunf 'uoiojosqB ap s^auq sb[ ap sapBpisua^ui sb[ ap sisi[bub [3q
uvjaisauajw oiuajvtu vj ^p pnptsuaq

�TABLA VI
Partículas sólidas en el espacio interestelar. (Según Donn)
RegiónExtinciónDensidadN

(mag/kpc)(gr/cm3)
Brillante, uniforme0.50.5Xl0~26
10"12
Gran nube1010"252X10"11
Concentración
densa100010~232X1O~9
Obsérvese la enorme extinción (1000 mag/kpc.) de la^ concen
traciones densas que equivalen prácticamente a un bloqueo total de
la radiación incidente Sobre este hecho tendremos ocasión de insistir.
Interacción entre gases y granos. Evolución de los granos
Sólo diremos unas palabras de este tema, de importancia cosmo
gónica fundamental pero cuya consideración aún superficial nos lle
varía muy lejos de nuestro objetivo.
¿Cuál es el origen de los granos cósmicos?
Las dos líneas más importantes de pensamiento a este respecto
son, por un lado, los trabajos de los astrónomos holandeses ter Haar,32
Kramers 33 y fundamentalmente Van de Hulst34 y por otro lado los
de Cernuschi.35
Van de Hulst supone un proceso de condensación de los gases
interestelares para formar granos. Se funda en experimentos de Roberts36 que trabajó en condiciones que difícilmente podrían asimi
larse a las existentes en el espacio interestelar. Cernuschi, por otra
parte, deduce de consideraciones teóricas que los granos, lejos de
estar en formación, tenderían más bien a evaporarse; y que los exis
tentes deben haber sido formados simultáneamente con las estrellas.
El trabajo de Donn10 acepta las ideas de Cernuschi como las más
plausibles.
El hidrógeno en el espacio interestelar
Ya hemos dicho que se encontraban líneas de absorción del hi
drógeno interestelar en el espectro visible, debido a la interposición
atmosférica, que absorbe toda la parte del espectro de longitud de
onda X &lt; 2900 A. aproximadamente.
En cambio Struve y Elvey 3T descubrieron en 1937 débiles líneas
de emisión del Hidrógeno en zonas de la Vía Láctea donde no se ha
bía observado nebulosidad alguna. Tal cosa cabía esperar, en efecto,
ya que una vez separado el electrón de un átomo de hidrógeno por
un cuanto de radiación de X &lt; 912 A, este electrón podía, al encon
trarse con un protón, caer hasta la órbita más baja, emitiendo conti- 36 -

�•Bapdo uoisiuia ap SBsojnqau sBpiaouoo sbiu sbj ap SBunSjB b aSuip
as BuajuB bj opuBno 'ajuamajqBjapisuoo Bzjanpj as 'ajjanj sbui aa^q
as upiaBipBJ Bjsa anb opBJjsomap u^q 8e3poppBjj X uaBjj ap soip
-tusa sog 'eixbjbS Bidojd BJ^sanu ap auaiAOJd anb 'tna "[ ap Bpno ap
pnjiSuoj bj na uoiaBipBj ap onuijuoa opuoj nn ojdraafa jod Xbjj
•Btanaio
Bjsa ap saj^nsn sojuairaipaoojd soj noa sajqBjaajap 'sajBipBj Bpuo ap
sapnjiSuoj ua uBipBjjj saaaA b á 'oiaaja asa uajjns JBp^sajaiui opBdsa
pp sauojjaap so-q #uopBja[aaB b^ ap apuadap Bpuanaajj BXna 'Batjan
-SBraoijoap uopBtpBi a^ima opBjajaaB uojpap opo^ anb somaqBg
wiiuououisvotpvd v\ uod vpnuoio^odoud
m viddjniu vj ^iqos upi^vuidofuj
•jBnstA bj ap oSjbj oj b SBpBaojoa
TIH ^^oy^aj na uaonpojd as -^^Aj^ X aAnjjg aod SBpBjjBq upísima
ap SBanij sbj anb 'jpap ap soniBqBOB anb oj lod 'apuajdmoa ag
•sod o^ soj ap napjo jap sa bX og
Bun na ísad QOT soI 9P ^apjo jap sa &lt;jq odij ap Bjjajjsa Bun jod Bp^ziu
-oí Bjajsa Bun ap oij^bj ja anb BjnajBa ag "Buanbad sbui ajuaraBpidBJ
aoBq as BpBzraoi noiSai bj jBJiaadsa odi^ J9 bzubab anb Bpipara y
•ojjnau ona^ojpiq ja a^uatna^janj jBniraopaad b BJBzadma
*a^uB^suoa sa sauoisijoa jod uppBniqmoDaj bj anb SBJiuaitn BiauB^sip
bj ap opBjp^na jb BSjaAui uozbj u^ ajuatuBpidBJ asa noiDBipBJ bj ap
pBptsuap bj oraoa 'BpuBjsip BpBuirajajap enn BpBs^d 'anb X (jjj^ ^ojS
-ai) sopBziuoi aiuaniB^ajdmoa isbo UBJBjjBq as onaSojpiq ap souio^b
soj anb ua Bapajsa a^uaiuajqisuas uotSai Bun Bjq^q souBjdmai sajBJ^
-aodsa sodti ap SBjjajjsa sbj ap BDjaa anb aonpap as o^sa opo^ a^
•oiqjosqB bj anb ouiojb jb opuBziuoi
BpiqjosqB jas ap sa^uB b^joo aiuatuBAiiBjaj BiauBisip Bun opBdsa ja ua
asjaAotu Bjpod BpBjia BqijJB bj anb jouara Bpno ap pniíSuoj ap znj ap
o^usna un anb aonpap as anb oj jod 'jBjaisaiajui oua8ojptq ja jod
BpiqjosqB ajuauíBpiAB sa y ^J5 &gt; y ap BjajoiABj^n uoioBipBJ B^

IIH ^ IH
oíosdsa
ja ua ajuBpunq^ sbui jBijajBtu ja sa ouaSoapiq ja anb sbui zaA Bun
Bj^sanraap ojs^ ^Joq ap a^iiuij jb ouBOjao Jioap sa ^^_0T X
9P
uapjo jap sa Bjja anb Bj^uanoua as íBrajoj oj anb jBija^Bui jap pspisuap
bj jionpap somapod uoisiuia ap SBauíj SBqotp ap pBpisuajui bj ag
ouaSojpiq jap upísima ap s^auíj sajqBjoaiap uos anb sa osa jod X íoidoo
-soJioadsa ja B^ssq 'BpBjsajora jas uis ouiuibo ns Bjjtn^as 'jBjajsajajuí
oioBdsa jap sauoioipuoa sbj ua ouaSojptq ja BJBd ajqiqjosqBui ajuara
-BaijoBjd sa oraoo 'djj Bauíj Bg -g opuBp Bjaraijd bj b BpunSas bj ap
ja^o ajuarajBuij X (jj) JauíjBg ap Bauíj Bun opu^p BpunSas bj b
oSanj JBSBd íoCojjbjjui ja ua uaqasBg ap onuijuoo un opuaijiraa Bjiqjo
bj ua ja^a 'ojdtuafa jod 'zaA ns b Bipod ojad íuBiuXg ap onu

�Esta radiación proviene casi seguramente de transiciones entre dos
niveles energéticos del hidrógeno muy alejados del núcleo (las llama
das "free-free transitions" porque en realidad el electrón no salta
entre dos niveles fijos sino que describe una órbita hiperbólica con
foco en el núcleo, y emite radiación), en nubes de hidrógeno ioni
zado. Aún antes de que su presencia fuera observada, la existencia de
estas líneas había sido predicha por Greenstein.38 No se ha explicado
todavía por qué razón esta radiación es mucho más fuerte en las
regiones del centro de la galaxia, puesto que hasta ahora no se ha
encontrado ninguna evidencia de que cerca del centro galáctico la
cantidad de hidrógeno ionizado tenga que ser mucho mayor que hacia
afuera. Bok38 dice que quizás nuestra galaxia sea algo parecida a
algunas estudiadas hace algunos años por Seyfert y Minkowrki, que
notaron la presencia de fuertes líneas de emisión cerca del centro de
algunas galaxias, lo cual indicaría precisamente condiciones favorables
para transiciones "free-free".
Pero quizás el más espectacular descubrimiento de la radioastro
nomía haya sido el estudio de la línea de 21 cm. del hidrógeno neutro.
La radiación de que hablamos se origina en la transición entre
dos niveles hiperfinos en el nivel de Lyman del hidrógeno neutro;
la energía del átomo de hidrógeno es ligeramente mayor cuando el
vector rotación del electrón es paralelo y dirigido en el mismo sen
tido que el del protón, que cuando están dirigidos en sentido contra
rio. La línea de 21 cm. se origina cuando pasa el átomo del estado
de más energía al de menos; una absorción significa el pasaje con
trario.
La línea de 21 cm. fue predicha en 1944 por Van de Hulst en
un coloquio; y recién fue descubierta en marzo de 1951 por Purcell
y Ewen, de la Universidad de Harvard.38
Ya hemos hablado del hallazgo, por Struve y Elvey, de líneas de
emisión de Balmer en el hidrógeno neutro; pero estas líneas eran
de resonancia, es decir, provenían de recombinaciones entre un elec
trón que había sido arrancado por una patente radiación, y un protón
libre. Quiere decir que la mayor parte del hidrógeno de esa nube
estaría ionizado, porque de lo contrario no habría energía suficiente
disponible como para llevar electrones a números cuánticos de tres o
más, para permitir luego la emisión de Balmer. Las observaciones de
Baade en M. Wilson y Morgan en Yerkes 38 mostraban que las nubes
de hidrógeno ionizado se encontraban solamente a lo largo de los
hrazos espirales de las galaxias, y si bien se podía suponer que el
hidrógeno neutro llenaría el resto de la estructura espiral, no se tenía
prueba alguna de que esto fuera efectivamente así. Los trabajos de
Oort 38 iniciados hace pocos años, han realizado en este terreno pro
gresos asombrosos, y han demostrado fuera de toda duda la estructura
espiral de la galaxia. Esto fue permitido precisamente por el empleo
de la línea de 21 cm. ya que en efecto, las densas nubes de polvo
que nos nos permiten la observación visual de los elementos más
distantes, son atravesadas sin debilitamiento alguno por la radiación
de 21 cm. El trabajo de los astrónomos holandeses prueba la estruc- 38 -

�- 68 •aqnu B[ ap SBpaiiJBd sb{ SBpoi b asaapuaixa
aqap BuojBinns Bq *BnioB Bqa ajqos anb Bzaanj b[ lq X
Btursa-i B[ ap sBpBuapaooa sb[ ap ua8i.ro p BpuB^srp JoiaaA p *i opuais

ZZ
(Z — II)á X 'J ^

S

"~**T
Bpiqyjasa 6ouiapod (\ — jj) pBppnSí B[ anb ojBp sg *ppuaj
-od BiSaaua ns ^ X 'aqnu b^ ap pioj Baipma BiSjaua b^ g opuais
(i — ii)ü ZA — = Da
anb aaip puiA Burajoai (g
soraau
-odns anb 'sB[nat}jBd sbj ap Bun Bpsa ap bsbot b^ ra A 'pBpxsuap B[
ó 'notaBjtABj^ ap ajuB^suoa B[ ^) 'bsbui ns j^[ 'aqnu B^sa ap oipBJ [a
^ Bag 'ouqi^inba is^na ap opB^sa un ua aqnu B^ souiajapxsuo^
UBZqBUB B SOUiaJBSBd
anb sajuBsaiajuí souamouaj ap aijas Bun j^^n[ ueapua^ 'so^a aj^ua sb
pp Biauasajd u\ uis 'soairasoa soubj^ ap a]uauiB[os BpBuuoj
anb aqnu Bun ap Biauajsixa bj aiuaraBapa^odiq souiauodns ig
souvjS uod djuawnjos npviuuof aqnu vun ap oaiupai oiujxviu oy
sooiuispo souvuS snS uod vpniuuof aqnu vun ap oij.qijinb^^

ii axavd

•uoiaBsuapuoo B^ ap Buoai bj b
upiaafqo Bijas Bun sa B^s^ gg'uouaj^ *^j Á aauajMBg 4^[og opBJ^souiap
UBq o[ unSas 'ajjnao ou ojsa anb sa oijata o[ oía^ 'BpBzjojaj
as #uia \z ap Baut^ b^ ap púas b[ a^uamSisuoa jod A 'sbS ap
B[ na puoiajodojd o^uauínB un 'aiuamaiuaipuodsajjoa 'jaua^ UBjjaq
-ap *t4SBgajisaojoid,^ otuoa UBaapxsuoa as Biaoa^ Bqaip ua anb 'sBjnaso
saqnu sb^ ap ojjuap oApd ap pBpisuap buitxbui ap soiund so[ anb
iBjadsa Biq^a 'jbzi^bub b souiajBSBd oaod ap ojiuap anb Bijoai Oí.'aid
-diq^ A 6Ejazjidg ap uoiaBsuapuoa ^\ ap Bjioai B^ uoa opjanaB 3Q
•p^uauíBpunj ojund un ubjbjob 'opo^ ajqos A 'sajopBSrjsaAut sojsa ap
sopB^nsaj 8O^ sapjauaS sBaui[ ua ubuwtjuoo soaiuipnoJiSBOTpBi soip
-n^sa sog 'ojaadsaj p uuoq X ^fipuauuig ap sofBqBJj so[ ap opBpBq
souiaq bj^ *oioBdsa p na oA[od p X sb p aijua uopBpi bj anj *uia \z
ap Bauq B[ ap otpn^sa pp o^i^a b uopBpAaj aiuBiJodrai bj^q
•buibj B^sa ua
asjaaBq lod Bpanb oqanuí utib ojad BtxBpS bj ap sajoija^ut sa^JBd sb^
ua oi^nau ouaSojpiq ap pBppuBa ubj uatquiBj Bj^uanaua ag *oaiuaa
p JBps Buiaisis pp ^\ ap uapjo pp SBpuBjstp 'jpap sa 'oj^uaa pp
aasjBd 000^1 ^ 0009 9^U3 ^p sBiauBistp b BixBpS b^ ap piídsa

�Apliquemos este teorema a una esfera homogénea de granos in
terestelares, tomando el centro de coordenadas en el origen. Como
la fuerza es radial se obtendrá para un elemento de volumen

4
dF = r2 sen 0 dr d qp d 0 . — Jt r8 q2 G

3

2 F, X ^i = fdFXr.dr
Jv
luego la energía cinética total

8
i/2 2 n^v^ = — jt2 G q2 R5(II — 3)

4
pero — jü R3 Q = M, luego sustituyendo

3
13

M2

_ Q = _G—

210

R

Entre tanto, la energía cinética por partícula será evidentemente

Q
ec =

(II - 4)

4
— jtR3n

3
donde n ^ 10 ~8, es el número de partículas por cm3.
Consideremos por ejemplo que la nube está compuesta por par
tículas de hierro. El calor latente de vaporización del hierro es de
1100 pequeñas calorías por gramo, o sea 4.65 X 1010 ergs/gr. Para
evaporar entonces una partícula, como su masa es del orden de
10~15 gr, la energía necesaria será del orden de 4.65 X 10~8 ergs.
Todavía, la energía para evaporar un solo átomo será 109 veces menor,
ya que cada partícula tiene 109 átomos. Igualando la energía cinética
media a esta cantidad, obtendremos el radio mínimo que puede tener
una nube compuesta de granos, sin que los choques entre partículas
sean lo suficientemente fuentes como para empezar a evaporarlas y
formar gas. Se tendrá, igualando la expresión (II — 4), a la cantidad
de 4.65 X 10~14 ergs, y despejando después el radio, que éste resulta
R = 2.4 X 1015 cm.

- 40 -

��La velocidad de los granos sale inmediatamente de

V = v \

^ 60 cm/s

mg
Observemos entonces que la energía de los granos, que por el
principio de equipartición es también de 3.5 X 10~14 ergs, es muy
próxima a la necesaria para desprender algunos átomos de cada grano;
pero sin embargo el proceso de desintegración debe ser casi insigni
ficante. Averigüemos, en efecto, cuántos choques entre granos se pro
ducirán en una nube de esas características en la unidad de tiempo,
1 s. por ejemplo.
El camino libre medio entre dos choques entre grano y grano
es de

1
c.l.m. = — ^^ 1018 cm.
on
Si la velocidad de los granos es de 60 cm/s, el tiempo entre
dos colisiones será de 1.5 X 1017 s o sea que cada partícula chocará
en un segundo 0.65 X 10~17 veces. Como hay

N = -3tR3n ^ 1.2 X 1049 partículas

3
se producirán por segundo
0.65 X 10~17 X 1-2 X 1049 = 8 X 1031 choques

siendo k = 1.38 X 1O"10 (unidades CGS) la constante de Boltzmann. El primer
miembro es conocido. Sustituyendo y despejando resulta T = 170 ?K.
Spi'zer M encuentra valores precisamente de ese orden, partiendo de considera
ciones distintas.
Otra verificación de la temperatura de la nube puede ser la siguiente: ten
dremos en cuenta que la nube, con 10 átomos/cms y temperatura T, debe estar
en equilibrio con el exterior, con 1 átomo/cms y temperatura de 10 000 ?K. Se
cumplirá entonces que el número de átomos que deja la nube es igual al número
de los que entran. Los que van de adentro para afuera son nivi, y los de afuera
para adentro, neve. Pero

/ 3i 3
mvi = ni \ — kT,n.v. = n. \ — kTi
2.2
y como admitimos n. = 1, ni = 18, T. = 10 000 ?K se obtiene Ti =100 ?K. Si
tenemos en cuenta que hemos trabajado con órdenes de magnitud, la coincidencia
es satisfactoria.
Con este valor de Ti, la velocidad de los átomos da del orden de 10* cm/c.
- 42 -

�- 8^ -

jiqíjasa
BJpod as 'Bó = tan anb opuBpjoaaj 'aiuauqBui^ *g jod psppuBa Bsa
jipiAip anb BjqBq 'Bj9inb[BnD jas apand sanboqa sox ap upiaaajip b^
00103 •Atna^jjB^^ ^p ^jas oubj \9 bjjuoo so^a ap sanboqa soj b opiq
-ap ojuairaiAoui ap pBppuBa B{ ap uoiobijba b^ 'aiuaiuBapsBxa usaoqa
so[[a anb opuaiuodns X 'soiuoib uj^ztbu Bjq^q oía^dsa asa ua i^^^u b
[BnSí opBdsa un odiuap ap pBpiun b^ ua 'BjajJBq '^ pBppopA Bun b
BZB[dsap as oiuoo oaa^ 'UBiJBsuaduioa as 'sotuo^b so[ b optqap sopB[
sopo) ap Bjjiqíaaj anb sanboqa so[ '^iaouiui BjaiAnjsa oubjS p ig
•a &gt;&gt; ^ anb (BiJaxa sa anb bsoo)
sotuBSuodng #aqnu bj ap oaituo}B ^ijaiBtu pp pBpisuap tb\ bó 'gtuo jod
souioiB ap ojatunu p u 'aqnu B| ap oj^uaa pp ^[ &gt; j BiauBjsip Bun
b bijojbjiabj^ uoiaBjapaB b^ 8 'souiojb soj ap pBpiaopA X bsbui b[ a
X Bin 'pBpioopA ns ^ 'oubj pp bsbiu b^ stu ajdtuais ouioa usag
•aqnu B[ ap OJjuaa p Bia^q
ns ua JBzusap Bjpod oubjS a^sa anb buiixbui pBpiapA B[ jb^
-na^BD souoiuB^uodojd X 'opBjapisuoa sotuaq BjoqB Bjs^q anb sb[ otuoa
aqnu Bun ap joija^uí ¡a ua oaitusoa oubjS un BjoqB sotuauío^

aqtiu vun ap oujudp B^qtj vpjvo ua ouvjS un ap pnpioojaa vj

b^ '^
as Bipatu pBpiaopA b^ SBUiapB 0U103 "uozbj Bsa jod saaaA
01 BJBjapaB as osaaoad p ojubj o^ jod X 'qx ^od BJBaqdnxnuí as
soubjS so^ ap Baiiauía Bjjaua B[ 'oiquiBa na ísoubj^ so[ ap Biauanjj
-ui b^ ap BsnBD b 'a^uauía^BiaajdB BJinuitusip ou aqnu B[ ap pjoj
pBpisuap b^ 'gina/oiuoiB x 9P p^pisuap Bun BJBd oxdtuafa jod opapa
^a souib^bjx 'opidBj sbui Bjas soubjS so[ ap uoia^jodBAa ap osaaoad
[a *sb ap pnpiiuBa bx Bas jouatu oju^na anb SBtuapB ojBxa sg[
•soubj sox ap Baiputa Bi^jaua bx ajuatuaxqBiaaadB 'anboqa Bpsa
ua 'BiJBaijipotu as osBa otuiqn a^sa ua anb B;uana ua jauaj uis un^
'otuisijuax Bijas osaaojd \a isb unB ojad í joXbiu oqanuí Bas Bpipuajdsap
pspnuBa bx anb Ji^itupB sa oaiSox ox opuBna 'ouioib un aiuauíBps apuajd
-sap as anboqa Bp^a ua anb ojsandns souiaq anb asjBiafqo Bjpo^
•jBiaajdsap apand as X ojuax ajuaxuBpBuiaJ^xa
sa 'SBxnapjBd ajjua anboqa x^ aiuatuBAisnxaxa Bpiqap 'aqnu Bun ap
saxBn^aB sauoiaipuoa sbx ua uoiaBJodBAa bx anb Bj^santu oiBp ajs^
•soub 9lQX X 8 oBjuasajdaj anb 'sopun^as esQX X S'¿ soun Bas o

sanboqa csot X 9 =
sOI X e^Ot X Z'\
UBJBiisaaau as 'oxdtuafa Jod 'bsbiu ns ap pBjiiu
X SI SBl ^^jSajuisap b uaauBaxB as anb bjbj

�2
mgg = — jta2QaVv(II — 5)

3
44
Si sustituimos mg = — n a3syg — — ^ Jt r(Qa ~h Qg)

33
resultará aproximadamente, suponiendo s (densidad del grano) del
orden de 1:

10 G r a (Qa + Qg)
V(II — 6)
VQa
donde para el coeficiente numérico hemos considerado solamente el
orden de magnitud.
Esta ecuación muestra, como es lógico, que V es máximo para
r ^ R o sea en el borde de la nube.
En la tabla que sigue damos algunos valores de la velocidad V
para distintos valores de Qa y de la distancia r al centro de la nube.

TABLA VII
Velocidades de un grano en caída libre en una nube (en cm/s)
q. (gm/cm3)10~2310~2410-25

r(cm)
1018
1019
1020

103
104
105

102
103
104

104
105
106

Observemos entonces que estas velocidades son en muchos casos
superiores a las necesarias para la desintegración. Como la nube no
está en estado de flujo laminar sino que lógicamente se producirán
movimientos turbulentos, es lógico admitir que gran número de gra
nos llevando estas altas velocidades chocarán entre ellos, contribu
yendo así aún más a la desintegración.
Nótese además el tiempo enorme que tardaría un grano en re
correr dentro de una nube una distancia apreciable. Si suponemos
por* ejemplo una nube de 5 pe. de radio, y admitimos una velocidad
promedió de 104 cm/s (algo alta, como se ve), para recorrer la mitad
del radio resulta un tiempo de 8 X 107 años, como se puede verificar
fácilmente.
- 44 -

�vtazqdg uoa ozms
i janbB ap 'saiuBjjnsaj sauoiDBnaa sbj ap ajuain^isuoa jod Á
*SB9pi SBJ 9p pnjIJIlUIS BSOIJnD BJ JOd UOI0BJO3 B SOUIlfBJl BJ OJdd 'ODTJOl
-siq sajajm un aiuatuBjos ^oq auaij Bjjoaj Bjsa anb o^sandns jo^
•OUBIUOJM9U odj^ ap uppaBjjB Bun b
'sisajpdiq SBjsa uoo 'BqB^a^ 9g #bj^o b[ b Bun UBjoBq as anb 4tB^qiuos,?
v\ b opiqap UBjafBjjB as SB{noijjBd sop anb Bjausui ap 'opm^j ap
aiaadsa Bun ap noisaad b^ jod uppBjiABjS B[ jsaqdxa optpuaiaad Bjq^q
t^ aSBg a^ 'HIAX [^í8 I9 ua 'odraaii oqanuí aasq b^ *BAanu ea ou
*8B[najiJ[Bd ajjua uoioobiib B[ ap a^qBsuodsaj B^ sa (zn| b^ osbd a^sa
ua) opin[j un ap uoisajd bj anb ap Bapi b^ anb osBd ap eoxua^o^[
*asjaBj^uoa b Biauapuaj Bjpuai aqnu Bun 'Baidoj^osi uoiDBtpBJ ap
oipam un ua 'sBjqB^d sbjio ug 'aiuBiJodrai ajuauíBa^sjpBisa asaaouq
b apuaij o^aaja ^a 'sBjnajiJBd ap sapuBj^ eojamnu BjBd ojad '
-ajdsap ajuauíjBjn^Bu Bjas oiaaja ja 'sBpBjsiB 'BjambsajBna
sop bjb,j 'SBjnapjBd sop sbj aun anb Bjaaj bj ap oSjbj oj b
-inba ou (upioBipBJ bj ap uoisajd bj b Bpiqap) Bzjanj Bun Batanpoad
bj ajqos SBjja ap Bun Bp^a ap Bjquios bj anb ojsand 'sBjja aa^ua
ap aiaadsa Bun usaijjns 'BDidojjosi uoiaBipBj ap otpaui un
ua 'sBjnajiJBd sop anb ap jBjuauíBpunj as^q bj ap ajasd jaz^xdg
•sajopBSijsaAui soisa ap
sBapi sbj ap uauínsaa aAajq un somajBjj 'SBjjaj^sa SBAanu ap uoiobui
-aoj bj ^BOijdxa opBiuajut u^q 'jBjajsaaajuí oiaBdsa ja ua sopBAjasqo
soqaaq soj ua asopuBSBq 'anb bj ua Bijoai Bun 'sajB^uaiuBpunj sofBq
-bij sop ua 'opBJoqBja u^q Of ^jddiq^ &gt;rj pajg Á 6g aazjidg

umonsu^puoo ni ap mjoai n&gt;j

III

�Consideremos un medio de radiación isotrópica de frecuencia v
e intensidad uniforme I y en ese medio dos partículas de radios
a^ y a2 y distancia mutua r. (Fig. 7). Vemos que, debido a la obs
trucción de la partícula 2, la partícula 1 no recibirá la radiación
proveniente del ángulo sólido Q, creando así la fuerza no equilibrada
de la que hablábamos.
4jtl
V
La densidad de energía por definición vale U =
donde
c
c es la velocidad de la luz. El ángulo sólido que subtiende la se-

gunda partícula desde la primera será evidentemente

;. Si el coer2

ficiente de absorción de la segunda partícula es la unidad, no habrá
radiación que llegue a la primera partícula en ese ángulo sólido, y
por consiguiente la densidad de energía que llega a la primera par-

tícula se verá reducida en una cantidad

jtr2U
2 v

Puesto que el coefi-

4 jt r2
ciente de absorción en general no es la unidad, deberemos multiplicar
esa reducción por (1 — Y2 ) Q2 (v) Y2 es acluí el albedo de las par
tículas, pues nos interesa la luz que absorbe la partícula, y no la que
refleja o difunde. En efecto, si el albedo fuese la unidad, es fácil
ver que (suponiendo la nube suficientemente poco densa, y por consi
guiente bastante transparente), el isotropismo de la radiación entre
las partículas no se alteraría y por lo tanto no habría fuerza. En
cuanto a Q(v), es la relación entre la sección de la partícula efecti
vamente absorbente y la sección geométrica, punto sobre el cual ya
nos hemos extendido (Parte I).
Si r &lt;&lt; ai, toda la radiación interceptada puede asumirse para
lela a r; la fuerza total de radiación en la primera partícula se po
drá obtener multiplicando el cambio en la densidad de energía por
Jt a2 Q (v) k donde k es la relación entre la impulsión ganada por
la partícula y la de la luz incidente. Tomaremos k = 1. La fuerza
total en la segunda partícula será por consiguiente
Jt a2 a2

J(l-Y2) Ql(v) Q2(V) U(V) dv(III - 1)
4r2
Observemos que si consideramos valores medios de Q(v), (v) y
U(v), la atracción podemos escribirla como
- 46 -

�- íf -

sns
SBpOJ 9p SBIOIjaiJ 8BSEHI SB[ 9p BinnS B[ 91U9UI9[dlUIS BJ9S 'BSU9p O3od
Xnm B[opuBJ9ptsuo9 'aqnu B[ 9p Biarpij bsbui Bq *g &lt; j Biausisip ean
B B[119pjBd B[ JOd BpiJjnS UOlOBJapOB B[ 9p JO[BA
SOOI9pod 'JOU9JUB BUI^Bd B[ U9 SOUITA 9tlb Bl^o[BUB BJ
•(A — \) lod JB9ijdx^nui 9nb Bjq^q 'bisia tsá uoioBJ9pisao9 b^ b
opj^noB 9p 'opaqp ^9 so k ig qBnsn op^oijiu^is \o u9U9ii sojoqinis so\
9pUOp '^) 5B 1 B9JB Un UO9 'BJ911JB 9p UOIOBipBJ B^ 9p OSBd [9 JinjJ
-Sqo BJB¿ 9)U9HI9^U9ipU9d9pUI BJBÜ19B B{n9pjBd BpB¡^ '^U 9p 'JOU91X9
OI9BdS9 pp 9JU9IJJO9 pBpi8U9p B[ 9p 8BUI9pB gUI9/S0UBJ 3^[ 9p OS99X9
na SB^opjBd ap auuojiun pspisuap Bun auapnoa anb A '^j oipBj ap
*oApd ap sB^nap^sd ap Baiaajsa uopBaiuaauoo eun 9[ddiq^ auodng
BJBd 'sBjnaso saqnu sb[ ap oiuanniaaja pp Bajaos Bjjoaj Bun
ap ozoqsa p oaqqnd Of ^pldiq^ sops^nsaj so^sa na asopuBSBg

^ ap

B[ a^uatuBps ou A sb ap Biauasajd E^ uaxqraB^ Bjapisuoa ae is oaod
nn BJinuiuisip upiaBpj Bjs^ 'QOI ap uapjo pp ea 3j/Jj ajuaiaoa p
i oiaBdsa pp eBpapjsd sb^ ap ajuaijjoo oubuibi p bje^ A
jod opsp guio/¡ája sz-0\ X Z'^ = íl 9P JlBA un ^JBd
'anb jaaa^qBisa B aaz^idg b uBAag appui BSiaAip ap sauoiaBjapisuo[)

[ ap

g ap JBSn^ na A '^ X i saaipujqns bo^ o^ub^
BSBin b^ soraajpuod s gB ir —
o\ jod somajiumdns 'sBapuapi UBJimnsB as SBptiapjBd sop SB-q #sj
Bpouiauísg SB^nojiJBd sop sb^ ap puoiaB^iABjS upiaaBJjB Bq
•BiSopnB B^sa soniajBsn aju^ppB sbj^[

— ni)n (^ — i) = ^
ajuBjsuoa Bun A

(8 — III)
SBprpiJ SBSBUI SB^
soniBjapisuoa is ousiuo^Mau odp pp uoioobj^b eun sa anb asapu A

(z — ni)

a só Tó (^ - i)= Ji

�y la de la partícula está dada por la fórmula (III — 3) siendo la
constante dada por la (III — 4). Si tenemos en cuenta que están a
distancia r, y que la masa de la partícula es mg, el valor final de la
aceleración resulta

a4NgR3 (1 — y) Q2U
g=
(R &lt; r)

(III - 5)

3mgr2
Claro está que Q y y son funciones de la longitud de onda, pero
Whipple está interesado solamente en órdenes de magnitud, por lo
cual toma una media de estos valores.
Con respecto al substratum de hidrógeno, la partícula se moverá
hacia la concentración con una velocidad Vg dada por

Vg = Kg(III-6)
mg
donde K =
nH mH vH
Aquí el subíndice H se refiere a los átomos de hidrógeno, siendo
Vh la velocidad media cuadrática. Ko es un factor sin dimensiones,
del orden de 1 para hidrógeno neutro. Whipple adopta el valor 3/ji
que es el usado por Spitzer, pero hace notar que en regiones de hi
drógeno ionizado el valor de K&lt;, baja mucho, hasta 3 X 10~3. Por el
momento dejaremos de lado este caso.
La fórmula (III — 6) encontrada por Whipple es prácticamente
igual, como se puede observar, a la (II — 6) que habíamos ya dedu
cido, para un caso similar.
Multiplicando esta velocidad por la superficie de la nube, ten
dremos el crecimiento de la masa de la nube. Es fácil ver que se
verifica

1 dM

jt2a4Kng(l —Y)Q2U
=
(III - 7)

M dtmg
o sea que la masa de la concentración crece exponencialmente con el
tiempo, independientemente de la distribución radial de las partícu
las, e independientemente del radio o cambio de radio de la concen
tración.
En esta ecuación está implícita la hipótesis a) de que las par
tículas penetran en el interior de la nube y b) que la nube es trans
parente, pues con esta última hipótesis es que se ha deducido la
fórmula (III — 6) que da la velocidad.

- 48 -

�zU íl Ó 8u sB ^ z^ =

jod opep oju^uuro^jo un BjB[pq as 'aqnu v\ ap aiaijaadns
pBpi9O[9A B[ OpUBDTjdp^nUI ^ I z: ^ OpU9I9Bq '9}U9UIBA9n^[

(8 — III)

íl Ó
19A 9p {I9BJ S9 OIUO9
'899UO1U9 BJ9S UOI9BJ9p9B B^[ *(gJJj) UOT9BnD9 B^ Jod BpBp 9jd
-TU9IS OUIOD BJ98 BT9I^9TJ BSBUI ns 'oUB^S [B O^UBnO U^ '\ = ^) 9p B0S9J
B^nojiJBd Bun ouiod 9qnu Bidoíd b^ BpBjgpxsuoo j^s 9q^p 'B^noji
tb\ 9jqos aonpojd anb uoi9BJ9|99B b^ ^p o[n9[B9 p BJBd 'Bjnaso
89 9qnu B^ 18 'O^99J9 U^ qB9Ul]^ B piDU9Uodx9 9p BiqUIB9 OlU9ItUl99J9
ap O899Ojd p 'Banoso 9^u9ui9iu9i9ijns o\ 99Bq 98 9qnu B
•JOABJ B 8BI9UB^8Un9JI9 SB[ SBpOJ UO9 49jqBU
-OZBÍ odui9U OUJIUIUI p J98 999JBd 9JS^ *8OUB 00I X 9 = JX ^ui9I}
Un 9^U9UI9jqBUOZBJ J^flJ B 9^ddiq^ B UBA9[j[ SBUBpU11998 S9UOI9BJ9p
-leuo^ 'oa^ngu ougSojpiq 9p uiniBJjsqns un BJBd 'soub 9qx X f' I 9P
JX 9P JOIBA nn B B91[ 98 (5 9p jojobj un buioj ^ddiq^) Bpjnuitu
-6ip 91U9UIB9lO^ BJ9A 98 [\ UOI9BipBJ 9p BJJ9U9 B[ 9llb OpU9IUodn8 Á
*optuinsB 6oui9q 9nb o^ S999A 0001 B9S 9d/Bui \ 9p uopjosqB Bun
U9U9TJ 9nb SBanoso saqnu XBq 9nb opuBAaasqQ •Jji [9 amuiiusip BJBd
S9UOI9JOSqB JBJ9piSUO9 OIJBS999U 89
OpBI8BUI9p
89 una ^eno o\ 'soub 8qx X 9 — JX 'OJin9U ou^Soapiq 9p s^uoiágj
U^ 'OA1899X9 89 [Bn9 O| '8OUB 0TQX X ¿ 'opBZIUOI OUaSojpiq 9p S9UOl^
-9a BJBd 'Bp jjj 'od&gt;[/SBui x 9P pBppBdo Bun Á 'opBjio soui9q tsA gnb
uiBqunQ aod opBp [\ ap JopA ^s 'gtuo/ouioiB x 9P p^pisuap Bun 4^
ó000 01 9P B9ipui9 Bjn^Bjadraai Bun ap s9jo[ba scq opuBjapisuo[)
ns aod aj opxnjiisns souiaq apuop

ÜsÓ (^ — I) ^^^ir
Ha Hm H|x
oduiaij un ua
a ap jo}9bj un aod BJBoijdiixnra as bsbui B-q *(¿ — jxx) BI apiuino a^
jod 'Buanbad sa aqnu B[ ap pepia^do b

�Para una nube grande

dM
= 4.5 X 1022 (R a.u.)2 gr lO^6 ano

dt
A medida que crece la masa, crece también la atracción gravitatoria. Para una masa de 2.8 X 1024 (r a.u.)2 gm. calcula Whipple
que ambas atracciones se igualan. De ese punto en adelante, la atrac
ción gravitatoria predominará y atraerá no solamente partículas pe
queñas sino también grandes que pudieran estar presentes.
Otros detalles de la teoría no interesan para la finalidad de nuestro
trabajo.
Nos parece interesante, antes de exponer las críticas que se pueden
formular a esta teoría, hacer notar un punto que no hemos visto que
se haya observado. Demostraremos que si las partículas penetran en
la nube de acuerdo a lo sostenido por Whipple, el crecimiento de den
sidad es el mismo en cualquier punto de la nube que se considere.
Consideremos en efecto una nube de radio R en la que penetran
partículas que luego son atraídas por una fuerza del tipo newtoniano, sea ésta la presión de la luz, la gravitación o ambas. La fór
mula (III — 5) de la teoría de Whipple muestra que la velocidad
de régimen de las partículas en el interior de una nube es propor
cional a la fuerza que las solicita. A su vez, sabemos que en el inte
rior de una esfera homogénea, la fuerza gravitatoria es lineal con el
radio. La fórmula (III — 5) de la teoría Whipple muestra que, para
todo los r ^ R, hay que hacer r = R, con lo cual también quedaría
la atracción debida a la presión de la luz proporcional a la distan
cia al centro de la nube.
Consideremos entonces dos capas de radios r y r -f- dr. La can
tidad de materia que penetra en la unidad de tiempo a través de la
capa exterior, el gasto o flujo, llamándolo J, será

Jext = Vr+dr . 4jü (r+dr)2p = P(r+dr)4^(r+dr)2 = 4n |3(r+dr)2
donde ¡3 es un coeficiente numérico que no interesa, y que está dado
en fórmulas anteriores (III — 5, III — 6).
A su vez la materia que sale por la capa interior será, razonando
análogamente:

J1nt = 4 jt P r3

50 -

�- 19
b[ oaad íolu^tuora ap p^pijuBa ub.i ajuamSisuoa aod X bsbtu ap
-ubo ubjS Bjapjad as uopBsuapuoa ap o^aaojd [a na anb ojb[[) 'S
sauozBJ aod Bpjnsqs pBppopA can sa pna o[ 's/taa oxo[ X S¿ — A
Bqnsaj A o[draafa aod uia ziqi = q souibÍouo^ 'oqa = qa anb
asjqduina tuaqap 'BpBiujoj B^pj^sa B[ ap oJiamBip [a A uppBioa ap [bu
-oiBnaa psppopA bj q X a souibiub[^ is 'oiuauíora [ap uopBAjasuoa
ap Xa[ BpBjp bX b[ jod oaa^ "uopBioj ap [BpojBnaa pBppopA Bsa
Bjpuaj aqnu B[ anb sas o s/uia SQ[ X S - aP Bj[nsaj opuaXnjTjsng
•([O3 [ap B[ b ajuBfauías btxb[b b[ ap ojjuaa [ap BiauBjsip Bun B BpBa
-o[oa aqnu Bun b uapuodsaajoa sajo[BA souiii[n soisa) s/ui5[ Q0^ :r= A
'ad 000 01 = x 'D(^ S — XP I^llI3ra ^O(I souiBSuodng *(q[ — jj[) B[nui
-jpj B[ ua saao[BA so[ opuaXn^tisns 'aqnu B[ ap ouia^ui [a X ouaa^xa
apjoq [a ajjua sapBpiaopA ap Biauaaajip B[ BJoqB souia[na[B^)

(oí — ni)xp — = ap
A
Xp ^[ ^ Ap A ^
opuBApap X
X
^ = ap = —
aiqiaasa Bjpod as
'oajuaa ns ua BpBajuaauoa btxb[b b[ ap bsbiu b[ Bpoj (aoxia ubj uis
aaa^q apand as anb o[) opuaiuodng -a pBppopA Bun uoa 'biab[B b[ ap
oajuaa [ap x BiauBjsip Bun b JB[na.iia Bjiqao Bun opuaiqiaasap bjtS
p¿paABjS ap ojjuaa oXna q oajaraBip ap aqnu Bun soraaaapisuo^
UBajsoraap b soraBSBd oraoa bixb[b^ b[ ap uppBioa B[ b opiqap osozaoj
sa saqnu sb[ ap [Bpiui ojuairaiAoiu asa j^ *pBpi[Baj B[ ua uBAaasqo
33 ou anb 'uopBjoa ap sa[BpojBnaa sapsppopA soraioua B[[aijsa B[ b
opuBp 'ojuauíoui [ap uoiOBAjasuoa ap Xa[ b[ aod 'Baijnaaadaa aqnu B[
Basod anb [Btaiui uoiaBjoa ap ojuatraiAotu ouanbad un 'Bpsraaoj ajuaui
-[buij B[[aajsa b[ b ojaadsaa uoa [Broiut aqnu B[ ap oubxubj araaoua [a
op^p anb aBAaasqo ua ajsisuo^ ñ*uiaisuaaaf) aod oisaijiuBra ap Bjsand
ajuauíBjBiparaui anj uoiaBsuapuoa ap Bjaoaj b[ b Boijjaa Biaas bu^
snonuvuip sduoi^nudpisuo^
•aBajsouiap soraBiaanb anb o[
saa anb 'a ap ajuaipuadapui sand sa p^pisuap ap ojuairaiaaaa [^
aaiuiad [B saaoiaadns ap ua souiuiaaj so[ opuBpaadsap

(6 — III)
:jp -f- i A x aajua Bpipuaaduioa vdrso b[ ap pBpxsuap ap ojuaraaaaui [a A

�conclusión general es la misma, las estrellas formadas deberían tener
unas velocidades de rotación enormes, cosa que no se observa. No se
conoce ninguna estrella con velocidades de rotación superiores a los
300 km/s y todas ellas tienen un diámetro mucho menor que el asumido
por nosotros, esto es 1012 cm, que es más de diez veces el diámetro del
sol.
Crítica de Layzer
Una nueva dificultad para la teoría de la condensación ha sido
formulada por David Layzer.42 Este investigador critica I03 procesos
condensatorios de esta manera:
Supongamos una nube esférica (de gas o de partículas) de radio R
y densidad Qi y dentro de ella una concentración de radio menor, r,
y densidad mayor, p2.
La mayor parte de las teorías corrientes admiten que esa con
densación tenderá a crecer en masa, dando origen a protoestrellas.
El autor considera el equilibrio de esa condensación.
Aplicando nuevamente el teorema virial, sabemos que si la masa
de gas está en equilibrio se cumplirá

1
Ec2 =Qo(III — 11)

2
donde el subíndice 2 designa a las magnitudes correspondientes a la
condensación de radio r.
Es evidente, de acuerdo con la (III — 11) que si se cumpliera
que el cociente
Er

&lt;1

q =

entonces la nube tendería a contraerse; si por el contrario ese cociente
q &gt; 1 se produciría una expansión.
Calculemos el valor de q. Sabemos que es

3M
Ec2 = — kT9
2[imH
siendo k la constante de Boltzmann, T2 la temperatura absoluta de
la concentración, M la masa de la concentración, mn como siempre la
masa del átomo de hidrógeno, y \l un coeficiente que depende del gas.
A su vez la energía potencial será

3 GM2

- 52 -

�- 9 X Q OJjaUIBip [B [BUOpJOdOjd 9JU9UIBSJ9AUI S9 9nb A pBpi9O[9A B[ 9p
nn bzub9[b 98 opuBn9 4bjj9ub9 Bun U9 '99npoad 98 oiu9[nqjnj [B
ofrqj pp uopisuBJ^ B[ 9nb oijsoiu^p Sf spuXgij 9tuoqsQ
•cqduigfo jod 89JBpi
-89 8BJ9jsouhb 8B[ U9 4Bi9U9n99Jj Bq9ntu UO9 soiugjnqjni so^u9icniAorn
uB;u9S9^d 98 bz9[bjihbu b[ ug 'jbuiuib^ o9itnBnTpoipiq odraB9 un 9iqos
8OIIBUOI9BJS9 OU 899IJJOA 9p UppiSOd^gdnS B^ OTUO9 OpiUTJ9p J98 9p9nd
oiU9[nqjrn o)U9iuiiaoui ^^ •uoi9Bsu9puo9 ne 9^qBqoad eou9Ui unB U99Bq
9qnu Bun 9p oj]U9p oju9[nqjni oiu9iuiiaoui 9
pvpfsoosta
•9J9lSnS 98 OUIOD 9SJ9BJJUO9 B OU A 9)U9UIBpidBI
9qnu B| 9nb Bj^s^nuí 9nb o[ 'sox =
e0l = ^9d x = J69d oí =
691U9TJJ09 89JO[BA OIUO9
¡ *onija^o8i osaooad \a JBjapisuoo o^ajjoa sbui souiaaj^ ojad 'UBaqiponi as ou
'sopoui sopo) ap 'sauoisnpuoa sb-^ •ofBqeJj \a ua opBz^sap eiqeq as ojnajB.) ap jojja
oiJBiun[OAui un 'ojaaja ua 'anb oi^uipB jaz^sq uq p 'Bisandsaj ug -uoiaaipBJiuoa
Euanbad Bsa ajqos aaziCBq ap uopua^e b[ ouib[[ 'oiuauíBjJBdaQ a^sa ap (Buipo^
p^Bg Vx^^ SX — XX 'osBa ajsa ug 'ofBqBJj p ua Baijiaadsa as ouioa 'ouuaiosi ap
zaA ua oaiisqBipB osaaoad un Bjapisuoa as is ajuauíBApaaja auaitqo 33 Bpuuoj Bjsg
auapqo jojnB ¡g

(L)

,__

Z\^J x-9 —

9U9pqo 98 i — — opuapBq X (^^ — jjj) U9 opu^Xnipsns X

SI

*9qnu
BUI9IO91 ^9 OpUB9T^dB 91U9Uqi9BJ BUIUIJ9^9p 9S JO[BA ^JS^
B{ 9p BJIlJB^9dui91 B^ "Cj^ OpU9IS ^j^ = Ij^ OSB9 989 Ug •OUIJ91OSI 9nj
uopBsu9puo9 B[ b pA9[{ 9nb os99ojd [9 9nb BJoqB souiBSuodng
•x X ^d 9p uopunj U9 JopA ns jod ^A opinjxisns Bq 98 9puop
Z6 zx ir d sva f) f

(^I — III)= í&gt;
^X^SI

�directamente proporcional a la viscosidad q del fluido, de modo que
el llamado "número de Reynolds" del fluido,

qVD
R=

(III — 13)

es constante. Aquí Q es la densidad del fluido.
Esto explica por qué razón la mayor parte de los movimientos
de fluidos en sistemas de grandes dimensiones como la atmósfera o
los océanos, son turbulentos.
Por la misma razón, debemos esperar que los movimientos en el
interior de las nubes cósmicas sean fuertemente turbulentos. Consi
deremos en efecto los bordes de una nube. El valor de V estará dado
por la fórmula (III — 10) con lo que se tendrá
v1
R=Q
D2 —
2x1]
El valor de q, de acuerdo con la teoría cinética de los gases, e3 de

/3lmT
11= \
4:td2
siendo k la constante de Boltzmann, m la masa de los elementos del
gas (tomaremos el hidrógeno), T la temperatura absoluta, y d el
diámetro de los elementos. Para esta última magnitud hemos tomado
el valor del diámetro de la órbita más pequeña de Bohr. Sustituyendo
valores se halla q = 2 X 10~5 T^. Greenstein9 da un valor del
mismo orden.
Con los demás números conocidos, el valor de R resulta entonces
igual a 104 aproximadamente, o sea que la nube se halla en movi
miento turbulento, por lo menos en sus capas exteriores.
Para determinar la dimensión máxima admisible para D a los
efectos de que la expresión (III — 13) sea menor que 1000, que es
el valor crítico para el cual el flujo cambia de laminar a turbulento,
un cálculo elemental nos indica que este diámetro es
D ^ 4 X 1018 cm
es decir, un valor muy poco superior a un parsec.

- 54 -

�XP(XM

00 —

I = XP (X) lJ J

OIUO9

00
00 —

•"1X— (\x)m \j

opunSgs p

o-*

IBIBp
ojqtugitu jgtuijd ^g *sojqui9iui soqure jojXbj^ aod

xp (x) xj(o&lt;x —.^)w/= í1 'x)m

x — tx = X BJ[OlIB souibSbjj
*tX BX3p BIJOO 98
Bun anb 9p pBpqtqBqojd B{ Biugsgjdgj (x — tx) j gpaop
00 —

(I — AI)^P (x — ^(o'x) SL ^ — (x \x)^^
00
:bj98 x odragii p n^ (i '4x)^[ uoio
-nqiJjeip B^ qBipBj 9Í9 an 9p oSjb^ o\ b q = x odragp p ug SB^n9j^
-.red sb[ ap nopnqij^sip 9p opBjs9 p (o ^x)j^ B9g *9jjn9o 9tib o^ soui
-B9A Á g^qBuozBi sbui oSp u^ionqiJ^stp Bun S99uo^u9 sota9uiBtaj
•upisnjip B^ bjtutjui U9tqnrej 9in9intsuo9 jod Á ojraijut
bjj98 x^/^[^ 9qnu b^ gp 9pjoq [9 U9 'soubjS 9p oiginnu pp Bnuia
-UO98ip UOI9BTJBA BUtl i^Bq 9nb SOUItJIUipB TS Í^Q/^Q B |BUOI9JOdojd
89 sb2 nn 9p noisn|ip B[ 9nb BU9su9 bis9 *oi99j9 u^ 'uoisnjip B[ gp
BIJO9) B^ UO9 9[qiJcduiO9UI BTJ98 O[p 891ld pBpiSU9p 9p OOStljq O^[BS
un Bjpnpojd 98 ou X 'sosnjip 9)U9uibijbs999u .res ugqgp 'o^dragfg jod
*gqnu B[ gp egpjoq sog *bsbui U9 ^B^U9uinB b Bpugij gqnu v\ gnb 99Bq
9nb p OIJBJJUO9 OJ99J9 Un 91U9UIBSI99J[d BJIOnpOjd SBpiDrUBd 8B| 9p
uoienjip ^\ gnb gp oqogq [9 Buopugui 98 ou '89^oiJ9juB sojBJBiBd U9
souigq sb^ ouiog pj ^I^^Í^^^ ^ J^ziidg 9p sbijo9i sb^ ug
svjnopjvd svj ap upisnfip ap ojoaf^

AI

�resultará finalmente, despreciando términos superiores al 2.

grado

3N(x',t)X2 ^2N(x\o)
O x2q x
Pero al mismo tiempo se cumplía que

3N

^2N
^ D

por teoría de la difusión; luego se desprende que

D=

(IV — 2)

2t
siendo X el medio camino libre.
Calculemos ahora los términos que intervienen en esa fórmula.
Para ello, hagamos la hipótesis simplificativa de que los granos están
inmóviles y sólo los átomos se mueven. Dado que vh &gt;&gt; Vg, está
hipótesis es razonable. Suponiendo además que los átomos se mueven
todos en una misma dirección, el número de choques por unidad de
tiempo entre átomo y grano será evidentemente:
N. choques ^ 7t a2 vH nH
y el tiempo entre dos colisiones, por consiguiente

T=
a.¿ vH nH
Como la partícula en realidad se está desplazando a velocidad
Vg, el camino que podrá recorrer entre dos choques sucesivos con un
átomo será
Lg&gt; H =(IV - 3)
n a2 vn nH
y como, de acuerdo con el principio de la equipartición de la energía
debe ser
mn v2 _ m^ y2
sustituyendo en la (IV — 3) Vg por su valor, se cumplirá

^T~ 1
S, H —

nig jt a2 nH

- 56 -

�- ¿9 sqnu Bim ap sapjoq s&lt;q ua p^pisuap ap BpiB^) — 8

p BioBq 'apjoq pp x mouBjsip can b oipBj p JBpaipuadjad ouB[d
un ap saABJi b uBs^d anb soraojB ap oiaranu p s BJoqB soraauíBp^
•apjoq [ap oiJBJiíqjB oiund un ap x BiouBisip Bun b
osaaxa [a x^[ 'jopaiui [a ua osaaxa [a ajdmais oraoa ^aas s^[ 'uauin[
-oa ap pBpiun aod '^oua^xa p ua soubjS ap ojauínu p BJBiuasajdaj
3u jo[ba [g #aqnu B[ ap apjoq [B BiauBisip B[ ap uotaunj ua 'uauínpA
ap p^piun aod soubjS ap oaainnu p g *^ÍJ BI U9 soraaiuasajda^
•uopunj Bsa iBuiuuaj
-ap ap soraaiuai Á 4guia/souB^S (x)^[ = j^[ uoiaunj Bjjap Bun sa 'sap
-joq so[ ua 'aqnu B[ ap osaoxa ua soubjS ap pBpisuap B[ anb soraauíS
-Buii 'joijaiuB ojBjBJBd p ua oisiA souiaq anb o[ uoo opjanoB 3Q
aqnu v\ ap apioq p&gt; upisnfip vj ap muoaj vj ap upionoijdy

¿e ir

(^ — AI)

=a
ha

Hra

q BJBd ajuarapuij b
sb u

B[ ua jo[ba ajsa opuBsjg
ava
H
Z

~

a^uaui[Buij 'anb Bolpui osopBpraa sbui o[na[BO
un 'saaojDBj soisa opuBjapisuoa ísoubiS so[ ap B[ sa B^sa iu 'uoxaoaaip
buisioi B[ ua sopoi opuaiAoui ubjs^ as ou souiojb so[ pBpipaj ug

�centro, por unidad de superficie y tiempo. De acuerdo con la fórmula
(III — 5) de la teoría de Whipple este número estaría dado por

Nx g Ko mg

s=

(IV — 5)

a2 nH mH vH
En esta ecuación, para ser exactos, g debería ser considerado fun
ción de x; pero como la zona difusa es mucho menor que R, podre
mos tomar un g medio y considerarlo constante.
Por otra parte, de acuerdo con la teoría de la difusión tenemos:

8=D

(IV — 6)

dx
Igualando (IV — 5) y (IV — 6) y sustituyendo D por su valor
dado por la (IV — 4) se tendrá aproximadamente:
dNx

mgg
= 10 Ko

dx

Sustituyamos los valores numéricos correspondientes y calculemos
g por la fórmula (III — 6); resultará finalmente, en órdenes de
magnitud, que:

dNx
= 10-8 dx

e integrando y suponiendo que para x = 0, Nx = Ng, resulta
Nx = Ng elo~8x
Lo cual muestra que la caída de densidad en los bordes de una
nube es bastante brusca.

Aplicación de la teoría de la difusión al equilibrio interno de la nube

Nos proponemos mostrar cómo, de acuerdo con las fórmulas que
hemos visto, una nube como la que hemos estudiado podrá ser total
mente estable debido a la difusión de sus partículas, sin tener ten
dencia alguna a contraerse y aún sin aumentar sensiblemente su densi
dad central.
- 58 -

�- 69 -

ns uo^ souipiq anb p 'Bui9[qoid pp O9jue[d9i un 9Uüd ua jgo^q b ^^^qo anb oj
•opiiauíoa souiBiqBq anb o¡na[Ba ap jojj9 un ozipn^und Burpo^ p^eg ug [3 ^

'asopuaiuodBjxn^ UBaanj 'jBJiauad ap zaA ua 'sga ajqos uaea joija;xa
[ap anb soubj^ so[ anb BUBq aqnu B[ ap apioq [a ua SB[naijjBd sb[
ap uoisnjip ap ojaaja [a 'ajuauíJoijajuB oisia souiaq anb o[ io^
'uoiaBsuapuoa ap sojjuaa ap uoiobuijoj ap pBpqxqísod B[ aianpaj b
apuaxj o^aaja ajs^ -asaBsuapuoa b soubjS so^ ap Biauapuai B[ ajsajjBjjuoa
as 'op^aipui uoisiijip ap ojaaja |a aod 'anb BJBd a^qisuas oaod Xnm
BjauBiu ap sazajaap pBpt^uap B[ anb BjsBq tua ¿Ql X Z 9V attnn BI
ap oj)uaa [ap BiauBjsip Bun BjsBq anb # a^ans uoiaB[aj B^sa a(j
•8uia/8aa gI_oi X 9 ^" íl ^ kZ ~ Ó 'ra3 c-OI ^ B
'l ^ ^ 'O •^ ^ ^Bjapisuoa as is 'o_0I X
^P uapjo [ap sa Á
ha Huí
S J5
— a

^od op^p Bisa g ap
jo[ba [g #8ox = 3 ^-198 oiubj O[ aod A gxua/-^JBd 8_0T 9P uapjo [ap
sa 'sBuanbad saqnu BiBd 'pBpisuap Bjsg 'gUia/sE^ajiaBd ua 'aqnu B[
ap [BJiuaa p^pisuap B[ b [Bn^i aas aqap 3^[ 'q •= x ^xvd anb opuB;
-ou Buiuuaiap as anb upiasaSa^uí ap aiuBjsuoa Bun sa 3 anb B[ U9

(6 — AI)

d + z1 a
= SM

rsouiauajqo 'opuBjSajuí a — 2ra / ^ fl só (A — i) SM ^v zu = ^
jod 'osbd ajsa ua 'BpBsaadxa B^nsaj % anb B[ ua— (9 — j[j)
ua op^p jo[ba [a aod 3^ '(f7 — Al) JlBA ns 1Q^ Q opua^njijsng

(8 — AI)0 =

a + *A • 3M

3\[G
:a[diuna as is o^qqinba ua BjBjsa aqnu Bg
^G
-q uB^as BjanjB BiaBq Bd^a B[ ubs3iabjib anb so[ 'uoisnjip

SMG
b[ ap Biioai B[ uoa opaanas ap 'a^and tbx\o aog *3^ • a^ uBjas 'aiaij
-aadns ap pnpiun jod A oduiaij ap pnpiun B[ ua 'aoijaiut ns ua ubji
-auad anb soubjS sog ^aqnu B[ ap oaiuaa [ap (aqnu B[ ap otpBJ [a
opuais 'g ^ x) x BiauBjsip Bun b Baijajsa BtlBa Bun souiaj[apisuo3

�es decir que la nube tendería a aumentar sus dimensiones sin au
mentar mayormente la densidad dentro de ella. En realidad, ambos
efectos deben tener lugar. Analizaremos por separado cuál es la in
fluencia de cada uno de ellos sobre la estabilidad de la nube.
Para analizar el efecto que producirá la entrada de las partículas
en la nube, resulta conveniente demostrar el siguiente teorema: Si
sobre la superficie de una nube esférica de densidad uniforme en
equilibrio, se dispone regularmente una cierta masa extra en forma
de cascara, la difusión de esta masa entre el material original de la
nube, sin variación del radio y de manera que la densidad final sea
uniforme, no altera el estado de equilibrio previo de la nube.
Para demostrar este teorema consideremos una nube de radio R,
masa M y densidad uniforme q0. Su estado de equilibrio significa,
por el teorema virial, que:

ECiO ^ ^|Qo|(II —1)
en que ECf 0 es su energía cinética total y Qo su energía potencial.
Supongamos que disponemos en toda la superficie de la nube una
cascara de masa AM y dejamos luego que se produzca la difusión
completa de ese material en el interior de la nube. La densidad de la
nube pasará a valer (p0 + Qe) ^n que
3 . AM
Qe =
4jtR3

Si ECi i es la energía cinética total cuando la masa AM se ha repar
tido regularmente en todo el volumen de la nube, se tiene

Ec, i = ECl o + AEC(IV — 10)
El valor AEC equivale al trabajo que habría que efectuar, con
tra la gravitación, para colocar de nuevo toda la masa AM en la
superficie de la nube. Para calcular dicho valor, consideremos una
cascara de espesor dr y radio r; el trabajo estará dado por el pro
ducto de la fuerza por el trayecto entre r y la superficie, para el ma
terial diluido de todas las cascaras elementales entre O y R, en las
que la densidad varía desde Qe a 0:

AEC = f doe í dr

f G — n r3 . 4 jt r2 — (q0 + Qe) dr

r^^

3i*

- 60 -

�- 19 •aSJBjSajUISap B
Bjapuaj aqnu B[ onb 'jroop sa í asjBzuodBA b uBjapua^
sanboqa jod anb jbj e^s soubj^ so[ ap Bipaiu pBpioojaA B[ anb
BJBnupUO9 OJ99J9 ^}S^ 'pBpi9O[9A ns UB.IBJU9ttinB SO^^9
SOUBJx^ BOJ 9p O}U9lUIIAOin JB B19U9}SIS9I B[ JI9np9J B BJ9pU9) Z9A ns B
9nb OJ 'BB^ 9p 9dB9S9 BJIOnpOjd 98 '9JU9UI91U9n99SUO^ *BlJ9U9 9UB!o
UOI9BipBJ 9p OiqiUB9J9)UI ^9 U9 9üb 9^qBqOjd SBTQ S^ *UOI9BipBJ 9JUBip
-9UI Bl^j9U9 9p OS99X9 [9p 9SJ9pU9jds9p Bjpod OU 9qilU B[ 'B9pOJ B[
9llb JB[9}S9J9JUI SB [9 Oip9UIOjd U9 9U9IJ 9Ilb B^ B JOIJ9JUI 89 9qilU
B[ 9p JOU9JUI [9 U9 feB ^p Bjn)BJ9dlU9^ B[ '9^JBd BJJO

^od '(9 — jjj) Biu9n9 U9 opu9iu9) 'opBp 9U9IA oi
9p OpB)S9 ^B BI.I9pUods9JJO9 91lb B[ 9JqO8 B9I^9UI9 BJJ9U9 9p OS99
-X9 ^ 91lb B}[11S9J í3^ pBpt9O[9A BU11 UO9 9qnU BJ 9p 31101
B[ UB89IABJJB SO9irasO9 SOUBJ SO{ pBpi^B9I U9 OtUO^ #O8Od9J 9p
jgp opugpjBd 'ou9S ns U9 aiuaraauíaojiun opipunjip Bq 98 ^^y bsbui b[
opuBna B9iJ9js9 aqnu bj ap ^B}oj Bapaup bij9U9 b[ sand sa l '^
•opBiaunua
opBj^soraap Bpanb anb o\ uoo 'uauín^oA ns ua opjn[tp
p uoo aqnu B[ b aiuaipuodsaajoa 'T^ '^iauajod BiSjaua
Bl aP oinP9^u iap p^jiui bj b jBni BijnsaJ ojqiuaiui opunSas oXna

H01

(II — AI)O— = xa3

s(KV + K)

S

rsoiuauajqo 4(j — jj) unSas aiuajBAinba ns
jod 'g X opBjjBq jojba 9^sa jod gy (qj^ — ^j) ua opuaXnitjsng

a

oí

as

— o — Ho — = av
' Vi

:a oípBi1 i9p ^
^V VÍ 'SBATJ99ds9J SBSBXU 6BJ 9p UOIOUnj U9 5 X 0 9p 89^OJBA SOJ
opuaXn^iisns X s9uoiobj9)ui sbj opuBnjoaja 'Bp sou uoisajdxa

�Consideremos ahora el otro caso indicado, en que a la nube se le
yuxtapone una masa AM sin variación de la densidad q original; esto
significa que el radio se incrementa en un AR = AM/4 n R2, donde
R es el radio del estado previo al del incremento de la masa.
El módulo de la energía potencial de la nube con masa M -J- AM
vale:

3 G (M + AM)2
Q1 | == (1 + 5 P) | Qo |(IV — 12)
5
R + AR
donde se han despreciado las potencias superiores a la primera de AR,
con Qo señalamos la energía potencial del estado previo y (3 = AR/R.
La energía cinética correspondiente vale:

13
Ec, i = ECl o + AEC = — | Qo | + — a2 M R2 0

(IV — 13)

22

en que

Kcn2a2^B(l — y) Q2U
a =
según (III — 6).
3 nH mH vH

Comparando (IV — 12) con (IV — 13), se encuentra también en
este caso que Ec&gt; i &gt; -^ | Qi | y, por tanto, valen para ambos las con
clusiones establecidas en el análisis del primer caso.
Vemos que en los dos casos extremos posibles, si partimos de una
nube esférica en equilibrio, el flujo de granos cósmicos que atraviesan
su superficie tenderá, cuando se tiene en cuenta el balance energético,
a producir ine^tabilidad precisamente en el sentido opuesto al indi
cado por la teoría de Spitzer y Whipple; es decir, que la nube en vez
de tender a condensarse irá vaporizándose.

Efectos del anisotropismo de la radiación

Examinemos nuevamente las figuras (5) y (6). Ellas muestran la
distribución relativa de nubes y estrellas B en las vecindades del Sol.
Como vemos, la radiación que recibe una nube está lejos de ser
isotrópica, como lo supone la teoría de la condensación. A tal punto

- 62 -

�- 89 •pnjiuSBtu
Bsa b sajBuoiajodojd sBquiB uos Biauajsisaj bj ouioa Bzjanj bj o^ubi
sand boi^oj bsoo 'oubjS jap aiaijjadns bj ap apuadap ou anb soiuaiou Á

(91 —AI)

ha Hta hd
= 0SA

OÍ1^
aqna bj ap apjoq ja ua
opBnjis oubjS un BJBd 'BApiuipp ua BJBjjnsag #ajddiq^ ap Biaoaj bj
9P (f — III) -^ (S — III) SBjnuuoj sbj opuBzijpn BjJBjnajBa soiuapod
'znj bj ap uoisajd Bsa oj*Bq 'oubj un BJiJinbpB anb pBpiaojaA B^
*A BlIBl Bl u9 SBpB^Bjap
uBJ^uanaua as anb ad^/Sui 0001 ^JS^^ 9P 'sauoiajosqB sauuoua sb^
B^uana ua somaua^ is opBiaBxa a^uauíp^o) sa ou opirqnsaj
•saiuB^stp sbui SB^ajisa ap zn[ B[ oinpsqB ua
JBfap uis 'ajuauqBJjauíBip bjbs3abjjb b^ anb zn^ b^ BJBd pjo^ uoiajosqB
ap Bijas 'o^duiafa jod *ad \ ojjauíBip ap aqnu enn anb Jiaap ajain^)
•saqnu se[ aj^ua aiuaijaoa B[ sa suia 8q^/oubj ^ ap pBpisuap vj
•oanbo^ [B ^nSí uoiaup
-xa bj sotuajBq 'BApoiJ^saj sbui o[b sisajodiq Bun jBjdopB BJBd 'osbo
ajsa u^ 'soijas saaojja jajaiuoa uis 'oaiJiauíoaS oanbo^ p saaaA sop
ap uapjo pp Bja uopurjxa B[ anb soinBiJBjapisuoa sosbo sounSp ua
anb souiífip apuop ua 'zn^ B^ ap upisnjip B[ á oanbo^q p^ jBfq^q p
85 B^i3Bd b^ ua oqaaq souiBiqBq anb sisajodiq bj ua o}sa opoj^
8
(SI — AI)*raD sxOl = — = x

I
BJdS
jbjoj uopjosqB BJBd x BpuB^sip bj '(f\ — ^j) uoo opjanoB aQ
•x_uia 8I_0I =^ 8-01 X oi—OI B9S 'tu9 J[OÍ^ 9q^osqB as anb oj s opuais

(^i — ai)(xs — i) n = n
Bjas aqnu bj ap
OJjuap x pBpipunjojd Bun b BJBJ^auad anb bj 'fj ajuBipBJ BiSjaua
ap pBpisuap Bun Bajj aqnu bj ap aiatjjadns bj b is anb BjauBin qq
•^iua 0I_0I 9P ?^9g 'ajuapiaui znj bj BJBanbojq anb 'oubj jap BaiJjaiu
-oa uoiaaas B-q #suia 8qx/oubjS \ b jBnSí pBpisuap ap BJas somajBip
-njsa anb aqnu B'q — •aqnu vj ap uptoj.osqu ap aiuaioifao^ (j;
•aqnu bj ajqos ojaaja ja soiu
-ajBipn^s^ 'SBiauBisip SBjupsip b g SBjpx^sa sbijba o Bun Á 'saiuaijjoo
sbj souiojb X soubj^ ap sapBpisuap ap 'opBuiiujaiap oubiubj ap Baijajsa
aqnu Bun souiBSuodns co^ajanoa Biuajqojd a^uainSis ja soiuBaiuBjd sou
sojioso^[ ^*sajopBijsaAui soijba jod opBipn^sa opis Bq sBsouimnj Xnuí
SBjjajjsa Jod SBaiiusoa SBjnaj^jBd ap uoiaBjajaaB bj ap Biuajqojd jgj
•g SBjjaJi
-sa sbijba o Bun ap pBpiraixojd bj 'aqnu buii ajqos 'jaua^ Bijpod anb
Biauanjjui bj ajqos oipn^sa un ap sajBjaua^ snauíj sbj jBaipui uoiaaas
B^sa ua soiuauodojd so^[ ^uaaajBdB anb sajBja^sa sauoiaBj^uaauoa sap
-ubjS sbj jod t4SBpijJBq?^ UBjanj is oiuoa aaaJBd saqnu sbj anb 'sa oj ou

�Para una partícula a una profundidad x dentro de la nube, siendo
todo lo demás igual, la ecuación (IV — 16) podrá escribirse, si se
tiene en cuenta la (IV — 14)

= Vog (1 - sx]
nH

(IV — 17)

vH

En otras palabras, las partículas interiores de la nube se moverán
en la misma dirección, pero más lentamente. Las partículas que estén
situadas a una distancia Xo en el interior de la nube definida por
(IV — 15) no sufrirán sensiblemente ningún efecto. La nube tendría
tendencia a deformarse como se ve en la fig. (9).

Fig. 9 — Deformación de una nube inicialmente esférica. Compárese con las fi
guras 10, 11 y 12.
Corresponde hacer aquí dos puntualizaciones.
a)Todas estas consideraciones se han realizado colocándonos
en un punto de vista geométrico y sin tener en cuenta para nada los
movimientos de torbellino, los efectos de la rotación galáctica, de la
rotación propia de las nubes y otros que pudieran intervenir; ya hemos
visto en parágrafos anteriores que éstos pueden ser de gran importan
cia. Pero creemos que de todas maneras el fenómeno existe, es real,
y las nubes tienen tendencia a deformarse como se ha estudiado; para
ello basta observar la forma que presentan las nubes en las figs. (10),

(ll) y (12).
b)Todo esto para los granos. ¿Qué ocurrirá con los átomos de
la nube, ya que ellos no sufren la influencia directa de la presión de
radiación?
Con respecto a este punto hay un detallado análisis del problema
en el artículo de Lyman Spitzer.39 Spitzer considera la fuerza repul
siva que actúa sobre las partículas y la fuerza de interacción entre
las partículas y los átomos, y llega a la conclusión que si la primera
- 64

���- 99 -OJ SBJ U9 909JBdtJ 9nb BJ B 9JUBf9UI93 BUIJOJ Bun S9JOpUBp '
9p OipBJ JOU9UI 9p 9qnu BJ 9p SgpJOq SO[ aod 9S9IJBS BU9JBUI BJ 9p
g^jBd 9nb 9p bj.ib^jbou9 93 uoisnjip 9p O^99J9 jg gjuguigjqBqojg "9^u9iu
-[T9BJ JB01JIJ9A Opond 9S OUIO9 'SOUB ^0^ 9JU9lUBpBUIIXOJ:dB U9 JOJBA ng
9p pBJIUI BJ B znj B[ 9p UOISOjd B[ B OJ9[BJBd OJJ9lUBip 118 BIJI91ip9J
'g 8B[[9J1S9 Ot 8P UOI9BJ1U99UO9 BUtl 9p '89d Q^ 9p BIJUB^Sip BUIl B
BpB9O[O9 'OJJ9lUBip 9p *S9d ^ 9p 'opBipil^S9 SOUI9q 9üb B^ OUIOD 9qtlU
Buq #^9:iuBi.ioduu 9ju9UiBiuns uos uoisg^d B^ 9p opiju9s ^ U9 egqnu
sb[ aod SBpiJjns sguopBui^ojgp sb[ gnb uBj^sgnuí sou s9jo[ba sois^
•SBgg gp ojguinu ubjS un ouis 'uoioBiuaojgp B^ gonpoad
9nb B^ (sBinSij sbj^ ug 98^9a gpgnd ouioa) Bggj^sg B[os Bun sg ou 9iu9Ui
-[BJ9U9 gnb Bjgpisuog 98 is s9jo^biu unB ubj9s sgpBpioopA
So^
sOtXe
e0lX2
^0lX (s/uio)
oOTXfi
1
1
002001OS01SI(89d)
P
001
OS
01
I
s

B[ U9 oqogq Bq 95 gnb o[ s^ 's"^ gp egjugipuod
-89JJOD 89^O^BA SO[ J9U9iqO U9p9nd 98 'p B 89JO[BA SOJUIJSip OpUBQ

^ &lt;&lt; P

B9s o 'scqgpjjBd ouiog isb9 sosomuinj so^bj scq jtBjgpisuog uB^itujgd
gnb 'p gp sgpuBJ sgjofBA BJBd 9[ba tqos B^nuiaoj B^sg 9;u9UiBiAqQ

s/iug
eiOT X

s/uig Goi 9P ^gpao ^p ha uod X 'p = ^ opugigBg "(9^ — ^j) bj jod
&lt;o3A JBIna[B3 souigpod jq gp ^ojba g^sg uog 'giugin^isuog jog #gqnu
B Bn9J^Sa Bl 9P ^p^B^Sip TBl p X 4UBJ9}g 9p 9^UBJSUO9 B^ O OpU9TS

X€
íl 9P JOIBA I9 ^ju9ui9iugpiA9 BjB^nsgg -^j¿ qqq 02 ^^ X
-gdragi 'uig ixq^ = g oipBa gp Bggj^sg Bun o^duigfg jod soui9utSbuii
(¿X — Al) Blni^-ioj BI u9 sogxjguinu s9jo^ba Jinjijsns jgpod bjbj
•o^unfuoo ug sb X soubj 'sg^uguoduiog sop sns b soratjgjgj sou 'gqnu bj
Buuojgp ge gnb Jiggp ^b gnb bjoubiu gg -souigjBipnjsg sojjosou gnb
O8B9 \9 89 gnb 'g X q ouioo souBjdmg^ sg^j^ggdsg sodij gp sBgg^jsg
gp BDJ99B Bp 98 gnb osbo \9 sg gjsg gnb jgz^idg SBuigpB Bjjugnoug
•ogugSouioq opirqj un ouiog uBjgpggoxd SB^ngpjBd X souiojb gnb aiogp
89 'opBJ^SBJJB BJ98 U9iqUIB^ SB

[9 'Bpun98 BJ 9nb JíoXeIU OqoniU 89

�tografías 10, 11 y 12. Dada la incertidumbre de los datos, no se justi
fica un cálculo detallado sobre esta posibilidad; pero, consideramos
que, dados los cálculos indicados, la presión de la luz, salvo casos ver
daderamente excepcionales, contribuye a aumentar la deformación
de las nubes cósmicas.
Recalcamos, al terminar, que las principales conclusiones a que
hemos llegado en este trabajo son contrarias a algunas ideas general
mente admitidas en la actualidad en Astrofísica.

66 -

�¿9 g -uy '¡qosnuj33
*¿*6T '1*2 'SOI #dV — ¿*6I '
^g
'(6^61) 'II '^q^-^íL
'JSInH 9P uba 3
^g
'9f6l '6I '0Í "Nt 'V "a 'JBBH
PUB sasraB-i^ -y
#(*6I) 'Oí
'JBBH
'
'(9^61) '9L2 '01 "N V 3 '1JO í PUB ^slnH 8P UBA "D *H
" (S6I) 8 *2Bd 'Bisodraig pjiuu3ui33 '^og -f -g
"(IS6I) '89 'II *N "^ 'aojB9S -g
•(8Í-6I) '2^2 '801 T "dV 'asaSuiojig -g
•1^61 '¿12 'í *íaS #aV 'H5B^ #;)0Jd 'aAnjig -0
*(66I) '¿¿2 T8 #a0S "IRJ "UV ^o^d '^^HunQ 'X
•(¿*6i) 'ss2 'eor *f *dv '^hfh t pb ^a t *a
*(*S6I) *S6I aanf 'anaaj^ -loq^y uuy '^^gn "a

"(*S6I)
•ouop^ Pjbajbjj

'(61

"JHBD

'(¿261) 'S¿2 '8 'K Y "3 '^O T
'8I '20Í "f #dV 'PJOJUH^ 3 'V PHB suíqq8S T
•(2S6T) '82* 'SU 'dY &lt;3lffPaía '1
*qdoJ)3B *aJ3iui qjxis aqi ^b Pb3J Jddsj '^og -f *g
•(8*61) '¿
no 'dta^g PJBAaBjj,, 'js^jj 3P uba '3 *jj
•(66I) 092 T I Z '?lBqaS 'D
'(6061) '¿S '0 ^qd *P #^uy '^^qsQ *d
'(8061) '¿¿ 'tt "s^qd 'P 'UUY '8!PI 'O
•(06l) '02* an^lina ^fl '^Idux -f
'2ed ttiíuiouoj^sy iB3ijstjBjgM 'j^idranjx "f
"61 'AI 1OA s^j
*(26I) '82 *N *V '3 '
•(2161) 'SS '^Plina &lt;sqO IP*o^ '

Id3g) *uq

ib

'(26l
'MJ3NBtu JB{p^sJ3iui jo suis^qojd 3uiogM 'uuoq -g
•(I6I) 2S '^"&gt;^ M3^ "ui -03 3ioog gin
*y '[ Aq *P3 wj3íjbui jBgsisasju^ 'u;3^su33J3 -f

•8* '

o^ — (^6I) '8 '6¿ 'í "dV '3iqqnH "3
•(61) '68 '6f 'PS Io TBDV '^SL '^Oid '^ldBqs "H
•(26I) '¿6 'Zf 'dY 'diB^ 3P ubA -H
'(261) '891 '29 -dV '8JB3S "3 D
'(*26l) '892 '6Í "dV 'hubuhjeh
•(981) '* '09 'snPu3g 83idrao3 'iq^ass -y
•(*98I) '^a?3og ^B^íog qi

2
T
q
6^
9^
LZ
92
S2
*2
2
22
12
Q2
61
81
¿T
91
si
*l
gT
21

oí

6
8
¿
9

*
g
Z

'(2161)
J!S Io

"S *V "H PUB *S *

dd

�36J. K. Roberts, Proc. Royal Soc. 129, 146 (1930), 135, 192, (1932), 142, 518,
(1933), 152, 445, (1935).
37O. Struve and C. T. Elvey, Ap. J. 89, 119, (1937).
38B. J. Bok, "The new science of radio astronomy", adress at the AAAS meeting,
dec. 29 (1954).
39L. Spitzer Jr. Ap. J. 93, 369, (1941); Ap. J. 94, 232, (1941).
40F. L. Whipple, Ap. J. 104, 1, (1946).
41. Whittaker, "From Euclid to Eddington", pág. 68, (Cambridge Un. Press,
1949).
42D. Layzer. Ast. J. 59, 5, (1954).
43O. Reynolds, Phil. T. CCXXIV, part. III, (1883).
44L. Spitzer, Ap. J. 107, 6, (1948).

- 68 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3743">
                <text> Estudio de algunos aspectos de la evolución de las nubes cósmicas</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3744">
                <text>Este trabajo ha sido auspiciado por el Consejo Directivo de Facultad de Humanidades y Ciencias con apoyo del Fondo para Investigaciones Originales</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3745">
                <text>CERNUSCHI, Felix ; AMORIN, Julio</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3746">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1958, Nº 16 : p. 17-68</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3747">
                <text>Faccultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3748">
                <text>1958</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3749">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3750">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3751">
                <text>Publicación Periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="474">
        <name>NUBES COSMICAS</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="329" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="562">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/b09d27bf067d7221c73a23a38c30abf5.PDF</src>
        <authentication>e2e98844a3271bdf2409317f9c962304</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3622">
                    <text>•Baiunnbojp
ap SEiuajqojd ajqos sajopEioqEíoa siui ap se{ A sauopBpsaAut stui
soaiunnboiq sopojaui sajBj uoa jEijduiE ap oiisodoíd p uoa sopEzipjai
uojanj soun^n sop sois^ •uppESnji.nuaaE.iiin ap soipmsa (¿g ísisajojoij
-aap k bijejSo^euiojd ap sotpnjsa (5^ í^aiup^Daja Bidoasojaiui ap soipn^
-sa (| :ua uojaijsisuoa \ -p^pisiaATUQ vipxp ap ^upipaj^ ap
tz\ ua s^S^q^ sopE^ ^q 'joj^ p aSuip anb 'o^pu^f ap 01^ ua
^ap pEpisiaAiu^i bj ap Baisjjoig ap ojnjnsuj p ua uojBzipa^ as sojs^

NOIDVOIXS3ANI ^CL dVaiAIXOV V7 NOD
N0IDV73U N3 S37VID3JS3 S0ianJLS3
•BiSo^ojp bj ap oduiBD p ua
sauopEnsaAUT sb| b auBjB anb o\ b Bpuaaajaj jBinapjBd uoa 'Baiuorpap
Bjdoasojaiui ap souo^BJoqBj so| ap uppEziuBS-io bj iBipn^sa b uopuajB
piaadsa ^nbipap 'sb^isia ap odp ajsa ap oj^uaQ 'upiaBzmBSjo ns jBip
-n^sa ap o^afqo p uoa 'pBpppadsa tui ap BuajBiu b¡ ua BpsaAui as ap
-uop sBUBpsjaATun sauopmpsui SB^upsip b sb^isia (j ísauopBSpsaAui stui
ap sopE^nsaj sounSp aaqos sBpua^ajuoa (q íSBpuai^ A sapBpiuBuinpj ap
^ ua oSjBa tui b BiSopu^ A Baidpasoiai]/^ Btuio^Buy ap ouoj
p U^ ozipaj anb [buiSijo uppBSpsaAui ap joqBj ^\ uoa
-ai ua sappadsa soipmsa (v :sodp saaj ap uojanj sapBpiAijaB
•555^ ua sasaui sa^j ap opopad un ajuBjnp psBjg pp sop
sopBjs^ soj ua SEpEpouEsap puipBf) Áa^ v\ ap oiiBaag ouioa sap^p
siui b ajuaiajai 'auiaojuí p ua BpssEq Bjsa bjou ajuasaid b1^

NOID3Í1CIOULNI

DjdoosojD!|/\| ep
ouo4DJoqo-| un ep u9|ddz¡ud6jq ep

VSOS V1^VW Ollílí

�Estudios de microscopía electrónica.
Consistieron en la asistencia al "Primer Curso Latinoamericano de
Microscopía Electrónica". Este curso para especialistas, fue organizado
por UNESCO y el Instituto de Biofísica y, además, patrocinado por el
Consejo Nacional de Investigaciones del Brasil y la Fundación Rockefeller de Nueva York. Este curso fue desarrollado por el Dr. Keith R.
Porter, del Instituto Rockefeller de Investigaciones Médicas de Nueva
York. Y se realizó durante el período comprendido entre el 8 y el 29
de julio. El curso fue fundamentalmente técnico, y se dispuso de dos
microscopios electrónicos Phillips: uno de 100 kilovoltios y alto poder
resolutivo, del Instituto de Biofísica; otro de 75 kilovoltios y menor po
der resolutivo, que la Casa Phillips puso a la disposición del curso.
Una vez terminado el curso, continué trabajando sobre la ultraestructura del aparato de Golgi con el microscopio electrónico del Ins
tituto de Biofísica, gracias a la buena disposición del Prof. Chagas,
quien me ha brindado todas las facilidades de su Instituto. Mientras
no dispongamos de un microscopio electrónico en el Laboratorio de
Anatomía Microscópica y Citología, estas investigaciones serán conti
nuadas en el Uruguay en el Laboratorio de Investigaciones Científicas
de ANCAP, donde dispongo del microscopio electrónico R.C.A. de 50
kilovoltios.
Estudios de cromatografía y electroforesis.
Consistieron en la información teórica detallada y aprendizaje téc
nico de estos métodos bioquímicos. A tales efectos asistí a un cursillo
de extensión universitaria dictado por la especialista del Instituto, doc
tora Aída Hasson, y seguí el proceso de tales técnicas en el laboratorio
para la separación de ácidos aminados.
Estudios de ultracentrifugación.
Estos consistieron en el aprendizaje del procedimiento ideado por
Bensley para separar de las células los núcleos, mitocondrias y partícu
las ultramicroscópicas mediante la técnica de centrifugación fracciona
da. Se usó a tal efecto la ultracentrífuga "International" y se aplicó la
modificación de Schneider al método de Bensley. La información y en
señanza técnica estuvo a cargo del Dr. Alberto Barbosa Hargreaves.
Otros estudios.
Además, asistí a dos cursos de extensión universitaria: a) al curso
de "Métodos microscópicos aplicados a la Biología y la Medicina" des
arrollado por el Prof. Maurice Fran^on, del Instituto de Óptica de la
Universidad de París, durante el período del 27 de julio al 11 de agosto;
b) a las cinco primeras conferencias (del 27 de julio al 12 de agosto)

- 144 -

�gpnd joqEj ^Ano sgiopESpsgAui 9
i-9.IOSgjO.ld SO[ 9p k SBpE^lSlA S9UOpnipSUT SE| 9pb

SVIHVXISU3AINÍ1 S3N0IDÜXIXSNI SVXNIXSId V VXISIA
9p ^1) 'PSEjg pp pEpTSJ9ATUQ E^ 9p BUID
-ipgp\[ gp pBijnDE^ ej gp EiSopuquig^ k EiSop^siH ^p ojn^psuj (f

' (ílní
gp 0^) ojiguef gp oj^[ ug 'SBpu9T3 gp EiigpsEJa EiuigpBDV (9
• (otunf gp fz) In^d ^S 'Tn^d ^S 3P p^pisigAiu^ bj gp Eup
9P pEpnDB.ii e¡ ug 'oinB^ oe gp EiSopig gp pEpgpo (p
• (oiunf gp \z) o[nEj oe&lt;j gp pEpisigAiu^q e^ gp
gp pEpnDEjj b¡ gp EiSo[Ouqui3 k EiSopisipi gp o^mpsuj
• (oiunf gp ^ ^ Oí) pEpisjgAiufx e¡ gp
E| jod SEpBuiDOUEd uojgnj SEiDugjgjuoD se[ gpuop 'Eqipjn^
U9 '^UEJEJ 9p pBpTSjgAIUfq E| 9p SEDTSpjOUDgX S9UOIDESl^S9AUI 9 ElS
9P OjnjpSUI \^ U9 k EUEJE^ 9p EDipgj^[ UpiDETDOSV E| U^ (q

• (oiunf gp i k 9)
-iuq E| gp JEpijo p^dsgnj^ opEjExggp inj gpuop k Euoigg^x E| lod SEp
-BupojiEd uojgnj seidu9J3Juod sej gpuop 'gjSgjy o^jo^ ug 'an ¡gp gp
-ubjq oi^[ gp pEpisjgAiufi E| gp S9[Ejn5E^si SEiDugí^ gp ojnjpsuj (v
rsguopnjpsui sgjuginSis sbj ug sspEjDip uojgnj SEpugjgjuoD se1"!
•3 buiuiejia e¡ gp EDiuiinbojig uppBijsouigp E^ (f
•ouEiunq oqxnq |3p k
E| gp Ejnjxgj euij ej gaqos sgxEuosjgd sguopEps9Aui (g
ed
Eun uo3) -sgsEj gp 9jsejjuod gp Ei
-luí ex giuEipgui iSxoq gp o^EJEdE pp pi}\ upiDEJjsouigp e^ (2
gp ojBJEdE x^p EDiSpxoiq
is k EDiuiinb upiDtsoduiOD 'EiSoiopioui gp SEUigxqojd so^
:sEiugi sgiuginSxs so| e ugjgpgj gs tui jod sEps^Dip SEpugjgjuoD

SZNOIDVOIXS3ANI SIN 3(1
3US0S SVIDN3333N03
•ojsoSb gp g^ x9 EjSBq pnupuoD gnb k 'oSEDiq^ gp pEpis
ej gp 'upjjEg UEiuzn^ • -3 -jojj |g opuEixoiiEsgp EqEjsg gnb
.oiJEipguijgiui ouisixoqEigiu k soAijEpixo souisiuEDgj^,, gjqos osjn^ |gp

�Estado de Rio Grande del Sur.
Porto Alegre.
Universidad de Rio Grande del Sur: Rector Prof. Dr. Elyseu

Paglioli.
Facultad de Medicina.
Instituto de Neurología: Director, Prof. Dr. Elyseu Pablioli.
Instituto de Fisiología: Director Prof. Peri Rieti Correa.
Instituto de Ciencias Naturales: Director Prof. Dr. Irayá Damiani Pinto (Paleontólogo).
Laboratorio de Genética: Profs. Dres. Celso y Euterpe Jaeger,
Francisco M. Salzano y Sr. Euclarides O. B. Pacheco.
Laboratorio de Biología General: Prof. Dr. Romeo Mucillo.
Laboratorio de Botánica (Anatomía Microscópica y Siste
mática) : Prof. Dr. Alarich Schultz.
Facultad de Odontología.
Departamento de Histología: Prof. Dr. Hardy Ebling.
Departamento de Patología: Prof. Dr. José Chahér (Decano)
y Profs. Aron Kac y Joáo Jorge Barbacham.
Facultad de Farmacia.
Instituto de Investigaciones Biofísicas: Director, Prof. doctor
Casemiro V. Tondo.
Estado de Paraná.
Curitiba.
Universidad de Paraná: Rector, Dr. Ing. Flavio Suplicy de
Lacerda.
Facultad de Medicina.
Profs. Dres. Lysandro de Santos Lima, Joáo Ernani Bettega,
Dres. Atys Cuadros da Silva y José Brito Portugal.
Instituto de Biología e Investigaciones Tecnológicas.
Profs. Dres. Metry Bacila y Heitor Medina.
Estado de Sao Paulo.
Sao Paulo.
Facultad de Medicina (de la Universidad de Sao Paulo).

- 146 -

�- m -

SUBf^ UQ 'JOI^ •BDTU9J139I3 BldODSOJaiJ^ ap
oppaso ofnjtjsuj

k
•S3JQ 'oqo1-! oidijv ounjg -jq "jojj 'oqo-^ outug
joí^op -jojj 'JO1D3JTQ •BiSojouqm^ k biSo^ojsth ^p ojmpsuj
•SUUJBJ,\[ S3^BqX *-ia* JOId -IOJ33JTQ tBlSojOISI^ 3p O^t^TJSUJ
'BpUBJIJ^ ^jnBJ^ k BppUI
'ojjsb^ bji3atjo 'd 's3js 'bji9ij3^ sut^bj^ sstj^
'v '3 'bji3atjo
'uossbj^
SOJJB3 uq 'joi^ 'jo^33jtq 'BDisijoig ap ompsuj
¡ap pBpisiaAiufi) vuxoxpa^^ 9p
'oxxduv[
'\DXdpdg OJUJSXQ
suaqn^^ k bjb^ oaspuBi^ *sajQ 's
^sof *jq ^oi^ 'jo^aaiiQ •Baiuiiriboig ap ojr^psuj
•UBIAO3 pnSij\[ UQ qoj^ 'jojaaiiQ 'BiSoioisi^ ap oimpsuj
•xuBzzaraBJx 'H UBnf *js k ossas oiuo^uy 'Ja 'uosi^ uapnq
jo^aop -jojj 'jojaajya "BjSoyoTjquig k BiSo^ojsiH ^p ojtppsui
obs ap pBpisjaAiufi) vupxp^j^ dp pv}¡ruvj

ojipauag us ^ spjBMp^
sapiisiiy -saja 'oippv \i inB^^ -i(j -joj^
ojnjx^uj
•BJtaia^ ^uio^s suaqn^^ k
oSuiuioa *sapu^p\[ BpjBQ ouisBjg -saja 'b^bavb o^nB^ -ja
•joj^ 'jo^aaia 'iBiuiuy k ^jauao ^j^o^oisTj ap oimpsuj

ap pBpisiaAiuf^ B| ap) svx^-j i svpudxj 'vxfosojxj 9p pv%\nov^
•uijioury
ap j^dboj^ -ja 'jojj -BDiScqoiBj BiuiojBuy ap ojmpsuj
dp vjsxinvj
•^^ 'JOJJ 'jojaaaya 'Bjuio^Buy ap
•zapu^uia^ BJiaua^ *f k ppqa
-y buubj^ 'qa^íAouiqB^ -j^ -saiQ 'BJianbunf Boqaf^
zin^ \iq "joj^ :BiSoyouquig k BtSoyojsij^ ap oimpsuj

�De todo lo expuesto, presenté informe detallado al Encargado de
Negocios de nuestra Embajada en Río de Janeiro, Dr. Enrique Ruiz
Larremendy, de acuerdo con lo que manda la Ley N&lt;? 8609 del 26
de diciembre de 1929 (Ley Gallinal) en el numeral 2? del artículo 89.

En lo referente a la organización de los Laboratorios de microsco
pía electrónica y en particular en relación con las investigaciones
citológicas, sólo encontré que se dedicaran a esa actividad (antes del
curso de microscopía electrónica ya referido) en dos laboratorios. En
efecto, en San Pablo hay dos microscopios electrónicos, pero sólo tengo
conocimiento de que se hayan realizado trabajos citológicos con el mi
croscopio electrónico Siemens del Instituto Butantan. Trabajos rea
lizados por los Dres. Alfred Edwards y Arístides Vallejo.
Por otra parte, hay seis microscopios electrónicos en Río de Ja
neiro, pero sólo tengo conocimiento de que se hayan realizado traba
jos citológicos con el microscopio electrónico Phillips del Instituto de
Biofísica, —donde se desarrolló el curso de microscopía electrónica—,
cuyos estudios fueron realizados por la Dra. Herta Meyer sobre mate
rial de cultivo de tejidos.
No obstante, tengo la certeza de que los estudios de investigación
sobre ultraestructura citológica habrán de intensificarse ahora, des
pués del citado curso de microscopía electrónica, no sólo en los dos
citados laboratorios sino también en el Instituto Oswaldo Cruz y otros,
entre los que se cuenta el Instituto de Biología y Pesquisas Tecno
lógicas de la Universidad de Curitiba, donde me anunciaron que en
breve recibirán un microscopio electrónico Phillips.
En base a lo observado en Brasil y, muy particularmente, lo que
he podido apreciar en los Estados Unidos de Norte América durante
mis dos últimas visitas (1951 y 1953) creo hallarme en condiciones de
informar sobre el plan de organización de los laboratorios de micros
copía electrónica y, en consecuencia, sobre cómo debería organizarse
un laboratorio de tal naturaleza en nuestra Facultad.

PLAN DE ORGANIZACIÓN DE UN LABORATORIO
CITOLOGICO DE MICROSCOPÍA ELECTRÓNICA
La organización de un laboratorio de microscopía electrónica,
consagrado a los estudios de investigaciones citológicas (ultraestructu
ra celular) implica consideraciones sobre: a) el local para la instala
ción; c) el cuidado y mantenimiento del microscopio electrónico;
d) el sistema de trabajo.
Las necesidades para la instalación del laboratorio varían según
que se trate de la instalación de un laboratorio absolutamente inde
pendiente o como una sección de un laboratorio histológico ya orga
nizado. Habiendo resuelto el Consejo Directivo, en su oportunidad,
incluir en el Proyecto de Presupuesto de la Facultad una partida para
el equipamiento de los distintos laboratorios de la Sección Ciencias,

- 148 -

�- 6f I soidoasojaiui sounSjE ap SEaEjd sb{ anb SEJiuaiui 'aiuBaijiuSisui ojsoa
un ap sa -muí &lt;jg ap EarjEjSoioj E^naipd B{ anb eá 'SBatupjjaap sejj
-BjSojojojaiui ap uppuaiqo Ef Esojsoa souaui oqanuí aaEq A Baijqduns
ouipjn ojs^ -uiui 9g ap uqrj BJEd A SB3E{d BJBd Baij^jSojoj BJBiup uoa
k anbojua ap jEpiaouiq Ednj uoa opEchnba ^isa oidoasojaira p anb
ajuaiuaAuoa ajuauíEums sa 'SEaiupjjaapoapdp sauopBjjaqB ap uppBj
-aqq e¡ ap k a^uaiuaAuoa OApnjosaj japod pp SBuiapy 'uppBp^sui b^
ap oiuauíoui p ua sopiSauoa jas uaqap k uapand anb (ouisijBuiSpsB
k pBpppajsa ap uppBjjaqB 'BapBuioja uppBJiaqB) BapqBj ap so^aaj
-ap sosojjoSua ap uppBuiunp B^ ap asiBjnSasB BJBd 'ojBiBdB p jBsn
ap ^jqBq anb aopBSpsaAui p jod SBpBajopjjuoa jas uaqap k uapand
SBjs^ -sauopipuoa SBuii^dp ua ouisiui pp BqajBui ua Bjsand k U9pB^
-bjsui bj oaTU9Jjaap oidoasojayui pp opajd p ua uaAnpui sajuBauqBj
SFtujp SBjupsxp sb^ anb JB^Buas auapuo^ UB^npa BjnjanjjsaBjj^n ap
soipnisa soutj s^ui so^ BJEd ajuappns sa 'a^jBd bjjo jod 'k sopBj
-snfB ajuauíBjaajjad soidoasojaiui uoa auapqo as o^s anb 'ojp ^nuí oa
-pnpsaj japod un sa *y 0^ sopoui sopoj aQ -soidoasojaiui sns BJBd
'V 01 9P OApnpsaj japod un BjnSasB suauíai^ bsbd bj 'ajuBisqo ou
'anbunB (0200000*0 #UIUÍ) 'V 02 9P (SSPZ ^ sdíipqd 'jojdta 'VD'^)
ajuauípn^qBq sa ouiixbui OApnpsaj japod ais;j • (biubui3^v 'suauíaig
íEiuBUiajv 'sspz "O'3"V í^puBpH 'uaAoqpuig; 'sdipxqj í'V'S'ü '^o^
ÍA 'VD'^) sappjauíoa sbsbj saiuajajiíp ap soiqoAop^ Q01 " OS 3P SO3
-iu^jjaap soidoasojaiui so¡ ua aisixa u^iatpuoa Bjsa a '3iqisod OApn^
-osaj japod oip sbui pp jas aqap ooiuox%^d\d oi4o3soxdiw ¡^ (\
•Bidoasojaiui BJBd SBaiuiínb sBiauBjsns k piuauínjjsui ouanbad (9
íoidoasojaiui pp upiaBJBdaj k Bzaiduiq 'ajsnfB {a BJBd oxjosaaaB pj
-uauíujisux (5 íoaiupjiaap oxdoasojaiui p BJBd sojsandaj ap odmba
un (f i (SupsBa-AvopBqs) oaqB^aui opBajquios BJBd ojBJBdB un (g
;ouioiojaiui-Bjj|n un (2 íoaiupjjaap oidoasojaiui p (\ :ua ajsisuoa
IBiuauírujsui odinba ¡3 — -oixviitqoui i jv)U9iunxjsut o^^nbd ¡^
•ajqBuozBJ
oísoa un ap k BZEjd ua sa^qiuaiqo a^uauqpBj uos soAiixsodsip soq
•my 'a^uaiquiB pBpauínq ap jopB[naj un ap k pajBd Bun ap jouadns
ajjBd bj ua opBaopa ajiB ap jojaEjjxa jojoj ouanbad un ap BSuodsip
anb ^jpuaAuoa k a^qiaajnaso ajuauípaBj jas Bjaqap uppBjiqBq bjs^
• (sojiaiu sajj jod sajj soun) SBpianpaj sauozsuauíip ap uqpBjiqEq Bun
ap 'SBiuapB 'jauodsip BJB^saaau as biSoioji3 k Baidqasojaip^ bjuiojbuv
ap oiJOiEjoqB^ pp sapBpqiaBj sb¡ sBpoj uoa
•a^a 'BaxjBjSoioj Bjnaso bjbuib3 'BijBjSojojojaiui ap pjuaui
-nj^sui ns opoj uoa 'ajsixa bá anb 'ajuaijjoa BaiSq^oip upxaBjBjsui b¡
ap asjBdnaoajd anb ABq BpBU BJBd 'ojaaja U3 -auiauíauíjoua Baijqduiis
as uqiaBzxuBSjo ap UB^d p 'eiSojoji^ k Baidqasojaij^ btuiojeuv ^p
{ap uqiaaas Bun ouioa BaiupJíaa^a Eidoasojaiui ap oxjoiBJoqB{ un ap
u9pB{Bisui B{ opuBjapisuoa 'Jiaap sa 'sauopipuoa SBsa U3 #osEa opunS
-as {a jbibjj aiuauíuad ojqs ojapisuoa 'oSjBa iui b biSo{ou^ k Baidpa
-sojaij^ BjuiojBuv 9P oiJojBJoqB^ {a BJBd soiJosaaaB sns k oampjjaap
otdoasojaiui un ap uppisinbpB b{ BJBd Buins B{ aAnpui as anb bj ua

�electrónicos como el R.C.A. Víctor son de tipo tan especial y exclu
sivo que hacen difícil y costosa su obtención. No obstante, el último
modelo recientemente puesto a la venta por la R.C.A. Víctor, está
perfeccionado de tal modo que pueden obtenerse microfotografías
electrónicas indistintamente con placa o con película.
2)El ultramicrotomo, es de imprescindible necesidad para la
obtención de cortes ultrafinos, suficientemente transparentes a las ra
diaciones electrónicas como para hacer visibles los más finos detalles
estructurales (algunos del tamaño de las macromoléculas).
El espesor de los cortes puede variar entre 200 y 1300 A., pero
habitualmente el espesor de 500 - 800 A. (cortes de reflejo áureo a
la luz oblicua) son suficientes para los estudios de ultraestructura.
Los ultramicrotomos se clasifican según dos tipos fundamentales; los
de avance por expansión térmica y los de avance mecánico. Dejando
de lado la cámara de expansión térmica de Newmann, Borysko y
y Swerdlow y el de varilla de expansión térmica de Porter que, con
la rapidez del progreso en microscopía electrónica pueden ya ser con
siderados como de valor histórico, hay en el momento actual el ultra
microtomo de Sjóstrand y el de expansión mecánica de Porter y Blum,
que son considerados de los mejores. El primero es teóricamente per
fecto, pero quizá el segundo sea más recomendable por su extraordi
naria sencillez para idéntica efectividad (además, el precio es nota
blemente más bajo).
3)El aparato de sombreado metálico puede ser obtenido de dis
tintas firmas comerciales y hasta puede ser construido por técnicos
uruguayos, como se construyó el del Instituto de Investigación de Cien
cias Biológicas del Ministerio de Salud Pública y el del Laboratorio de
Investigaciones Científicas de ANCAP.
4)El equipo de repuestos del microscopio electrónico es algo que
debe estar incluido en el precio del aparato y cuya obtención evita
enojosas detenciones y demoras en el trabajo de microscopía electróni
ca, a la espera de las piezas (resistencias, válvulas termoiónicas, etc.)
de las fábricas europeas o norteamericanas.
5)El instrumental accesorio, para el ajuste, limpieza y repara
ción del microscopio es muy sencillo y se reduce a un equipo de he
rramientas de uso corriente, tales como destornilladores y llaves de
ajuste, etc., el cual ya viene incluido en el equipo del aparato.
6)El pequeño instrumental y substancias químicas para micros
copía, si bien es especializado para la preparación del material de mi
croscopía electrónica (por ej. fijación de los tejidos en soluciones de
tetraóxido de osmio, tamponadas a pH fijo, la inclusión en metacrilato, etc.) forma parte del equipo del laboratorio citológico de mi
croscopía óptica.
En lo referente al mobiliario, éste se reduce a una mesa de traba
jo citológico corriente y a dos armarios de dimensiones reducidas, pa
ra el instrumental accesorio, el pequeño instrumental de microscopía
y las substancias químicas.
- 150 -

�- 191 ouioa sapj 'sBdBja sbjjo ap uqpBiEajajuí a opBSajSs p jod '
-ui ap soipnjsa souap ua 'opBiiduiB jas apand puauaS uB^d
•a^a 'ojuauínB pp oinapp opiqap p
uoa 'u9pBi[duiB jod soAijisod ap uqpBJBdajd ajuanaasuoa k sbjjbjSojoj
-ojaiui ap uqpuajqo 'oaiuqjjaap oidoasojaiui pj uppBAjasqo

(a

Isauoisuadsns o SBjnjanjjsa
sb¡ ap puoisuauíipiij Bapi uap anb SEaijBjSojojojaiui sauaSEiui jauajqo
Basap as opu^na 'sauoisuadsns ap SBinapjBd ap ojisqdap ^ap o sajjoa
so^ ap oaiipaui op^aiquios p ^jBaijaBjd as sosbd sounSp ua (p
íojaap \e opBjBdajd ajuauippadsa 'upqjBa ap ajuajBdsuBjj
un ap 'ouisiui 'o jbauijoj ap o (Buipjopa 'uinipopEd) BiOA^qd
uqpoSjB ap Binajpd buitsiuij Bun uoa SBjjaiqnaaj ajuauíBiAaad ajiod
-os ap SBpjjS sbi b afBSBd ns k souijBij|n sajjoa ap uppuajqo (a
í (ojBjuaBjaui
-Ipnq-^^) oaps^d ua upisnpui a BAisajSoíd uppBjBjpiqsap (q

-g)
-Bq b uaxquiBj uppBÍij bi JBnjaaja k (soaijBiuizua sosaaojd soi ^^uajap
BJBd) BjnjBjadutaj BÍBq b 'jopBfxj opinbq pp ojjuap 'zapidBJ jo^bui
bi uoa opifaj pp sisaj^xa bi jBzipaj anb ^Bq pna oí BJBd 'saiquanb
-aj sauopipuoa sajoíaui sbi ua jBipnjsa b opila} pp uppBfij (b
rsajuainSis SBd^ja sbi u9 ^juajsisuoa 'joq^i bi ap pjau
-a2 uB^d un asjBzijBuianbsa apand 'jBinpa BjnjanjjsaBjjín ap soipnjsa
soi BJB^ ojaj -oipnjsa ap Buiaj p uoa buba oÍBqBJj ap Btuajsis 13

oivqüJ,) dp viu9js}s

•ajuauíiBnjiqBq
uaaAOjd sajuBjuasajdaj sns k sajuBauqBj soi 3n^ ^^inSaj opiAjas
un aÁnjpsuoa ajj^d bjjo jod anb 01 'ajuBauqBj BSBa bi ap oaiuaaj un
jod opeuopaadsui jas ^jaqap ojBjBdB p 'opuBna ua zaA ap '^ -aja '*aja
'SBapauSBuiojjaap sajuai sbj ap ojuaiuiBuopunj zBaip p uBqjnjjad anb
'Bujajuí pajBd bi ua sBpBjisodap uqqj^a ap SBinapjBd sbi ^^i^b BJBd
'oaiuqjjaap oqnj pp oujajin Buxajsis p JBiduiíi k JBuuBsap ouBsaaau
Bjas 'ojubj Bp^a 'jsy "oaTupjjaap k oauja^p 'opBA ap SBuiajsis soi 9P
sojuauíap sojupsip soi 9P ojuamiBuopunj k ajsnfB ojaapad pp 'jop
-B^nsaAUT oidojd p jod 'BaijBuiajsxs k Baipquad uqísiAaj bi b ajaipj as
'bjjo Bq 'SBUosjad ap aiqjsod ojauínu jouaui pp oSjbo b uajsa sotjos
-aaa^ sns k oaiuqjjaap oidoasojaiui p anb opuEjnaojd 'ofauBui ns ua
opBuajjua ajuauíajuapqns ou puosjad jod opBsn Bas anb jbjia3 ua aj
-sisuoa 'Bun Bq -saiBjuaiuBpunj sauoianBaaad sop UBajiduii souosaaaB
sns k oaiuqjjaap oidoasojaiui pp ojuaiuiiuajuBui k opBpma 13

oju9nutu9fuvui (C opvpm^

�la acción digestiva de ciertos fermentos, la provocación de variaciones
del pH., etc., etc.
Para documentar gráficamente el presente informe, agrego algu
nas fotografías y algunas microfotografías electrónicas referentes a los
temas en que estoy actualmente investigando, con una breve explica
ción en cada caso.

- 152 -

��Fie. 3 Microscopio electrónico Philips, de 100 Kvs., del tipo existente en el
Instituto de Biofísica de la Universidad del Brasil. Abajo, la pantalla de
observación, con el dispositivo adicional para pkcas. (Cliché, cortesía
de "Philips del Uruguay, S. A.").

- 154 -

��Fk;. .) Ultramiorotomo de Porter-Blum, de cuchilla de vidrio y funcionamiento
a mano, utilizado en el Instituto de Biofísica, de Río de Janeiro y en el
Instituto de Investigación de Ciencias Biológicas, de Montevideo.
Fk;. ó I ltramicrotomo de Sjóstrand, de cuchilla de acero y funcionamiento au
tomático, utilizado en la División de Investigaciones Científicas de ANCAP.
- 15(5 -

�^i^B.ijj pp pü^USJOAiiiji bj ap ejisijoi^ ap ojnju^u[ |ap '"sa-nj oOl ap 'sdqiqj
ap oaiuoj].&gt;ap oidoa^oJauu [a uoa opiuaiqo n.)iuojj.&gt;,t[a Fijiu^oiojojai^
•\ ()096 'uoiJBijdiuB bj na omaiuiiB íx |)()c^ 'oAiin^au [a ua pun^uó o^uam
•ny -jajjO^i ap oaitusBpIopua o[nanaj 'aj íospriu ^/ í^npnsa ojin^^unuí 'jíu
í SBUiosoijpuoa 'oj íoaijBjaa no(|andBJ 'J "Bp^/uBAB uoiaBiauaJafip ua BauBjq
i;ji:.i ap api()zoii:,Hi.iad^a Bun ap o.&gt;i]B|aa oiua.uxa pp

�Fie 8 Reborde celu
lar constituido por fi
nas digitaciones o microcilias me. Aumento
en la placa, 9000 x; en
la ampliación, 36000 x.
Fie. 9 Borde celular
con pequeñas digitacio
nes di y cillas ci, de
las que se distingue el
fascículo de fibrillas in
ternas, disociadas. En
e, corte transversal de
la cola de un esperma
tozoide; en e', corte de
otro al nivel del cue
llo. Aumento en la pla
ca, 10.700 x; aumento
en la ampliación, 32.100
x. Vesicula seminal de
Australorbis immunis.
Estas microfotografías
electrónicas y las si
guientes han sido obte
nidas con el microsco
pio electrónico RCA
Víctor, EMU-2A, de la
División de Investiga
ciones Científicas de
ANCAP.
- 168 -

��Fie. 11 Corte tangencial de una cabeza ce de espermatozoide, en forma de tor
nillo, con el cuello cu. En la parte inicial de la pieza intermedi'aria se
observa bandas gruesas bg y bandas delgadas bd, periódicas y helicoidales,
del manto superficial de la vaina proto plásmica. En A y B, cortes obli
cuos de colas de espermatozoides. Aumento, 19000 x.
En estas microfotografías y en las siguientes, el material es de Australorbis immunis.

- 160 -

�'x OO'LZ 'íuamny -oapnu '\[ f) i2[og
ap o^EJEdE pp saiunJJiaiui sojnqrn souij ap sojnapsBj so[ aaiua sa^uaaBX 'os
-ouiiunjoA sbui 'anuaj o.)iuisB[dojia o^nuBjS '1^ i. osuap oaiuisB|dojp o¡nu
-bj8 'p^ "[Buiiuas B[naisaA ap [Bip^da Bjnpa ap BaiuisB[doip-oa^)na
"(x 000"^^
joXbui o^uauínB un b 'apiozojniujadsa ap bjod ap jBSjaASUBJj
'x OOI'Ot 'ojuamny "SBsanjS SBpusq
snj ap joijajuf p ^^ sBpiua^uoa s^jnasqo SBjj^q uoa '[Biaijjadns ojubui
pp Josadsa p a^JaiAps as SBpoj ug "píXE ojuauíEjij [ap sajBJ^uaa sop X
sBaijajijad SBfjpqij aAanu ap zsq [a BAJasqo as g X y ug •sapiozojBuusd
-sa ap sb[od ap 'jj 'q 'g 'g 'q 'g sonaj-qo X g 'y sajEsaaAsuBjj sa^Jog

¿I '^
91; "

�Fie. 18 Zona núcleo-citoplásmica de célula epitelial de vesícula seminal. Próximo
al núcleo N, hay un granulo citoplásmico tenue gt, rodeado por finas
formaciones granuosas, al parecer provenientes del núcleo a través de
la carioteca fe. Aumento, 45.000 x.
Fie. 19 Zona citoplásmica de célula epitelial, con vesículas v, con membranas
limitantes de doble contorno, l'as cuales contienen una substancia muy fi
namente granulosa y dispersa. Están rodeadas por finas vesículas del re
tículo endoplásmico de Porter. Aumento, 36.400 x.

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3623">
                <text>Plan de organización de un laboratorio citológico de microscopía electrónica.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3624">
                <text>La presente  nota  está basada  en  el informe,  referente  a  mis actividades como Becario de la Ley Gallinal desarrolladas en los Estados dos del Brasil durante un período  de tres meses en  1955.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3625">
                <text>SOSA, Julio María </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3626">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1957, Nº 15 : p. 143-162</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3627">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educvación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3628">
                <text>1957</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3629">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3630">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3631">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="328" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="561">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/2875ba90a93c7dc602af56510396a149.PDF</src>
        <authentication>cfea7f1b4b795bb9232f83f19e7c6d87</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3612">
                    <text>- 96 •aoiaadns BzuBuagua bj ap ojuaiuiBJBOua ja na ssiauapuai
SBeaaAip ap onioa uaisixa anb na oipam jap oiubj soaidij ojio aod
ucjanj anb Á Baiptaaiem bj ap oua.ua} p na BiauB}jodmi Bpioouoa
-ai ap soa}uaa opBj un aod nBianj anb sauoian}i}sui aiSaja ap opB}BJ}
somajj •sopiuoaaa sasjsd soj na buisiui bj ap aoiaadns Bzusuasua Á
Boi^uiaiBin Ban^na ap soa^uaa so^ eopoi je^isia a|qBouoBjduii opaa
-Bd sou 'uoisuu BJ)sann ap piaaiBin ojuaiui^drano p ojunno u^
•a^uBppB sbui a^namaA
-aaq sopiinasip uBaas A 'oipara oajsanu na omoa isb sopBjisiA soajuaa so\
ap eoun^p na sauoiaipnoa sbj ap naniBxa pp nBJiSans so[[a íbjsía ap
go;und soisa ap onn Bp^a Bd)nB^d as anb na sonitujai sof nos sapna
ojaBa^sqB na aaaa|qBisa somaaB^najni ou upiaanpoJim Bjsa n^ *B[asaaa
-aajo apand anb uoianjiisni b^ A 'bjbjj as uoioBinaoj ^Ano ap Bnosjad
b^ :sapianasa b^sta ap so^und o saao^aBj sop nanaiAjaim 'sopHainrfd
naiaaa souinuaj so^ ua pnoiaBaoA npiaaaps b^ ap osaaoad ja n^
•BJOiaaa uotaaB Bun aaaaafa apand pBpisaaAiu^^ Bjjsann ap
SBianat^) A sapBpiuBuinjj ap p^ijnaB^ bj anb ua ouaaaa^ ja op^a^ aoX
-bui na B^aajB anb bj 'natqniB^ 'Bisa s^ 'aoiaadns bj b BiJBpunaas bzubu
•asna bj ap afBSBd ap Bd^^a bj 'jBtaaoj BzuBuasua ap souiuua) na 'sa
oisa íojprjdxa aoBq as noiaaajas ap aajOBJBa ja apnop BdB^a bj ap uoio
-Bjapisnoa bj b soxnaaBjimij sou 'souBjdmai ^nm nos ojjoaiBsap oan^nj
ja ua uaXnjpi aiuauíBpunjojd sbhi anb soj anb ajqtsod sa X 'jbuoiobo
-oa uotaaajas ap sosaaoad XBq nopBonpa bj ap SBd^^a sbj SBpoj ua anb
oiaap sa uaxq ig 'oipnisa ap oduiBD ja JBiiraijap aq^a 'opoj a^uy
•oipant oaisanu
ua Bijasns Bpiaajaa noxisano bj anb SBtuajqoad soj b Bionaaajaj jBiaadsa
uoa A soadoana sasiBd sosaaAip ua SBApaadsaa sauoiaipuoa sbj ap oip
-n^sa un ap aSans ouioa jb^ 'soaiiBuiajBui soj ap jbuoiobooa uoiaaajas
bj ap Btuajqoad ja JBUiuiBxa sa auuojuí aiuasaad jap oiafqo j^

SO|
|duodddoa

Í MVflt

�En razón de las circunstancias mencionadas, y de otras de orden
práctico, las instituciones visitadas fueron las siguientes:
Francia:

Universidad de París: Facultad de Ciencias, e Instituto Hen-

ri Poincaré (nuestro informante: Prof. Dr. Laurent Schwartz)
Collége de France, París.
Universidad deNancy: Facultad de Ciencias, Departamento
de Matemática (nuestro informante: Prof. Dr. Delsarte, jefe
del Departamento).
Italia: Universidad de Estudios de Milán: Facultad de Ciencias, De
partamento de Matemática (n. i.: Prof. Dr. Ermanno Marchionna)
Politécnico de Milán: Facultad de Ingeniería, Instituto de Ma
temática (n. i.: Prof. Dr. Bruno Finzi, director del Instituto).
Suiza: Universidad de Zurich: Facultad de Filosofía II, Departa
mento de Matemática (n. i.: Prof. Dr. Bartel L. van der Waerden, jefe del Departamento)
Escuela Politécnica Federal, Zurich; Sección Matemático-Fí
sica, Departamento de Matemática (n. i.: Prof. Dr. A. Pfluger,
director de la Sección).
Gran Bretaña: Universidad de Londres, University College: Departa
mento de Matemática (n. i.: Prof. Dr. Harold Davenport, jefe
del Departamento)
Alemania: Universidad de Erlangen: Facultad de Filosofía, Institu
to de Matemática (n. i.: Prof. Dr. K. Nóbeling).

2. ANÁLISIS DE LA SITUACIÓN EN LAS DIFERENTES
INSTITUCIONES
FRANCIA
Describiremos brevemente el planteo del problema tal como se
presenta en París. Esto no es, admitidamente, típico para el resto de
Francia, pero siendo París el centro capital del trabajo en Matemá
tica superior en Francia, la situación allí es más significativa.
La enseñanza superior de la Matemática está fundamentalmente
en manos de la Universidad de París, a través de dos de sus órganos,
la Facultad de Ciencias y la Escuela Normal Superior. Mejor que ex
presar en nuestras propias palabras lo relevante para nuestro estudio
respecto de estas instituciones, citamos pasajes relativos a lo mismo
del catálogo de la Universidad ("Livret de TÉtudiant 1953-1954") y
haremos algunos comentarios adicionales.
Empezaremos por la Facultad de Ciencias: Condiciones de admi
sión: "Baccalauréat", "Brevet supérieur" o equivalente; o dispensa
por ser egresado de diversas "grandes écoles".

- 96 -

�- ¿6 oaad 'Baijoaj^ B3I8I^ ap SBapaiBa sb{ b oipaspB aiuauqButuiou '44aaBa
^uajj iniiisuj,, p SBiuaps aasod 8Bpuai[) ap pBj^DB^ B3
tt • • • uoiibiiiui aiua¡paxa aun isa aipias^ b[ ap iuaui M
-aanaoi^ aun aaaBdaad A anod saauapg ap ai[noB3 9un?J
suBp aaiaasui4s b laaaiui puBiS sn^d aj ino anaiuaui4p aaaiaaBa B[ m
b mauíisap as mb suaS saunaf sa^ 'unamaSui(p auaiuuv^)

'HA

• *' saAijd saaiAJas sa{ su^p • • • uoiibaisiuiuipyj sub^ m
: jaajaxats inad ajaxjjbo ana^ 'aubiisiiBig ap iniíisujj ap sanoa sa¡ n
lAins iuo 'aaino ua 'mb lioj(i ap la saauaxog ap aauaai[ aun;p snAjnod w
suaS saunaf sa[ assajaiui aaiBniaBtp aiaijjBa b-^ '%mjtonioy '\\t
•(sosjnauoa sapi ap bist^ Bsuaixa Bun anSxs) u • • •: anbjj M
-iiuaias amuiBj^ojd un luBiJodtnoa sjiiBaisiuiuipB sjnoauoa suiBiJaa ^
b siBpipuBO xns a^in isa saauatag sa aauaai^ b^ 'ajino u^ • • • uoii „
-BJisiuiuipytp a^uoiiB^r ^foa^^ b aaJiua4p sanoauoa nB aadiaiijed „
ap (tssnB lauuad) saauaiag sa aauaai^ B^ 'uoijvuisiwiupy *a,,
• * * aimouoJisB ua ia n
sanbtiBinai[iBUi ua sasi^iaads saauaiag ap sapouaai^ sa^ inued * • #pu n
-uosaad jna^ inainjaaj saaioiBAjasqo sa^ 'sajiojvauasqQ #AI'*"
•sajiíi sjna^ ia aipBdBa maj lUBAins „
'•aia * • • • saipjdipaj ap saqaBUB luauuaiAap • • • saiiBiBis sa^j *saqo „
-jaqaaj ap sjnaiaajip 'saqajaqaaj ap saaipui 'saqajaqaaj ap sajBqa „
'saqaaaqaaj ap saqaBiiB *sajTBiBis rsaiuBAins sapoSaiBa xn^ inauuaii ^
-jBdd^ sjnaqaaaqa sa^ • • -sauíuiaai SBd iuos au xubabji sjnaj ts aauuB n
anbBqa iuauia|pAnouaj ap ai^tqissod aaAB ub un jnod sauíuiou iuos w
s.tnaqajaqa sa^- • • 'S'^'^'^ ^p sinijisuj 'sapma4p sajiua^ 'saiioiBi „
-oqB^ sa[ suBp saaiBiSeis auuuoa siuipB aaia luaAnad saouapg sa sap n
-uaaq sa^,, • • • anbifiiuata^ a^oxat¡oa^ / ap ^vuoijv^^ aujua^) #jj.^
• • • saqnaBjj sa\ susp luauíau^psua j b masiA anb xnaa ap aS M
-ixa isa ibjoi.oo^ a^ * • -xnvuoiSad sanbi^oSvpad saujuao xnv aau^uaj) „
sunoauoa np • • • saao^^ sa^ suBp jaupsua4p lauíiad mb vopvSauovj „
ap ia samapadns sapnig4p auio^dtp np uotiBJBdajd B^ b aioA B[^
ax\no saauapg ap iuatuau8psu^4p aauaoi'q Bq[ •juawauSiasu^ *j.,
: (BOtiBUiaiB]^[ ap saiuBipnisa b
•ui anb sojBJJBd s&lt;q aiuauqspadsa souiBita) :ttsaouapg ap sapnia
a^d siaaAno saqanoqap sap nSaady,, :sopBsaa^a so| Ba^d SBpipg
•aoiaadns BzuBuasua b^ BJBd oiíaatu
-iisuoa ou oaad 'sisai enn ouis aaainbaa ou pBpisaaAUQ ap opsaoiooQ
ig qBUtSiao souauz ^b Bun 'stsai sop A BaniBpuaoi-q b^ aaatnbaa op^aoi
-doq ^g •saaotaadns soipnisa ap sop^aijiiaa^ f ap sauopButquioD
-imaaiap ap Bun ap uotsasod B| aod aiuauíBDti^uioinB opBaoio
un sa BaniBpuaarq B3 *uaiiuipB anb saiuBTJBA sb^ A SBUio^dip A sopBaS
soisa ap soitsmbaa A BzapaniBU B^ aBzi^BUB b a^aiua inb^ apuodsaaa
-oa on^ •44aiisaaAiuQtp ib^oidoq,, í44saouapg sa ibjoidoq,, í 44sanbtiBuiaqi
-b^[ ap saanaiaadns sapnia4p araojdiQ,, í&lt;4saouapg sa aauaarj,,
-iq3 ia anbisXq^ sanbiiBUiaqiBi^ ap saanaiaadns sapnia4p
: BoiiBraaiBj\[ ap saiusipnisa so^ b sa^qísaoos sopBaS A

�en la práctica el centro de trabajo en Matemática pura y aplicada
de toda la Facultad.
En cuanto se refiere a la enseñanza de la Matemática, la "École
Nórmale Supérieure" trabaja en estrecha conexión con la Facultad
de Cieneias, y su cuerpo docente es parte del de la Facultad. Algu
nas características se mencionan a continuación:
"L'École Nórmale Supérieure a pour objet propre de former des
" professeurs pour toutes les branches de l'Enseignement secondaire.
" Les études sont done dirigées (vers) l'agrégation... mais l'École
" Nórmale est en méme temps un centre d'études supérieures, oú se
"forment des travailleurs pour les laboratoires,... de futurs docteurs
" et professeurs des Facultes de Lettres et de Sciences.
"...Les eleves sont recrutés au concours... Les eleves sont im" matricules á l'Université dont ils suivent les cours. Mais en outre,
" des enseignements spéciaux complémentaires leur sont donnés par
" des inaitres des Facultes..."
Además de los centros de enseñanza e investigación vinculados
a la Universidad de París existe en París el "Collége de France", que,
desde mucho tiempo atrás, poseyó dos cátedras de Matemática su
perior, y ahora posee tres (profesores Mandelbrojt, Leray, Lichnerowicz). La naturaleza particular de esta institución es bien conoci
da y sería ocioso dar detalles. Baste señalar las siguientes citas de la
publicación oficial mencionada (que incluye referencias a todas las
instituciones culturales de nivel superior en el territorio de la Aca
demia de París), que definen perfectamente su carácter, en particu
lar en lo que interesa en este estudio:
"D'abord il se recrute sans condition de grades; par la il lui
" est possible d'appeler á lui des savants qui ne sont pas des profes"seurs de carriére, mais qui se sont signalés par des découvertes, par
" des vues personnelles, par des travaux originaux. II suffit qu'on soit
" en droit d'attendre d'eux, dans le domaine de leurs recherches
" propres, des resultáis nouveaux... ses enseignements ne sont assu" jettis á aucun programme. Nulle part la recherche scientifique ne
" jouit d'une indépendance aussi large... Chaqué professeur choisit,
" d'année en année, le sujet de son cours dans le domaine scientifi" que qui lui est propre, et généralement dans l'ordre particulier de
"recherches auxquelles il s'applique a ce moment..."
A estos comentarios sobre las diversas instituciones sólo nos
resta agregar que la experiencia de nuestro breve contacto con las
mismas, y conversaciones mantenidas con destacados miembros del
cuerpo docente, en particular el Prof. Dr. Laurent Schwartz, corrobo
ran las expresiones citadas. Cabe destacar que, globalmente, el nú
mero de estudiantes en la carrera de Matemática en la Facultad de
Ciencias (sin contar a los que siguen cursos de ésta para otros estu
dios) es proporcionalmente muy grande, así como es grande también,
y mayor que en los demás centros visitados, la proporción de estos

- 98 -

�- 66 so[ ap asBq bj aaqos sa uoisiuipe Bg 'puiSiao ^iuauíaiuaaapad
sisaj. Bun X oipnjsa ap soub oajBna uaaambaa anb 44sopBaoioop^ 'sou
-ara [b aiuanqeinaoj 'opuais scqniB *ltBaisrg 9 BonBuiaiBj\[ ui BaanBg,,
B[ X ttBat^BinaaBi^[ ui Baan^g,, v\ : BaijBiuaiB j\[ v\ na sopBsaaaiui so[
B sauopBzipiaadsa sop aiuatuBaiSBq aaaajo SBiauat^ ap, pBjtqtiOB^ b^
:saiuain5frs so[ nos oipn^sa oa^sanu BJBd saiuBAapa soqaaq sog
-BHiajBJ\[ ap BJ3JJB3 ^\ 3p |BI3UaS UOI3BZtnBJO B^ X ^BUOI^BOOA UOIO
-aaps b[ aaqos soniBSJaAnoa ^na p uoa 4BunoiqajBj^[ *g uq *joi,j p
anj a^usnijojuí oajsanu 'inisiq^ 'i(j 'Joj^ 'ouisiui pp apf pp Bpuas
-nB ug 'uBpj^; ap soipnjsg ap pBptsjaAin^ B[ ap SBpuai^ ap ps^pia
-Bg vi ap BapBuia^Bp\[ ap oinaniBiJBdaQ |a ua uopBnjis B^ jeutinexa
sanij soj^sann b ajuesajaiui sem sa 'opesa^dxa uapaj o\ jog
•BjiaiuaSuj ap pBjpaBg Bjjsanu ap Boiisip
-Bjsg X BapBuiaiBj^[ ap oini^suj pp so\ X op^uoianam ojnijjsuj pp
oiuaiuiBnopunj X sojisodoad so^ aaiua soppaiBd sosoaaninn JBAjasqo
somtpnd qpiBjg *y 'iq X (jo^aajip) pnig *g 'i(j sajosajo^d so^ uoa
sauopBSjaAuoa ua X bjisia BJisann ng *soai}Bnia;Bni buijoj on 'jpap
3[ba íuoprniisut b^ ap SBidojd svjjajjea sb[ na nopBaqdB v\ Bp^q
Buqdpsip e^ ua ofBqBj^ p B^napo —sauopBat^qnd sns u^nSpea^B o^
oinoa— uopeSnsaAui b^ na UBfBqBJj soaqniaiui soXna BaijBuiajBj^[ ap
ojnjiisuj un aasod uaiq ts *oaiuaajqog p oiqui^a ua oaag *sauopnj
-nsui SBquiB b saunmoa nos saaosajoad sosoaamnu anb opora ap 'sp^z
-ubab Xnm sa sisoiquiis b^ *Bai^Bxua^Bj\[ ua ofBqBJi p B^aadsaa anb O[
ua X 'sBsauBfiux sauopn^i}sui sop sb^ ap osbo p ua anb somaaiQ
•(oÍBqB SBUI I3A) BZing
sa ofdmafa oi%q 'SBa^o sb^ t4BpBaqdB Bpuap,^ b^ b X ssun sb^ t4BJnd
epuap^ v\ b a}uauia{qisuaiso sepeaipap, 'aouadns aiuainBaijua^nB Ba
-ijxjuap BzuBuasua ap sauopnipsui ap uopxsodBixnX b^ soadoana sas
-iBd sosaaAtp ua Ba^uB^d anb Biuajqoad pp aiuBsaaa^ut o^dtuafa un sa
osBa a^sg *nBpj\[ ap soquiB 'oaxuaaiqog p X soipnisg ap pBpxsaaAiug v\
uoaanj o\ uoisiiu Ba^sanu ua Btpij ua SBpBiysiA sauoianinsux
viivíi
b^ ap sogoaacsap sa^uaiaaa Xnuí ap Bipa^nS
-uba vi v i^B Bn^is as anb 'sauaAof aiuaiuaiuBuiiuopaad 'soaiiBuia^
-bui ap odna^ pp uoisua^xa b^ aBqoaduioa souiipnd osanasu^ai oXna
ua *4j^[Bqanog,, odnaS pp oiaBuiuias pp, pajsauíta^ uoiunaa bj b ix%
-sisb b zpBAvqag *joag p aod opB^tAut aas ap aouoq p sounAn^ *Bip
pp sa^uauíuioad sbui soa^Buia^Bui so^ ap sounSjB b BtaBaisoui ajuaaop
odaana pp uoiaBaauínua Bpíd^a Bug *SBuaapoui SBiaoa^ sapuBaS sbj
-aaia v 9i9\j9i as anb o\ ua aiuauqBpadsa 'Bai^BUiajBj^ b^ ap ogoaaB
-sap pp saao^oaa soa^uao so^ ap oün Xoq sa stasg anb sopBzipiaad
-sa sopi^aia so^ ua opxqBS uaiq sa anb aB}ou aaa^q BiABpo^ ^qeg
•Bipaui BzuBuasua b^ ua Bpips ns Baiuanoua BjaoXBui v\ uaiq is
í uopBSiisaAui b^ b X saaoiaadns sopeaS so\ v Baídss anb saiuBipnjsa

�ficados de "maturitá" clásica o científica indiferentemente (análoga
mente para el Politécnico). Este hecho está impuesto por la ley, pero
parecería que no sería siquiera deseable restringir la admisión a los
estudiantes con la orientación científica, puesto que la experiencia
parece indicar que la orientación clásica —o humanística— provee
frecuentemente estudiantes intelectualmente bien condicionados —
aunque con menos conocimientos de la materia— para seguir la en
señanza de la Matemática; no sucedería esto con tanta claridad en la
especialización físico-matemática.
La Facultad y el Departamento no parecen hacer esfuerzos visi
bles para fomentar el ingreso a las carreras mencionadas, y la afluen
cia a las mismas parece ser considerable. A pesar de que la natura
leza de la enseñanza varía poco de una de las especializaciones a la
otra, y una buena parte de los cursos son comunes, la composición
del estudiantado varía considerablemente, en particular en cuanto a
las razones de carácter ulterior que presiden a la elección de su ca
rrera. Los "laureados" en Matemáticas y Física encuentran, a la par
de los de Física, una salida relativamente considerable y creciente en
la gran industria, con un cierto porcentaje dedicado a la enseñanza
media, la enseñanza superior y la investigación en relación con el
Consiglio Nazionale delle Ricerche. En cambio el grueso de los
"laureados" en Matemática se dedica a la enseñanza media y sólo
una pequeña fracción encuentra salida en alguno de los otros cam
pos. Esta diferencia se refleja aun en una muy notable disparidad en
la composición del estudiantado en cuanto a sexo.
Una de las cosas a notar en relación con nuestro problema es
el poco estímulo que ofrecen en la actualidad en Italia las universi
dades a la investigación. En muchos aspectos esta situación se ase
meja a la que existe en nuestro país. En todos los demás países de
Europa occidental que hemos visitado la mera existencia de grados
superiores para cuya consecución es requisito indispensable la inves
tigación original fomenta, en una escala que rebasa las exigencias
que esta situación plantea, el desarrollo de la investigación practica
da por personas que no integran el personal docente. Esta situación
no existe en Italia, donde el Doctorado es la denominación común
de títulos profesionales y diplomas de estudios académicos y no exige
el desarrollo de la investigación. Por tanto ésta se realiza en las uni
versidades solamente en cuanto es parte del trabajo de los docentes
y en cuanto es realizada en colaboración con el C. N. R., coincidien
do las más veces ambas circunstancias. Esta situación coincide con
lo que sueje considerarse como un período de decadencia de la con
tribución italiana al desarrollo de la Matemática, contribución que
fuera prominente a fines del siglo pasado.
SUIZA
Como instituciones más representativas en relación con nuestro

- 100 -

�- xoi -

:jBuiiao UBiuajB jap upiaanpBxi Bun
U^ (B3ISjg X B3IJ^ra^jBJ\[ 3p UOTODag BJ ap. SajUBipnjSa 6O[ BJBd SOÍdS
-uo^) ^^isXqg pan ^TjBiuaqiBj^ anj Sunjpjqy jap uapuajaipnjg aip
anj aSBjqasiBg,, 'Bjanasg bj ap Baisig-oaiiBiua}Ej\[ uopaag bj ap uop
-Barjqnd bj ap sojBJjBd sounSjB soraBji^ 'aiuBipnisa jb ajuaiujBuopBa
-oa JBznBana ap ojajanoa oiuaiui un uaasq anb sauoianipsui sBood
sbj ap Bun sa Baiuaaijjog Bjanasg bj anb JBAjasqo aiuBsajaiui s^
•BaiSpSBpod Bqanjd enn a^UBipam opiua^qo
ttBzuBuasua B[ BjBd pnipdB ap. op^aijuJia^,, nn sopBtacqdip soap^uia^
-box so^ b aaajjo -^ '^ -^ B^ souam jy •sompjn o^iBna soj na sa^u
-opdo aiuaraejnd isbo X sojanitad ojjnna so^ na sopBfipjd aiuauqBia
sosjna uoa 'eajisauías oqao BDJBqB ttBuio^dip,, jap BuiBj^ojd ¡^
ap namsxa a^nBipaui opBqojdinoa a^na^Ainba o (Bocpuna
-as BznBuasua ap Buio|dip) tw^^.líJ^iiBj\[,, B^ na uajsTsuoa 'a^^jap ap
sBiauajajip uoa sa^nSí 'BJaaiBa B^ b osajSui ap sauopipuoa SB^
•sauoianipsut eop sb^ ap Bapi?uia^Bj^[ ap soiuauíBjJBdap
soAt;aadsaj: so^ ap sajaf 'jaSn^^ #y *j(j X uapjaB^ aap uba -q -g ug
saaosajoad so^ ap upiaB^Aui ^ipaoa aod apsisB ap oíSajiAtad [a souitAnj
sauoiunaa SBXna ap Bun b t4qaijn^ ap oapBuiaiBj\[ oiJBUiuiag9i p o^unf
-uoa ns na SBtuapB uauapuBui X ^sauoianiiisut sop 9v\ ap saiuaaop sod
-jana so^ ap a^JBd ubuijoj soadoana soaiiBuia^Bui saaofaui soj ap sou
-n9jy 'BaaAas aiuanuB^nanaBd sa pBpx^BuiSiJO ap BiauaSixa b^ pna B[
BJBd sisaj Bun ap X Buxojdtp pp. ascq b^ aaqos eauoianipsui s^quiB aod
opB^joio opBaS *t4opBaoiaop,, pp p ua tu &lt;tBrao^dip9, pp jaAiu p ua
iu 'sauopninsui SBquiB aaiua BaiiBuia^Bj\[ ap soipnjsa so[ ua pAiu ap
a^qisuas BtauaaajTp enn a^sixa ou 'jBAaasqo soraipnd anb o\ aog
•sosana ap oninm oinauu
-pouoaaa p aod ojpnsaa aiuaui[BiaaBd Bjsa Buiapoad ajsa ísauopnpj
-sut sop sb^ ua UBjaBaqdnp as *souaui p *a^uauipuiaoj 'soipmsa soqa
-nin op^uas a^sa u^ 'SBtdoad sBaiuiapsaB ssaaaaBa opuBuiaoj 'sbuiou
-ojnB sBugdpsip ouioa ouis *sapuoisapad SBaaaaBa sb^ ap. saaBipxnB
oiuoa ops ou *sajBanjBj^ SBpuai^ X Baiunn^) *Baisj^[ 'BaijBuia^Bj^ 'Band
npuap bj b SBpBunsap sauopaas sajqBaapisuoa uaiquiBj auai^ 'ssa
•aaaBa SB^sa b ajq^paadB ozaanjsa un Baipap X '-a^a 'soaiuunb 'sojaa^
-mbaB 'soaaiuaSm sajBuoisajoad Buiaoj *pBpisaaAiug bj ap Btauaaapp b
'Baiuaa^p^ Bpnas^ bj uatq is *aBn[ opunSas ug *sauijB SBuijdpsip
ua ofBqBJi ja ua oqoaajsa a^uauíBA^Bjaa o^aB^uoa un Xeq opusna une
'sopBaBdas ajuarajB^oj uos sajuaaop sodaana boj *Bpuanoasuoa ug *(bz
-UBuasua ap jBaapaj uoianiíjsui Baiun bj *oqaaq ap) j^aapaj uppnjtj
-sui Bun sa Batuaajijoj Bjanasg bj SBajuaiui 'jBuojuBa sa pBpisaaAiug
bj 'sBaijqnd uos sauoian^isui SBquiB anbuns *aBnj aauíiad ug
•btjbjj lap oiaadsaa Bidiaasap uoiaBniís
bj uoa sajBiuauínpunj sBiauaaajip sbijba 'oSa^quia uis ^XBq ísBpuaia
ap aoiaadns BzuB^asua ap sauoianpisui sop ap Biauaisixaoa bj ap
ojdinafa oa^o sa aisg #pBpnia Buisini bj ua b^ts 'jBaapag Baiuaajtjog
Bjanasg bj X qaian^ ^p pBpisaaAiug bj siBd aisa ua souiB^siA *Btuaj

�" A. Organización y finalidad externa del estudio.
" El plan de estudios de la Sección IX de la Escuela Politécnica
"Federal está organizado de modo que... garantice una formación
"lo más amplia posible en Matemática y Física... Sólo en los dos
" primeros semestres... la enseñanza es común a los estudiantes de
" nuestra Sección y a los de Ingeniería; a partir de ahí se desarrolla
"en forma totalmente independiente. Puede acentuarse preponde" rantemente el estudio de la Matemática o el de la Física, pero aun
" en los semestres más avanzados el matemático debe considerar la
" Física, y el físico la Matemática como parte integral de su estudio.
" Durante el estudio ha de evitarse la especialización prematura.
" La finalidad externa del estudio es la obtención del diploma en
" Matemática o en Física el cual, por su validez federal y la ampli" tud de los estudios que le sirven de base, constituye una recomen" dación para su poseedor en todo el territorio de la Confederación
"y en, el extranjero... Se recomienda a aquellos estudiantes que de" seen dedicarse a la actividad docente el adquirir... en base a un
" examen especial, el certificado de formación y capacidad pedagó" gicas.
" B. Recomendaciones generales respecto del estudio.
" 1. Mateniática' La dificultad fundamental en el estudio de la
" Matemática consiste en que la comprensión plena de los hechos ma" temáticos requiere un alto grado de capacidad de abstracción. Ha
" de desaconsejarse el estudio a toda persona que no sea capaz de
" depurar sus ideas y de traducirlas en conceptos precisos con cierta
" facilidad. La experiencia prueba, sin embargo, que sólo el estudio
" desarrolla estas aptitudes en el grado requerido; por lo tanto no
" puede iniciarse con los fundamentos primeros de la Matemática,
" sino que comienza en el medio. Mientras que desde allí se erige el
" edificio de la disciplina, es constantemente necesario ir ahondando
" los cimientos. El estudiante debe tener presente continuamente am"bas necesidades.
" Otra dualidad no menos necesaria es aquella entre el conoci" miento particular, los problemas singulares concretos y su resolu" ción hasta el resultado numérico por una parte, y por otra las ideas
"y los puntos de vista generales. En la Matemática los nuevos pun" tos de vista generales y significativos siempre han surgido en co" nexión con problemas concretos; sin vinculación con los hechos par** ticulares a los cuales se aplican, son meros esquemas vacíos. Por
'* otra parte el conocimiento particular se convierte en un fárrago
" amorfo si no se le somete a un orden conexo encarado como un
" todo orgánico.
" Durante todo el estudio ha de controlarse, mediante la apli" cación de los teoremas matemáticos a ejemplos y la resolución de
" problemas, si se ha asimilado plenamente su contenido. Sólo quien

- 102 -

�- 01 BJBd bSoJBUB 89 UpiDBnjI B{ A

OpBS9J9 JE U999JJO 98 9nb

-Jodo SBSJ9Aip SB[ '91U9in9A9jq o2[B OnbunB 'pBpUB[9 Bpoi UO9 UBUOI9
-U9UI pnOIOBOOA UOI0B1U9IJO 9p SB9UJ{ SBJS9 9nb JB)OU SOIU99BJJ
w * ' * JBJO}9Op 8IS91 BUn 9p UOI999JUO9 B[ 9}UBip9UI SOipHlS9 SnS ^
jBzipunjojd JBiua^uí Bjjgqgp Boijuugp pBpiAi^oB b[ jod opiBjjB Bjuais
99 9nb [9nbB OpOl 'OJS9 9p JB89d y qBUOIS9JOjd pBpiApDB BJJO n BZ M
-UBU9SU9 B[ BX9Bq SElOUB}SUn9Jp SB[ 9p BZJ9IIJ Jod B98 4Bldojd UOI9 M
-BUipUl JOd B98 4OiptlJ89 |9 OpBUIOU9) '98JBJU9IJO U9iq SBUI BJB9S9p
ÍB9I^J1U9I9 nOIDB8T^S9AUI B[ B 9JU9UIBAISnpX9 9SJB9ip9p U9Aof Utl
B UBJIlIUUgd BpiA B[ 9p 8BUJ9^X9 SBIOUBJSUnOJIO 8B[ Z9A BJB}J w
"3.
•••SB0IIBUI91BUI 89UOI9BJ)SOUI9p Á 8B9pi SB[ 9p Bjn^.0njJS9 B[ '^BiagUI
-Bpunj B9pi B[ 'ogpnu ^9 SB^nuiaoj sb^ gp bjbosbd B[ ^p jBJBdgs 89 n
UO19U9^UI B^ ÍS9UUOJUI UBJBdgjd S9^UBipn^S9 SO^ S9^BnD SO[ 9p B9J99B J5
lJO SofBqBJ^ 9^n9Sip 98 U9iq Q *8B^I9U9S SB9I1BUI91BUI SBJn^ n
gp Bidcud uppB^iisgAui b^ bziib9U9 98 Á 8Bui9^qoad guodoad n
98 ^pmOSJgd BDIJIJU91D pBpiAIJOB B^ BIOBq U919BJU9IJO B^ B SOpBUI) M
-S9p UBJS9 'SOIJBUIUI9S SO[ ' • •OpBZUBAB 8BUI pAIU Ull U9 'Á 'SBOIJOBad n
S9SB[9 SB[ 'BUI[dlOSip B^ 9p BpUB^SnS B[ 9p BZUBU9SU9 B^ BJBd U9AJI8 ^
6B9IJO9} 898B{9 SB^ 8BJIU91^\[ 'SOIJBUiragS A 9^BOl^OVld 898Bp '8B91JO91 ?&gt;
69SBp U9 BZTUB^JÍO 98 89}U99Op 8O^ Jod Bpi^lJip BZUBU9SU9 Bq n
•9ju9iUBAiscd opiqpgj oju^iiupouoo p gnb sbui jgpA ugpns oido^d ^
ozj^njsg p jod uopea^dns ns A 89JOJJ9 so^ íouiuibo pp SBjpgid w
8B[ supoi 9;mb ^\ 99 9nb 'oSaequig nis 'ax^ixg gp Bq ou giu^ipnisg ^
^3 *SO^DB^SqO JB9JJO8 B 9pBpn^B B 'OUIStUIISB 'SOJSgndsip UBJB189 9jd &gt;?
-UI9IS SO)S9 Í69JO89JOjd SO[ 9p BltlS B| OÍBq BJn^BJ9^I[ B^ JBpJOqB 4S9[ n
-BI3IUI S9JJS9UI9S SO[ U9 9lU9UI{BI09ds9 49)UBipn)89 [B BpU9IUIO99J 9g n
'(sopBOipUI 9^U9UIBJ91U 89UOp9nj)SnO9 A 8O^n9p9 JBn^99p O^din9Í9 ^
aod) Bidojd B^ugno aod JBfBqBJi A aBsugd p opunog^ 0}U9iuiBq.o „
-9AOJÜB un BJBd 9[qBSU9dsipui o^isinbgj 89 Bjnjog^ b^ U9
•ODlJBUI9iBJ^[ OIJBUIUI9 pp B99ioqqiq B^ A BJnj99^ 9p B^B8
-93 B9iuD9^p^ Bpnos^ ^\ gp Bogioqqiq BisiAoad ugiq B[
UIJ 9^89 y -OipnjS9 pp 91UBJJ0duiI 9JJBd BUn 89 B9I)BUI91Bin BJIHCJ9J „'
-lj[ B[ UO9 ofBqBJ^ p OJUB^ JO^ •B9I^BIU91SIS A B.OIUB^JO UOpB^tlUIJOJ n
B^ uggAoad sojqq so[ íoqoajBsgp pnpBjS ns J9Aomoad A g^ugXo pp M
91U9UI JS\ U9 8BA9nU 8B9pi JBlUB^duiI BJBd BpBUIiS9p BJ89 A BjdB 89 M
BjqBpd Bq •uoiobuijoj ns Bjsd OIJB8999U pijgjBui p opoj,,
9^ sosan^ so[ 9nb JBjgdsg gp Bq ou gjuBipnisg |q ,.
•opBOijtuSis ns gp Bpugpuoo BJBp Bun gp opBU M
JB489 gqgp osn ns osbd BpBo ug ísB^uuoj 8ej gp puinbBui w
qB Bpoi 9p 'ojgdrag *9&amp;aiu9A9jd gp Bjq 'buisiui b^ 9p BoijDBjd „
Bpqos Bun jtJtnbpB BJBd jof^ui p 89 oipnjsg pp ppiui opojjgd ?,
p ÍOpopO pp B9TU99^ B^ 9p OIUIUIOp p 9J9inb9J 98 8B9U^I9l^ni n
8B9pi 8B^ gp opunm p U9 9^U9ni9jqq gsjgAom jgpod bjb^ qBnjagp^ui ^
gp JBJJoqn 9^U9niBAi8Bd gsjBfgp g^qísod 89 ou topnsuad ^
sojjo anb oj ajuauipaj udpiidjdwoo apsnd d^udiuvanoo vfvqvu^ „

�la Universidad— concentrán^ose más en una exposición breve pero,
a nuestro parecer, magistral de la esencia de la disciplina matemá
tica y de su enseñanza, cumpliendo así específicamente con la mi
sión de encauzar la vocación del estudiante.

GRAN B R ETA N A
En este país solamente realizamos una breve visita al Departa
mento de Matemática del University College de la Universidad de
Londres. Si bien en teoría cada uno de los Colleges "que forman esta
Universidad debe extender su campo de enseñanza a todas las ramas
de la enseñanza superior, hay una inevitable polarización, debida
aunque no sea más a la gravitación hacia ciertos centros de los ele
mentos docentes más destacados de determinada rama. Es así que el
University College es quizá en el terreno de la Matemática pura el
más destacado de entre ellos.
El Departamento atiende a tres tipos de estudiantes: los que se
especializan en Matemática ("special degree students"), los que bus
can una formación científica más general y menos profunda ("gene
ral degree students") y aquellos estudiantes que requieren conoci
mientos de matemática cómo auxiliares para otros estudios. Además,
por supuesto, el Departamento atiende a los estudiantes post-graduados que, por lo general, se dirigen hacia el diploma del College y
uno de los grados superiores de la Universidad (M. Se. y Ph. D.).
Dado el complejo y particular sistema de reclutamiento del estudian
tado en las universidades británicas, es muy poco lo que podemos
decir sobre la selección vocacional, y menos aún sobre lo que pueda
ser relevante para un estudio que tiene en vista nuestro problema
local. De todas maneras, al igual que en la mayoría de los centros,
no hay esfuerzo activo para atraer estudiantes a la carrera de Mate
mática. El panorama general de las oportunidades para los egresados
es también similar, siendo —para los poseedores del "special degree"
—en primer lugar la enseñanza media, y en menor proporción la in
dustria, el actuariado y la enseñanza superior e investigación. Es de
notar tque la Universidad de Londres es bastante típica de las univer
sidades británicas, si exceptuamos las de Oxford y Cambridge, que
poseen un régimen muy particular de enseñanza que las distingue
netamente de las demás y que no podrían ser un término de compa
ración con instituciones como nuestra Universidad.

ALEMANIA
También en este país nos redujimos a realizar una visita a un
Instituto de Matemática, el de la Universidad de Erlangen. Es ésta
una universidad relativamente pequeña pero bastante representativa
(unos 2.500 estudiantes). El planteo general de la enseñanza de la

- 104 -

�- 901 un cas uoiasaoA bj anb oiJBsaaau sa ou o¡p bjbj •jq
BJjsanu opuaXnpui 'jotiadns BzuBuasua ap uoian^isui spo) ap Biauau
-adxa B[ ouioo sop^jisiA soai)Bina)Bui soj)uaa so[ sopo^ ap o)ub) sp
-uapadxa B[ Bn^i)sa)B o[ jsb ísBiSBJauisoipi SB)jaia b BpBpauíA a^uaui
-jB[nai)JBd B)sa Buipiíasip Bjsa ap Ban^na b[ anb o)sand 'a)UB)Jodun
sa uppBaoA B[ ap Buza^qojd p Bai)BinaiB^\[ bj ap oduiBO p u^
•Bai)Braa)Bj^[ B[ ap Biuafqojd p a^pa
•i)jBd ua UBaqds as sajo^aBj soquiy *sopi)uas sopo) ua Bjnqna B[ ap
o^pjtJBsap p JB)uamoj ap A. 'BaqBpd By ap oqduiB sbui op^uas p ua
jopadns szuBuasua B^ jaaAoad ap uops^qqo b^ B)sa sapBpisaaAiun sb^
ap d)JBd ío^ 'iipiowooa ap ouiuua) p of^q eqojua as anb
-ixnB sajo)aBj Á SBA^ouia SBpuapua) ^sapn)iaidsa sap^qnaBj '
-a)ui pBppBd^a ap o^unfuoa ofa[duioa asa B)sa a)UBipnjsa pp a)JBd
JO^j *sop a)uauqB)uauiBpunj: uos sois^ 'BUiapojd pp sajuBisuoa sajo)
-36^ so[ asjBuiB^^ BiJtpod anb O^ sotuBuopuatn JBSn^ jaiupd u^
•a)uaraBauBi[nuiis Biuana
ua sopaua) ap a^isod o[ ua souiajB)BJ) sopBuoiaBpjjoa aiuauíBqaaj)
•sa Xnuí uB)sa b)sia ap so)und sop so)sa 00103 'BzuBuasua bj jaaAOjd
ap BpBJBaua uoTon)i)8ui B^ ap p A puoiaBaoA uoiasiuapo Basnq
anb Buosjad b[ ap p : saiuajjnauoa b;sia ap so)und sop apsap osjbz
-t[bub ap sq opBjsaua somaq O^ anb ua pAiu p ua puoiaBaoA uoia
-aa[as b^ ap Buia^ojd p 'uoiaanpoaiui b| ua souiBJafxp
•aiuiojuí aisa ua jaua) Bpand SBiauai^ A sapBpiuBumjj ap
BJisanu anb saaa)ui pp b)sia ap O)und p apsap d)uaui[Bdiauijd A 'a^
-isod Bai)Buia)sis sbui o\ buijoj 11^ soqaaq sosa Jiinasxp souiaqap 'op
-Bpuauíoaua BJanj son anb o^ ap pjSaiui o)uaiuiqduina p souBoiaaB
BiBd 'anb soiuaaj^ "Buisini B[ ap Bina) p BJBd saiuBAajaj UB.iaiaa.iBd
sou anb soqaaq so^ Jtqijasap A asiaunua b somasB)tnii[ sou is uoxsiui
Baisanu ap o)afqo p uoa souiBiiqduina ou anb opiaai^d Bq so^[

NOISílDSia €
•Bipatu BzuBuasua B^ Bia^q ouiuiBa p ajqs anb 44BzuBuasua B^
BJBd pn^id^ ap opBaxjiiJaa,, p BtaBq uaiq sbui 'sand 'B)uauo b^ as
a)jBd jo^bui tb\ b ísBniíxa a)nauiBAi)Bpj uos (uoiaBSnsaAut b^ A joij
-adns BzuBuasua b^ ua 'opBJO)aop pp uoiauaiqo BtAaad 'o BrJjsnpui
v\ ua) so)uaiuiiaouoa sns JBzqun ap jBJiuoaua uapand anb sap^pq
-iqísod sb^ anb Buiíisa as sand 'Bpiuijap uoiaBaoA con uaj)sanm anb
Btpaui B^ b jouadns pBpiaBdBa ap sa)UBipnisa sojpnbB b aiuauíBps
44Buio^dip,, p Bia^q uotaBiuatJO B^ jiiiuuad sa oini^suj pp. Biauap
-ua) B^ anb jb)ou Jaa^q a)UBsaja)ui s^ '^buiSijo sisa) Bun na^npui
anb soitstnbaj soiaaia ofBq sopBiuojdip so^ b Btjosop^ ua opBJO)aoQ
p BBiuapB aaaijuoa pBpisjaAiuQ b^[ *44BaxiBuia)Bj/\[ bj ap BzuBuasua B^
BJBd pn)t)dB ap opBaiji)jaa,, un b Bas '4/B.atiBuia)B]/^[ ua Bniojdip^ un B
B38 'opuaianpuoa saj)sauias g apuajdtuoa otpnisa y^ #(44iBirjniBj\[^.)
BiJBpunaas BzuBuasua ap opBaijxiJaa p a)UBtpaui sa osajSui j^ 'Bzin^
ap o)adsaj aiuauíBTAajd oi^asap p JBpuiis a^uBisBq sa Bai)BuiaiBj\[

�elemento absorbente, una "idee fixe", pero un núcleo vocacional de
finido está en la base de la formación de todo matemático de valor;
nos atrevemos a afirmar, según la experiencia y las informaciones
recogidas, que ello es más claro en el caso de la Matemática que en
el de las Ciencias Firicas y Naturales, por la modalidad peculiar de
la vocación matemática. Un resumen bastante claro de estos hechos
es parte de los párrafos arriba citados de los "Consejos a los estu
diantes de Matemática y Física" de la E. P. F. suiza.
En cuanto a la obligación de toda universidad de proveer la
enseñanza superior en el sentido más amplio de la palabra y de
fomentar el desarrollo de la cultura; o por lo menos de tener esta
obligación como una meta inspirada de todas y cada una de sus
actividades, no es necesario aportar argumentos a su favor: está
contenida en el propio concepto de universidad, y en toda sociedad
civilizada tiene el carácter de ineludible. Que la enseñanza de la
Matemática y el fomento de su cultura en toda su profundidad for
ma parte esencial y en muchos aspetos fundamental de dicha obli
gación es una verdad que tampoco requiere demostracción.
No hay duda de que la existencia de estos dos hechos basta para
justificar la organización de la enseñanza de la Matemática y la
orientación vocacional hacia su estudio; pero su puesta en práctica
está sujeta a diversas condiciones, que no por ser accesorias pueden
ser despreciadas, so pena de que la formación de matemáticos deba
ser abandonada o se torne una parodia.
Hay, por supuesto, un cierto número de personas que estudian
Matemática, tanto en los niveles elementales como en los más pro
fundos, como una forma de adquirir un instrumento que les servirá
en otras actividades, sean científicas o profesionales. No es a estas
personas que una orientación vocacional hacia la Matemática está
dirigida; sin embargo, su existencia es un factor de peso, tanto
porque, siendo su aspiración legítima, es necesario contemplarla en
la organización de la enseñanza de la disciplina, como porque, al
engrosar el número de los estudiantes de la misma, permiten a me
nudo soluciones más generosas de ciertos problemas prácticos. A es
te úllimo punto volveremos más adelante.
Recordemos aquí de paso que son diversas las soluciones que se
ha dado al problema que suscitan estos estudiantes. Una solución en
cierto modo automática es la escisión de la enseñanza entre dos
instituciones de características diferentes, como una universidad y un
Politécnico (caso de Milán y de Zurich); pero surge de la descrip
ción de estos dos casos que no es siempre éste el problema que se
resuelve mediante tal escisión (en Zurich la E. P. F. enseña Mate
mática pura como carrera); por otra parte esta solución exige en
principio la duplicación del cuerpo docente, proceso peligroso sobre
todo en núcleos alejados de los grandes centros de cultura matemá
tica; a menos que se duplique las tareas de los integrantes del cuerpo

- 106 -

�- ^oí -^sn^ ap sauopnipsui SBj B osaaSui ap sauopipuoa sbj uaXnqisuoa oj
Baatuiad ej b uoiaBjsajuoo ap ojua^uí ug 'SBjja ap sbuiiSjb JBjsaiuoa
japod BJBd soan^as ajuauíBAijBpj soipara auai) oaag *oqaaq a^sa ap
eauozBJ sajqísod SBjaap b aiuejapB sbui ojb somaaiaajaa sou íBjuan.0
Bidoad ns aod SBjunSaad sejsa e SBisandsaa sbj JBasnq 'ajand joXcui
bj aod 'aqap a^uBipnisa [a sorasira soj ua anb soaiuaa sosaaAip eo^ ua
uoidbiijis B{ ap uoiadiaasap b^ aaaBq p aBjon oqaaq socuaq b^^
•Bsoaauo oaod ainauíBAijB^aa sa soadoana
soa;uaa go\ ap ajaed aoiCBin b[ ua anb 'oipnjsa pp uoiaBiauBuij bj b
BBAijBjaa sBiunáaad sb[ ap a^aBdB 'gB^sg ¿ooijBniaiBui ap BaaajBa B|
Banjnj BpiA ira BJBd aaqB ain sapBptpqisod an)? ¿BjaaajB.o jb\ aaaa^o
oipnjsa p ajuBJnp a^uarapuosaad JBÍBqBJ^ ap sapBpqiqísod an^)?
¿BzuBu,asua b^ ap p^pipa bj BpBAaja sg? ¿oasap anb jaAiu jap Baipra
-ajBra uoiDBraaoj bj sa? *JBipn^sa aapod anb ua soa^uaa soj ug ¿a^uap
-ijns X BpBnaapB jBnjaajajm pBptaBdBO iui sg? :aiuBipn^sa ja (asasj
-nraaoj ap Bq o) Bjnraaoj as anb 8B^un^aad seiaaia saauoiua Xbjj
•Buijdiasip bj ap soptn^ijsuoa
aiuauíBaiuBAjo X saiuaiaaaojj soaiuaa jaaajedc oqaaq BjaqBq Baunu
ojos odna^ ajsa anb BjaBj^soraap sopBjisiA saspd soj sopoj ap Bp
-uaiaadxa bj X íjBuopBOOA uopEjuaxao bj ap bjsia ap o^und ja apsap
oai}bdijiuis sa ou odnaS ajsa anb sa *oJBqraa uis 'Bsaaajuí sou anb
og '(sbiisla SBj;sanu ap osana ja ua sauopBsaaAuoa saju^saaa^uí SBia
-ba soraiAn^ jBria jap BaaaoB Btuaj 'uopBziiBjod jbi Bun ap BaiSojooisd
uoisnaaadaa bj jBaapisuoa b souiBa^ua ou) Bai^BiuaiBj^ bj ap osaaSoad
ja ua BpuEiiodrat ap odnaS un janb^ sa 'jiqap a^u^tuBaiaaranu anb
-unB 'anb oaaaia sg 'SBpBpipoinB ua UBiuaojsuBJj as 'oipmsa ap saj
-Braaoj sapBpijiqísod ap jb^oj BiauasnB ua 'anb SBUosaad uos íuop
-aaja ns ua uaXnjjuí ou sauopBaapisuoa SBiuap sbj SBpoi anb aiuaqaos
-q^ X Bsua^ui ubj sa uopBaoA BXna SBuosaad ap oajanu ouanbad un
'ojsandns aod 'ajsixg *uoiaaaja jb^ ap OAiiBaiji^snf X jBiuauíBpunj oj
-uaraaja oraoa BaiiBiuajBra uopBaoA bj op^uopuara soraaq vj^
¿BaajJBa B^sa aapuaadraa
b Buosaad Bun b atpiaap Ba^d saiuBAajaa sojuaraaja soj uos sajBng?
•BJajJBa ns Bat^BinajBj^[ bj ap aaaBq ap uBq anb SBuosaad SBjjanbB b
'sand 'aSuip as Bqaip aiuatuBidoad jBUOiaBaoA uopB^uaiao Bg
•opBjisiA soraaq anb
so-uuao soj ua 'sajBuoisajoad o soairaapBDB soA^oui soj^o aod Buijdp
-sip bj uBipn^sa anb soj X BaiiBinaiBiu BaajJBD bj ap sajuBipnjsa soj ap
sajBdsip sapBpisaaau sbj aapuaiB ap SBiauBín sajEdrauíad sbj uos sBisa
'Bspaad souara o sbui uoiaBjnraaoj Bun uoo X 's^jubijea uog #soiaaa
-uoa sosana soqamu b o^u^na ua ou oaad 'oipn^sa ap uBjd b oiu^na ua
SBpBJBdas SB^sa opuaiuaiu^ra 'sauopBju^po SBsaaAip sbj uoa sosana
soj oSjBa ns b buioi o^uaraBiaBdap ouisira un anb ua ' (aSaj^jog Xqs
-jaAiug ja ua ojdraafa aod) BUB^aag UBJf) ua BpBju^iut bj sa uopnj
-os bj^q qaAiu jap, oiuaratajap ua ai apand anb BaBaaaqos BsoaSijad
Bun aBjuasaadaa apand j^na oj —^^^IíW n3 aiuanaaaj osbo— aiuaaop

�ñanza superior. En cuanto al nivel y la calidad de la enseñanza hay
numerosos criterios relativamente objetivos que permiten apreciar
estos factores en el trabajo científico. Análogamente respecto de la
pregunta siguiente. La última suele ser la más difícil de contestar
a priori, lo cual es grave, siendo, como veremos, un elemento fun
damental en la orientación vocacional.
Lo importante para nosotros es saber cómo influyen las respues
tas a estas preguntas en la decisión de emprender o no la carrera.
En cuanto a la capacidad intelectual, no hay duda que repre
senta un papel preponderante en la elección de la carrera; este factor,
por supuesto, es estric^amente personal y depende en una parte muy
importante de la formación primaria y media. Si bien, por lo tanto,
no hay una relación inmediata entre este factor y el terreno en que
una institución de enseñanza superior pueda intervenir, la hay in
directa, a través de la formación de docentes de calidad. Sobre este
punto también volveremos.
En cuanto a los factores atingentes a la organización y calidad
de la enseñanza, pueden ser de mucha importancia, puesto que si la
vocación por la Matemática no es un factor avasallante el estudiante
prudente podría abstenerse de iniciar una carrera en la cual no
puede alcanzar el nivel y calidad de conocimientos que desea por
medio de las vías normales ofrecidas por la universidad, teniendo en
tonces que elegir entre la mediocridad y un esfuerzo adicional y
falto de guía. Preferirá frecuentemente orientarse hacia otras carre
ras, las más veces afines, en que la calidad y el nivel sean superiores.
Esto es una experiencia común en muchos centros universitarios eu
ropeos, aunque en verdad no en los que hemos visitado, ya que
estos están, dentro de su medio, entre los más destacados en el pro
pio terreno de la Matemática.
Debe advertirse, sin embargo, que hay desde el punto de vista
del estudiante un hecho que mitiga las posibles dificultades por es
tos conceptos. Justamente tuvimos oportunidad de comprobar que
en esos centros visitados, grandes cultores de la Matemática, una
proporción considerable del estudiantado no era local, sino que ve
nía precisamente de otros lugares, de preferencia dentro del propio
país, pero también del extranjero, donde las posibilidades de forma
ción matemática son más exiguas. (Ejemplos: en la E. P. F. suiza,
de un total de 143 estudiantes en la Sección Matemático-Física en
el año 1952-1953, 30 (21 %) eran ciudadanos del cantón de Zurich;
93 (64 %) de otros cantones de la Confederación; y 20 (15 %) eran
extranjeros; en la Universidad de París las estadísticas no indican
el origen de Iqs estudiantes dentro de Francia; es significativo que,
de 10.655 estudiantes de la Facultad de Ciencias en 1952-1953, 9.102
(85 fo) eran franceses, 615 (5 %) franceses de ultramar y 938 (9 %)
extranjeros. Ello indica que en muchos casos, si no en la mayoría,
existe para el estudiante la posibilidad de encontrar un centro que

- 108 -

�- 601 -nooojd bb[ JBUtmiyo BJBd sa^uaiaijns nos so^doouoo soj^o aod sosoj^
-ut soXno SEuosjod SBy b BiJBiimiy os bzubuosuo By bjoubui bjjo op
í (&lt;tJBJony^ oa X) jiaia Bpond os somaituioouoo sojsa op onb jpiraiod
op (Bmoydip yB *^[ *¿y -g bj Bp onb C4oipn}so yop bujojxo pBpqBuij,,
op uoioBOijiyBO By osopjonooj) oyqipmosojdrai ojod JBtyixnB 'uoiobS
-jyqo sy ooouoosop oa ojod í om^imioouoo siso op jojba oidoad p jod
(ooijsiuBranq o) ootj^nop oinoimpono^ pp noisirasuBaj B[ b X o^
•ojjbsop p opnodojíd Baiui^pBOB BznBnosao b¡ *(oqdniB opimos p no
BDIUOOJ UOIOBJIDBdBO) BAIJB-^^q pBpiAIJOB BpBniOIJO)op J03J0Í0 BJBd
soubsooou soiuoitnpouoo %o\ op uoiotsinbpB B[ BioBq BpBiu^tJO bjso
paoisopjd BznBnosao B[ sbj)uoiui :bzubuosuo b¡ op uopuojuí b[ no
BoipBJ Biouojojip ^\ 'ojnoijjoo sboi noioBynnuoj b^ unSog 'sbjio X sbj
-ojjbo SBun oj)uo uopunsip B[ Bxioq os bjoubiu b^so op onb osjooxo
op Bq oj^[ •BiouBisunojio bjso Bmono uo ouon ou is joqop ns b obj;
-sns os pBpisJOAian b[ onb X 'sBoiuiopBOB s^y uo orado sopuoisojoad
SBJOJJBO SB^ UO O1UBJ 'BlUIJtSoy OJUOlUBJOOJJod SO ^piA op OipOUI OIUOO
som^iniioouao sns op omoiuiEqooAOJdB p ^od oiuBipnjso pp uop
-Bdnoooad By onb 9p opiju^s p no jbiisia op. uoisboo somiA^ onb soj
-uoiqtUB soy sopo} uo oraiuBun o^uoiuBinyosqs osuosuoo un Xbjj
B BpiA Op OipOUI
un op Bponbsnq By uo oyqísod bos pBpiyiAotu Binsuu By onb os^op
-uoioad opond ou 'bzubu^suo joToui By op Bosnq uo osjBZBydsop Bpond
soiu^tpniso op oaouinu uonq un onb oyqístiupB so uotq is 'onb bX
'jouoiu oqonuí opBaS uo oSij sonora ys o 'so^uopooojd souoioBjopisuoo
SBy uo BpBuoiouora ojubStiiui BiouB^sunoaio By o8ij ou jo^obj oiso b
o}oodsoJ onb osBd op soTUBUoiouoy^f 'yBuotoBooA uoioooyos By uo oaisio
-op jo^obj un Bin^tisuoo opBsojSo yo BJBd 4^pq^s,, By Bpipora onb uo
X 'osod op bjo Bpipnys uoioofqo By Bprpora onb, uo JBppnyxp b oCeta
oj}sona op osano yo uo uprouoiB y^ioodso souiBoipop 'sbwuoi^ X sop^p
-tUBranjj op pBiynoB^ BJisonu op b^sia op oiund yo opsop opo} oaqos
'uqtsira BJisonu op yBitdBo om^raoyo un bjo Biuoyqojd oiso op uoio
-Bpionyip Bun onb soraBjm^s orao^ *ooiraopBOB 4tojuoraBjnd^ jq^dbjbo
ns opuoXnj^sop —Bjq^yBd By op opimos Jtood yo uo opipuom^ 44yBuois
-ojojd,, uoo— [Buoisojoad bjojjbo Bun uo BopBinomy^ uy op oipnjso
yo BijpJOAuo^ O}so onb opB}ofqo Bq og *sopiJinbpB som9íniT.oouoo soy
op jiata op aoioBJídsB By b opuodsoj onb o^sond 'oyqBioojdsop opora
unSuiu op so oa jojobj o^sgy 'Bjnjnj ^piA ns BJBd ojqs bjojjbo bjso
onb sopBr qiqísod SBy op Braoyqojd yo Boi^Brao}Bj\[ op bjojjbd By jiS
-oyó Bosop onb oump^so yo BJBd om^iJodrai jopbj oraoo
•BpBUOIO
-uora BqijJB sopBpisjoAiun SBy op uoioBSiyqo By Bnuo}B tu oraijdns
ou Bpimosip oiuBi}ira BiouB^sunojp By onb Jioop BSyonyy 'ojqrani
-soo op o^obj un O}so uo uoiqraBq Xsyy 'osjBioojdsop op Bq ooodrae^
inbs uoiq is 'BupBq BOijoray uo onb baiioojo sbiu oqonra so pBptyiq
-isod biso Bdojn^ uo onb 'bjso ojByo 'jBAJosqo oijbsooou s^ 'Biouopi9
-oj ns op osjBZBydsop uo omoisuoo í8 '^osop onb oy j^puyjq spond cy

�paciones económicas de toda la vida, o rebajaría su nivel a aque
llas conocimientos que pueden adquirirse en ratos de ocio; ambos
d^senlaces repugnan obviamente a toda universidad digna de este
nombre. En el caso de la Matemática esta circunstancia es particu
larmente flagrante; y en prueba de que es posible hacer enseñanza
académica sin perder de vista las ulteriores posibilidades de vida, no
citamos más que los ejemplos de la Escuela Normal Superior de Pa
rís y la E. P. F. de Zurich; respecto de estas instituciones, los pá
rrafos que hemos transcrito más arriba y más aún, la notoria y bien
ganada fama científica de estas instituciones proporcionan una bue
na prueba del carácter académico de la enseñanza.
Así planteado el problema, y antes de seguir la discusión del
punto mencionado en último término, examinemos desde el punto
de vista de la universidad las diferentes preguntas anteriormente ci
tadas. La primera de ellas, acerca de la capacidad intelectual de
los ingresantes, se traduce, como ya dijimos, para la universidad en
la fijación de las condiciones de ingreso. Respecto de estas condicio
nes es necesario satisfacer dos extremos: por una parte las condicio
nes de ingreso deben poseer el nivel mínimo necesario para permitir
en un tiempo razonable la formación de los estudiantes hasta el ni
vel final exigible; por otra, deben responder en forma lo más per
fecta posible a la formación primaria y media normal en el medio,
o- al menos a una fracción superior razonable de los egresados de esta
enseñanza. Por, tanto la universidad no puede, so pretexto de incre
mentar el nivel, aumentar las exigencias de ingreso sin influir de
alguna manera en la formación media al menos, sea en los progra
ma?, sea en la calidad. En los países europeos como en el nuestro,
lo primero es muy difícil de lograr, pues la coordinación de la en
señanza se produce al nivel de los ministerios (Alemania, Italia,
Francia; a pesar de la vinculación a través de la Academia en este
último país) o en forma aún más complicada (Suiza, Gran Bretaña).
Queda la segunda vía, por el medio indirecto de la formación de
mejores docentes. En todos los países europeos visitados la forma
ción de docentes de la enseñanza media está a cargo directo o in
directo de la universidad y siempre, como lo hemos visto, en estre
cho contacto con la enseñanza superior de la materia correspondiente.
(Claro está que el ingreso efectivo a la enseñanza secundaria, aun
de aquellos munidos de certificados especialmente vinculados a esa
formación (Francia, Suiza, Alemania) depende también de otras
autoridades, y a veces de un concurso (Francia).) Es claro que esta
situación deriva de un desarrollo histórico y no se funda en la pre
ocupación estrecha de mejorar la enseñanza superior mejorando la
media; pero es difícil sustraerse a la convicción de que esta interrelación es un poderoso agente de mejoramiento de la enseñanza
en todos los niveles. Sobre la formación de docentes medios volve
remos más adelante.

- 110 -

�- III -asua b¡ ap sa;ua3iJip so[ sopo^ 'paauaS u^ ^bisia ap sojund sounSp
uojaip o^aadsaj p jBsaaAuoa ap pcpiunuodo souitaiij anb uoa sbu
•osjad sbj anb 'ajuaniBipjB^ opinjiisui UBq b[ 'oj^sanu p oinoa 'anb
soipam na BairaapBOB BzuBuasua B[ Ba^uBjd anb sBtnafqojd so^ ap
uoiadixosap v\ a^us o^os s^ MjpuapiAa Bpoj ap opBjapisuoa oqaaq un
sa 'aiuaipuodsajjoa uopBnuoj B[ Bpupq anb BpiA ap soipain so[ X
SBaimapBOB SBjaxiBa sbj ax}ua uopBpauiA b^ edoan^ na anb sa uoz
-VI V^ 'SBjaJJBO 8B8J3Atp SV\ BIDBq OSdj^ui \V O)BpipUB3 \V JBJUaiJO
na aiuanuoXBtn uejeajoni as on sapBpisjaAiun sb^ anb ^p BfopBj
-Bd a^uaJBdB B[ b BpBpaniA uaiqraBj B^sa A ÍBdoan^ na BianBisuna
-jp Binuin Bj^a JBiaaadB ¡pjjip ^a pna v\ jod npzBJ ean Xbjj
'onaa^ni o^uainiBJofaní ap oipam nn onzoa onis 'sBuqdiasip sbsj3a
-ip sb[ na SBpBiiOBdBO SBuosaad SB^ apaaAoad ap p^papos b
Bjsa ap uopBqqo a^qspnpni b^ aod o^s on 'pBpisjaAinn bj b
-a;ui 'opBsaa^a p BJBd sapBpi^qisod sb^ 'sop^uopuaui so^ ap
-sa^ jo^obj p anb soniBAjaeqo 'B^sa ap opBuump pp sbjij sb[ ubsojS
-na anb 'BapBma)Bp\[ ap BjaxiBO b^ ap on 'sajUBipn^sa so^pnbB ap
sompiq anb uopuain b[ ap SBmapB A íosaaAaj p apsap onmnp pp
puopBDOA nopaaps B[ ap Braa|qoad p inbB eonia^ "opBuninp pp
namnpA \v ainajajai p sa A 'joi^bj oajo auatAJajuí anb p na opp
pp oiund nn ^Bq anb opBAJasqo naiqniBi soinajj 'Bjjap asjauajuBui
sand aqap uopo^aj p^ Bnn aspini BJBd sapBpiuniJodo SBSjaAip
8B^ ^BqaaAOjdB aasap anb uopnujsui bh^ "aja 'sBDiuiapBDB SBuqdp
-sip v\ ap o^pjjBsap p uojbjisbjjb anb sBamaai sapBpisaaau íbjos
-lAaad p^sandnsaad Batiqod ean í(aiBonio^ íJn9H lnlTJsaI P :oI^
-mafa) pBpijua Bqonui ap opBa[ un :asjBzipjaua^ uapand aiuaui
qiaijip eBiJBuiSrao SBsnBa sbj A 'sbjjb oduiaij oqanm opBioiui n^q
as Buapsa ua eauopoBaj SB^sa ap ajjBd joXbui B^ 'pspipa b[ ap X
pAiu pp odiuai^ pp soabj^

ojuainixuajuBni p sa aiuB^aoduii o\ anb

jBpiAp anb X^q o^¿ *a^a 'sapui^iJO sauoiaBiisaAui a SBaaq Bjsd eap
-BpqpBj: saaoXBm X aiuaaop od^ana p BJBd pBpipa aofaui ap eauop
-nps a^iinjad pna o[ '(louadns BzuBuasna v^ vivd BjnpsqB buijoj
na oraoo sauoian^^sui sbj^o b nopBpj noa ojubj) SBSoaauaS SBtn ea[
-B^sandnsajd SBiauaSixa b oqaaaap oiaaia Baqdmi pna o\ 'opBumnp
joXbiu boijiu^is pAiu jofam i*a^ '(saiuBipn^sa) sajBi^xnB saiuaa
-op aiuaniBainionoaa Jauaiqd ap sapBpqiqísod sbui boijiuSi9 pna o^
'opBnmnp joXbui bdtjiuSis pAin JoCam ípAin p ua ojuauíajaui un
aiinuad pna o^ 'upiaaaps jofam ean a^nuad pna o[ 'sasaja^uí ap
pBpaiJBA 6Bm noa 'opBnmnp joXbui b.oijiuSis BzuBuasua jofaní :bu
-apna na noiaanaJ omoa Bnotannj BjJoXBtn B^ 'o^aadsai ajsa b sanoia
-utisip uaaafqBisa anb saiuBjB^j sauozBj SBnnSp 'oSjBqma uis 'ub^
-nasajd as 'ojsa opi^inipY 'Epua^ajip Bp ap sapisiA sauozBj ubijbj
saaaA b apuop 'eoaio ap pBppnas&gt;o BApBpj b^ X soaiuaa sop^uiuijaiap
ap ptpunni ajquiouai pp anbaod p JBzipus jpjjip s^ "sajoiaBj sos
-JdAip Xnm ap 'pBpisaaAiun v^ ap b^sia ap oiund p apsap 'napuadap
'BzuBuasna b^ ap p^pipa X pAin ap SBpuaSixa sv^ v oju^na u^

�ñanza de la Matemática están fundamentalmente interesados en
aquellos estudiantes que sienten fuerte vocación por la disciplina y
que se orientan hacia la investigación en la misma como profesión.
Sin embargo, por lo mismo que las posibilidades para tales traba
jos son exiguas (y muchos expresaron la opinión de que, aunque es
deseable su ampliación, nunca deberán llegar a un volumen pre
ponderante; véase párrafo final de los "Consejos" de la E. P. F.),
reconocen la necesidad de la satisfacción de otras posibilidades para
los egresados, por un lado por su importancia intrínseca, y por otro
porque sólo así puede garantizarse un volumen de alumnado que
satisfaga las exigencias mínimas para poder justificar prácticamen
te el montaje del costoso y complejo mecanismo de la enseñanza
de la Matemática en un nivel auténticamente superior.
¿Cuáles son, entonces, estas posibilidades que se le ofrecen al
egresado de la carrera de Matemática? En cuanto a la situación im
perante en Europa es, con casi entera uniformidad, la que descri
ben los párrafos citados del catálogo de la Universidad de París:
enseñanza media, enseñanza superior, investigación, observatorios
astronómicos, administración pública, actuariado, carreras técnicas.
Cabe agregar un pequeño pero creciente número de puestos en la
gran industria para matemáticos propiamente dichos. La proporción
de los egresados que se dedica a estas diversas ocupaciones varía de
lugar a lugar. Así, la dedicación a la enseñanza superior y la inves
tigación es máxima en Francia, coincidiendo con un desarrollo muy
avanzado de la disciplina en ese país, mientras ya hemos mencionado
el desarrollo exiguo que tiene la investigación en Italia; pero exis
ten ciertos elementos constantes, y el más notable de ellos, al que ya
hemos aludido varias veces, es "que en todos los países visitados la
salida más voluminosa se produce hacia la enseñanza media. Las ra
zones son varias y bastante evidentes; la capacidad de absorción de
los demás terrenos es limitada y la selección en los mismos muy seve
ra; por otra parte, las necesidades de la docencia media crecen con
relativa rapidez, sobre todo en volumen, pero también en nivel. Des
de mucho tiempo atrás, como hemos tenido oportunidad de mencio
nar previamente, la formación de docentes medios ha estado a cargo
de las universidades, y el pasaje no se deja en general librado al
azar, sino que hay un proceso orgánico (como por ejemplo la "agrégation" en Francia) que coordina la formación con el acceso al pro
fesorado. En este sentido hay una selección vocacional definida. Sin
embargo el conocimiento de esta situación está tan difundido que el
esfuerzo que hacen las universidades para llevarlo a la atención del
estudiante que ingresa es mínimo, con excepciones.
La mejor razón de la vinculación de la formación de docentes
medios a la universidad, razón a la cual ya hemos aludido, es el le
gítimo deseo de la nación de que la enseñanza media sea de la me
jor calidad posible; y el reconocimiento de que la formación técnica

- 112 -

�- 811 -aq oy vA ouioo 'yBj ap SBaijsjaajaBJBa sb[ s^poj uoo (sapBpiuEtunjy ap
A) SBpuai^ ap psjynaB^ BaijuajnB Bun ap as^q By aaqos A oyayBjBd ua
ajuaureyos aijsisqns apand ojubj aod A ÍBpBjuas aod Bjsa opusp 'bca
-aad BaijBtuajsis uoiobuuoj By aod uoiaBdnaoaad sy uis ajuauíBspaad
oms aijsisqns apand ou aauBa^ ap ^Sayyo3 yap odij yap uoianjijsui
Bun anfa (uoiuido Bjsapora BJjsanu uaiqmBj A) opBjEJj somaq ep^aij
-yyca Buosaad Bjusna ap uoiuido By sa sand : ojuaiuiBuozB a ap y^iuara
-Bpunj Bj^j enn aaq^q aaaaBd ojea na iBianaiaipp Bjsa aqdns oijbs
-aaan ea sojjosou ajjua anb SBJjaaira 'aBuiuiipad BzuBuasua
-Bsiaaad aaaAoad ap BpB^jBOua pBpisiaAiuQ B[ aisixa anbaod 'Bp
ua a^qísod sa o^sa anb Biip ag *uba 39 o 'osana p uanSis o :Bija^Bin
b[ ua souo^BJBdaad sosana ainiíisut afqísod Bas 'osana opBuiuiaaiap
amSas BJBd soiJBsaaau soiuaiuiiaouoa so\ ap uBazaa^a sajuBipnisa so[
anbaod 'anb aauBj^ ap a^a^o^ \o ua a^iuips as o^^ uoiaadns ajnaui
-BonuainB pAiu un : sauoxaBiAsap ajirapB ou anb boijou enn b a^uara
•Bjaujsa Bpiuaa Bjsa BzuBi^asua ng *(soiao)BioqB| so\ ap upiadaaxa
uoa) aaqq ajuauqBjoj sa BiauajsisB v\ 'BaaaiBa ap ajuauíBUBsaaau
uos o[ ou saiosajoad sns 'sop^aá in so^njij Béaojo ou 'oipnjsa ap sau
-B^d aasod ou upianjpsur B-q *ojuairaiaouoa pp uoianpAa bj ^Baissq
pBpqBuij ns ua 'Bjsa oa^p 'oAps 'sapBptsaaAiun sb[ ap sojisodoad sns
A ojuaiuiBuoxaunj ns ua aaaijip aauBJ^ ap a^ayp^ ya anb 'uBJoqoaa
-oa oy BqiajB SBra SBpBuoTauara SBjp ssy A 'ajuapiAa s^ *Buisira bj
oyapora oraoa oajuaa yanb^ 'zoa Bun^p 'aaA opiianb Bq as
A sapBpiuBranjj ap pBjjnaB^ Bajsanu ua anb BiaaoaaBd 'opijuas ojaap
ua 'anb sa oyp b aAanra son anb uoz^a B^ 'Buiaj oajsanu uoa uopsy
-^1 ua ojaadsaa ns b SBaqB^Bd SEnnS^B apap sorasasap 'uopnjpsui bj
-sa ap Bpuajsixa By ap Bayaojsiq uoioBatjijsnf By ua JBJjua utg #aauBa^
ap aSayyoq yB soraiaayaa son :opBZBJj oapBna yap ajuara^jau ay^s anb
SBpBjisiA SBy ap uoianjijsui Baiun By b sajnaaajaa sauopBaapisuoa s^y
uoisnasip Bjsa ap puij ya sasd op^íap soraaq ajuarayBuoiauajuy
'Btpara BzuBuasua By ajuarasaBya sa ajuBaapuodaad sy 'sap
-Bpiyiqísod SBjsa ap BzaysanjBU By b ojusna u^ 'BairaapBOB Baaaa^a enn
ap ttBiuajxa pBpiyBuij,, By ap ajand sa SBrasira ssy b a^ua^uijB oy opoj
anb bjsia ap aapaad uis tsoadoana soajuaa soy ua yBuoiasaoA uoiaaayas
By ap aABya ojuaraaya un a^njijsuoa sopssaa^a soy BJBd ofBqBJj ap sap
-Bpyyiqísod SBy ap Bpuaiauoa Ba^ya eun anb axaap sand soraapo^
ns
:BaBd uoxanjijsut ByyanbB op;Soasa usq Bipara BzuBuasua By Biasq ubj
•uayjo as ou anb saaopBSijsaAui anb ojund ysj b '(osb^ ns ua 's^ajaq
ap By o) SBiauat^ ap. pBjynaB^y By ua Bnjaaja as anb ya uoa apiauíoa
ajjBd Buanq ua A 'opBynauíA ajuaraBiaaaip Bjsa orasira ya ua ofsqBaj
ya anb ojsand '(aoxaadng yBuuo^^ Byanas^) sajuaaop sayBj ap upia
-buijoj By b opBuijsap ajuauíJBynaijaBd ojnjijsui un ajsixa 'BpuBa^ ua
oraoa 'anb ua saa^Sny soyyanbB ua unB isb sa oyyq 'opBAaya SBra yaAiu
ns ua UBxfrjsaAui a UBipnjsa as SBuiydiasip SBAijaadsaa s^y anb ua sojj
•uaa soyyanbB ua ajuatUBpBqBOB asaauajqo apand oyos sajuaaop soy ap

�mas mencionado. Solamente cuando existen en un país organismos
capaces de crear y mantener un ambiente de científicos auténtica
mente formados y conscientes de su formación surge la posibilidad
del establecimiento sobre bases firmes de una institución destinada
a facilitar en forma libre el desarrollo del trabajo científico de acuer
do a los principios seguidos en el Collége de France; y si nos es
permitido emitir una opinión personal, en tales circunstancias el
establecimiento de una tal institución puede considerarse una nece
sidad.
En un establecimiento de tal índole resulta ocioso y hasta un
tanto ridículo hablar de selección vocacional.

- 114 -

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3613">
                <text>Sobre selección vocacional de los matemáticos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3614">
                <text>El  objeto  del  presente  informe  es examinar  el problema  de  la selección vocacional  de los matemáticos, tal como surge de un estudio de las condiciones respectivas en diversos países europeos y con especial referencia a los problemas que la cuestión referida suscita en nuestro medio.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3615">
                <text>SCHÄFFER, Juan J.  </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3616">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1957, Nº 15 : p. 95-114</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3617">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3618">
                <text>1957</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3619">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3620">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3621">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="460">
        <name>MATEMATICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="459">
        <name>SELECCIÓN VOCACIONAL</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="327" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="560">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/368dc08b20692830a4851d37a1625315.PDF</src>
        <authentication>793a8f9e8d37ac7f21f6f45fa394660a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3603">
                    <text>- 911 '9Í6I &gt;8V *sa 'íFJ^ *P3 'Z¿ *8?d 'I * &lt;s
sopojs^ so/ ap uopnztjpp / ap mjojsijj 'aavag auvj\[ a S3thvh3 ap ajqjf uois
-J3A b/ ua (q) oihvq Naang -ót'óT 'sbdbxb^ 'bjjoisijj a BijBxSoaf) ap oue^ixauíB
•ubj ojmpsuj pp uopipa 'j?5X *^?d '^/ sot!íD ^upjj aumj svtuoy^ xod vpoai^
-íjsní atujtf vjsoa o/ ap vpuapuadapui vq ua vjas aa vjaavf) aariNvj\[ (R)
•a^8s ^ 6X5 '8Bd 'j^ '\ 'zxao^) Jod spiSiaip /ds
•jaaiufi vpojsifj v\ ua axNaaojv viDHVf) ianvvi\[ t^ól '"8V '8fl '6S "2^d 'uosuaffaf
smuoj^ ap oam o^uatutosuad j^ ua laavAVHaa sia'j í^tól Í#8V "sa '8OUOJ3 Ta
'6^Z *^?d 'BJqo buisiui b\ ap uopipa bjjo ua vog aoaof íí/6X 'Bu^BqBjj Bq '^^^
•8Bd 'sopiufi sopD^s^ ^o/ ap sauotaruisuoo soq 'aaaxng Avaaap\[ svTiOhdi\[ ap Bjqo
bx ua N^iDVXKawnDoa •^• vuvaoonaig aa owvaiaawvNvj oxaxixsMi \a i ^^-6T '^
-BiiuBg 'B-gpjg *pa '9^ -8Bd 'ji *i 'ooijatup- ap vpojsi¡j ua zaHDNiyg oxaaaiy smq
i IS6I 'oaixap\[ '-g "3 *g -pa '96X '^Bd 'sop^ufl sopojs^ so/ ap vpojsjjj
A. wosiaopv 8P Bjq BI ua aAnvg owixsavg ^C NOD0tQ ^yaaQ Koao (¡¡)
ZZÍ '3?d BI 3P OZ ^^ou BI 38B?A (1)
•OIU3UI
-Sbjj un anb sera u^Xnpui ou oxad '(E) sajSui o^xai p ajuauípij
U9XX91A 6BXJO í (^) SoptU^ SOpBXS^ SO]^ ap OAIXBIUJOJUJ OTDTAJ9g ^p
uoisj9A B^ UBUBduiooB SBun : so^sando aiuaiuBia^duioo sodnx sop ua
as s^puBdsa sauoiaonpBJj sbjxo sb^ :sbui Xbi^ oxa^ -soptuQ
so^ ap ouxaiqoS pp piaijo U9pB0i|qnd ap, pspipa b^ a^aij.
-uoa a^ anl&gt; pBpixoinB b^ A opBzuBop Bq anb uoisnjip b^ SBp^p can3
-uqiq upiaipa A uopanpBJi BAanu Bun JBzipax BXBd BtJBjsBq 'ops is
xod 'oqaaq ais^ *(x) uoiovxoyya^ b^ ap Bapjpd bijoso^ij v\ ap
-uas p aiuaxnpjuauíBpunj Bxaxp 'po/^aqi/ ap opau^ opB^nip
p ua Bpinput ouBaixauíBaiJOu ouxaiqoS p axuauiBiiniBJ aXnqixjsip
anb tb\ 'o^dmafa xod tsy 'BiauBiJoduii ubjS ap sapnxdaauoa saxoxxa
ua uajxnaui SBpiaouoa sbui sb[ anb 'opox axqos oxad *BJaiut UBoznp
•oxdai B^ anb SBpuBdsa sauotsxaA jBxxuoaua \iotbj sa ou anb axxnao sop
-tujj sopms^ soj dp vioxiapieadapui ap uptavunp^Q bj b ©íaadsa^
•an^uqiq uopipa ua uaxuasaxd as anb
souaui japuaxdjos ap Bq ou A *soppouoo ubx soxuaranaop sop soisa
soxunf uaxipaai as anb xoxaa[ p XBUBJjxa ap Bq

3M0V^VJ andou
ap svjou A vm

ouopopnQ pp X Gjquuo|_| pp
SO| ep UpjDDJDpGQ D| X SOp|Up|
so| ep DjDuepuedepu| ep

�Por todo ello es que traté de presentar una traducción más ade
cuada, propósito que contó con la valiosa colaboración del Prof.
Ralph Cowling, a quien debo agradecer las correcciones que propuso.
Con relación a la Declaración de Derechos del 89, aunque los
errores conceptuales que se advierten en las traducciones españolas
no son de entidad semejante, tienen, no obstante, la suficiente im
portancia como para exigir una nueva traducción, completa, y en
edición bilingüe, que facilite la crítica y permita la apreciación di
recta. El texto más difundido de la Declaración de Derechos del
Hombre y del Ciudadano^ en español, es el que se halla en Época
contemporánea, de Malet-Isaac. Ese texto no incluye el Preámbulo,
y además, contiene errores (4).
Las grandes colecciones de historia, en español, no contienen el
texto íntegro de la Declaración. Así Walter Goetz (5), Lavisse y Rambaud (6), Oncken (7), Cambridge (8). Lo incluye la obra de César
Cantó, pero muy desfigurado (9). Y por último, lo frecuente es que
no se halle en los manuales más usados entre nosotros (10).
Pero lo que ha decidido esta nueva traducción y su presentación
junto con el original, ha sido el hecho de encontrar en la Enciclopedia
Espasa (una fuente que, en nuestra lengua, y por la calidad de mu
chos de sus artículos, se podría suponer insospechable), una versión
de la Declaración de Derechos completamente alterada en su sentido
ideológico fundamental (u).
De lo dicho se deprende que no es común encontrar en español
versiones íntegras y correctas de ambos documentos.
Si se une a ello la conveniencia de compulsar siempre que sea
posible los originales, se encontrará justificado este trabajo.
"Honor para las buenas traducciones, de las cuales ninguna, sin
"embargo, podrá reemplazar la expresión original que, por las pa
^abras y los giros mismos, constituye ya un documento histórico de
"fundamental valor". (Jacob Burckhardt, Réflexions sur íhistoire du
monde, pág. 20 ed. Kramer, Bs. As., 1943).
(*) El artículo Io dice: "Los hombres nacen y permanecen libres o igua
les en derechos... (pág^ 13). (Véase también la nota 42 de la pág. 138),
(*) T. VII, pág. 24. Incluye facsímil de la Declaración en francés, que
también contiene errores. (Véase la nota 15 de la pág. 118).
(fl) T. XIII, pág. 40.
(7)T. XXXII, pág. 150 y sgte.
(8)Monografías históricas, T. I de Revolución Francesa, pág. 312 y sgts.
(*) T. VI, pág. 934. El artículo 10 llega a decir: "Nadie debe ser moles
tado por sus opiniones, aunque sean sediciosas, con tal que su manifestación no
turbe el orden público establecido por la ley". (Mientras que el original dice:
"Nadie debe ser inquietado por sus opiniones, aún religiosas, siempre que su
manifestación no turbe el orden público establecido por la ley").
(10) Ducoudray, Historia contemporánea, ed. Hachette, París, 1914, inclu
ye sólo fragmentos; Drioux, Historia contemporánea, ed. Bouret, París 1913, trae
una traducción sin Preámbulo; E. Bonilla, Edad Moderna y Revolución, pág.
414 y sgts., ed. Medina, Montevideo, 1953, tampoco transcribe el texto íntegro.
(") Véase la nota 30 de la pág. 132.
- 116 -

�saq,, :j^j "iJy — tt-aaijuoa isa ajya pib v xnaa ap,, :j;j -ijy
— "tt • • • sajjaa anb snopoupsip sajpm subs,, iu' • ''saiiuSip sa/,, :g "i.iy :ouijijn aisa
ap SBiauajajip sbj inbB ajj "06¿I u^ opBiipa Á jEuoiau^T EayquiBsy sy ap jB^^jaA
-saaoj^ sap opiBJixa anj 'ijnBjajj ap Bjniaajaj^ bj ap soAiqajy soj ap apaao^d anb
'uinyg -j\[ aod opBJijqnd jap oaod Xnm ajaijiQ q6¿T 3P uoiamjisuoq bj b jb^j
uoi.)Bqojdc bj auajiuoa anb ja sa JBjduiafa aisa 'ji;i)aj(ÍB apand as ouioq "la^B^
qdasoj 'j^ '^Bn^njq ja ua bi.&gt;ubjj ap jBJnijnq op^^aj^y "Jt; jap Bpn^B zi:aiya bj b
sbijbj^ aapod iui b opB^ajj eq ano Bidoa 'cijubj^ ap sajBuoioB^y soAiqajy soj ua
Ajasuoa as anb uptovuujoaQ bj ap oixai jap Buy^ed Bjauíijd bj ap jiuiisa^j
y"~/ ''
* -.* &gt;* f* &gt;.í/f .'
* • &gt;•

^*!t&gt;A.&gt;^&gt; ~../f t -/;! . &gt; '^;.'.• ^

//-^'."&gt;

* f.'i't ? &gt;t
• y ••&gt;"

.i'n )#&gt;•-^ x.y.

X 3 II ^ 3

y* *

�lN C O N Gif fe S S, J ULY 4, .77^.

A DECLARATIO N
Rv tue REPRESEN "I A T IVÉS of the

UNITED STATES OF AMÉRICA,
GENERAL CONGRESS assemileo.

w

I F N ., &gt;!- tVjrl- '•&lt; bu^n t.i&gt;&lt;.. it b&gt;.•!••• --..1^ f ..ne l^&gt;.ytr &lt; .i^tiJ.t ih&lt; l'.J.i.,jl ft.-,.:. w!,i.h &gt;.

r- S-

^^ f

BrTj

/
*
b
/
C
JOHN HANCOC K, P ^
A T T ! 1 T.
O || A II I. E 5 T II O M S O ,V,
Fucíímil del te\to de la Declaración de Independencia impreso por orden del
Congreso el mismo J de julio de 1776. E^ el ejemplar pegado en el Diario de
Sesiones, reproducido en ^Tlie Story of the Deelaration of Independence", Dumas
Malone, pág. 78. Oxford I niv. Pie.-.-, N. V., 1 '7&gt;i.

�- ¿II SJ)O SBOiapB -^BJj) u' - ' 83jqB4S31UODUI 13 S3{duil8 83dl3UIjd S3p Jn8
siBuuosap saapuoj,, :3puodsajJO3 ouio^ 'doip 4(99 'Sed 'j *]) hoisjsa Bj^uíijd v[
anb eBJluaini ¡M"'e3[qei83iuo3ui 13 s^jduns eadpuud sa^ Jns sieuuosap ssspuoj,,
:30ip '(¿81 p uopipss^ '^9 '2Bd '6 *i) uoisj^a EpunSas bj ug (SI)
•021 -Syd ej ap ¿i bou bi 3sb3A (st)
anb ouis '(EI) js
ou (o[nquiB9Jd onioo uppvuvpdQ ^^ BqeAa[¡ ^nh 'X6¿I
B[ ap o9UBjodui9iuoD ojio [9 Á Í^2L1 9P O1SO^B
b^ ap O9UBJodui9)uoa oun) jndjiuo^^^ B'j oaqqnd anb soixaj sop so^
'isy -aiuauíunuioo sopioouoD sasaouBaj 6O)X9^ so[ ap sojoadsB soijba
na a^aijip oaad 'sa^B^ap oAps *(606I &lt;8JJBd 'nBa^y) aiuiuojjj ap
sap uoi)Duvpa(j vj na ran^g auaSng aod opBuoiajodoad [a uoa
qBuiSiao ^ap Bidoaojoj ua 'bidubj^ ap sajBnoiaBj^ soAiqaay
so^ jod opBuopjodojd anj Boqqnd as inbs atvb saauBJ^ oixaj |^
ottopopni'^ pp X auqiuofi pp soqoauaQ ap upravuvjoaQ vj

fo sSuijiucn pazoaps puo afij a^^ na (uonnunjoaQ a^$
i'j^ -^[ 'XjBjqi^ uaapoj^[ *pa '(uotjvuvpaQ aqj qjtcn)
'96I 'oSsatq^ 4*&lt;r) ^gB^[ obj^[ *pa ' (aauapuadapuj
fo uopvuvpaQ aqz qzicn) sajüj^ pa)iu¡j uno fo uoiznjijswo^ ^qj, i^^6l
'A *N 'J931D99 lJB3 •lod ^aauapuadapm fo uoijvuopa^j aq^ :uaiquiB;
B^siA B[ b opiuai sq ag ' (Zl) (aiuBjaoduii sa Biauaaajip b^ 'o^nni p
U3) "o^xai ns na 'sa^Biap somijni na xs aj^na uaaaijip somamnaop
8O6^ 'puiuij as o^an^ 1 oqnf ap 5^ Bip ja jaa^q opuBiu as anb ouiui
•nSuaj ja i ^osajSuo^ jap oiJBia^aag ja jod opeAajj i(jmuno[ pazoauu
-oaM ja :sajBiaijo asjBjapisnoa naqap uaiqniBi anb uppnunpaQ ^J ap
soixaj sop sojjo soj uoa uoiaanpBjj bj BjBd opBJBdmoa an^^ *(0S6l
4UBnuoj^[) pjnBqranQ pjBMpg ap 'aouapuadapuj fo umzvunpaQ aqj^ ap
opiBJixa opis bjj 'opBiaBpaj BjqBq oj anb uoisiuio^ buisiui bj jod 4os
•aaSuo^ jap uapao aod 'Biuaaduii bj ua opiSaaaoa anj o^xaj asg •aqaon
bj aod 49¿¿x 9P !lnf aP ^ BJP omsim ja BJJJ3pBJí3 na d^junQ nqof
jod osaaduii anj anb uppnunpaQ bj ap o^xaj ja inbB Bjipa ag
sopiufl sopnjs^ soj ap mauapuadaput ap uptonunjaaQ vj

S37VMI0IU0 " SOI

�respecto del original (14). Más grave es el desacuerdo que muestra
el facsímil de una de las ediciones contemporáneas que inserta la
Historia Universal de Walter Goetz (15), y llegan al grado de lo
asombroso los errores que se encuentran en el texto que M. Bouchary, La Déclaration des Droits de VHomme et du Citoyen, ed Tiranty, París, 1946), proporciona con todas las apariencias de una
publicación cuidadosa (1&lt;J).
Se ha tenido a la vista también (con el fin de comparar la foto
copia del original extraído des Procés-verbaux con las primeras edi
ciones) las siguientes obras: Histoire par les textes, de M. et Mme.
Dechappe (ed. Delagrave, París 1940); Histoire de la Constituante,
de Buchez, (ed. Hetzel, París 1846); Révolutions de París de Prudhon, (nos. VI y VII, aoút 1789, 1790) ; y Révolution franqaise de
Dayot (ed. Flammarion, París, sin fecha).

(") Ambas versiones de L'Ancien Moniteur en el art. XII, (T. I, pág. 380
y T. IX, pág. 352) ; la primera en el XI y XVI; la segunda en el XIV y XVII;
(corresponde a la reedición de 1862).
(18) Dice así: "afin que cette Déclaration, constamment présente á tous les
membres du corps social, leur rappelle sana cesse leurs droits et leurs pouvoirs'';... (Mientras que el texto correcto dice: "...leur rappelle sans cesse leurs
droits et leurs devoirs;...")
(ie) En el texto de M. Bouchary se lee: "...afin que les réclamations des
citoyens, fondees sur principes simples et incontestables..." mientras que la De
claración dice: "afin que les réclamations des citoyens, fondés désormais
sur des principes simples et incontestables...".
- 118 -

��En Congreso, 4 de julio de 1776

DECLARACIÓN DE LOS REPRESENTANTES DE LOS
ESTADOS UNIDOS DE AMERICA, REUNIDOS
EN CONGRESO GENERAL (17)
Cuando en el curso de los acontecimientos humanos se le hace
necesario a un pueblo romper los lazos políticos que lo han unido
a otro, y asumir, entre las naciones de la tierra el puesto separado
e igual al que lo autorizan las leyes de la naturaleza y las del Dios
de la naturaleza (18), un justo respeto por la opinión de la humani
dad requiere que declare las causas que lo obligan a la separación.
Nosotros sostenemos que estas verdades son evidentes por sí mis
mas, que todos los hombres son creados iguales, *que ellos han sido
dotados por su Creador con ciertos derechos inalienables (19), que
entre éstos se encuentra la vida, la libertad y la prosecución de la
felicidad. Que para asegurar estos derechos se instituyen los gobier(1T) El título de la Declaración que se inserta corresponde al que fue vo
tado el 4 de julio, e impreso, la misma noche, por orden del Congreso (a). El
día 19 el Congreso mandó preparar el Pergamino en el que volvieron a firmar
los representantes (b), y como en el Ínterin se había logrado el voto favorable
para la independencia de la colonia de Nueva York, se le puso como título:
"LA UNÁNIME DECLARACIÓN DE LOS TRECE ESTADOS UNIDOS DE
AMERICA" (c). Como se ve, ninguno de los dos títulos menciona la indepen
dencia. Ello se debe a que los redactores y declarantes tenían como propósito
señalar los fundamentos políticos sobre los cuales reposaba el nuevo estado, y
las causas de la independencia, antes que la independencia misma (d). Esta, en
efecto, se había resuelto el día 2 de julio, de esta manera: "that these united
colonies are. and of right ought to be free and independent state; that they are
absolved {rom all allegiance to the British Crown; and that all political con'
nection between them and the state of Great Britain is, and ought to be, totally
dissolved", ("que estas colonias unidas son, y por derecho deben ser estados li
bres e independientes; que están absueltos de toda obediencia a la corona Bri
tánica; y que todo vínculo político entre ellos y el estada de Gran Bretaña está
y debe permanecer totalmente disuelto"). La propuesta había sido formulada
por Richard H. Lee el 7 de junio (d) y (e).
(a)Dumbauld, The Declaration of Independence, pág. 16, Norman,
1950.
(b)Carta de Jefferson a Samuel A. Wells, de 12 de maya de 1819, en
The complete Jefferson por Padover, pág. 87, N.Y., 1943.
(c)The Constitution of our United States, facsímil del Pergamino, pág.
59, ed. Rad Me. Nally &amp; Co., Chicago, 1936.
(d)Caiíl Becker, The Declaration of Independence, pág. 3 y sgts. N.
Y., 1942.
(e)En sentido coincidente y aclaratorio, véase la nota 28 de la pág. 128
donde se muestra cómo el Congreso (que había recibido el pro
yecto de Declaración el día 28 de junio), tuvo que modificar el pa
rágrafo que se refería a la separación como un hecho aún no con
sumado.
(1S) El texto español publicado por el gobierno de los Estados Unidos di- 120 -

�- ISI 'ZZ "Sy^ 'uosjaffaf sDiuoi¡ fo sguijijcn paiaajas
púa afij ai/j; 'Kaa^j a H3O^[ p Bjqo bj ua 'Aqdojgoiqomy 'wosaaj^af (q)
•S *8Bd 'aauapuadapuj fo uotiojojaaQ ai/jr 'otíi^hwíiq (D) *(B)
*(3) Bjoiaepaj U01SIU103 bj ap Bjqo uoaanj soiquiBa
sojjo soq *(q) ^souap,, o8aj2e as A usajuajaqui,, oiuipdns as osaa^uog ¡a ug
•() M* "sa^quioq soj
ajjua soujaiqo^ soj ua^nipsui as sauíj sosa JBJnSase BJBd anb ípeppipj bj ap
uopnaasojd bj A 'pBiaaqij bj A epiA ej ap uopBAjasajd B[ UEj^uanaua as sajena
so[ aaiua 'sa^qBuai^Bui a saiuaaaqui soqaaaap uaejixa jBnSí uoiDBaja esa ap anb
'saiuaipuadapui a sa[e.n3i sopsaja opis ueq sajquioq so^ sopoj anb ísajqe2auu;
a snpBjáBS uos sap^pjaA sc^sa anb souiauajsog,,) u"-4uaui ^uouib pammsin aje
siuauíuaaAo^ 'spua asaqi aanaas 01 lsqj íssauíddBq jo iinsand aqi puB 'Xuaqij puB
ajq jo uoijBAjasaad aqj aJB. qaiqM Suouie 'ajqBuaijBui pue juajaqu; sjqSu aAiaap
¿Caqi uoi)Baj3 junba ^eqj uiojj ieqi ^uapuadapui pue jenba paisaja 3jb uaui jjb
}bjj ¡ajqeiuapun pus paaaes aq 01 sqinJl asaqj pjoq a^,, :ise aaip 4(uois2uiAiq
A UBiuaaqg 4uijquejj 4sutB.py Jod uosaajjaf ap sBiuapB BpBj^ajuí Bjo^acpaj uois
•iino^ bj ua op¡8ajJO3 anj anb) uosaajjaf aod opejaspaj aopBJJoq ¡g (8I)
'ajuapuaasBJiui joaia un ap bibjj as ou 4aA as 00103 *oj3
•Bjim opoi ap 'Jiaap 6a 'soiq ap ^Boosjad A epejsiB uopuaAjajuí ap pepijiqísod
epoi ap 4(uopej]snjj ej ap onisiap jb aouojuoa A) aiuauíBpBjaqijap jipupsaad
osinb 4ttBzajBjnjBu bj ap soiq jap saiaj sbj Bn asj^iraaj jb 'uppnuapaQ v\ saud
nopBaoAui Bsa ap esopipi Bapi ej BzijBjniBusap as 'snuiape 'uopanpB^i ejsa 003
*^"*BzajBjn)Bu esa ap ^oiq \a A BzajBjnieu bj ap saXaj sbj •••UBzpojnB,, rsauop
•B^ajdaajuí sop sej ap eun^uiu uaq^a ou 'BpBjp jouBdsa jb uoiaanpBJj bj na 4oiq
&gt;niB3 ug '(M*'*ojqand jb JBzuo)nen b naxin^uoa sbj^o A seun anb :uopeiajdjaiur
bj^o aqBD uaiquiBj anbunB) sbuisjui sbj nos ttBzajBjnjBu bj ap soiq jap,, sbj A mbz
•ajeaniBU bj ap saitaj sbj,, anb jpajuí aiini^ad uppaxopaQ ej ap ojxaj jg 'oza\o¿
•miau aj ap soíq ja on A ozajouniou vj ap soiq jap saAaj soj nos ^jen3i a opBj
•Bdas j3nj ja JBdnao b ojqand jb ubzuohib,, sauainb anb buijijb as uppojojaaQ
bj ua :aiuain3is oj na BoipBJ opjanassap jap BpuBuoduii Bg ~u' • • -Bza^jnjBu
ssa ap soiq ja A BzajB^iniBU bj op sa^(aj sbj olpaaap uep aj anjb B"*n :isb aa

SuomB pajmijsnt ^jb sjuatniuaAo^ 'jijSia as^^j ^an^^s oj 'jbijj —ssamd
jo jinsand ai^ pu^ '^jaaqij 'ajij ^jb asaqj Suouib jb^j 'sjqSu ajq
uiBjjtao qjiA^ aojBaa^) jiaqj Xq paAvopua ^jb Xaqj jBqj '[Bnba
9iv uaui jjb iBq^ 'juapiAa-jjas aq oj sqjnjj asaqj pjoq a^
•UOIJBJBd
-as aqj oj niaqj jaduii qaiq^ sasnBa aqj a^spap pjnoqs Xaqj
sajinbaj pux^uBin jo suoiuido aqj oj jaadsaj jnaaap b 'uiaqj apijna
s^anjBU jo pus aanjBu jo smbj oqj qaiqAi 0% hoijbjs jBnba puB
-as oqj qjJBa aqi jo sjaMod aqj Suotns amnssB 01 pu^ 'jaqjonB ijjiai
tuaqj pajaauuoa aABq qaiqAV spnBq ^aijijod aqj aAjossip oj ajdoad ano
joj X.iBSsaaau sauíoaaq %i 'sjuaAa uBuraq jo asjnoa oq^ m

aaia^assv ssaaoMoa avnaNao ni vomaKv ao saxvxs
aHX ao saAixvxNasaaaaa 3hx ^a NOixvavaoaa v

*9¿¿I l

�nos entre los hombres, cuyos justos poderes derivan del consentimien
to de los gobernados; que siempre que cualquier forma de gobierno
se vuelve destructora de estos fines, el pueblo tiene derecho a re
formarla o aboliría, y a instituir un nuevo gobierno fundándolo en
tales principios (20), y organizando sus poderes en tal forma, como
parezcan más adecuados para garantizar su seguridad y felicidad. La
prudencia, ciertamente, ordenará que no se cambien por motivos lige
ros y transitorios, los gobiernos establecidos desde antiguo; y en efecto
la experiencia ha demostrado que la humanidad está más dispuesta
a sufrir, mientras los males son soportables, que a hacerse justicia
aboliendo las formas a las que está acostumbrada. Pero cuando una
larga serie de abusos y usurpaciones, persiguiendo invariablemente
el mismo objeto, evidencia un designio de someter [a un pueblo]
bajo un despotismo absoluto (21), es su derecho, es su deber, derro
car tal gobierno, y proveer nuevos guardianes para su seguridad fu
tura. Tal ha sido el paciente sufrimiento de estas Colonias; y tal es
ahora la necesidad que las constriñe a alterar sus sistemas anteriores
de gobierno. La historia del actual Rey de la Gran Bretaña es una
historia de injurias y usurpaciones repetidas, teniendo todas como

(20) La versión española que proporciona el gobierno norteamericano (Cre
do de Libertad, Washington, 1951, Servicio de Lenguas Extranjeras, Departa
mento de Estado), dice así: "que siempre que una forma de gobierno tiende a
destruir esos fines, el pueblo tiene derecho a reformarla o aboliría, a instituir
un nuevo gobierno que se funde en dichos principios, y a organizar sus poderes
en aquella forma que a su juicio garantice mejor su seguridad y su felicidad^.
Veamos la importancia de la diferencia: mientras la Declaración remite al
pueblo "que instituye nuevo gobierno" la facultad de determinar qué principios
serán su fundamento, la versión española citada determina que los principios
sobre los cuales el nuevo gobierno debe reposar, son principios ya enunciados:
"dichos principios". ¿Cuáles? Tal vez las primeras "verdades evidentes por si
mismas".
¿Hay alguna posibilidad gramatical de que ^dicHps principios" constituya
una traducción correcta? Se puede afirmar categóricamente que no. Pero no
sólo las razones gramaticales hacen desechar ésta y las demás versiones españo
las que cité (nota 2 de la pág. 115). El sentido del pasaje se vuelve ininteligi
ble, a poco que se reflexione. Todo el parágrafo II de la Declaración está des
tinado a enunciar las "verdades evidentes por si mismas", y comprende también
este derecho a la rebelión que estamos analizando. Entonces, si intercalamos
"dichos principios" ¿nos referimos a todas las "verdades evidentes por sí mis
mas"? No podría ser &lt;asi, porque todas las "verdades evidentes por sí mis
mas" aún no terminaron de ser "dichas". ¿Nos referimos a algunas de esas ver
dades? ¿A cuáles? Podría pensarse que son la igualdad de los hombres y los
derechos inalienables, pero sabemos que esas verdades las vuelve a denominar
"derechos" la misma Declaración: ("que para garantizar estos derechos se ins122 -

�- SSl •BJO1
•aapa.i uommo^ bj ua opBztpaa anj oiqmea jg '^oinjosqB Japod un ofeq opai
•auios ap oiuSisap ja BiauapiAan repap as uosaajpf ap JopBjJoq p ug (Tí)
*(89I "^?^ t#^íD '^I0
•raiiQ) uoaqqnd asisauaiq p aiuaanpuoa sbui aJBSznt as omoa Bjaueui pj ap '
-oqe o opsaaip 'o^^uijopa b oqaaaap a^qBDOAajJi a ajqeuaipui 'ajqBpnput un
auap pcpiunuioa B[ ap bijoXbiu B^ 'sojispdoad soisa b oiJBXjuoa o openaapBui
ajiuanaua as oujaiqoS jainbpna anb aaduiais "*„ :¡sb aaiQ "soptu^ sop^isg so¡
ap npuapuadapu¡ ap uopoJüpaQ b\ anb sa^uB ssip ZZ EpEldopn BtujáJi^ ap soip
•auaQ ap upiovAwpaQ B[ ap g ojnai^JB \a Biauajapj ouioa uaiquiBj souiauíoj,
* (T8"08 '^Bd '-jia *qo 'pinDqwnQ puvcnp^ Jod opBiía ^l'H
'IIX 8^J0^.) 'sodmaij so^ uoo opjanae ap JBjsa A uaiquiBj jbzubab uaqap sau „
-opnjpsuc sb^ 'sBpuBjsun^jp ap oiqui^a p uoa UBiquiBa sauoiuido A saaquinj „
•soa sb[ A 'sBppouoa uos sapspaaA SBAanu anb 'sojuaiuiuqnasap soAanu uaasq „
as anb epipaui b ^opBJisn^i sbui 'opc¡^ojJB8ap sbui aApnA as ajsa anb rpipam „
y 'oueuinq nipídsa pp osaaSoad p uoa oubui b^ ap ji uaqap sauopn^iisuoa „
A sa¿a[ anb uaiquiB) as oaa^ -soiaap soptu sns JiSauoa Bj^d soapa^ad soip „
•aui sourejiuoaua A *6Bfp a souiepouioaB sou 'SBppouoa zaA aun 'anbjod ¡sauop „
•aapaduii SBpBjapoui jBAa¡pjqos aofaui sa anb oaa^ -sauoprnusuoo A sa¿a{ ua „
soiquiea sopBiuampadxaut a sa^uanaajj ap opcSoqB aiuauíBiaap ios ou o^n
:oins oju3ui9bjj ouanbad un JiquasuBJi E ^A.
'uosaajpf b 'souaui Of lod 'jbijiuibj ínuí 'csaaSoad pp
uopdaauoa b^ ^aiuaxuBepajd 'Bzipaj as so[p ap oipaui jod A 'sajquioq so[ A seo
-oda sb[ un^as jbijba uapand anb soiuauíap uos 'saaapod sns jbziub3jo ap owuof
A 'souaaiqo^ so^ uBsodaa sapna so^ aiqos soidpuiuj *ubziub3jo as saaapod sns
anb ua viuuof v\ BjsBq A 'ouaaiqoS p Bsodaj anb so[ aaqos soidtautud so[ 'ouiiqn
jod A 'Banqod uopBposB b\ ap samf so^ o3ati| 'sajimptaiput soqoauap so^ o^aui
-pd uspuas as SBjp ap oaiuaQ *usbuisiui is Jod sajuappa sapBpjaAn uos opBp
-unua oj opoj tsuianbsa aisa 'ojcaSBJBd p opot ua 'saauoiua 'souiBJ^uoau^
•ftsamftf sopBuiuiouap uos Ba^iyod uopcposB
b¡ ap soA^afqo soisa 'zaA ns b j^ *(tt' • 'saaquioq so^ aajua souaaiqo^ soj uainip

-S9 ^qi íoofqo i99Jip ui SuiABq jjb 'suoiiBdjnsn puB soijnfui
jo Xaoisiq b si uiBiug Iboj^ jo 8ui^[ iu9S9Jd oqi jo Xjoisiu
jo ra^js^s jonuoj Ji9ip J9^JB oj
mou si ijons puB Ís9inojo9 9S9ip jo 99nBJ9jjns ^nopsd 9ip uooq
ipng -Xiunoas 9jn^nj Jiaip joj spjsnS Avau opiAoad 01 pas iuauiuj9AoS
qons jjo MOJip 01 ^Xjnp Ji9q^ si ^i 'jq8u apqj si ^i 'taspodsgp
j^pnn uiaqj gonp^j o} u^isap B S99UIA9 'joafqo oniBS 9q^
Sumsjnd 'suopBdansn pan S9snqB jo uibu 8uoj b noqAV jng
-9B 9JB Á^\\\ qoiqM oj smjoj oq^ SmqsqoqB Xq soAjgsragqj ^qSia oj
49jqBJ9jjns 9jb sjia^ ^jiqM a^Jjns o^ posodsip ojota ^jb pui5[UBiu
UAVOqS q^Bq 99U9IJ9dx9 JJB 'Xj8uipJO99B 'pUB ÍS9SnB9 1U91SUB.I1
pus iq8q joj p9UBq9 oq iou pjnoqs poqsqqBis^ Suoj siu9iuuj9Ao2
91B19ip JJIAV 'p99pui '99U9pnj^ *SS9UlddBq pUB X^9JBS JI9qi 199JJ9 OÍ
isoui ui99S jjBqs ui^qi 01 sb 'tujoj q^ns ui sj9Mod sil SuiziubS
-jo puB '89jdiDuijd qons uo uoiiBpunoj sil SuiXbj 4iu9uiuj9Ao8 m^u
oiniíisui 01 puB 4ii qsqoqB 01 jo J91JB oí 9jdo9d 9qi jo iqti 9qi si 11
'8pU9 9S9qi JO 9AI19nilS9p S9UIO99q 1U9UIUI9AO8 JO UWOJ XuB J9A9U9qM
4p9UJ9AO 9qi JO 1U9SUO9 9qi UIOJJ SJ9AVOd ISnf JI9qi 8uiAIJ9p 'U9UI

�objetivo directo el establecimiento de una tiranía absoluta sobre es
tos estados. Para probar esto, dejad que los hechos sean expuestos
ante un mundo imparcial (22):
Ha negado su asentimiento a leyes, las más saludables y nece
sarias para la felicidad pública.
Ha prohibido a sus gobernadores dictar leyes de importancia in
mediata y urgente, a menos que se suspendiese su aplicación hasta
que fuera obtenido su consentimiento; y cuando fueron así sus
pendidas, se ha despreocupado totalmente de atender a ellas.
Ha negado la aprobación de otras leyes convenientes para am
plios sectores del pueblo, a menos que renunciaran al derecho de re
presentación en la legislatura, un derecho inestimable para ellos, y
temible sólo para tiranos.
Ha reunido cuerpos legislativos en lugares desusados, incómodos,
y alejados de los archivos de sus registros públicos, con el único pro
pósito de fatigarlos para que obedecieran sus disposiciones.
Ha disuelto repetidamente Asambleas Representativas por opo
nerse, con viril firmeza, a sus atropellos contra los derechos del pueblo.
Ha negado, mucho después de esas disoluciones, la convocatoria
a elecciones para reunir otras; por lo que los poderes legislativos,
que no pueden ser aniquilados, han retornado totalmente al pueblo
para su ejercicio; permaneciendo el Estado mientras tanto expuesto
a todos los peligros de invasiones del exterior y de convulsiones
internas.
Ha procurado impedir el aumento de población de estos estados,
obstaculizando con ese propósito las leyes de naturalización de extran
jeros, rechazando la aprobación de otras que estimularan la inmigra
ción, y elevando las condiciones para adquirir nuevas propiedades
de tierras.
Ha obstaculizado la administración de justicia negando su apro
bación a leyes para establecer poderes judiciales.
Ha hecho a los jueces dependientes de su sola voluntad para la
retención (23) de sus cargos y el monto y forma de pago de sus re
tribuciones.
Ha creado multitud de nuevos empleos, y ha enviado aquí en
jambres de empleados para incomodar a nuestro pueblo y extraerle
su substancia.

(") Las otras variantes que existen en estos dos parágrafos entre el borra
dor de Jefferson y el texto aprobado, como también las que existen entre los
tres textos oficiales de la Declaración, son de importancia ínfima, salvo ésta:
donde decía: "Acabar con sus sistemas anteriores de gobierno", se puso: "Al
terar sus sistemas anteriores de gobierno".
(M) Tenure podría traducirse también (atendiendo el significado histórico),
- 124 -

�- 9SI •B.ren
•uiuaiap o| anb p l(i(3^ pp jaaiqd [a,, cjanj o^os anb Bi3ixa ajsa anb SBjjuaiin
'epnpuoa euanq uBJBJjsoniap seuiuaim so^aea ene na saaanf so¡ ap ojuaiiuiuaj
•uein p neipad seqanbB anb na epsisnoa *.ía}j p ^ (ft)¿l 8P ojuaiuipaiqijjsg ap
Bpy p ua UBqB^íode as anb) SBiuop^ sbuba anua Bjndsip rq 'pepqiAoui Jod

Jioqi ino iB9 pan a[doad jno ssejeq oí saaoijjo jo
^UIIBAV8 J3l[lllJ }U3S pUB 4S9DIJJO AV3U JO apnji^nuí B p9}39Jta SBq 9JJ
'89IJBJB9 axaqi. jo ^aainXBd pnB iimouiB aqi puB
jo ^anuai 9qi joj 9uojb \\im. siq no íugpuod^p S9pnf opera sb ojj
•8J9Mod Xjeioipnf uiqsi|qB;s9 joj saíbj o^ ^u^ssb
siq Snisnjgj Xq ^oi^nf jo noiiBJjsintrapB ^q^ pgjonjjsqo seq 9jj
•spuBj jo snopeijdojdde M9n jo suo^ipnoo oq^
^uisibj puB 'J9qitq uoiibj^icu ai^qj 9¡oBjnooú9 oj sjoq^o ssed o\ ^uisnj
-91 'sjguSigaoj jo uoiiBzijBJnjBU joj SAiBj 9qi 8uijDtU}sqo ^sodjnd jeqi
joj ísaiB^s oegqi jo noiiejndod oqj ^noAOjd oj pojoABopno seq 9jj
•mqjiAi snoisjnAnoo pue ^noqjiM raojj suoisbaui
jo 8J9uep 9q^ jjb O^ posodx^ 'graijuB^ra oqi ni 'uxuiBni9J
Í9819J9X9 jioqi joj oioJBj ^e ojdood aqi o\ ponjn^oj 9ABq '
-ub jo Ofqedeom '8J9Mod 9aijbjsi9^ oq^ XqoJoqM ípg^^p 9q o^
gsnBD o^ suoiin^ossip qons joijb orai^ Suoj b joj posnjoj seq 9jj
•9[do9d 9qj jo sjqSij gqj no suoisbaut siq 'ssourajij Xjuera
'uisoddo joj X|p9^B9d9J sosnoq oAijBiugsgjd^j poAjossip seq 9jj
*69JnsB9ra
siq q^iAi 9onBqdraoD oiui raoq^ SuinSpej jo osodjnd 9jos oq^ joj
'ep.iO99J oqqnd jpqi jo Xjoiisodop 9\\i uiojj lu^isip pu^ '
-un *[Bnsnun s^oejd jb soipoq 9aiibji^oj Joq^o^o^ pg^^o seq 9jj
•Xjuo
-joj puB 'ra^q^ 01 9jqBrati89Ui iq^xj b ^gjniBjsiSoj oqi m
jo iqSiJ oqi qsinfctuxpj pjnoM ojdood osoqi ssojun o^dood jo
9jbj jo uoiieporaraoooB 9qi joj savbj j^qio sssd 01 pgsnjgj seq 9jj
•raoqi 01 pnoiiB 01
-9U XjJ9iin SBq oq 'pgpu^dsns os uoqM *pnB íp^uiBiqo oq pjnoqs
-sb siq \\i\ uoiiBJ^do Jioqi m popnodsns ssojun *9iuBiJodrai Suissgjd
puB ^ieiporarai jo smbj ssBd 01 sjoujoaoS siq noppiqjoj s^q ojj
•poo8 oqqnd 9qi joj Xjbss
-99on puB oraosojoqM isora 9qi 'smbj oí iuossb sxq posnj^j SBq 9jj
•pjJOAi pipuBo b 01 p^niraqns ^q spBj i9j
'sxqi oAOjd oj^ '891B1S 9sgqi jgAO XuubjXí ^injosqs ub jo

�Ha conservado entre nosotros, en tiempo de paz, ejércitos per
manentes, sin el consentimiento de nuestras legislaturas.
Ha tratado de convertir al poder militar en independiente del
poder civil, y superior a éste.
Ha combinado con otros el someternos a una jurisdicción extra
ña a nuestra constitución y no reconocida por nuestras leyes, dando
su asentimiento a sus actos de pretendida legislación:
Por acuartelar grandes cuerpos de tropas armadas entre nos
otros.
Por protegerlos, mediante una parodia de juicio, del castigo por
los asesinatos que cometieren sobre los habitantes de estos estados.
Por prohibir nuestro comercio con todas las regiones del mundo.
Por imponer contribuciones sobre nosotros sin nuestro consen
timiento.
Por privarnos, en muchos casos, de los beneficios del juicio por
jurado.
Por llevarnos más allá del océano para ser juzgados por preten
didas ofensas.
Por abolir el sistema de libertad de la ley inglesa en una ex
tensa provincia vecina, estableciendo allí un gobierno arbitrario, y
extendiendo sus límites, de modo de convertirla a la vez en un ejem
plo y en un instrumento apropiado para introducir la misma domi
nación absoluta en estas colonias (24).
Por quitarnos nuestras Cartas, aboliendo nuestras más valiosas
leyes, y alterando fundamentalmente las formas de nuestros gobiernos.
Por suspender nuestras propias legislaturas y declararse a sí
mismos (25) investidos con el poder para legislar para nosotros en
todos y cualesquiera casos.
Ha abdicado de su gobierno aquí al declararnos fuera de su pro
tección y hacernos la guerra.
Ha saqueado nuestras aguas, asolado nuestras costas, incendiado
nuestros pueblos y destruido las vidas de nuestros pobladores.
Está transportando ahora grandes ejércitos de mercenarios ex
tranjeros para completar la obra de muerte, desolación y tiranía ya
comenzada con hechos de crueldad y perfidia difícilmente igualados
en las épocas más bárbaras, y totalmente indignos del jefe de una
nación civilizada.
Ha obligado a nuestros conciudadanos tomados prisioneros en
alta mar, a empuñar las armas contra su país, a convertirse en ver
dugos de sus amigos y hermanos, o a perecer por sus manos.
Ha provocado insurrecciones internas entre nosotros, y procura(") Jefferson puso "estados".
(26) En plural, porque se está refiriendo al Parlamento de Gran Bretaña,
(desde que comienza el último de los agravios contra el Rey: "Ha combinado
con otros...")
- 126 -

�- ^si -

-Bapua ssq puB 'sn isSuouib suopaajjnsui apsatuop paipxa s^q ajj
•spuBq Jiaqi Xq saAjasuiaqi jjbj oí jo 'uajqiajq pos spuauj Jiaqi
jo sjauopnaaxa aqi ainoaaq 01 'Xjiunoo Jiaqi isuibSb suijb jBaq 01 'ssas
q^iq aqi uo aApd^a ua^^i 'suazpp Mo^aj ano pauíBjjsuoa 8Bq ajj
•uopBU
pazqpp b jo psaq aqi XqiJOMun Xjjbioi pus 'saB snoJBqjsq isotu aqi
ui pap[jBJBd XpaiBas Xpijiad pnB Xqarua jo saauBistnnajp qim unSaq
XpsaajB 'XhubjXi pus 'uoxiBjosap 'qiBap jo S^[jom aqi aiajdmoa 01 saij
-Buaajam uápjoj jo sairaJB aSaej SnpjodsuBJi atnp siqi ib si ajj
•ajdoad ano jo s^aij aqi paXopsap pns
'sumoi ano inanq 'sisBoa ano paBABJ 's^as ano pajapunjd seq ajj
•sn isuibSb jbm SuiáBM puB uoipai
-OJd siq jo ino sn ^uiíBpap Xq ajaq luauíujaAoS paiBaipqB SBq ajj

sasea jjb ui sn joj aiBjsi^aj 01 idMod qiiM paisaA
-ut saAjasmaqi ^uiJBjaap puB sa^niepiSaj uavo ano ^uipuadsns jo^
•sinamuaaAoS ano jo buijoj aqi XjjBinaniBpnnj SniaaqB pus
'saíbj ajqBnjBA isom jno SuiqsqoqB saaiJBqa ano Xbmb shi^[bi joj
'sainojoa asaqi ojuí
ajnj ainjosqB aniss aqi SúpnpoJiui joj inaranjisut iij pus ajd
-uiBxa iib aauo ib 11 japuaj 01 sb os saiJBpnnoq sii SuiSjbjuo
pnB 'inaninjaAoS XjBJiiqjB ub niajaqi SurqsqqBisa 'aaniAOjd
uijnoqqpu b m smbj qsxjSnj jo maisXs aajj aqi SuiqsqoqB joj
•saauajjo papuapjd joj paui aq oí SBas pnoXaq sn SapjodsuBJi joj
•Xjnf Xq jbiji jo siíjauaq aqi jo *sasBD Xubui ui 'sn ^uiAiJdap joj
^uasnoa jno inoqiiM sn uo saxBi ^uisodrai joj
•ppoAV aqi jo siJBd jjb qiiM apBJi jno jjo Supino joj
'saiBis asaqi
jo siuBiiqBqui aqi uo iiunuoa pjnoqs Xaqi qaiqM sjapjnm
Xub joj luauíqsmnd raoij '¡bui ^aoui b Xq 'uiaqi Supaaiojd joj
•sn Suouib sdooji pauíJB jo saipoq oSjbj SupaiJBnb joj
:uopBjsiSaj papuaiajd jo siob Jiaqi 01 inassB siq
SuiaiS 'smbj jno Xq paSpapworapBun pus uopnipsuoa jno 01 uSpjoj
uopaipsijnf b 01 sn laafqns 01 sjaipo qitAi pauíquioa sbij ajj
•jaMod JtAia aqi '01 joij
-adns pu^ 'jo inapuadapui Xjbiijiui aqi japuaj 01 papajjB SBq ajj
jno jo luasuoa aqi
'saiuiJB SuipuBis aa^ad jo samp ui sn Suouib ida^ SBq ajj

�do atraer contra los habitantes de nuestras fronteras a los implaca
bles indios salvajes, cuya conocida ley de guerra es la destrucción
de todas las edades, sexos y condiciones sin distinción (26).
En cada etapa de estas opresiones hemos pedido reformas en los
más humildes términos; nuestros repetidos pedidos han sido contes
tados únicamente con injurias repetidas. Un príncipe cuyo carácter
es señalado así por todos los actos que pueden definir a un tirano,
no está capacitado para ser gobernante de un pueblo libre.
Tampoco hemos carecido de atenciones con nuestros hermanos
británicos. Les hemos advertido de tiempo en tiempo las tentativas
hechas por su legislatura para extender sobre nosotros una jurisdic
ción injustificable (27). Les hemos recordado las circunstancias en
que ocurrieron nuestra emigración y nuestro establecimiento. Hemos
apelado a su natural justicia y magnanimidad, y los hemos conjura
do por los lazos de nuestra común ascendencia, a desautorizar estas
usurpaciones que interrumpirían inevitablemente nuestros contactos
y correspondencia. Ellos, también, han sido sordos a la voz de la
justicia y de la consanguinidad. Debemos, por lo tanto, ceder ante
la necesidad que proclama nuestra separación (28), y considerarlos,
como consideramos al resto de la humanidad, enemigos en la guerra;
en la paz, amigos.
Por lo tanto, nosotros, representantes de los Estados Unidos de
América reunidos en Congreso General; invocando ante el Juez Su
premo del Universo la rectitud de nuestras intenciones, en nombre y
por la autoridad del buen pueblo de estas colonias, solemnemente
publicamos y declaramos que estas colonias unidas son, y por dere
cho deben ser, estados libres e independientes; que están absueltos
de toda obediencia a la corona británica, y que todo lazo político
entre ellas y el estado de Gran Bretaña es y debe ser totalmente di
suelto; y que como estados libres e independientes tienen pleno
poder para hacer la guerra, concluir la paz, contraer alianzas, esta
blecer comercio, y hacer todos los demás actos y cosas que los esta
dos independientes tienen derecho a hacer. Y para el mantenimiento
de esta declaración, con una firme confianza en la protección de la
Divina Providencia, nos comprometemos recíprocamente con nuestras
vidas, nuestras fortunas y nuestro honor sagrado.
Gharles ThomsonJohn Hancock
SecretarioPresidente
(2a) Aquí se suprimió un extenso texto, que, ya aceptado por la Comisión,
el Congreso eliminó. Trata del comercio de esclavos, condenándolo en términos
como éstos: ^Ha declarado la gueri*a a la misma naturaleza humana, violando
sus derechos más sagrados de vida y libertad en las personas de un pueblo dis
tante que nunca lo ofendió, capturándolas y transportándolas en esclavitud hacia
otro hemisferio, o causándoles muerte miserable durante su travesía" (a). Sobre
la supresión de éste y otros parágrafos, Jefferson escribió: "La pusilánime idea
de que teníamos amigos en Inglaterra con quienes había que contemporizar, aún
obsesionaba la mente de muchos. Por esta razón, aquellos pasajes que implicaban
una censura para el pueblo de Inglaterra fueron suprimidos, para no ofenderlo.
También la cláusula que reprobaba la esclavitud (enslaving) de los habitantes
- 128 -

�- 681 j jj) Biauapuadapu; cj ruaiAjosaJ osaaSuo^ ja anb sojue ssip ^ *sa ojsa 'oiunf ap
83 BÍP I9 saJ3u&lt;&gt;3 pp Bsain b¡ ua opiisodap anj o^aa^ojd p : BiauBisunajia Basa
b opiqap U01SIIU03 B[ ap oiaa^cud ye uoiaBaijipoui Bun ozipaj as mby (gJ)
'uosuaffaf svuiot{ /o s^ui}i*n
puo afij 9ti ua 'MOSHajjaf ap XtidvuSoiqoiny ap \z "^^d (q) '5^ '2sd (b)
•(q) wsojjo BJBd soABpsa ap sdiuejijbji saiuBiJoduii opis uBiq^'q 'soABpsa soaod
uBiuai sojp anbuns sand íscansuaa SBsa ajuB p^pqiqap B)jap uojaiiuis 'oaja un8
•as 'uaiquiBa ^you pp souBuiJ3q soJisan^ •BpunuTjuoa uBqcasap uns 'oiJBJiuoa
p aod 'anb ouis ^soAcpsa ap uouBjaodiui bj ai^uij^saj cp^auaiui uBtqsq ^aunu
sauainb 'Bi3joa^) H ang pp Buipac^ e Jaoe;diuoa BJBd spiuiudns anj 'Baujy ap

^[DOOUBJJ UlJOf
uouoq paJDBS ano pus 'eannjjo^ jno
jno J^i^o qaBa o\ ^pa^d X^Bnjnta ^m '^^u^piAoaj ^uiaiq jo uoi^
-aojoad oqj no ooubtjoj hijij b qjiM 'uoiiBaspop srq^ jo ^oddns oqi aoj
puy 'op qq^ij jo Xbui sojbis ^uapu^dopui qoiqAi s^uiqi pus sjob aoijjo
jjb op 01 pus 'aojoraraoo qsijqBiso *goouBq[B idbjiuoo 'oosad opnpuoo
'jbai ÁAoj o\ aoMod jjnj gABq Xoq; so^bjs ^uopuadopui puB oojj sb jBqj
puB ípoAjoesip íCjjbjoi 4oq oj jqSno puB *si uiBjxjg ^box^) jo oibjs oq^
paB tnoq^ nooAVjaq uoi^oonuoo [Boiqjod jjb vei\\ puB 'uaío^o qsi^ug oq^
01 oouBiSogB j[B taojj poAjosqB ojb ^^qj vex\\ ísa;Bjs jn^puadopui pus
oojj 'oq o\ ^qSno ^qSiJ jo puB 'ojb sotuojod pojiun osoqi
puB qsqqnd -¿[tnnojos soiuojoo osotp jo ojdood poo oqj jo
^q puB oniBa oq^ ui 'op 'suopuoiui ano jo opnqiaoj aq^ joj ppoM oq^
jo o^pnf omojdng oq^ oí SuqBoddB 'pojqraossB ssoaSuoo jBJono^ ui 'bd
-ijoray jo sojBig poqnQ oq^ jo soAijB^uosaadaí oqj 'oiojojoqi 'o^
•SpUOIJJ *00B0d UT 'JBAV Ut S91UI3U3 'pniqttBUI
jo jsoj oqi pjoq om sb 'inoq^ pjoq pnB 'nopB^Bdos jno s^oanouop qorqM
oi^ ai oosomboB 'ojojojoq^ 'jsnuí 9^ •XjiumSuBsuoa jo pus
jo 99ioa aqi o\ JB9p U99q 9ABq 'oo^ 4^9qx '99a9puods9JJO9 puB
8UOIJ99UUO9 jno ^dnjj9)ui XjqB^iA9ui pjnoM qoiqM suotjBdjnsn 9S9qj
MOABsip oa p^jpuiq nouiuio9 jno jo S9ij 9qt ^q taoq^ pojnfuo^ 9ABq 9M
paB '^iiuiiubii^bui pus 99^snf 9Aijbu ji^qi 01 pojB9ddB 9ABq 9^ *9J9q
ju9ni9pu9S puB uoiiBJini9 jno jo S99UB)sian9jp 9q^ jo ragqi p^purui
-9J 9ABq 9^ *sn J9AO uorptpsijnf 9jqBiaBJJBMan ub pu9)X9 o^
-siS9j jpq^ ^q sidaign^ jo ^nii^ oj oraij raojj moqi poajBM 9ABq
*u9Jq^9jq qsiqjg jno 01 snoiiu^uB ni ^ui^nBM uooq 9av 9ABq jo\[
•gjdood 99jj
b jo J9jnj ^qi oq oj lijan si jubj^i b 9nijop XBm qoiqM ^ob ^j^a^ ^q
pgqjBta snqi si j9)9BJBqo ^soqAi oonijd y \/(jnfui p^iB^d^j ^q ^jno
paJ9AvsnB o^gq OABq snopij^d p^^e^d^j jno ísuij^j 9jqranq ^som ^qi ni
joj pouoiipod 9ABq 9M snoissojddo 9sgqj jo 9b;s Xjoao uj
•SnOpipUOD pnB *S9X9S 'S9B JJB JO
p^qsinSupsipnn ub si sjbjjbm jo 9jnj uMonq ^soipvi 's^Sbabs
UBipaj 8S9jpj9in aqi sjgpuojj jno jo s^nB)iqBqni 9qj uo 3uijq 0^ pgjnoA

�de julio, véase la nota 17 de la pág. 120). Por tanto, e\ proyecto no podía con
siderar el acto de resolver la independencia como una cosa pasada, sino como
algo simultáneo con la aprobación del texto que se sometía a consideración del
Congreso. Cuando el Congreso discutió, el 4 de julio, este pasaje, lo acomodó
a la nueva situación. Decía así el .proyecto: "Sea esto asi, desde que ellos lo de
sean: la ruta hacia la gloria y la felicidad también está abierta par^a nosotros;
iremos a alcanzarla en un Estado separado, y consentimos en la necesidad que
pronuncia nuestro último adiós!"
- 130 -

�ouDpopnQ pp X
0jqiJUO|_] |8p SOl|D0J0(]

�DECLARACIÓN DE LOS DERECHOS DEL HOMBRE
Y DEL CIUDADANO

PREÁMBULO

Los representantes del pueblo francés, constituidos en Asamblea
Nacional, considerando que la ignorancia, el olvido o el desprecio de
los derechos del hombre son las únicas causas (29) de las desgracias
públicas y de la corrupción de los gobiernos (30), han resuelto expo
ner en una declaración solemne los derechos naturales, inalienables
y sagrados del hombre, con el fin de que esta declaración, constante
mente presente a todos los integrantes del cuerpo social, les recuerde
sin cesar sus derechos y sus deberes (31); con el fin de que los actos
del poder legislativo, y los del poder ejecutivo, pudiendo ser a cada
momento comparados con el fin de toda institución política, sean por
ello más respetados; con el fin de que las reclamaciones de los ciuda-

(**) En plural, no "la única causa^ como dice la Enciclopedia Espasa, por^
que de ese modo tiene que ser una sola de las tres hipótesis (ignorancia, olvido
o desprecio), mientras que la Declaración, sabiamente, encara la posibilidad de
que las "desgracias públicas" y "la corrupción de los gobiernos", provengan de
una, dos o las tres "únicas causas".
(í0) En plural también, y no "de la corrupción del Gobierno", como dice
la traducción citada, del Espasa. En el comentario que sigue al texto, se afirma
en esa Enciclopedia: "...no hizo tales derechos peculiares a los ciudadanos...
sino que en muchos casos... los presentó como derivando de un derecho natu
ral común a todos los hombres. Como no es posible suponer en la Asamblea
francesa la idea de legislar para todo el género humano (pues para ello carecía
evidentemente de atribuciones, según la misma Declaración, ya que en la Asam
blea sólo estaban representados los franceses), ha de atribuirse tal cosa a la in
decisión en que se encontraba respecto a la extensión del concepto de ciuda
danía. .."
Se puede comprender, entonces, que traducir "de la corrupción del Gobier
no" lo que en francés es "de la corruption des gouvernements", deja de ser un
error intrascendente, para convertirse en una desfiguración del original con mi- 132 -

�•Xaj bj b Biauaipaqo B| ap p 'aiuBpodnn sbui p 'so^a ajina X *saj
•aqap oijba uaSans soqaaaap soj ap oixai pp anb asaAjasqQ *(usopBiaajdsap o
sopBjonSí (sopBpiAp,, UBja anb) soqaajap so[ opuBpnas 'otnsiiodsap p JiiBqmoa
BJa ojisodojd ns anbjod 'sajaqap ap BpBjppp uopuam Bun Jinpui BiíA^ 'sajaq
•ap X soqaaaap ajiua Biauapuodsajjoa v\ ap cap; [ Bzsqaaa ou nopBJB^aaQ v\
anbiod o^ ¿B9^qoresy b^ isb ofipBjjuoa ag? '6g¿x 8P ojso8b ap Q^ Bip ^a o^nq
a opoi uoa ojunt BpBqoadB anj assaj Bisa 'sauaqap ^p A so^oajap ap uop
Bun asJB^nuuoj Biqap jBna b^ unSas ^oisoSb ap f Bip pp ajio^aj^ a^cqe
Bisandojd bou sininsai anb noiaom san ggfr B^uoa sojoa o¿^ Jod ozsqaai
b¡ anbuny *nBaqBJi}\[ ap euinfd b\ b aqap as anb 'sajaqap ^ soqaaaap
eiauapuodsajjoa b¡ ap Bapi bj ap oixai \a opoi ap uopnam boiuq (tc)
aa) uopBDfxqnd buisiui Bisa na ua^npui as anb sbijbjjuo^ sauomido SBidoad sb^
op saABJ] b 'aiuaoipiuappui 'opBqoadinoa jas apand A 'Bopo^siq Ba^ija v\ Jod
opBJBpB aiaaniainapi^n3 Bisa ois^ qBJodinaiui a psaaAiun jo^ba un opua^asod
o moa ((sopponoaaj,, A (usopBjB|aapn noaanj anb 'Bapipd bijoso|I} ap sa^Einaui
-Bpunj soidpuud ap oinaiuiponoaaj \a sa anb oins '(I6¿T 3P nopmiisno^ v\ ap
odiaría \a BqBjSam; on) npianiíisno^ un oaodniBi 'Xa^ Bnn sa on uopBJBpaQ b\
anbjod '(4ouBiunq ojaua3 p opoi BjBd lopiSai ap vapi vj Janodns ajqísod sa ou,,
'opaja u^ 'oiJBiuamoa p ua aasq as anb Bpjnsqs uopBpjdjaiin b¡ jiaj^s b sbj

sap suoti^uiepaj sa[ anL mje íea^adeaj sn^d ^aaios na
-od uoijniíisut ainoi ap qnq a^ aaAe saj^dmoa lu^ism anb^qa n
juBAnod 'jijiuaxa JtoAno^ np xnao \9 jiiB^t^a^ JioAno^ np sape S9\ anb
mp ísJiOAap sana^ ia sjiojp sjna^ assaa subs a^addnj ana[ 'píaos sd^oa
np sajqmam sa^ sno^ b ajnasajd inataraBjsnoa 'uoxiBJBpaQ anaa anb
uijb 'aniinoqj ap sajons ^a sa^suaipni 'spxniBn siiojp sa^ a^puna^os
uoijBJBpap aun susp aasodxa(p npsaj ^uo 'snamamaAnoS sap uoi^dnj
-joo b^ ap ja saqqnd sjnaqpra sap sasn^a sapas sa^ inos omraojj^ ap
siiojq sap sudatn ^\ no i^qnoj 'aauB^ouSij anb ^UBJapisuoa '
aa^uiassy ua

san^tjsuoa 'sib5ubjj[ a^dna^ np suBinasa^daj

M3A0XID aa 13 3WW0H&lt;7 3Q S1103Q S3Ú M0I1VUV3D3Ú

�danos, fundadas desde ahora (32) sobre principios simples e incontes
tables, se dirijan siempre (33) al mantenimiento de la constitución
y a la felicidad de todos. ^
En consecuencia, la Asamblea Nacional reconoce y declara, en
presencia y bajo los auspicios del Ser Supremo (34), los siguientes
derechos del hombre y del ciudadano:
Artículo I9 Los hombres nacen y permanecen libres e iguales
en derechos. Las distinciones sociales sólo pueden estar fundadas en
la utilidad común.
IIEl objeto de toda asociación política es la conservación de
los derechos naturales e imprescriptibles del hombre. Esos derechos
son la libertad, la propiedad, la seguridad y la resistencia a la
opresión.
IIIEl principio de toda soberanía reside esencialmente en la
nación; ningún cuerpo, ningún individuo puede ejercer autoridad que
no emane expresamente de ella (33).
IVLa libertad consiste en poder hacer todo lo que no perjudica
a otro. Así, el ejercicio de los derechos naturales de cada hombre no
tiene más límites que aquellos que aseguran a los otros miembros
de la sociedad el goce de esos mismos derechos. Esos límites sólo
pueden ser determinados por la ley.
VLa ley sólo tiene derecho a prohibir las acciones nocivas
para la sociedad. Todo lo que^ no está prohibido por la ley no puede
ser impedido, y nadie puede ser obligado a hacer lo que ella no
ordena (3e).
VILa ley es la expresión de la voluntad general. Todos los
ciudadanos tienen derecho a concurrir a su formación, personalmente
o por sus representantes. Debe ser la misma para todos, ya sea que
proteja, ya sea que castigue. Siendo todos los ciudadanos iguales
a sus ojos, son igualmente admisibles a todas las dignidades, cargos
y empleos públicos, según su capacidad y sin otra distinción que la
de sus virtudes y de sus talentos (37).

(**) Recuérdese la nota 16 de la pág. 118.
(S8) En la Historia Universal de Cantó, esta parte es traducida así: "contri
buyan a mantener para siempre la constitución y el bien común", sentido sompletamente diferente del original. (Véase, para varios otros errores, T. VI, pág.
934, ed. 1869).
(**) La invocación religiosa fue agregada por la Asamblea, y constituyó
el único cambio al Preámbulo propuesto por el Comité. En las Révolutions de
Paris, de Prudhon, se da cuenta de este agregado bajo la forma: "le Supréme
Legislateur" (N? VI, aoüt 1789, ed. 1790).
(") Sobre los múltiples proyectos de Declaración presentados a la Asam- 134 -

�- 981 -

b
•ap nopaspai ns oiqap 'opiin^sip 9iu9iaB3jB[ anj dnb 'ja ojrmiJB jg (i8)
•(•Sj8s I 96 '^^d '-jio -qo 'Z3HD
•ng) qiauíB^ ojpuBfojy jod sop^^uasaad aojan} A ^ AI sojiidiijb o^ (Bt)
'(96E -8?d 'n -x 'lio *qo
z3H3ag) "Jaiunoj^ Jod sojs^ndojd uoJ^nj bojii^iub soaainud 89jj sojsa '^iubj
•eqo o^¿ -n^aang -91^^9 pp p uoisn^sip ap aseq ouiod jboioi oippap Bjsa *B9[q
ap ^a snj
-J9A sjna[ ap af^a anh uoiiomjsip aj)n^ subs ^a 'aiía^clBa ina^ nops
'saijqnd sio^dtua }a saae^d 'sajmSip sajnoi b sa^qissiraps juauia[
-bSd juos xnaX sas b xn^Sa ^ueia eua^o^ia saj snoj^ 'assiund ajptnb ^ios
'aSa^ojd a[ptnb ^ios 'snoj anod amata v\ ajja iiop o\i9 íuoiibuijoj bs
b s^UB^uasaadaj: sjna^ jed no ^uama{puao8Jad Jianoauoa ap iiojp ^uo
sa^ sno^ ^apjauaS aiuopA b^ ap uotssaadxa^ ^sa io^ B&lt;q

IA
•8Bd auuopao^í a[p&lt;nb ao oatBj b luiBJinoa 9i\9 inad au pu ia
'aqaadma ajp inad an to[ b[ JBd npnajap sed isatn inb aa inoj^ ^pia
-os tsi b sa^isinu suopaB saf anb ajpaajap ap iioap a[ B(n to| B*q

A

•io^ B[ JBd anb saau
-tuuapp ajp inaAnad aa sauaoq sao ísjxoap saraam saa ap aaaBsstnof
B[ a^apos b^ ap sajqmata saj^nB xnB laajnss^ inb sa^pa an^ saaaoq
ap Bta aratuoq anbBqa ap pinjEa sipap sap 901^19x9^ 'isoib
-nB b 8Bd ima aa inb aa inoi ^ibj JtoAnod b aisisuoa apaqi^ B

AI

'laataassaadxa aaBtaa
uata mb aiuoinB;p jaaiaxa inad aa npiAipai pa 'sdaoa pa íaoiiBU
B| suBp laataa^piiaassa apisai aiaaiBjaAnos ainoi ap adxaaiid a^

III
•aoissajddoj b aaaBisisa^ b( ia aiaps B[ 'a
b( 'aiaaqi^ b^ iaos siioip aa íarataoqj ap sapiiduasajtdiui ia
sipjp sap aoiiBAjasaoa bj isa anbiiypd aoyiBiaossB ainoi ap inq aq[

II
•aunraraoa a^i^inj ans anb saapuoj ajp inaAnad aa sapiaos saoiiaayisip
sa^ ísjiojp aa xneí^a ia saiqx^ laaanaraap ia laassiea samiaoq eaq

np ia ataraojjj
ap suBAins siio^(j sa^ 'araajdns 3Jigj ^p aaídsnB sa^ snos ia oouasajd
ua 'ajBpap ia iieaaoaaa apaoiiB^^ aa^qaiassyj 'aauanbasuoa ag
•snoi ap anaqaoq n^ ia uoiiniyisao^ B[ ap aaiiai^m nB eanofnoi
laatunoi 'eapeisainoaui ia sa^drais sadiaapd ap ans siBtnjosap saapuoj

�VIINadie puede ser acusado, arrestado ni detenido fuera de
los casos determinados por la ley y de acuerdo con las formas que
ella ha prescripto. Los "que soliciten, expidan, ejecuten o hagan eje
cutar órdenes arbitrarias, deben ser castigados: pero todo ciudadano
citado o aprehendido por virtud de la ley, debe obedecer al ins
tante: se vuelve culpable por la resistencia.
VIIILa ley no debe establecer más penas que las estricta y
evidentemente necesarias, y nadie puede ser penado sino en virtud
de una ley establecida y promulgada anteriormente al delito, y legalmente aplicada.
IXPresumiéndose que todo hombre es inocente hasta que no
haya sido declarado culpable, si se juzga indispensable arrestarlo,
todo rigor que no sea necesario para asegurarse de su persona, debe
ser severamente reprimido por la lev.
XNadie debe ser inquietado por sus opiniones, aún las reli
giosas, siempre que su manifestación no turbe el orden público esta
blecido por la ley (38).
XILa libre comunicación de los pensamientos y de las opinio
nes es uno de los derechos más preciosos del hombre: todo ciudadano
puede por lo tanto hablar, escribir, imprimir libremente, sin perjui
cio de responder por el abuso de esta libertad en los casos determi
nados por la ley (39).
XIILa garantía de los derechos del hombre y del ciudadano
necesita una fuerza pública; esta fuerza está instituida por lo tanto
para provecho de todos, y no para la utilidad particular de aquéllos
a quienes es confiada (40).
XIIIPara el mantenimiento de la fuerza pública, y para los
gastos de administración, es indispensable una contribución común;
ella debe ser legalmente repartida entre todos los ciudadanos de
acuerdo con sus facultades.

(") También fue muy discutido este artículo, durante la sesión del 23 de
agosto. Es interesante el discurso de Mirabeau: "No vengo a predicar la tole
rancia (dijo). La libertad religiosa más ilimitada es para mí un derecho tan i^grado, que la palabra tolerancia, que trata de expresarlo, me parece en cierto
modo tiránica ella misma, porque la existencia de una autoridad, que tiene el
poder de tolerar, atenta contra la libertad de pensamiento, por lo mismo que
tolera, ya que podría también no tolerar" (Buchez, ob. cit.).
(*8) Al discutirse el artículo de la libertad de prensa se trataba de descar
tar el presentado por el 6éme. Bureau y se consideraba el texto que en defini
tiva fue aprobado. Robespierre, entonces, dijo: "No debéis dudar en declarar fran
camente la libertad de la prensa. No les está permitido a los hombres libres ma- 136 -

�- ¿81 'BajqmBsy bj uo sopBioqep uoi^nj
boj sopoj, 'nea^ng -90199 ja Jod eopBjuasaad uoianj ooiod s^jbj oqoade
B9jquiBsy bj gnb sooiun sop oj uoianj ^X I ^ IIX ojiidiijb ojsg (Of)
"(^981 8P noiDipggj 4&lt;sj88 A ^¿g -2Bd *j -j^ 'jnajtuo^^^ ua\auytq) ^-^uodojd
so 98 9nb j9 ouio^ opBOijipoin obj ojn^ijje un Bqjjosns oo anb bjjoij bj ^jqos
OUBJIJ JÍBq O^ '••80qD9J9p 80J SOpOJ JI3np9J O89JJ OUIO9 I8B 89 :89O0I39UJ89J
ooiSbuii ouisijodsap j9 ojpg 'noionjijsuo^ bj b Bpijiraaj jos oq^p *(nB9jng
jop ojn^ijJB jb) oopB^ijipora spoi ¿BnSiqoíB BJauBui Bun op soq99J9p sns

sjna{ ^p uosibj u 'suq^oiio s^j snoj
jiop ajp Í3jqi?su9dsipui jsa ^unuiraoD uorjnqijjuoo 9un
-petp s^sugdap 89j jnod ^9 'gnbqqnd 99Jíoj bj gp

nix
•99IJUO9 J89 9JJ9 sjgnbxnB xngo gp ajgijngijJBd gjtjijnj jnod non ^9
'snoj gp 9Sbjubabj jnod ggnjnsnt onop jsg ggjoj gjjgo :gnbijqnd ggjoj
gun gjissgggu ugiojio np jg gmmoq^ gp sjiojp sgp gijnBJB^ B&lt;q

nx
*ioj bj JBd sgnimjg^p seo sgj suep 'gj
-jgqij gjjgg gp snq^j gp gjpnodgj b jnBS 'jngmgjqrj jgmijdmi 'gjjjgg
'jgjjsd guop ^ngd ngXo^io anoj^ 'grauíoqj gp xngpgjd ^njd sgj sjiojp
egp un jsg euoiuido sgp jg sggsngd sgp noijBginnmmog

IX

•IOJ BJ JBd
oqqnd gjpjoj s^d gjqnojj gn uoiiB^sgjinBtn jngj gnb nAjnod
guiara 'suoiuido sas jnod ajainbni ajja jiop an jn^j

X
•ioj bj JBd aaraijdaj ^naraajaAas
gjjg jiop annosjad bs ap jgjnssB^s jnod ajiBSsggau e^d jibjos au inb
ajno^ 'jajaJJBj ap ajqBsnadsipui anf ^sa jits 'ajqsdnog ajBjoap
jib Ji4nb ao B^bsnf juaoonuí aransajd juBja araraoq

XI
•ganbijddB ^u^raajBSaj ja 'iq^p ^s jnaragjnaijgjne aanSjnraojd ja
aijqBja ioj auntp njjaA ua4nb innd ajja jnad au jnn ja ^sajiBssggan
juararaapiAa ja juaraajotJjs samad sap anb jijqBja jiop au ioj Bq

IIIA
•aouBjsisaj
bj JBd ajqBdnog puaj as ji íjubjsuij b Jpqo jiop toj bj gp njjaA
ua isibs no ajaddB uaXojta jnoj sibui rsiund ajja juaAtop 'sgjicjjiq
-jb sajpjo sap jajnaaxa juoj no juajnoaxa 'jugipadxa 'juajigijjos inb
xna^ •sajijgsgjd b ajja4nb sarajoj sgj uojas ja 'ioj bj JBd sauíraiajap sbo
saj suBp anb nuajap tu 'ajajJB *asnaaB ajja jnad au araraoq

ha

�XIVTodos los ciudadanos (41) tienen derecho a constatar por sí
mismos, o por sus representantes, la necesidad de la contribución pú
blica, a consentirla libremente, vigilar su empleo, determinar la cuota,
la distribución, la percepción y la duración.
XVLa sociedad tiene derecho a pedir cuenta (42) de su admi
nistración a todo agente público.
XVIToda sociedad en la que la garantía de los derechos no
está asegurada, ni la separación de poderes determinada, no tiene
constitución (43).
XVIISiendo la propiedad un derecho inviolable y sagrado, na
die puede ser privado de ella, salvo cuando la necesidad pública, legalmente comprobada lo exige evidentemente, y bajo condición de
justa y previa indemnización.

(*l) "Les citoyens..." dice el texto encontrado por M. Blum.
(**) Malet-Isaac, Cantú y otros traducen: "a pedir cuentas^. Esa traducción
hace pensar en "rendición de cuentas" de los dineros invertidos o gastados du
rante la administración. En singular permite concebir la responsabilidad civil
del funcionario, y aún la responsabilidad política.
(") Texto propuesto por Lameth.
- 138 -

�- 681 -

9[qE{Bíud io aisnf oun4p, uoijipuoo B^ snos 19 'i^otauígpiAO 9rx9j '991
-BJSUOO JU9UI9^B9[ 'onbl^qnd 9}ISS999U BJ 9rd)SJO| ^S94U 90 18 *9AIjd 9JJ9
U9 ^n^d 9U ^nu '^jobs io o^qB^otAui ^iojp nn iub;? 9j9iadojd wj

IIAX
9p ^uiod Btu 499Uiuu9i9p eJioAnod sop noi^Bjedos n\ tu
dS9p 9I^UBJb^ B[ 9^^9TlbB^ 8UBp 9j9I9Og

IAX
•UOUBJlSIUIUipB UOS
9p oqqnd ^u9b ^noj b ^jduioo J^puBiuop op jiojp 9\ b ojoioog e-q

AX
*99jnp B^ \9 1U91U9JA11O99I 9[ '9J9ISSB^
'9lIlOIlb B^ J9UIUIJ9)9p U94p 19 *IO^dlU9J 9JAinS U9^) 'iU9IU9jqq JI1U9S
•uo9 B| ^p 'onbqqnd uoiinqiJiuoo B| op ojissoaou b
JBd TIO 89UI9UT-Xn9 JBd J91B18UO9 9p ITOJtp 9^ 1UO SUo^oip 89[

AIX

�OPINIONES CONTRARIAS A LA DECLARACIÓN VERTIDAS EN
LA ASAMBLEA NACIONAL CONSTITUYENTE:
De Landine:... Los autores de declaraciones de derechos natu
rales han establecido muy bien que el hombre nace libre... Yo me
complazco en adoptar los mismos principios; pero conservemos los
principios para nosotros, que hacemos las leyes, y apresurémonos a dar
a los demás las consecuencias, que son las leyes mismas. Locke, Cumbcrland, Hume, Rousseau y muchos otros, han desarrollado los mis
mos principios; sus obras los han hecho germinar entre nosotros. Si
tuviéramos que crear una doctrina política, deberíamos trabajar segu
ramente imitando a esos escritores famosos; pero no se trata de teoría
sino de práctica; no se trata de la universalidad de los gobiernos, si
no del nuestro. La mayoría de vosotros no ignora las vastas ideas que
esos filósofos han difundido en las legislaciones de los imperios, y
no las perderemos de vista, en la única aplicación que debemos hacer
de ellas; sí, repito, es esta aplicación, solamente, la que de inmediato
debe ocuparos.
Sin duda, el hombre debe saber que es libre; pero es necesario
hacer algo más que declarárselo, es necesario ordenar que lo es. La
ley que impedirá que se ataque contra su libertad si no hay evidencia
de delito, probará mejor que todos los razonamientos, que la libertad
del hombre es natural y sagrada. La ley que proscribirá esas "lettres de
cachet", monumento de la tiranía..., esa ley hará más por la felici
dad pública y nuestra seguridad individual, que todos los preámbu
los y prólogos.
Resumiendo, repito que no hemos venido a establecer principios
que debemos conocer, sino a promulgar sus resultados; a trabajar, no
en preliminares de leyes, sino en la redacción misma de las leyes. El
siglo XVIII ha esclarecido las ciencias y las artes; pero no ha hecho'
nada por la legislación. Ha llegado el momento de crearla. Que la
ley sea concisa, para que pueda grabarse en el recuerdo de nuestros
hijos; que sea simple para que pueda ser entendida por todos. Guar
demos para nosotros el estudio de los principios, las bases del trabajo,
y hagamos recoger al pueblo los frutos...
(de Buchez et Roux: "Assemblées legislatives
francaises", t. II séance du ler. aoútf
Malouet: Se os ha demostrado la conveniencia de publicar, de
consagrar todas las verdades que sirven de faro, de nexo y de asilo
a los hombres dispersos por todo el planeta. Se opone a ello el peli-

140 -

�- xn -

'(Z6
'II ' '8JJBd 'Fzi^H '9f^t Ta 'zaHDíig ap
dajqwdssy^ ap d^ioisijj ap)
•Bpa b BJaiaaua}jad on ts oiuoa asB[qsq a[ ^s 'p^paia
•os na aAiA anb ajquioq un ap soqaajap so[ jauodxa [b anb [pn jas
Biapod ouioa oaA ou 'bbiu zaA eun 'san^ *soApn}psuoa soidiauíjd X soqo
-ajap so[ ap o[n}p jauíod un *(uoian}psuoa ap) a}uasajd anb o}aaX
-oad p ua 'jBjdopB jjjapjd oziq am anb uoiaBjapisuoa b[ sa jet
• • • sopBunjJojB sbui so[ b 'sosojapod sbui so^ b sa^
-Bn^i nos sopa anb 'soipaui ap X saon^ ap sojstAOjdsap so[ b 'sajuatjjns
so[ b Bjn^sqB BJauBin eun ap jauodxa ap sa^uB so^ez^eaj b souaiu
oj jod somaauauíoa o 'saaouas 'sauaiq sosa sopo} souiaaipa^ *om
-spoij}Bd ojapBpjaA pp, uoiaBAap B[ uoa 'BjapBjnp pB}jaqi^ eun uoa
sa^Bipauoaui sapBpiuBA sb^ supo} ap 'sBApB^ojjaad sb[ jod jouib [ap
'odaan^ ap n^jjdsa pp soi}osou aj}ua so}n)psns so[ unas 'bj^bsuod so[
anb BiJ}Bd B[ b jouib p 'spjanaaj so[ anb bi[iiubj ap n^jjdsa [a an^)
*sa[Bjn}BU soqaajap so[ sopo} BJBd [anja ub} B}uaJjB eun boijiu^is anb
'a}uatpui ajdinais X opiAB ajduiais 'opejapouiui ofii[ asa a}uanj ns ua
souianbiB}y 'pBpapos B[ ap SBpBpei^sap sassp sb[ X saaipj sas^p sb[
uanbJaaB SBiqBS sauopn}psui anb 'opo} a}uy #u9pB}jasip eun soiubj
-apoiq is anb pspijnSas sbui uoa sopa ap jbzoS isb a[sotuBBq X 'soqa
•ajap sns sopo} a[Jin}i)saj b souoiuajnsajdy 'uopnp^uoa Jofaui buii
Biasq soujBAap uaqap anb SBai}i[od X sapjoui sauopBuiqmoa sb[ b
asjiun ap sauopipuoa ua Bp^q as ou uop^u b[ ap a[qBjapisuoa sbiu
a}JBd B[ 'BpBpBjSeap a}uatuBJapBpjaA X 'oub}ub apsap BpimpdQ
*uoisua}xa ns Bpo} ua anb sa}uB 'sapuip
so}snf sns ua [BJn}BU pB}jaqi[ B[ ub3a Biauapuadap ap uopBnps Bun
ua sopBao[oa sajquioq so[ anb oiJBsaaau sa oijadmi ubj^ un ua anb
'saiouas 'oaaa ojap *6opo} BJBd Bjqmnp aní&gt; Bip [ap oj}sb p ouioa
jas aqap pB}jaqi[ Bq qiu ap sofa[ B}sa O}uaiiuBSuad [bj^ #pB}jaqp b[ b
[Bnt oqaajap un auai} ou souspBpnp ap as^p B}sa anb opuBuuijB
oXnpuoa oX opa ap anb Bjaaja as ou aiuauíBjnSag *Biaua[ndo B[ ap
X ofn[ [ap o[naB}aadsa [a jod 'soai}oui so}snf uis ou 'saaaA b biijji as
anb X 4Bnui}uoa uopoa}ojd Bun jod *BpBnaapB Bai}i[od Bun jod 'ojnSas
ofsqBj} un jod Biaua}sisqns ns 4BpBu anb sa}UB 'usjadsa anb 'sapBpaid
-oíd uis sajquioq ap Bsuauíui pniipnm eun souBpBpnpuoa jod sotuau
-a} *sajouas 'soj}osou ojap 'uoionBaajd B}sa opiua} uBq ou sou^aijaiuB
so[ anb ag ¿jaaBq b souiba anb uoion}i}suoa b[ ua sauoiaBaijipoui sns
uoa soidpupd so[ somaJB}uasajd o *BoisijB}aui uoiaisodxa B}sa oai}B[si9
-a[ o}ob ua sotuaJt}jaAuoo ? 'ojap '"sofo so[ sopo} 3}ub sa)uasajd a}uaui
-a}UBsaaut JB}sa uaqap ouBpBpnp [ap X ajquioq [ap soqaajap soq
•soidiauíjd so[ ap upia^apdB Bauojja b[ ap X o}a[dtuoaui o}uaiuiiaonoD
un ap UBAijap anb sauapjosap X sojipd so[ o}sia siaq^q 'BpuBJouSí
B[ oppnpojd Bq anb sBiaBjSsap sb[ ap X sa}uaiuaAuoaui so[ ap ops[ [B
'uij uq *OAi}isod oqoajap pp sauoiaB^ijipoui sb[ uis '[Bjn}BU oqaajap
pp sapjaua^ soidiauíjd so[ B}npsqB BjauBui Bun ap. JBJBpap ap ojS

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3604">
                <text>La declaración de independencia de los Estados Unidos y la declaración de los derechos humanos y del ciudadano</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3605">
                <text>Traducción y notas de Roque Faraone</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3606">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1957, Nº 15 : p. 115-141</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3607">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3608">
                <text>1957</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3609">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3610">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3611">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="261">
        <name>DERECHOS HUMANOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="458">
        <name>ESTADOS UNIDOS</name>
      </tag>
      <tag tagId="456">
        <name>FARAONE</name>
      </tag>
      <tag tagId="426">
        <name>INDEPENDENCIA</name>
      </tag>
      <tag tagId="457">
        <name>ROQUE</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
  <item itemId="326" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="559">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/136c4eddf80fb0308563d5bf546c8f45.PDF</src>
        <authentication>31dd389080ef2ee92ba680f4018a7c9a</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3593">
                    <text>- 861 'LS61 9P lí-"tn 9P ¿Z Va fZ 19Pj
smauat^ ap wtmatjatuvowjoq u&amp;pwioosy vj ap üoifpuai^ uoiuna}j -j dj o opnj
•uasaud X 'ounzvq *j^ ojauüjsuo^ 'fo^j jap uoioaaitp vj oíoq smovaiQ X sapopiu
ap pmjnoo^ vj ap votjauaQ ap ouojvjoqvq \a va opvzijoau otvqvuj, (x)
ope[tun3 ojpqBo ap oAisaoaj joiobj un e opiqap sa oiob^ o|¡aqBa
anb UBJjsanniap 'BjnjBJajq B{ na sopBJiuoaua osoanSiJ sem
so^ ap oun ua (fi) ^JoduaABQ Á laoduaABQ *(TT) saaa^j Braaijuoa anb
o^ 'oaijB^sodrq ao^a^j un ouioo epajaq as cqpqBa ap oCoj jo^a p
anb ucusnpuoa v\ b B8a|^ (z) auB^ *oxas p opB3ij BJiuanaua as ou ja^
•OBJBa a^sa anb opu^aipui 'opBapuo o^pqBO b ojoadsaj uoa uoioba
-aasqo buisiui v\ aaBq (T_) uapuiuiag ub^ 'aiuBuiu/op sa apioj^au
o^pq^a ap odti p anb opua^npuoa 'BauB^q bzbi ap aj^o A BjSau
bzbj ap onpiAipm un a^iua oraorapiBui un ap BiSopauaS Bun ap
ocpn^sa p pnjaap (g[) BpaaSSa^g 'soaip^izououi sozqpui ua BzuBfaui
-as pxiuoaua ^o^uauíSid ap uopBJiuaauoa opuBAJasqo (g) buubjj
•opBipn^sa sojp jod soaip^izouom
sozí^am ap i^d un ua X souBuuaq, ap sodiiiS ua Bppatu ap Biauap
-put B^ ua BAijisod uoioBpxioo uojB|[Bq (9) ja^oj^ A suxSSnQ
•oxas p .xod optiqj
-ui ou 'pBpa b^ uoa ojpq^a pp OAisaaSo^d o^uaiuiiaajnaso un sasap
-uBpq souiu ua bjou (6T) saaoin^ soisa ap ojamijd |^ 'sajBiaBJ sod
•juS sps ua ojpqBa ap oa^auíBip uojBipnjsa (oz) ^aqpg X BpjaSSa^g
'soano^izouoiu sozqptn ua BpuBpaoauoa B^aajjad Bun X^q anb sb|
piuojj ojpqrea ap sauoiaaaaip saj^ aqtxosap (gl izl)
paéuij) *opB^iuB ojpqBa '(91) osoub^ o^pqBa ouioa sapj 4sbi¡buioub
ajqos soipn^sa SBmapB uBJiuanaua ag [biuojj upiaaaaip X uoiaB^uaui
•Sid *Bppaui 'aoua^xa buijoj ns b o^aadsaj o|pqB.a pp sapBpaidoad
SBunp b SBiauaJajaJ ^Ban^BJa^i^ bj ua uBa^uanaua as 'ooi^aua^ otpn^
-sa jb sopi^auíos opis u^q anb soaiSopjaoui saaajaBJBa so^

1^S1O^ 33M3^

�y explica las formas ondeadas como debidas a la condición heterozigótica.
Mohr (16) estudia una familia noruega sin mezcla de raza negra
para el carácter cabello lanoso, el 'que aparece como debido a un gen
mendeliano simple dominante. Harris y Kalmus (9) así como
Jacques y Ashley (^) estudiando genealogías de cabello anillado
(ringed hair) coinciden en atribuir a este carácter la condición de
simple dominante.
Se consultó además bibliografía no genética referente a forma
(15, 21), color (u), pigmentación (8), médula (5 22), diámetro (10/
22), cutícula (4/ 22), índice de refracción (4), diferencias raciales
(20/ 14), etc., la que nos fue de utilidad para la orientación en la
búsqueda bibliográfica específica y el conocimiento morfológico y
fisiológico de cabello.
No hallamos ningún trabajo referente a la herencia de diáme
tro de cabellos. Figura en la literatura, no obstante, un trabajo de
Trotter y Duggins (6) en el que se estudia diámetro de cabello en
un solo par de mellizos monozigóticos, encontrando gran similitud
entre sus diámetros.

Material y Métodos:
Se compararon los diámetros de cabellos de diez pares de me
llizos monozigóticos, con los otros diez pares de meDizos dizigóticos.
En todos los casos que fue posible, se logró información gineco
lógica respecto al tipo de mellizos estudiados, y se obtuvo informa
ción acerca de los grupos sanguíneos e hicieron determinaciones de
la reacción al PTC.
En cada individuo se hicieron cuarenta determinaciones de diá
metro de cabellos tomados de la región occipital. Consideramos este
número de determinaciones, satisfactorio para la toma de un valor
promedial, al no arrojar diferencias significativas frente a series del
mismo individuo con un número más alto de mediciones.
Para efectuar las mediciones se hicieron lecturas con un ocular
micrométrico.
En todos los casos se efectuaron las lecturas en la zona compren
dida en el centímetro más próximo a la inserción del cabello. Las
muestras fueron desengrasadas, en partes iguales de éter sulfúrico y
alcohol etílico a 959, secadas y montadas en bálsamo de Canadá.
En la comparación de las series se efectuó un análisis estadístico
de la variación cotejándose los resultados en la tabla de valo
res "F" (7).

- 194 -

�8* ti
44
8# 08
44
44
44
44
44
44
44

0' t

Y 21
Y 02
Y 01
2' 91
0' 8
0" 2

n Z' 6

44
44
44
44
44
44
44
44
44
TÍ

9 69

44

t t8

t tox 44 9 '8¿
t "OS 44 t 9t
0 "t¿
0 06
t 99
0 "89
8 99
9 •¿s
t "8S

44
44
44
44
44
44
Ti

9 19
9 '69
0 9S
8 t8
8 8S
9 SS
2 6t

•jiaji[P

- 961 -

02
61
81
¿I
91

SI
ti

81
21
II
óM

44
44
44
44
44
44
44
44
44
Ti

9 1
2 8
O'^^

9 1
0 2
8 Z
t 'Z
0 t
2 I
8 0

44

2 8¿

44 t t8
t "t¿
44
44

4
44
44
44
44
Ti

2 S8
0 '0¿
8 29
t 89
2 '89
8 28
2 2S

44
44
44
44
44
44
44
44
44
TÍ

2 't¿
2 18
t 0¿

9 '88
0 89
0 09
8 '0¿
2 6S
9 18
0 '9S

01
6
8
1
9
S
t
8
2
I

\19

SOOJjpSíZip SOZJfldW

sooi^pSjzouotu

SOZlJJdtU

TI9VX
0S82 ^pBjuamnB n^is^ *aA9ipj ap e^piauod
ap ojtspdoad p uoo 'anb p ua \ ó^[ ooijbjS p ua asjBAjasqo napand
B^ipi B^sa ua SBpB^nduioa sBiauajajip sb^ UBdB^iui SBiouaaajip sb^ X
sapnpiAipui eapipauíojd eaaopA so\ souiBJiuoaua j BjqB^ b^ u^
a sopmdjqo sopmjns9^[

�- 196 -

O) Oí

N)

o

mm

z

70
m

—i

m
z

&gt;

o

m
70
m

-n

O

(A

s S

Si

o E

9:

i

o
Uí

O

2 o

i

�- ^61 -

ipq

•bd pp oJianiBip pp sainBuumaiap ainampiajBd sonata o\ jod soo

-pauaS S9jo^obj ap Bianaisrxa v\ sisipuB a^sa aiuBtpam oqoad ag
•sapas sb{ ajina Á ojjnap uoiobijba
b^ asopuBzipuB Á JBd jod SBiauaiajip sb^ asopnaiaa|qB^sa 'odr^ Bp^a
ap soziQam ap saasd OT tioJBipiUsa ag qBjidpao uoiSaj B[ ap sopBui
•0^ nojanj so^aqBo so^s^ 'soayip^izip A ouota sozí^am na onpiAiput
ap so^aqBD q^ ap oajauíBip pp saaoiaBtninjaiap nojaiatq, ag

'(¿i) TPaTn ^P tipiaas b^ b saiaa;sixa sauopBUBA SBiíanbiad
asopnaiqap 'a^nasajd osbo p na ajjtnao omoa
-as Xnuí souBitpaaaq saaajDBJBD na asjBisajiuBtn naqap
soj ap soapnapt sodiionaS so| oiqniBa na íBianajajip jambjBna jbo
•qdxa apand souip^i sojsa ap Batio^izoaaiaq noianipenoa B^ 'soai)o3
-pip ajina sajuajsixa sb^ b uoiaBpj na SBnanbad ubi soapp^izonom
sozqpm ajina SBpnaaajip sbj; jas p 'sojpqBa ap oJiamBip pp upia
•Buinuajap v\ na ainBjapnodaad pj nn nBanf sotJBiipajaq sajoiaBj
onb asjtiitnpB apand 'op[a joj '10'0 iund I ttvJ,, SBdajqos ¡b batí
ainaniBip sa sapas aaiua Bianaaajip v\ anb Jtoap

8^*8 = 10 "0 ojtitid p
^'f' ™™ SO'O ^tind p uoioBaijinSig

jojja
90"9S

8t

SO#6*9

o sapas
ap oj^nap

^8ST
sapas

s^ess

1

61
pvjuaqtj
ap sopvjQ

SSSSS

aj;na

0*^0^l

pioi

s&amp;pvdptmo
ap mung

ii óM v^avx
vi na sishvmv
:sopBipsaJ sainain^is so| ofoxiB nopBpBA bj ap sisipnB

�Summary
Forty hair samples from each member of twenty pairs of twins
half of thein monozygotic and half dizygotic, were taken from the occi
pital región of the head, and their diameters measured.
An analysis of the variance of the differences within and between
series, showed highly significant differences that support the hypothesis that genetic actors are at least partly responsible for hair
diameter.

Resume&gt;
On a determiné la diamétre de quarante cheveux pour chaqué
membre de vingt paires de jumeaux monozygotiques et dizygotiques,
Les cheveux proviennent de la región occipitale.
On a étudié dix paires de jumeaux de chaqué type, et on a
établi les differences par paire et analysé la variation dans et entre
les series.
On a prouvé au moyen de cette analyse la présence de facteurs
genétiques qui déterminent, au moins dans une certaine mesure, le
diamétre des cheveux.

- 198 -

�- 661

'6261 '¿81-¿¿i:l '^dojqwry '¿qj
ray '-jy ^ 'doo^uXj^(ZZ
'¿261 '!2t-80t:l ''qJ3^A •J^uo^ *S *q-A \í '^puiuiag uv^(\Z
*lt6I '8I-SI:2 ^V9J9B
D H '^qps '-^ 'opua^^ats(02
'IÍ-6T '0t-20t':2 '-p^^H "f 'W
*T6l '¿S"9S:9I ^^SL "^^na 'jy 'op
'W6T '^^l-^VV^ '"Hiuo^í -ju^ps "D ü '/??/(¿L
#26I '2S"í'f':2 'PJ^H T "7 O '^HW(91
"26t ^8S"6SS:9l 'aJipMsuo^[ '} ^^^z 'O '^pta^(^I
'8Í-6I 'S82-I82:6 '-P3J8H 'f "A '7??^T(ti
*8t6I '9I2"902:6 "p^^H 'f "^I '/??^T(T
*2S6I '8t2-¿t2:t 'T^J3H 'f "/I '/??^(21
"t6I *68-29:¿2 Toifl 'SSBH 7 'H^V '"Jl &lt;s^a^(II
•t6t t62t"SIt:8t -doji^iuv 'S^Cqj 'f -ray 'T '7 '"tsnH(01
*8t6l '2I2-602:tI 'sDiaa^na -uuy 'jj 'smujn^ ¡H 'si^inH(^
'S6I 'I2-62:S '"JauaO usnmH 'f 'mY '"7 'ff '^'H(8
"2t6I 8-inquipa -piíog pue A^Q
-ipjB3S3J p^ip^ui puB p^iSo^iq joj sajqB^ posijBig '-j sajv^ i'y -}j '^ayosi^(¿
*0S6l '9It*66:8 "dojqiuv 'e^d ' 'mY 'IV '^toJX ¡-jj 'O 'sviSSíiq(9
*8t6I '90S-68t:9 '-dojqiuv -sXqj -f -ray '-¡y '^3JIOJ í-jq "O 's^tS^nQ(s
'tS6t 'tll-68:2I 'doaqjuy 'Siíqj -f -ray.-^^ 'O 's?^n(7(t
'8061 '6t"It:2t ''BN J3UlV "a 'O 'VoduacwQ '.-^ -^ 'uoduacinq(g
"2I6I '82"¿S2 :t 'A^aiAag soiaaang 'jj ^y &lt;awj(Z
"0S61 't8"28:it "paH "S ' 'S9nbov[ 'y q 'Xajysy(i

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3594">
                <text>Existencias de factores genéstios determinantes del diámetro de cabellos</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="41">
            <name>Description</name>
            <description>An account of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3595">
                <text>Trabajo realizado en el laboratorio de genética de la Facultad de Humanidades y Cienciasbajo la dirección del Prof. Constancio R. Lázaro.</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3596">
                <text>KOLSKI, Renee </text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3597">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1957, Nº 15 : p. 193-199</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3598">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3599">
                <text>1957</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3600">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3601">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3602">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
  </item>
  <item itemId="325" public="1" featured="0">
    <fileContainer>
      <file fileId="558">
        <src>http://humanidades-digitales.fhuce.edu.uy/files/original/e2e53d59d17a74b96a9f8d3340c95b55.pdf</src>
        <authentication>fc5c4c93fd5e81654aaafaf1e9cbda5e</authentication>
        <elementSetContainer>
          <elementSet elementSetId="5">
            <name>PDF Text</name>
            <description/>
            <elementContainer>
              <element elementId="52">
                <name>Text</name>
                <description/>
                <elementTextContainer>
                  <elementText elementTextId="3584">
                    <text>LEA S. DE SCAZZOCCHIO

"Poét-ica" y Crít-ica Lit-eraria en Plut-arco
"El alma no es un receptáculo para llenar, sino una llam;;t para
encender" (I), escribía Plutarco en una de sus obras dirigidas a los
jóvenes, y sintetizaba, con estas palabras, como en un lema, el espíritu mismo de su vida y de sus obras. En efecto, si su existencia y su
enseñanza fueron dedicadas a encender en el alma humana la llama
del bien y de lo bello, sus obras lo fueron a indicar el camino hacia
el mejoramiento humano, a través del recuerdo de las hazañas del pasado, magistralmente relatadas en la&lt;; "Vidas" (~[ot Vitae); y por medio de razonamientos filosóficos, observaciones morales y prácticas,
consejos simples e ingenuos, afectos humanos y puros, contenidos en
sus "Obras morales" ( ~.Stxá J'vforalia).
Quizá, por la enseñanza sana, sencilla y honradamente moral, sin
complicaciones filosóficas o rígidamente religiosas, y por la ternura
hacia todo lo humano que trasluce de sus obras, Plutarco fué y es en
todos los tiempos uno de los autores griegos mayormente leídos; aunque le falte como filósofo un sistema, como historiador cierta objetividad y verdadero sentido histórico, corno crítico ideas claras y a veces intuición artística.
Fué amado y apreciado por sus contemporáneos. Los cristianos
de la época bizantina reconocieron en él un "anima naturaliter christiana"; y durante toda la edad media su vida y sus obras fueron consideradas como una guía moral. El Renacimiento encontró en las
"Vidas" argumentos para las mejores obras trágicas, y en "Moralia"
amplio material de estudio y enseñanza. El Romanticismo lo apreció
como a un maestro de humanidad y libertad. Y hoy, como ayer, la
lectura de sus páginas ofrece valiosas enseñanzas e interesante material
para el estudio de la época clásica y helenística.
En efecto las "Vidas" proporcionan abundante material histórico; y
{(M aralia" constituye un reflejo de todas las doctrinas religiosas, filosóficas, morales y estéticas, desde Homero hasta sus días, y por las
cuales estaba formado el acervo de la cultura helénica y helenísticoromana.
Fué Plutarco un estudioso y un erudito, más que un creador,
siendo relativamente escaso su aporte de ideas nuevas y originales. Pe1)

"De recta ratione audiendi", 48c.

-

5

�ro tuvo dones de imaginación, y un estilo atrayente, sencillo, vivaz,
familiar, lleno de locuciones ricas, de ejemplos apropiados y comparaciones sacadas de la vida de todos los días, que Boisonnade comparó
a un mosaico, en que los colores se acercan sin fusionarse. En esta forma
escribió, a decir de Lamprias, 227 distintas obras.
De aquellas especialmente dedicadas a cuestiones estéticas y de
críticas literaria, nos han llegado solamente tres: "Cómo los jóvenes
deben leer a los poetas", "Resumen de la comparación entre Aristófanes y Menandro", "La malignidad df' Heródotos". Sin embargo, observaciones estéticas y juicios críticos se encuentran en muchas obras
suyas, especialmente en: "De la manera de escuchar", "Banquete de
los siete sabios", "Los oráculos de la Pitia", "Asuntos convivales" (:.!).
Se ha dicho de Plutarco que es un "Platonicien décidé" (:n. Esta
común afirmación se refiere especialmente a su posición filosófico-religiosa, en la cual se encuentran, sin embargo, también matices pitagóricos. Por lo que se refiere a sus teorías éticas, los principios platónicos se mezclan en él con la teoría aristotélica del "justo medio", sobre la cual se basan muchas de sus obras, como: "De la virtud moral",
((De la curiosidad", "De la cantidad de amigos" y otras más. El mismo
Croiset dice a propósito de su moral: "Sa théorie m01·ale est platonicienne et aristotélique" &lt;4 &gt;. Lo mismo puede decirse de su "poética"
y de su crítica literaria, en las que ideas platónicas se unen con otras
aristotélicas, a veces sin conexión y sin que el autor advierta las contradicciones. Así es, que afirmaciones platónicas, como: "La poesía no
es verdad; la poesía debe ser usada con fines morales &lt;5 &gt;; la poesía es
un medio de conocimiento; un ejercicio para el alma que se prepara
a la filosofía &lt;6 &gt;" etc., se encuentran junto con otras evidentemente
aristotélicas: "La poesía representa lo verosímil (7l; en la poesía se debe admirar la forma de la imitación, no lo imitado (8); el argumento
y no la forma métrica constituye la poesía de una obra &lt;9 &gt;".
Por esto, antes de referirnos especialmente al pensamiento estético de Plutarco, recordaremos brevemente la posición de Platón y Aris2)

3)
4)

5)
6)

7)
8)
9)

Las mejores ediciones de las obras de PLUTARCO son para las "Vidas" la de
LINDSKOG r K. ZIEGLER, iniciada en Leipzig, 1914; para "Moralia": D.
WITTENBACH, texto crítico, traducción latina de XILANDER y notas, Oxford,
1795-1829; G. N. BERNARDAKIS, Leipzig, Teubner, 1888-96. La más reciente es
la de M. PoHLENZ, Bibl. Teubneriana, Leipzig, 1920-1956.
Los títulos latinos de las obras citadas son los siguientes: "Quomodo adolescent. poetas audire debeat'', "Compendium comparationis Aristophanis et
Menandri", "De Herodoti malignitate", "De recta ratione audiendi", "Septem
sapientium convívíum", "De Pythiae oraculis', "Quaestiones convivwles",
''De virtute morali", "Amatorius", "De curiositate'', "De multitudine
amícorum".
CROISET: H istoíre de la Líterature Grecque, Paris, tomo V, pág. 498.
Ibídem, pág. 513.
República, libro 111, libro X.
Protágoras, 339a.
Poética, IX, 1451a, 36sgs.; 145lb, 3-9.
Ibidem, cap. 14, 1453b, 25.
Ibídem, cap. 1, 1447b, 14.

c.

-

6 -

�tóteles y, en general, las ideas tradicionales gnegas, muchas de las cuales Plutarco introdujo en sus obras.
EL ARTE POETICO EN Pl.. ATON
"Si llegara un hombre capaz de adoptar distintas formas e imitar" lo todo, y se presentara en nuestra ciudad para representar sus obras,
"nos arrodillaríamos ante él, como ante un ser sagrado, maravilloso y
"agradable; mas le diríamos que no existe nadie entre nosotros símil
"a él y que él no debe existir; y lo enviaríamos a otra ciudad, después
"de haber vertido perfumes sobre su cabeza y haberle coronado de
"guirnaldas. Para nosotros es necesario un poeta y un narrador más
"austero y menos agradable, pero útil a nuestro plan, que imite sólo
"el tono del hombre honrado, y conforme sus palabras a las formas
"que hemos establecido desde el principio, al trazar un plan de edu" cación para nuestros guerreros. &lt;10&gt;".
"Por causa de estos pasajes y de otros parecidos, pediremos a Ho" mero y a otros poetas que no tomen a mal que los borremos, no por" que faltan de poesía y no acarician el oído de la muchedumbre, sino
"porque más son poéticos, menm convienen a los oídos de nií'íos y
"hombres destinados a ser libres y a temer la esclavitud más que la
"n1uerte &lt;11 &gt;".
Con estas palabras resueltas y severas, Platón elimina a los poetas de su República ideal, sacrificando así en una dolorosa resolución
el arte que él más amaba, "como los amantes que, al reconocer los
"efectos dañinos de su pasión, se desprenden de ella aunque sea con
"profundo dolor (1:!)".
lVIucho se ha escrito sobre esta posición de Platón. Nosotros nos
limitaremos a fijar los puntos esenciales a través de los cuales Platón
logró tan incongruente resolución; y, entre ellos, subrayaremos especialmente aquellos que sirvieron de guía a Plutarco en la redacción
de sus obras estéticas y en sus juicios literarios.
Los cargos que Platón hJce a la poesía pueden reducirse a tres pa 1 •
La falta de verdad de la poesía.
Ya en ((¡ on"} Platón hablaba de la inspiracwn del poeta como de
una "embriaguez y demencia divina", y subrayaba que el poeta transmite el mensaje sobrenatural de las l\Iusas, sin saber exactamente Jo que
dice &lt;14 &gt;. lVIás tarde en ((Las leyes" reiteraba esta afirmación escribien1)

10)
ll)
12)
13)

14)

República, III, 398a-h.
Ibidem, 111, 387b.
Ibídem, X, 607e.
En esta división de los cargos platónicos contra la poesía seguimos a A.
RosTAGNI: Aristotele e l' aristoteli~mo nella storia deU' estetica antica. Origini,
significato e svolgimento della Poetica, in "Studi italiani di filología classica"
Vol. II, fase. l, pág. 7sgs.
"Ion", 533d-534e. Véanse también: "Fedro", 245a: "Hay una tercera clase
de delirio y de posesión que es la inspirada por las Musas; cuando se apodera de un a~ma inocente y virgen aún, la transporta y le inspira oda~ y
PLATÓN,

7

�do: "Cuando el poeta se acomoda sobre el trípode ele la 1\Iusa, no es
"dueño de su espíritu, sino que, como una fuente, deja manar libre" mente lo que fluye; y, puesto que su arte es una imitación, cuando
"los personajes que él crea tienen sentimientos contrarios, se cncuen" tra en la necesidad de contradecirse a .menudo; e ignora ele qué par" te, en lo que ellos dicen, estú la Yerclad (l:íJ".
Esta actitud de Platón acerca de la inspiración, no era por cierto
nueva entre los pensadores griegos. Ya Hornero había reconocido que
el aedo es inspirado por un dios (Hil; y Demócrito había escrito que
quien sea incapaz de locura será incapaz ele poesía (17J.
Sin embargo, al admitir esta iuspiración frenética e irracional,
Platón concedía a los poetas un lugar privilegiado y casi sagrado dentro de la comunidad humaua, aunque sentaba un antecedente destinado a tener, como natural consecuencia, la afirmación de la falsedad
de la poesía, como algo que se crea en e)taclo de éxta:,is, cuando el
ser humano se encuentra fuera de todo control (15 J.
También el concepto de falsedad ele la poesía era tradicional entre los griegos. Los mismos poetas eran conscientes ele ésto y lo admitían en sus poemas.
Hesíodo en el proemio de su "Teogonía" hace decir a las Musas
que ellas saben contar muchas cosas falsas con todas las características
de la realidad; pero que, cuando quieren, saben también proclamar la
verdad. Solón, en sus escritos, admitió la irracionalidad y la falsedad
de la poesía &lt;10 l, y Pindaro, en varias de sus obras su ln a yó el mismo
concepto: "Aunque no verdadero, lo que el arte levantó sobre sus
otros poemas que sirven para la enseñanza de las generaciones nuevas ce·
lebrando las proezas de los antiguos héroes. Pero todo el que intente aproximarse al santuario de la poesía, sin estar agitado por este delirio que viene
de las Musas, o que crea que el arte sólo basta para hacerle poeta, estará
muy distante de la perfección; y la poesía de los sabios se verá siempre eclipsada por los cantos que respiran un éxtasis divino". Y "Menón", 99c: "jus·
tamente 1lamaríamos divinos a los que ahora llamamos áugures y a todos

los poetas".
15)
16)

719c.

"Odisea", VIII, 499,Demódoco empieza a cantar "impulsado por un dios";

XXII, 347, Femio dice: "un dios me inspiró en la mente canciones de toda especie".
17) CICERÓN, De divinatione, I, 80: "negat enim sine furo re Democritus quemquam poetam mHgnum esse posse, quod ídem dicit Plato"; y "de orat.", Il,
46, 194: "Saepe enim audivi poetam bonum neminem --id quod a Democrito et Platone in scriptis relictum esse dicunt- sine inflammatione animorum existere poSS(! et sine quodam adflatu quasi furoris".
DE.MÓCRITO in DIELS, Fragmeute der Vorsokratiker, fr. 18: "Todo lo que
un poeta escribe con entusiasmo y bajo inspiración divina es especialmente belJ.o".
18) "Ion", 53-1b: "el poeta es un ser alado, ligero, sagrado, incapaz de producir
" mientras el entusiasmo no lo arrastre y le haga salir de sí mismo"; y
"Apología", 22b, e: "los poetas son guiados no por su saber, sino por cierto
"movimiento natural, por un entusiasmo parecido a1 de los adivinadores
"y de los profetas, que también suelen deeir cosas muy beUas, sin tener
"noción de lo que dicen".
19) SoLÓN, frag. 29 Bergk; PLuTARCO, Vida de Solón, cap. 29.

-

8 -

�"plumas, te parece solemne. La poesía con sus falsos relatos rapta a
"los espíritus &lt;~o&gt;.
Pero la inspiración frenética e irracional del poeta no es la sola
causa de la falsedad de la poesía. La razón principal ele tal falsedad
está indicada detalladamente por Platón en el libro X de su {(República" cuando, al tratar nuevamente de la poesía como "imitación",
demuestra que aquella imitación queda "tres grados lejos ele la ver" dad". En efecto el artista imita un objeto, por ejemplo una "cama"
que ha construído un artesano, el cual a su vez ha imitado la idea de
"cama" creada por Dios. El poeta, por lo tanto, no sólo imit::t y no
crea, según Pbtón, sino que tampoco imita la idoa esencial de ''cama'', mas sólo la imitación o apariencia que de esur idea In hecho
anteriormente un artesano. Es entonces un imitador en tercer gTaclo,
y su obra está tres grados lejos de la verdad. "Así ento,Jces, scr&lt;t ~j poe" ta trágico, puesto que es imitador, él estad naturalmente tres gr::l" dos lejos de la verdad, y así también todos los otros imit~tdores &lt;~ 1 J ".
Consecuencia de este razonamiento fué el concepto pbt&lt;':n!co d'~
Dios, verdadero y único artista, y de la obra de Dio': -como única
obra poética en el sentido m~is elevado del vocahJo '"-;: .::,:·~-;!;·'
"creación".
2) La poesía es inconveniente e inmoral porque atribuye &lt;l dioses y héroes los vicios y las pasiones de Jos hombr~'s, y porque proporciona felicidad a los malvados y desgracias a los buenos.
El estudio de los poemas homéricos y la introduccic'm si-,tcnütica de sus lecturas en público desde la época de Soú'm, habían creado ya, muchos aiíos antes que Pbtón, toda una crítica homérica en
la que filósofos como Heráclito y Jcnófanes habían cotH.lcuado a los
poemas por ser inmorales en sus descripciones antropomorfas de lo~
dioses, hasta que Heráclito llegó a pedir que fueran diminaclo) de Jos
festejos públicos. Diógencs Lacrcio cuenta de Pidgoras que: "habiendo
"descendido al Acles vió el alma de H·esíoclo atada a una columna ele
"bronce y rechinaba; y a la de Homero colgada de un árbol y cerca" da de culebras, por lo que había dicho de los dioses''(!!:!).
Estos severos juicios sobre Homero suscitaron una rcaccióu que
encontró su forma de combate en la interpretación alegórica de lo)
poemas homéricos (Feré~cide&lt;:&gt;, Anaxágoras).
Sin embargo Platón voJ vió a la se\ era posición de Hedclito y de
Jenófanes. Acusó a los poetos, y primero entre todos a Homero, por el
antropomorfismo de sus dioses y por la materialización de la religión
en fútiles accidentes; los condenó porque "representan en forma erróNemea, VII, 20-~3; véase también, 01. 1, 28·33.
Rep. X, 597e. También en "Crátilo", 422e, 424d, 432c, 43-ia, 4393~ Platón
sostiene la falsedad de 1a imitación, y su engaño respecto a los sentido~
y al pensamiento; y en "Timeo", 28a-b afirma: ''el arti~ta cumple algo bello
sólo si sigue un ejemplar .:terno; no bel1o, por el contrario, si el ejem·
plar es caduco".
22) VIII, 13. Trad. José Ortiz y Sanz Queda.

20)
21)

-

9 -

�nea a los dioses y a los héroes" &lt;23 ); intentó indicarles el camino, subrayando que "el segundo principio que debe guiar los discursos ordi" narios y las composiciones poéticas relativas a los dioses y a los hé" roes, es que ellos 110 son hechiceros que cambian de formas y que
"110 nos arrastran con mentiras a hablar o a actuar" (24); y por fin
les pidió que no representaran a los dioses y a los héroes gimiendo y
quejándose, actitudes conformes a la naturaleza humana, pero ·no a la
heróica o divina; y que no pintaran a los héroes como intemperantes
y ávidos &lt;2 5).
Por lo que se refiere a la segunda parte de ese cargo que Platón
hace a los poetas, eso es: "porque en sus poemas pintan infeliz la vida
de los buenos y feliz la ele los malvados", también aquí la posición
platónica es en cierto sentido tradicional.
Por un lado ella representa un eslabón en la lucha que los griegos sostuvieron contra la melancolía y quizá el pesimismo de su naturaleza, agravados por los acontecimientos históricos y la experiencia
humana en el siglo de la muerte de Sócrates y ele las guerras del Peloponeso; y también quizá un reflejo de la lucha para la conquista
de aquella temperancia ( cro&lt;;JpcucrÚv't]), que se veía minada por las palabras amargas de los poetas, y por el peso de la fatalidad que ellos
pintaban y que oprimía a todas las almas helénicas, desde Aquiles destinado a morir joven en aras de la gloria, a EJ.ipo que inevitablemente
mata a su padre y desposa a su madre, hasta Sócrates) destinado a morir como un criminal en obediencia de las leyes, para enseñar a la humanidad el camino de la verdadera virtud y del bien. Y por otro lado
representa seguramente un paso más hacia la afirmación e idealización
de la justicia divina, que intuída con anterioridad por otros filósofos y
poetas, es sentida por Platón en forma superior y nueva f 2 6l.

3) La poesía con sus representaciones y sus bellas palabras agita
las bajas pasiones que culminan en el placer y en el dolor.
Gorgias había escrito en su ''Encomio de Helena": "En las perso" nas que oyen la poesía se insinúan un escalofrío lleno de terror, una
"piedad llena de lágrimas y una añoranza que se acerca al dolor ...
"Los encantamientos que resultan inspirados por el arte de la palabra,
" acercan el placer, alejan el dolor" &lt;27 J. Este efecto de la poesía que
Aristóteles justificó y elevó más tarde con su doctrina de la catarsis,
fué decididamente condenado por Platón: "Igualmente acusaremos al
"poeta imitador que coloca en el alma de cada individuo un mal go23)
24)
25)
26)

27)

Rep., II, 377e.
lbidem, 383a.
lbidem, 386-92.
Véase Re p. III, 392a-c; II, 363-64; y 380b-c: "Pero si un poeta dijerra que
" Dios, que es bueno, es la causa de los males de alguien, debemos opo" nernos con todas nuestras fuerzas a que un ciudadano diga o escuche ta" les cosas en una ciudad que debe tener buenas leyes; ni viejos, ni jó" ven es deben prestarse a tales cuentos, ni en poesía ni en prosa"; y especialmente "Leyes", 660e.
Cap. 9.

- 10-

�" bierno, acariciando la parte de ella que no razona, y que no sabe dis" tinguir lo que es más grande de lo que es más pequeño, sino que
"considera las mismas cosas ora grandes ora pequeñas" (:.!Sl. Ya que:
"Por lo que se refiere al amor, a la cólera y a todas las ¡nsiones agrada" bies que no pueden separarse de todas nuestras acciones, la imitación
"poética ¿no obra acaso sobre nosotros con los mismos efectos? ella las
"riega y las alimenta, cuando sería necesario secarlas, les entrega el
"mando de nuestra alma, mientras deberían obedecer, para que poda" mos ser mejores y más felices, y no peores y miserables" (29).
Así Platón en este y en otros pasajes de sus obras siguió condenando a los poetas que con sus bellas expresiones sublevan en nosotros sentimientos y pasiones que deberían ser apaciguadas. En efecto debía parecer sumamente contraproducente a Platón y a almas como la suya
que, mientras la nueva educación intentaba reprimir por medio ele toda
una filosofía las expresiones del dolor y de las pasiones, los poetas siguieran mostrando en sus obras a hombres y a dioses quejándose y llorando; que, mientras se enseñaba al joven a frenar y controlar la ira,
Sófocles exaltara la ira de Ayante; que ,mientras se educaba a los hijos a no flaquear y a conservar su entereza, sin dejarse arrastrar por
deseos y pasiones, Eurípides presentara a Admeto que Hora por su vida
y acepta mudo el sacrificio de su mujer, y a Fedra, que, víctima de su
insana pasión, acusa y hace morir a Hipólito inocente. Platón seguramente notaba que los jóvenes, arrastrados por bellas palabras, volcaban
su compasión, su alma, sus mejores sentimientos en las desgracias narradas por los poetas, sin saber resistir luego a las propias. Por lo tanto,
él concluía: el placer que la poesía proporciona es un falso placer, dañino y perjudicial para las almas de los jóvenes y de los hombres.
A través de estas consideraciones que se encuentran especialmente,
como hemos visto, en la "República", pero que ya están preanunciadas
en toda su obra anterior, Platón enjuicia a la poesía por falsa, aduladora, inmoral, irrespetuosa de la religión, excitadora de bajas pasiones, y
la condena a ser expulsada de su República; ya que, como Benedetto
Croce explica y resume: según Platón "l'arte appartiene non gia alla
"regione alta e razionale dell'animo, ma alla sensuale" (primer cargo);
"non e rafforzamento, ma corruttela della mente (f.w~r¡ ~~~ otavoía~)"
(segundo cargo); "non puó servire se non al piacere sensuale,
"che turba e offusca" (tercer cargo) ; "e percio la mimetica, le poesie
"e i poeti debbono essere esdusi dalla perfetta Republica" &lt;30 l.
Esta expulsión, aunque dolorosa, es la lógica consecuencia de los
cargos antedichos; y también de aquella otra consideración platónica
según la cual la poesía no es un arte con fin a si misma, sino un instrumento que vale sólo en cuanto sirve al fin propuesto, es decir en cuanto puede ser un medio de conocimiento, un ejercicio para el alma que
se prepara al estudio de la filosofía &lt;31 l.
28)
29)
30)
31)

Rep., X, 605b-c.
lbident, 606d.
B. CaocE, Estética, Bari, 1946, pág. 173.

Este concepto fue luego desarrollado por los estoicos; encontraremos en

-

11-

�Con esta búsqueda del valor educativo ele la poesía, Platón estableció una igualdad entre juicio estético y juicio ético, afirmando como
única forma de conocimiento la intelectiva y cayendo en el error de:
"creciere che di qua dalla veritá intellettiva non sia altra forma di
"verita" &lt;3 2 &gt;.
Veremos en qué forma Plutarco aceptó estas ideas, cuáles rechazó
y cómo intentó poner de acuerdo Ja lectura de los poetas con los principios platónicos.

EL ARTE POETICO EN ARISTOTELES
1\fucho se ha estudiado y discutido sobre las ideas estéticas de Aristóteles. Algunos les han reconocido su importancia y su correspondiente lugar en la historia ele la cstétio. Otros, por el contrario, les han
quitado valor y las han relegado a un plano completamente inadecuado.
Otros por fin, interpretando frases y pensamientos aristotélicos con espíritu y entendimiento modernos las han colocado a la vanguardia de
las ideas estéticas de hoy, y han reconocido en Aristóteles el primero
que lu afirmado el conccptt&gt; de actividad creadora en la palabra "mímesis" &lt;33 &gt;. En verdad, su aporte a la estética no es tan precursor como
algunos han tratado de demostrar; su definición de "mímesis" está lejos del concepto de "actividad creadora" de la estética moderna, como
afirma claramente el filósofo italiano G. De Ruggiero al definir así la
posición aristotélica: "La concezione arislotelica dell'arte ha solo ques" to in comune con quella platónica, che fa consistere l'essenza dell'arte
"nella mimesi, cioc nell'imitazione. l\Ja mentre per Platone l'arte e de" gradata a imitazione del fenomeno sensibile, quindi a ombra d'un
"ombra, pcr Aristotcle ilwcce cssa assurgc a imitazione del realc nella
"su a universalitá" (34).
Ahora bien Aristóteles llegó a este concepto a través de una nuev:l
interpretación de la inspiración poética y ele la palabra "mímesis".
En efecto mientras Platón atribuía al poeta una inspiración irenética que lo arrastraba fuera de sus sentidos, Aristóteles tomó :rn camino
intermedio y afirmó que: "El arte de la poesía es propio ele los que se
"encuentran exallaclos "(¡J.o:VtY..oÍ) o de los ingeniosos (~uyuúc;); és" tos son aptos para imaginar (~ihJ,(Zcr't"ot), aquellos, propensos al éx" tasis poético " ( h.a-'tanx.oí)" (:3 3 ). Con ésto, como justamente nota E.

32)
33)

34)
35)

Plutarco la aplicación de "Protágoras", 339a: "me parece que el mejor medio
de instruirse consiste en estar versado en la lectura de los poetas, es decir,
entender tan perfectamente 1o que dicen bien y lo que dicen mal, dar razón
de ello y hacerlo sentir a todo el mundo".
B. CROCE, ob. cit., pág. 173.
MANARA V ALCIMIGLI, Poeti e filosofi di Grecia, Bari 3, 1951, "bttroduzi&lt;&gt;ne
alZa Poetica" pág. 183, afirma que según Aristóteles: "mimesi e una vera
e propria attivita creatrice dello spirito".
Gumo DE RucciERO, Storia della filosofía. La fil.osofia greca, vol. Il, pág. 98.
ARISTÓTELES, Poética, IX, 1451 b, 3-9.
ARIST. Poet., XVII, l455a, 32sgs. La traducción de los pasajes de la Poética
pertenece a E. ScHLESINGER: Aristóteles, Poética, Eme ce, Buenos Aires.

- 12-

�Sikes, Aristóteles quiso subrayar que: "la poe'lía c&gt;s producto ele h:Ibilio ele éxtasis'', y que "la ma11ía" no
" dad natural ( d&lt;¡;uia 1
"es un entusiasmo temporáneo sino una habilidad permanente y
" consciente" (36).
En lo que se refiere al concepto de "mímesis", Platón había dicho
que la poesía, por ser imitación del fenómeno sensible, está tres grados lejos de la verdad. Aristóteles declaró que la ''mímesis" poética no
es origen de falsedad, ya que es ideal reproducción de lo real, esto es
imitación de lo real en su universalidad.
En esta definición el filósofo procedió por etapas.
Primeramente reconoció la "mímesis" como elemento esencial ele
la poética, al escribir en su "Poética": "Parece que la poesía tiene su
"origen en dos causas y ambas naturales. En efecto, el imitar es conna" tural para los hombres desde la infancia (y en ésto difieren de los
"otros seres vivientes, pues el hombre es el ser más capaL de imitar y
"obtiene los primeros conocimientos por imitación) y la otra causa es
"el hecho de que todos gozan con la imitación" &lt;37),
Luego definió la tragedia como "una imitación de acción digna y
"completa, de amplitud adecuada, con lenguaje que deleita por su
"suavidad" &lt;38 &gt;.
Y por fin, en un pasaje en el cual críticos y filósofos reconocieron
y reconocen una genial intuición ele la posición estética moderna, Aristóteles declaró que: "no es obra ele poeta relatar hechos que sucedieron,
"sino lo que puede suceder, ésto es lo que es posible ,Jegún la vcrosimi" litud o la necesidad" &lt;3 !JJ; y que: "la poesía es más filosófica y elevada
"que la historia, pues la poesía refiere más bien lo universal, la histo" ria, en cambio, lo particular. Lo universal consiste en que, a determi" nado tipo de hombre corresponde decir u obrar determinada clase de
" cosas según lo verosímil o lo necesario" &lt;40 l.
l\Ianara Valgimigli en su entusiasta interpretación ele esta concepción aristotélica, concluye así acerca del alcance de la palabra "míme36)

37)

38)
39)
40)

E. SIKES, The greek view of poetry, London, 1931, pág. 96: "poetry is the
product of natura~ ability (elH(UÍa) or ecstasy, and the whole treatise really
rests on the former alternative. The ''manía" is no temporary enthusiasm, but
permanent and conscious ability".
ARIST., Poet., IV, 1448b, 4-9. Véase también "Retórica", 137lb: "Puesto que
aprender es agradable y admirar también, es preciso que sean agradables
co~as como lo imitativo; así la pintura. y estatuaria, y la poesía, y todo lo
que está bien imitado, aun cuando lo imitado no sea placentero, pues no
es el goce sobre ello mismo, sino que hay un razonamiento de que ésto
es aquello, de manera que resulta que se aprende algo. Y son agradables
l·as peripecias y el haberse salvado por poco de los peligros, pues todas estas cosas son admirables"; (traducción de A. TovAR, Madrid, 1953).
AnrsT., Poét., VI, 1449b, 24-25.
Ibídem, IX, 1451a, 36sgs.
Ibídem, IX, l451b, 3-9. ScHILLER en su ensayo sobre "lo pntético", así escribe, casi parafraseando a Ari~tótelcs: "La verdad poética no consiste en que
" una cosa u otra haya efectivamente acontecido, sino en el hecho de que
''haya podido acontecer, es decir que la cosa en sí misma sea posible. Así
" la fuerza estética debe necesariamente consistir, como primera cosa, en
"la idea de la posibilidad".

- 13-

�sis": "Dunque mimesi e intuizione e visione del permanente nel contin" gente, dell'immutabile nel mutabile, dell'eterno nel morituro, del" l'universale nel particolare; e rappresentazione di una realta piú pura
"e piu intima della realta fenomenica, e insomma la idealizzazione o
"la universalizzazione della realta" (41 l.
Y Benedetto Croce, aun reconociendo que a Aristóteles se remontan: "i tentativi dell'estetica verace, quale scienza della rappresenta" zione" &lt;42 l, y que su gran mérito fué el de poner al principio de la
poética el problema acerca ele la naturaleza del arte, lo restituye a su
intelectualismo diciendo que: "messosi cosl bene in via per scoprire il
"fantastico puro proprio clella poesía, resta a mezzo del cammino, incerto
" e perplesso" &lt;43 l.
Ahora bien, si Aristóteles afirmó que la poesía es "especialmente
"imitación de hechos" &lt;44 &gt;, y que "los sentimientos y caracteres entran
"en ella sólo en cuanto dependen del desarrollo de los hechos mismos,
"ya que los hombres en la acción explican sus cualidades morales" (45 &gt;,
resulta de ello como consecuencia que la imitación ele acción es imprescindible y primer elemento de poesía; y debe ser acompafíacla por
la imitación de pasiones y caracteres: "La fábula es el principio y co" mo el alma de la tragedia; en segundo lugar, se encuentran los ca" racteres" &lt;46 &gt;.
:Mas, si la poesía es imitación de acción, y la fábula (¡Lu-.9-o~) principio y alma de la tragedia, elemento indispensable de poesía es el mito como acción, como trama ,pero unido a la forma adecuada. En efecto, Aristóteles, aun reconociendo toda su importancia al mito-argumento, no descuidó la forma con la cual ese mito debe presentarse, afirmó
que el poeta debe '\:Ó 'itOte:ív" "crear bien" y "y.o:),¿;)~ XP~cr.So:t" "bellamente usar" el mito que tiene a su disposición &lt;·17 l; y reconoció que el
argumento, el ¡J.u-.9-o~, puede ser malo, pero la imitación bella en si
misma, capaz de producir deleite "~oovf¡" ya que "las cosas que vemos
"en el original con desagrado, nos causan gozo cuando las miramos en
" las imágenes más fieles posibles, como sucede, por ejemplo, con las
"figuras ele los animales muertos" &lt;4 8&gt;.
Llegamos así a otro punto esencial de la posición estética ele Aristóteles. La tradición griega había sentido profundamente d deleite
"~oovf¡"' ele la poesía, y Platón había condenado el arte que amaba
por producir deleite dañino a las almas de los jóvenes. Aristóteles también sintió y reconoció que el deleite, el goce, el placer es algo íntimamente ligado con la poesía y propio de ella. Pero, según su concepto,
41)
42)
43)
44)
45)
46)
47)
48)

M. VALGIMIGLI, Ob. cit., pág. 180.
B. CROCE, Ob. cit., pág. 184.
lbidem, pág. 185.
ARIST., Poét., IV, 1449b, 24-25.
Ibídem, VI, 1450a, 17-22.
Ibidem, VI, 1450a, 38-39.
Ibídem, XIV, 1453b, 25. En lo que se refiere a la forma hay que record?r que Aristóteles sugiere que la métrica es un puro accidente de la
poesía y no parte esencial de ella (1. 1447b, 14; IX, 1451h, 27-29).
ARIST., Poét., IV, 1448b, 9-12.

14 -

�tal deleite no es dafíino, sino "a~)..~~-1¡~" inocente, purificativo y redentor, y por lo tanto moral &lt;49 l. "Questo era il punto, questo il nodo
"della questione: sollevare il piacere, di cui l'arte evidentemente si
"sostanzia, dalle basse regioni della sensualita e dimostrare com'essa
"non si risolva in una corruttela, ma in un bene clello spirito" (50l; aun
si: "anche per Aristotele il piacere artístico si presenta sotto specie un
"po' varíe e confuse. In parte esso e sentimento gradevole di armonía e:
"di ritmo. In parte e soddisfazione dell'istinto mimetico: e in questo
" caso, e pure confuso col pi acere el ella conoscen1a in tcllettuale, giac" che e fatto dipendere da un ragionamento, ossia da una specie di
"silloggizzare sulla somiglianza dell'imitazione con l'oggetto imitato.
" Ma venendo al concreto della trattazione, il concetto percle ogni ne" bulosita e si solidifica in un contenuto passionale" &lt;51 l.
Sin embargo podemos afirmar junto con .J. Atkins, que Aristóteles "no expresa una verdadera teoría edonística en las páginas ele su
"{(Poética", ya que él mismo busca en la poesía algo m{ts que el placer.
"Aristóteles estima que para un público normal y sano, el placcr esté" tico es posible solamente en cuanto también queden satisfeclus las
"pretensiones morales; así él mira a un efecto moral como fin inevi" table con el ejercicio del arte del poeta" &lt;5 :!&gt;. En efecto, cuando Aristóteles hablaba del "placer que el temor y la cowmiseración suscitan" (53), estaba ya en el campo ético. Ya que, según él, para susci Lar la
conmiseración y el temor no hay que llevar a escenas homLres buenos
A. REYES, La crítica de la edad ateniense, México, 1941, pág. 261, dice: "El
"intelectualista Aristóteles reconoce en la "Etica", que la buena imitación es
'' un placer relacionado con los actos de la inteligencia".
s:) A. ROSTAGNI, Ob. cit., pag. 39.
51) Ibidem, pág. 38. ARIST., Poét., VI, 1450a, 39-1450b, 1-2: "Parecido es el caso
'' de la pintura, pues si alguien pintara con los más bellos colores confusa" mente, no agradaría de igual modo que el que con el solo dibujo y sin
" color logra una imagen clara".
IX, 145lb, 23: "En algunas tragedias no hay ni un nombre conocido, como
" sucede en el Anteo de Agatón, donde son fingidos el argumento y los nom·
" bres; pero no por ello deleita menos".
XIV, 1453b, 10-12: ''No debe procurarse alcanzar con la tragedia cualquier
" especie de del.eite, sino solamente aquél que le es propio, y puesto que el
" poeta debe procurar el placer que suscitan el temor y la conmiseración
"por medio de la imitación ( 't'.f¡v ~r.o e),éou x.xl 9Ó~ou
!J.q.Lf¡crew~
" ~oov~v), es evidente que ésto debe lograrse en las acciones".
XXII, 1459a, 21: ''De tal manera que la imitación narrativa tenga princi:: pio, medio y fin, para ~u.~ sea un todo, como un ser vivo, y produzca
el placer que le es propw .
52) J. W. H. ATKINS, Literary criticism in Antiquity, London, Vol. I, pág. 80-81:
"In the Poetics, it is true, this hedonistic theory is nowhere explicitly stated ...
"At the same time, something more than pleasure is also aimed at. Aristotle
"holds that, for a normal and healthy public, the proper aesthetic pleasure is
'' possible only when the requirements of morality are sati~fied; and so
" a certain moral effect he regards as inevitahly bound up with the exercise
"of the poet's oart".
53) Platón por el contrario ha hía condenado el arte de suscitar la pie~ad. Véase
Apol., 35b-38d; Leyes, 949b; Fedro, 267b-c.

49)

ota

- 15-

�~d"d
. f e1"lClc
. l ac,l porque esto
'
.
.
sacu
1 os por 1a m
msp1ra
"tJ.:?:,óv" repugnanda, ni hombres malos en goce ele feliciclacl, porque e~t¿ 118 créa 'en el
espectador ningún sentimiento ele piedad y ju&lt;:ticia, es decir no produce aquella
'"ytJ,?:'I '~PC•)7:f?:"
"philanthropia", que n;H'c ele la
"o-:.J¡Li.á·J st?:" "spnp&lt;itheia" (54)
Por lo tanto la poesía no encierra en si argumentos injusto". como
por el contrario afirmaba Platón, y por consiguicute no c.:; cbiíina; y
cuando crea en el espectador piedad y temor. a través ele la "sympáthcia", no suscita las malas pasiones, sino que las modera y purifica.
Así había llegado Aristóteles, con el uso ele la Falab1a ' ·i'.J:·S:fpcrt~"
"catharsis" al concepto de una función purificadora del arte, "barlum~
"clcll'idea moderna della vírtú libera trice dcll'arte'' &lt;:;-. '.
El. ARTE POETICO Y L4. CRITICA LITERARIA EN PLUTARCO
"Ni el metro, ni el cambio de palabras, ni la majestad del estilo,
"ni una oportuna metáfora, ni el orden en la composición, tienc:n tant8
"atractivo y gracia, como una hábil disposición de la narración mítica.
"Ya que, como en las pinturas emocion:-~. más el color que el dibujo,
" porque imita las figlll as y crea el cngaiio, asi en las poesías la ficción
"combinada con lo verosímil asombra mayormente y es más aprecia" da que una obra elaborada con mdro y clicción pno falta ele mito
"e ilusión." &lt;56 l
Con estas palabras Plut:uco expresaba su pensamiento acerca de
la naturaleza de la poesía, ligánclo~e por medio de ellas a toda la tradición griega, ya clásica como helenística.
En efecto en ellas se vuelven a encontrar algunos de los principios de la "poética" aristotélica: el metro no es imprescindible p:na
crear una obra poética; las met:tforas, el cambio de palabras, la majestuosidad, tampoco; pero es imprescindible el argumento, el '·fJ-0·9-o~"
y no simple y sin gracia, sino hábilmente dispuesto y compueo.,to co11
verosimilitud (57) •
Sin embargo, aunque estas ideas ele Plutarco se unan con tanta
exactitud a aquellas expresadas por Aristóteles en su "Poetira", no hay
que olvidar que, en los cinco siglos que transcurrieron desde Aristóteles a Plutarco, toda la cultura helénica siguió evolucionando, aun con
cierta decadencia. Y, si es verdad que en estos siglos no se encuentran
grandes figuras de poetas, ele trágicos, ele historiadores, de oradores y
filósofos comparables con los de la época clásica, sin embargo hubo
filólogos que estudiaron profundamente a todos los escritmes clásicos,
cuidaron nuevas y buenas ediciones de Homero y de Hesiodo, ele los
poetas líricos y de los trágicos, comentándolos clf'lcnida y escrupulosamente. Pero esta crítica fué casi exclusivamente de carácter filológico;
5t)
55)
56)
57)

"comunión ue sentimiento, caridad humana··. ARIST., Poét., XIII, 1452b, 34;
X\, l453a., 6.
B. CROCE, Ob. cit., pág. 175; ARIST., Poét., cap. 14.
PLUTARCO, Quomodo adolescens poetas audire debeat, 16b, c.
\' éase pág. H.

- 16-

�muy raramente fueron tratadas cuestiones estéticas, y la crítica estética
de las obras literarias casi no fué practicada por estos eruditos, que sólo escribieron grandes obras con minuciosos detalles de colocación de
palabras, etimologías pueriles, interpretaciones míticas y alegóricas de
los distintos poemas, partiendo de premisas y prejuicios que limitaban
a veces sus mismas posibilidades intelectivas y artísticas.
El estudio de las ideas estéticas de Platón y Aristóteles siguió
ocupando a los filósofos; y se conservó el dualismo por el cual los estóicos seguían afirmando que la poesía debe ser una enseñaDLa de tipo
práctico y moral &lt; 5 ~:&gt;J, mientras Eratóstenes y otros, rechaLando por completo tal concepto, sostenían que el único fin de la poesía es el placer.
En realidad Eratóstenes, en los pocos fragmentos conservados por autores griegos posteriores, revela sutil percepción artística, ya en su crítica homérica como en su posición acerca de la naturale~a de la poesía.
Reconoció el sumo valor del elemento mitológico, y sintió profundamente el transporte ( lfuxa¡w¡b l que emana de la poesía, y que debe
ser su único fin, sin que el poeta mire a la enseii.anza; ya que la poesía debe proporcionar un placer que procede del encanto ele las palabras, las cuales con1aucvcn la mente y emocionan el alma t:&gt;~lJ.
Siempre acerca del fin de la poesía, siglos más tarde, los peripatéücos llegaron a un compromiso, afirmando que el poeta debe enseñar
sin dejar de deleitar, como se lee claramente en Neoptólemo de Paro (GoJ. Estas distintas tendencias se concretaron mayunnente en el
I s. a. C. en las dos escuelas de Apolodoro de Pergamo y de Teodoro de
Gadara. 1\polodo10, siguiendo la C:-o( u2la akjandriiu y llcv~lmlo a su
extrema consecuencia el racionalismo del sistema aristotélico, colocaba
en ínfimo plano al elemento patético, mientras atribuía máxima impor58)

59)

60)

J. W. H. ATKI'iS, Ob. cit., Yol. I, pág. 176: "On the one hand were the
•• Stoics who exaggerated the function of utility, and who sought in poetry
"merely teaching of a practica! or normal kind, ·.:ts if its a.im were only that
" of presenting abstract or hidden truths".
EsTRABÓN, I, 2-3: ''Erastótenes dic·e que todo poeta mira al transporte y no
" a la enseñanza. Por e1 contrario los antiguos dicen que en principio la "poé·
"tica" era una filosofía, que nos guía hacia la vida desde niños, y que
" nos enseñ·.1 costumbres, pasiones y acciones por medio del placer. . . Por
" ésto las ciudades de los griegos, como primera cosa, educan a los niños
'' por medio de la poética, sin duda no en gracia del simple transporte, si·
"no de la enseñanza".
NEOPTOLEMO apud Philod., De poem. ,, col. 13, 1, 8sgs.: "'í.p0~ apE~~,, a~t
•· "'~;} -rs),dc;) í.Wf¡'&gt;f¡, ¡.¡.~-ra -r~~ ~~uzo:¡w¡ia~, -:oG '&gt;o~:; 0:Y,':J6o·,,o::; wq¡c"Aúv
" Y.o:( xpr¡crt¡.¡.o),o~(ctV"· '·para ·alcanzar la perfección el poeta perfecto debe,
" junto con el transporte, ser útil a los que escuchan y hablar de cosas
"buenas". (citado de: A. RosTAONI. Arte poetica di Orazio, Ed. Chianto·
re, pág. 96, nota).
Además NEOPTOLEMO siguiendo la posición intermedia de Aristóteles dice
que el poeta debe poseer 1-a ''naturaleza" y el "arte". NEOPT., apud Philod.,
De Poem., l. V, col. 7, l. 8sgs.
~e ¡.¡.c~a ~oG d 7C"O(ctV xae '&gt;OG í.( áiJ.o:;~
-ro) Ü a¡ar9oG í.O(I¡~o0", rol. ll, l. 5. 8 "'&gt;~1'1 &gt;1¡'1 ,fxv~v i'.:Ú t"~V oÚvo:p.t'l
:zov-ra 't'~V 7C"0('1j&gt;tY.~v". "el bcen poeta debe poseer, al mismo tiempo, e1
''crear bien (arte) y el pathos (naturaleza)"; "poeta es el que tiene arte
" y fuerza poética". (A. RosTAGNI, Ob. cit., pag. ll8, noia).

"aú

-

17-

�tancia al elemento pragmático. Teodoro, por el contrario, remontándose a la magnífica intuición platónica de la inspiración y de "pathos"
propio ele la poesía, atribuía un gran valor al pathos, el cual debe trascender y desbordar como esencial energía vivificadora (61).
Un reflejo ele estas discusiones se encuentra en los fragmentos del
"r.cpt -rrotr¡f.J.á'tú)V" de FILODEMO DE GADARA) a través ele los cuales se puede percibir que algunos espíritus electos ya se habían acercado a una
posición estética más elevada. En efecto, en estos fragmentos se niegan
los fines utilitarios de la poesía y el concepto que la poesía es útil sólo
en cuanto es imitación de lo real; se afirma por el contrario que cualquier cosa puede ser verdad en poesía, incluidos los temas más fabulosos
y falsos, como los de monstruos y espíritus, con tal que sean artísticamente representados, insistiendo con más claridad sobre la teoría aristotélica de la verosimilitud &lt;62 &gt;. Además se ataca la división hecha por
Neoptolemo de Paro de los tres términos : r.oí·r¡cre~, r.oÍr¡¡J.a, 'iCOt't)'t~~
(argumento, técnica, arte) considerando la poesía como un todo, e insistiendo que el tratamiento de una parte u otra por separado es "corruptor y no científico" &lt;6 3l. Y por fin, entre las do&lt;; corrientes que sostenían una la supremacía del contenido, otra la de la forma, sostuvo la
inseparabilidad de forma y contenido, porque el contenido se concreta y se determina sólo con la forma: "Si en la expresión, él dice, se
quiere conseguir cierto efecto, no es posible conseguirlo, sin cierto
"contenido; más aun, el modo de ser ele la forma depende del modo
"de ser del contenido" (64).
Por fin no debemos olvidar que en el mismo siglo de Plutarco vivieron Dionisio de Halicarnaso, y el autor de "Lo sublime".
En lo que se refiere a Dionisio de Halicarnaso, su posición casi
tradicional presenta cierto interés por atribuir al estilo una importancia que hasta el momento no le había sido reconocida &lt;65 &gt;. El lleva a
su extrema consecuencia la afirmación aristotélica, según la cual, para
crear una obra de arte el argumento debe ser tratado en forma adecuada, e insiste sobre la necesidad de que el autor, en la colocación de las
61)

62)

63)
64)
65)

ANONYMUS SEcUERIANUS, 30-39. (citado en A. RosTAGNI: Sublime, pág. XV;
RHETORES GaAECI, I, pág. 352 sgs.).
ATKINS, Ob. dt., vol. II, pág. 55: "I.n the first place he denies outright
" the utilitarian end of poetry, and the contention that poetry was profitable
"in that it dealt with reaJ.ity. He allows that Homer htad dealt with reality;
" but then that poet had not written with specifically an educational end in
'' view; and moreover it was not true to say that every representation of
" reality was of ~m elevating kind".
lbidem, pág. 56. Véase también A. RosTAGNI: Filodemo contro l' estetica
classica en Scritti minori Aesthetica 1, pág. 394444.
A. RosTAGNI, Risonanze dell'estetica di Filodemo in Cicerone, en "Atene
e Roma" 1922, fase. 1, pág. 29.
SAINTSBURY, A history of criticism, vol. I, pág. 131: "A very strikin pas~:~age,
~· and the oldest of its kind, occurs at p .133, R, in which Dionysius dedares
" his own conviction that the style is noblest of all which has greatiest va·
'' riety. most frequent cha.nges of harmony, most transitions from periodic
" to extra-periodic arrangement, most alternation of short and long dauses,
" rapid 'and slow movements, and greatest shift of rhytmical valuation".

- 18-

�palabras, mire a los efectos del placer y de la belleza. Pero, en esta
búsqueda de las mejores palabras y ele su más adecuada colocación, los
elementos que Dionisio encuentra imprescindibles son la pureza, la claridad, la brevedad, que en conjunto llegan a crear un estilo no demasiado rico de elementos rítmicos, y que mantienen la ·poesía en un justo
medio sin destemplados movimientos de pasiones. En breve, lo que él
combate con su serena y moderada interpretación poética es la verdadera sublimidad; y aún cuando elogia a Safo por su oda a Afrodita,
subraya sólo la naturalidad no elaborada, la ~ufonía y la gracia de su
lengua; y recuerda a Píndaro por el vigor, la dignidad y la austeridad
del estilo.
Con muy distintos conceptos el anónimo autor del "1t~pt [hJ;ou;
elogia a Safo por su oda "y~Ív~•~f !J.Ot"
(Bcrgl-.. 2) &lt;66 l. Pero, este autor anónimo es, entre todos, el que revela la mejor sensibilidad artística.
En realidad, muchas son las interpretaciones y las obsc:rvaciones de fin:t
intuición y sensibilidad que se encuentran en la obra de este anónimo.
El ejemplo de la interpretación de la oda ele Safo habla por si mismo.
Con él; el binomio poesía-ética, en su sentido tradicional, quedó
destruído, para resurgir, sin embargo, m&lt;í.s vivo y actual en una posición nueva, al admitir que una poesía es moral por el hecho mismo de
ser artísticamente sublime, y no por haberse propuesto el poeta un fin
moral &lt;67 ).
También quedó destruído en su obra el concepto tradicional de
la poesía imitación de la realidad exterior, aun sea ella verosímil y uni66)

67)

"De lo sublime", cap. X: "¿No te quedas extrañado viendo cómo ella. va
'' buscando de una sola vez el alma, el cuerpo, los oídos, la lengua, los
"ojos, la piel, todos los miembros, como si no fueran suyos y estuvieran dis·
" persa dos? y por contraste, esta helada y a.l mismo tiempo quema, está
" fuera de razón y razona (en efecto teme morir o realmente está por m o·
" rir) en forma tal que no una sola pasión parece morar en ella, sino un
" conjunto de pasiones? Pues bien, todo eso se encuentra. en los amantes;
'' sin emhargo, la elección, como decía, de los puntos sobresalientes y su
" concentración hacia un mismo fin han producido la obra maestra".
Ibidem, cap. IX. 2: '"Gt}-o~ !J.~y~i,oq¡pocrúv·r,~ a;r~Xr¡¡.La", "lo sublime es la
" resonancia de un alma grande".
lbidem, IX, 3: "Ni tampoco es posible que hombres ocupados durante toda
" su vida en pensamientos y preocupaciones pequeñas y serviles, creen algo
" maravilloso y digno de la eternidad. Pues grandes son las palabras de
''aquellos de los cuales fueron profundos los pensamientos".
Muy cerca de este concepto está la estética moderna. B. CROCE, Poesia, Bari,
1953, pág. 31, postiUe pág. 228, escribe: "A questa proposizione che la m o·
"ralita e sempre nella poesia perche e nell'universo, sono da ricondurre per
"invera.rle le al-tre della varia "kalokagathia", che unificano il bello e il buo·
'' no, o nel fondo di ogni bellezza ritrovano un'•anima di bontá, o affermano
" che la bellezza e simbo lo della mora1itá (KA "'T) ". y en pág. 200: "Fonda" mento di ogni poesia e la personalita umana, e, poiche la personalitá urna·
"na si compie nella moralitá, fondamento di ogni poesía e la coscienza
" morale. Ben inteso, con questo non si vuol dire che l'lartista debha essere
" pensatore profondo e critico acuto, e neppure che debba essere nomo
' moralmente esemplare o ero e; ma egli deve avere quella partecipazione
" al mondo del pemiero e deUa azione che gli faccia vivere, o per propria
"esperienza diretta o per simpatía con l'a.ltrui, il pieno dramma umano".

- 19-

�versal, como había afirmado Aristóteles, pero siempre realidad. Para este
anónimo precursor la poesía es siempre y especialmente un producto de
la pasión, que procede de la parte irracional del alma (Platón) ; pno
no nace de la imitación de la realidad exterior, sino ele la fantasía. Y,
según él, "se llama "fantasía" todo lo que produce en cierta forma un
"pensamiento engendrador de palabra" (estóicos); "sin embargo aho" ra este nombre indica las expresiones por las cuales, lo que estás di" ciendo, por efecto de entusiasmo y ele pasión te parece verlo, y lo
"colocas bajo la vista de los que te escuchan" (G!)l, "y tu sabes que el
"fin de la fantasía en la poesía es la sorpresa, mientras en la oratoria
"es la evidencia, y que sin embargo ya una como otra, tienden a lo
"patético y a lo excitado" (G9).
Comenta Rostagni: así la fantasía, la visión "si stende a tutte le
"espressioni perche tutte le espressioni sono generate dalle interne vi" sioni della mente" (70).
En conclusión, según él, un poeta es grande, no por su técnica, sino
por su imaginación, su sensibilidad, su posibilidad de transmitit lo que
siente e imagina. Y esto es ya un concepto moderno del poeta.
De su posición dentro ele la tradición estética griego-helenísticoalejandrina Sikes escribe muy acertadamente: "Une y reconcilia las di" vergencias de Platón y Aristóteles. Entiende con Platón que la poesía
"es inspirada, pero, contra Platón no teme ni destruye la inspiración.
"Entiende con Aristóteles que la poesía trabaja por medio de las emo" ciones; pero, si su proceso es catártico, la purga es más alta, más es" peculativa de cuanto aparece sugerido en la "Poética"" &lt;71 &gt;.
Sin embargo, el anónimo autor de esta obra única en la antigüedad no tuvo discípulos; no sólo sus teorías no fueron apreciadas, ni difundidas, sino que el tiempo, que nos ha dejado el nombre de filólogos
y gramáticos de ninguna importancia, ha destruído el nombre del único
gran crítico y gran esteta de la época helenística. &lt;7 :!1
Plutarco que probablemente fué su contemporáneo, no muestra haber tenido conocimiento de la obra "Sobre lo sublime", ni de los conceptos en ella vertidos. Quizás, el contraste ele sus ideas estéticas los haya mantenido lejos uno de otro; en efecto, para uno la poesía era
"fantasía" y deleite de lo sublime, para el otro un medio ele educación.
68)
69)
70)
71)

72)

"De lo sublime", XV, l.
lbidem, XV, 2.
RosTAGNI: Del sublime, pág. XXIII.
SIKES, Ob. cit., pág. 237: "The treatise "On the Sublime", complete the
" critica1 arhievement of Greece, by uniting and reconciling the divergenciéS
" of Plato and Aristotle. Longinus understands, with Pl-ato, that poetry is
'' inspired; l 'ut, unlike Plato, he neither fears nor distruts inspiration. He
" understands, with Aristotle that poetry works through the emotions; hut if
" its process is carthatic ( and he nowhere mentions the Aristotelian theory)
'' the purgation is higher, more stimulative, tham the "Poetics" appears
'' to suggest".
P·arec·e muy probable que, entre los escritores latinos, QuiNTILIANO l1aya
conocido bien su obra y se haya inspirado de el·:a para muchos pasajes de
sus 'Instituciones oratorias".

- 20-

�Plutarco ha pasado a la historia y sigue siendo recordado y leído es_pecialmente como moralista, es decir como él que en una época de lujo
y corrupción de costumbres, no sólo supo conservar su integridad moral y la ele sus familiares, sino que sintió que era deber imprescindible
de su vida, y fin mismo ele su existencia, dirigir a su prójimo hacia el
bien y la moral (7:\J. Quizá, por la pureza ele sus costumbres. por la
moralidad de sus escritos y por la nobleza de sus sentimientos religiosos
se llegó a pensar que Plutarco haya abrazado el cristianismo; y hubo
quien quiw identificarlo en el Plutarco m&lt;irtir, del cual escribe EUSEBIO
en su ({Historia eclesiástica".
Sin llegar a ésto, se puede sin embargo admitir que no sean extrañas en sus obras y en sus actitudes influencias de las nuevas ideas religiosas y de la nueva moral que, saliendo ele oriente, había encontrado
en el griego la lengua más adecuada para su difusión.
Cierto es que, en cualquiera ele sus obras, se puede encontrar una
que otra frase que nos revela al moralista o el fin moral que el autor
persigue. ;\sí sus ((Vidas", 111agi1íficos rt1aclros Lle ai11biei1te, il1~is qtle relatos históricos, más que biografías, son tratados de moral; ya sea que
él presente y elogie al perfecto hombre de estado Pericles, COJl!.O que
critique al soberbio y traidor Alcibíades, o hable con respecto y admiración del perfecto orador Demóstenes. Y a nnyor ra1ón, son verdaderos tratados de moral sus otras obras reunidas bajo el título de
({M aralia".
De su manera de enfrentar los problemas ha escrito Greard: ''11 ne
"discute pas sur les passions, il avise aux moyens de les corriger. I 1 ne
"traite pas de la colere ou de l'envic, de l'amitié ou de la haine, du
" patriotisme ou de la religion, mais de la maniere de se préserver de
"la colere et d'echapper a l'envie, des moyens de distinguer la flatteur
"de l'ami et de l'utilité qu'on peut tin.:r des ennemis, des services que
"le veillard peut rcndre a I'État &lt;.:t du culte qu'on doit aux
"Dieux" &lt;74 J.
Si ésta es la naturaleza misma de Plutarco, si éste su genio, es evidente que también su posición estético-crítica debe estar basada en el
concepto ético, ésto es, el fin moral de la obra de arte. En efecto i\I. Valgimigli coloca a Plutarco en la corriente que él llama "edonístico-peclagógica", es decir en aquella que: "ritiene, pur ammettendo che i poeti
·· dicono piú spesso menzogne che vcritá, che tali men1ognc contengono
"esse medesime veritá, la quale benignamente interprctata, per lo stesso
73)

74)

V éa~e: "Preceptos políticos", cap. 31, 823 a, b, donde PLUTARCO afirma que
es deber de cada uno "tener la propia cas.a abierta. como un puerto o un
"refugio, para todos los que nece~itan amparo; mostrar siempre el propio
" sentido de humanidad y de caridad; no herir a nadie c.on manife~taciones
'' de excesivo lujo; iluminar gratuitamente con los propios consejos; tratar
" de reconciliar a los esposos y a los amigos; guiar el entu~iasmo de la
'' juventud, abrirle el camino, tenderle la mano; en una palabra trabajar
" para el bien común, eso es el deber que cada ciudadano, investido o no
"de un cargo púb1ico, debl~ cumplir hasta el último respiro".
GnEARD, De la morale de Plutarque, Parib, Hachette, 1866, pág. 78.

- 21-

�piacevole velo che la ricopre, e molto piu facile insegnare e appren" dere" &lt;75 &gt;.
Por lo tanto, en el análisis que nos proponemos hacer, tendremos
siempre presente que, en cualquier crítica sobre los autores clásicos, y
en la exposición de sus ideas estéticas, Plutarco es guiado constantemente por principios éticos y educativos, y por el concepto, ya expresado
por Platón y que había alcanzado su mayor fortuna entre los estóicos:
"La poesía es guía para la filosofía" (7G¡. Quiere decir que, desde el
principio, el problema acerca de la naturaleza ele la poesía y de su fin,
no presenta en Plutarco los matices que esperaríamos encontrar después del lento pero evidente desarrollo de las ideas estéticas en los siglos que van de Platón a él, ya que toda su teoría está subordinada a
un fin ético.
La tradición clásica acerca de la naturaleza de la poesía reconocía
al poeta una inspiración sobrenatural, divina e irracional (77&gt;, que la
escuela platónica de Teodoro había subrayado y llevado a sus extremas
consecuencias &lt;78 &gt;. Aristóteles, por el contrario, había llegado a un
compromiso por el cual se atribuía al poeta una naturaleza especialmente apta para la poesía &lt;79 l, siendo seguido en esto por la escuela
de Apolodoro.
Plutarco rechaza la posición platónica y afirma que el dios "sólo
"sugiere las fantasías y crea luz en el alma para las cosas futuras" &lt;80 1,
refiriéndose evidentemente al adivino y no al poeta. En efecto, según
él "la mayoría de los poetas, por la calidad propia de la poética, por
"medio de la lira y del canto reprendían, hablaban libremente y exhor" taban; usaban fábulas y proverbios, componían himnos, invocacio" nes a los dioses, peanes, ya en versos como en canto, unos por la fuer" za del ingenio (~ucputa), otros por costumbre" (81 &gt;. Es la posición
aristotélica, que atribuye al poeta una naturaleza ya de por si dispuesta a la actividad artística (82 &gt;. El poeta, por lo tanto, no es un frenético, un instrumento pasivo que puede decir cualquier cosa en estado de
inconsciencia, sino un hombre consciente que posee en estado latente
determinadas cualidades que llamamos artísticas &lt;83 &gt;.
U na vez rechazada la inspiración como fenómeno momentáneo, se
11

75)
U)
77)
78)

79)
80)
81)
82)
83)

Enciclopedia Treccani, Milano, 1931, Vol. XI, pág. 975.
Véa.&amp;e la nota 31.
Véase pág. 7-8.
HoRACIO, De arte poetica, v. 4S3-4 76, pone en ridículo este exagerado con·
cepto de la escuela de Teodoro, con el fin de destruir la tendencia de los
poetas a la .S.da ¡J.&lt;XVta.
Véase pág. 13.
"De Pythiae oraculis", 397c.
lbidem, 406c.
Véase pág. 13.
Sin embargo, Plutarco cae en contradicción cuando, al hablar del entusiasmo como de una locura procedente de los dioses, afirma que existe un
entusiasmo el cual "agitado por }1as Musas en un alma tierna y pura., excita
"y eleva la poesía y la música" (Amal!orius, 758e, f.) ; y cuando dice que
"el poeta que canta. impulsado por las Musas hace 1aparecer ridículo a
" quien canta por estudio e instrucción" (De virt. mor., 452b).

-22-

�presentaba a Plutarco el problema del cómo y por qué una naturaleza
tendencialmente artística se revelaba tan sólo en determinadas circunstancias; había que descubrir las causas circunstanciales que ponían en
acción tal naturaleza. Y especialmente interesante, en la teoría de la
inspiración plutarquiana, es la parte que se refiere a las causas de inspiración, a los sentimientos que ponen en movimiento la naturaleza
poética, y que Plutarco llega a identificar con la inspiración misma.
A través de un verso de Eurípides, él aclara que una de las causas
más importantes es el amor: "Eurípides dice que Eros enseña al poeta,
"aún si antes fué extraño a las l\lusas; sin embargo con esto no quiere
"decir que crea en el poeta una facultad poética o musical, sino sola" mente que activa la facultad ya existente y cataliza la que está es" condida e inactiva" &lt;8 4 l. Y, junto al amor, coloca el dolor, el placer,
el éxtasis ( ~viJ.oucnacr¡LÓ~): "Teofrasto dice en el libro ({De Música"
"que las fuentes de la música son tres: dolor, placer, éxtasis, y que ca" da uno de estos sentimientos altera el tono acostumbrado de la voz
"y le da modulaciones distintas. En efecto, las pasiones tristes y lamen" tosas son proclives al canto; por eso vemos que los oradores en los
"epílogos, y los actores en las lamentaciones se acercan cuidadosamente
"al canto y esfuerzan la voz con este fin. Por su parte las violentas ale" grías del alma, en temperamentos frívolos, sacuden todo el cuerpo y
"lo excitan a un movimiento rítmico de danzas en quien sabe bailar,
"de aplausos en quien no sabe ... l\Iientras los que pueden soportar
"mejor tales pasiones sólo alteran la voz para cantar y pronunciar cosas
"grandes y poéticas. Por último el éxtasis perturba el cuerpo y altera
" la modulación habitual de la voz" (85)
Sin embargo, él agrega, estos tres sentimientos pueden ser ellos
mismos consecuencia del amor: "Si quieres observar y estudiar abierta" mente el amor, no encontrarás otra pasión, ni otros dolores más agu" dos, ni alegrías más vehementes, ni éxtasis más profundas, ni más
"grandes alienaciones mentales. Por el contrario, el alma del hombre
"preso de amor puede compararse a la ciudad de Sófocles "toda llena
"de perfumes quemados, toda resonante de peanes y gritos" &lt;86 l. Por lo
"tanto no es absurdo, ni extraño que principio de toda música sea el
"amor que, al encerrar en sí mismo dolor, placer y éxtasis, se vuelve
"activo y elocuente, tiende y se inclina, como ningún otra pasión, a la
"creación de cantos y poesías" &lt;8 7 l.
Así Plutarco rechaza la teona platónica de la inspiración irracional,
que había sido desarrollada en forma tan amplia y sugestiva por el
anónimo autor ({De lo sublime", y sigue, por el contrario, a Aristóteles
y a sus escuelas, al reconocer una naturaleza poética innata; además indica, con una ejemplificación bastante sencilla, las causas circunstan84)
85)
86)
87)

"De Pythiae oraculis", 405f.
"Quaest. conviv." 623a, b.
"Edipo rey", v. 4.
Quaest. conviv. 623c, d. B. CROCE: Poesía antica e moderna, B~dris, 1950,
pág. 180: "Non senza fondamento piú volte e sembrato e si é detto che
" principale argomento di poesía sia l'amore".

- 23-

�.-v -.

ciales que activan tal naturale7a, reconociendo al amor y a todos los
sentimientos que con aquel se acompailan -dolor, alegría, éxtasis- .como su móvil principal.
Al rechazar la inspiración irracional y al admitir la innata naturaleza poética, Plutarco destruye Lll10 ele lo-.; cargos en que se funda Platón para acusar de falsedad a la poesía. Pero no el m;í.s importante, el
que colocaba la poesía tres grados lejos de la verdad rs&amp;). En efecto sigue recordando el viejo refrán: '·mucho mienten los poetas"; afirma que
''el arte poético de ninguna manera se preocupa de la verdad'' (:-.:Jl, y
sigue admitiendo, junto con la tradición, que la poesía es "mimesis",
dando a esta palabra ora la acepción platónica de imitaciún del fenó·
meno sensible, ora la acepción aristotélica de imitación de lo verosímil,
de pasiones y caracteres. En efecto, en su obra "Gloria At!teniensium'',
al transmitirnos la famosa frase de Simónicles acerca de la pintura y de
la poesía, así define Plutarco la naturaleza ele la poesía: "Di jo Simóni" eles: la pintura es una poesía muda, la poesía una pintu1 a habla., da (!lo¡; en efecto los pintores representan los hechos en el acto ele ~con·
" tecer, los escritores los narran y describen cuando ya acontecieron (UI '.
" Mientras los pintores representan algo con colores y di bu jos, los es" critores lo hacen con palabras y alocuciones; quiere decir que difie" ren por el material y la manera de imitar, pero tienen ambos el mis" mo fin. Y es estimado el mejor de los historiadores aquel que repre" senta la narración como si fuera una pintura, imitando pasiones y ca.. racteres. Y en verdad Tucídicles siempre se esfuerza en conseguir con
"la palabra esa claridad y hacer del lector un espectador, y procura
"que las pasiones terribles y perturbadoras obren en los lectores como
"si las estuvieran presenciando" (9 :.!1
88)

\éase pág. 9.
Quom. adolesc., J 7 d.
90) La comparadón entre pinturoa y poe:;ía era del todo tradicional. V éanse:
PI.ATÓ~, República, X, 605a; ARIST., Poét., l447a, 13 sig., l448a, 5 sig. La
sentencia atribuída por Plutarco a Simónides, se encuentra ya antes de
Plutarco en la Retórica de HERENIO, IY, 39 (citado en SvoBODA, Les idées
P.&gt;thétiques de Plutarque. "l\Ielanges Bidez'', pág. 934), y una alusión a
e1la se puede ver en HORACIO, De arte poetica, v. 361.
91) Hay aquí una evidente confusión entre poesía e historia. En efecto, mientra.s la fra::ie de Simónides comP'ara la poe:;Ía a la pintura, Plutarco, al aclarar que "la primera (la poesía) cuenta acdones cuando ya acontecieron"',
piensa evidentemente en la historia, como resulta por demás perfectamente
claro de l·o que sigue y del ejemplo tomado de Tucídides. En efecto Aristóteles, que parece presente en Plutarco, define la. historia como lo que
relata lo que ha sucedido, mientras la poesía como lo que relata lo que
puede suceder (Poét. cap. IX). Aun más, ésta es para ARISTÓTELES la gran diferencia entre historia y poesía ( v. pág. l3).
92) Gloria Athen., 3-16f, 347a. ¿Tuvo pre~ente PLUTARCO el tmtado ''De lo
sublime" XY,l? cuando al tratar de la "&lt;¡:&gt;O:'i';O:crb'\ el autor aclara: "el
" nombre fantabia se usa comúnmente para indicar aquellas expresiones en
"las cuales, lo que tú dices por efecto de entusiasmo y de pasión, te parece
"verlo y lo pones bajo la vista de los que escuchan" (v. pág. 14); y el
cap. XXV, donde e1 anónimo así se expresa: "Cuando después tú repn•sentas
"los hechos ya pasados como actuales y presentes, he aquí que tu palabra
89)

- 24-

�En otra obra, "Quaestiones conviviales", al utilizar para la danza la
comparación de Simónides, escribe: "Y he aquí que se podría transpor" tar el dicho de Simónides de la pintura a la danza: la danza es una
"poesía muda, y la poe&lt;, Ía es una da:ua hablad:t ... Ya que completa es
"la relación y la comunión entre la danza y la poética: en efecto, ya una
"como otra imitan, especialmente en las pantomimas cantadas, a gente
"en movimiento, y alcanzan la imitación adecuada por medio de los
"gestos de los personajes y de las palabras. Parecería que los poemas fue" ran, en este caso, lo que en pintura son las líneas con las cuales se de" limitan las imágenes" (ü3J.
Por fin, en su otra obra, ·{c¿_uomvdo adolesrcns j)()étas audire de" beat"J especialmente dedicada a la poesía, y en la cual cst.í_ encerrado
lo más esencial de su teoría poética ya acerca de la n~turaleza, como de
la esencia y del fin ele la poesía misma, la definición de la poesía como
imitación es todavía más clara y más exacta. "Haremos al joven niüs
"firme si, al introducirlo en la poesía, le ofrecemos una descripción de
"la "poética" como arte mimético y facultad correspondiente a la pin" tura. Sin embargo, que no escuche sólo lo que todos repiten, es decir:
"que la poesía es una pintura hablada, y la pintura una poesía muda,
"sino enseñérnosle ademús que, al ver la pintura de una lagartija o de
"un mono, o del rostro de Tersitcs, lo que experimentamos es deleite
"y admiración por el parecido d~ ellas y no por su belleza; ya que, en
" realidad, por su misma naturaleza no puede ser bello lo feo. Pero la
"imitación es apreciada cuando alcanza la similitud, tr&lt;Ítese ya de algo
"feo, como de algo hermoso. Por el contrario, si de un cuerpo feo se
"crea una bella imagen, no se produce lo conveniente y lo vervsi" mil" (9 4 l. Hasta aquí, en cuanto a la forma de imitar. Unas líneas
más adelante se refiere especialmente a lo que el poeta imita: "El arte

"no e:: más narración, sino algo vivo y dramático. . . así especialmente
" Tucídides".
Volveremos más adelante sobre este tema de transmisión y comunión entre escritor y lector, y sobre el de la "fantasía".
93) Quw•st. Conviv., H8a, b.
91) Quom adolesc., l7f, l8a.. Véase pág. 13-14 y notas 37 y 48. Acerca dd deleite
que produce la poesía véase más adel1ante pág. 29 sgs.
A. RosTAGNI en su artículo: ll dialogo aristotelico "7.é:pt 'í.'Ot't)~Wv"
en: Scritti mirwri. Aesthetica. Púg. 255-322, sugiere la hipóteds de que bs
influencias aristotélicas que se encuentran en la obra de Plutarco Quomodo
adolescen~ p:&gt;etas audire debeat, no deriven de la "Poética" de An1STÓTELES, como se ha. sostenido en la mayoría de los casos, sino de su diálogo
"7.é:pt 'í.'Ct·~~¿;)/' • Insiste sobre ésto especialmente a propósito de l6c, d, en
relación a lo,; ejemplos de Empédocles y de Sócrates. En l7d, cuando
Plutarco dice que b poesía. es imitación como la pintura, y que como
ella, a vece3 imita cosas feas, que por su naturaleza nos repugnan,
pero que nos gustan por la buena imitación, Ro::tagni observa que también este pasaje podrí'a proceder más que de la Poética del "7.é:pt -rrOt'f)'t'WV"
donde e:&gt;te argumento era de primera importancia, y servía de introducción para el tratado: Sobre los errores y la perfección del poeta.

25 -

�"poético ofrece a menudo en forma imitativa acciones bajas, pasiones
"culpables y malas costumbres" (95).
. En los pasajes que hemos citado, Plutarco insiste sobre la comparaCIÓn entre pintura y poesía, sosteniendo que la pintura y, por lo tanto,
también la poesía son imitación del fenómeno sensible, es decir, imitación en tercer grado, como decía Platón. Sin embargo, aún siguiendo en
esto la teoría platónica, Plutarco no condena la poesía por falsedad;
en toda su obra es evidente su esfuerzo por conciliar las doctrinas platónicas y tradicionales y su aspiración ética, con el amor que él tenía
a la poesía. Así es como, en el mismo pasaje, agrega que no se trata
sólo de imitación de una lagartija o del rostro de Tersites, sino que la
poesía es imitación de acciones y por ellas de pasiones y caracteres, con
lo cual se acerca ya a la definición aristotélica &lt;96 l. Y un poco más adelante su adhesión a la {(Poética" de ARISTOTELES resulta todavía más
evidente al tratar claramente de lo verosímil. "Otra cosa más debemos
" hacer considerar a los jóvenes, no una sola vez, sino muchas, demos" trándoles que la poesía, siendo de por sí imitación, se sirve de adornos
"y esplendor para embellecer las acciones y los caracteres que trata,
"pero no deja de lado la similitud de la -uerdad, ya que la irnitación
" tiene su seducción en la verosimilitud" (9 7 ). Y luego al tratar de las
costumbres y caracteres: "La poesía es imitación de costumbres, de vi" das y de hombres ni perfectos, ni puros, ni intachables en todos sus as" pectos, sino sometidos a pasiones, falsas opiniones e ignorancia; los
"cuales, sin embargo, por natural disposición a menudo tienden a me" jorarse" (98). Y en "Gloria Atheniensium" 347 e. afirma que ''la poe" sía tiene gracia y honor porque dice cosas símiles a las acontecidas", y
recuerda el verso de Homero: "De tal suerte forjaba su relato, refirien" do muchas cosas falsas que parecían verdaderas" &lt;99 &gt;.
Ahora bien, de los pasajes que hemos citado acerca de la imita·
ción, resulta bastante clara cierta confusión que hubo en el pensamiento de Plutarco. Tal confusión es común en él, no sólo acerca de la poesía, sino al tratar muchos otros tópicos. Depende ésto del hecho que
Plutarco nunca siguió un sistema filosófico definido, ni formó su propio
sistema a través de un análisis de los demás. Leyó y estudió mucho,
tuvo buena memoria, y asimiló de unos y otros. Al escribir sus obras,
que como hemos dicho, tenían para él un fin esencialmente edu.cativo
y moral, usó las doctrinas estudiadas en conformidad con la tesis que
quería demostrar, sin preocuparse excesivamente de encontrarse en contradicción con lo que había sostenido en otras ocasiones. Así unió a veces en la misma obra opiniones discordantes. En nuestro caso, la teoría
de la falsedad de la imitación, ha sido utilizada conjuntamente a la teoría de la expresión de lo verosímil, siendo la segunda superación de
la primera, y elevación de la poesía hacia lo universal.
95)
96)
97)
98)
99)

Quom adols., J8b.
Véase pág. 14.
Quom ndols., 25b.
lbidem, 26a.
Odisea, XIX, 203.

- 26-

�Si en la naturaleza de la poesía la imitación es un primer punto,
surge de ello, como natural consecuencia, la ficción, el engaño que de
ella procede h;icia el lector o el oyente. Este engaño no procede sólo
de la imitación, sino especialmente del hecho que los poetas exageran los
sucesos y los caracteres, y varían las acciones con el fin de crear una
emoción mayor y nueva. "Se ha dicho que las ficciones poéticas, a cau" sa de la fuerza con la cual se imponen, son como sueños de gen te
"despierta" (Ioo¡. Por lo tanto Plutarco admite con la tradición ese engaño y, al recordar una frase de Gorgias, toma una posición sumamente interesante, atribuyendo una sensibilidad especial al lector o espectador que se deja engañar; ya que el engaño en la poesía, excita el placer
y es fuente de transporte. Estas son sus palabras: ".i\Iientras tanto flo" reció la tragedia y se hizo famosa por ser una audición y un espectácu" lo admirables para los hombres de aquel entonces, ya que procuraba
"con mitos y pasiones un engaí'ío, en el cual, como dice Gorgias, el que
"engaña es m&lt;ís hábil que el que no engaíi.a; y quien se deja engafíar
"más cuerdo que el que no se deja" &lt;101 l; y así explica: "el que engaíi.a
"es más hábil ¡)orque l1a creado el er1gaiio ¡)ror11etido; y el cngafl.a(lo
"es más sabio, porque se deja engaí'íar por la voluptad de las palabras
"el que no es falto de sensibilidad; ya que el engaño de la poesía no
"influye sobre aquellos que son totalmente necios y locos" &lt;1 0:!J. Estas
mismas palabras de Gorgias ya recordadas, vuelve a repetirlas el autor
en otra obra, luego de haber referido una anécdota de Simónides:
"Por eso Simónides contestó a uno que le preguntaba: por qué sólo a

lOO)
101)

Amat., 759c.
RosTAGNI, Arist. e aristotl., pág. 77: "Questo nello stile paradoosale dell'au"tore ( Gorgias), vuol dire, che l'inga.nno tragico, -comunque si chiami
e un inganno utile o
"pcr lo meno innocente".
Véase también: UNTERSTEINER, Sofisti, Torino, pág. 135, sohre la teoría del
engaño aTCá't't] en Gorgías, como motivo del logos, puesto en relación
con la persuación ( 7tc~.S.w); como efecto de x.a~pó~ tmomento oportuno)
(pág. 139) como esencia una, metafísica y estética a un tiempo del fenómeno
poético (pág. 141); como ar;-á't'tJ a~x.ab engaño útil, justo (pág. 195). y pág.
226, cuando concluye sobre la estética de Gorgias: "L'inganno dell'arte, che
" attua una dialettica nella. non esistente, non conoscibile, non comunica" hile a1ternaliva di un'antitesi, si risolve in quell'universalitá che, in arte,
" é non solo umanitá di sentire, ma anche idealizzazione, in cui consiste,
"appunlo, per es. l'inganno dell'artistn che per dipingere la figura di una
" bella donna, sceglie, come modeUe, perecchie fanciulle, onde construire,
" degli elementi della bellezza di ciascuna la be1lezza perfetta. N ell'arte,
" dunque, sta qu'alche cosa di misterioso che e postulato dallo stesso concet.. to d' "inganno"; vi é qualche cosa. di nascosto, che i pittori "non possono
" dipingere con i loro sperimentati colori"; qualche cosa che né la lingua
"puó esprimere, ne l'occhio percepire (DIELS, V"JJrsokratiker 82b, 28) ". Y
pág. 230: "In Gorgia "piacere" estetico e "inganno" costituiscono un'inscin" dibile unitá".
Gloria Athen., 348c. Y éase también: ''Dissoi logoi", 3, 10: "En la.s tra" gedias y en las pinturas es perfecto quien engaña lo más posible con la
" creación de obras símiles a la verdad".

" aT.á'tT¡, '(O't¡'tda. &lt;¡Jap[J.ax.da, [J.a¡da. ~uxa¡w¡Ía

102)

27 -

�"los Tesalios tu no engañas?, porque son demasiado ignorantes para
"que yo los seduzca" (lO~) .

•. ..... __
-..

•

Plutarco demuestra así que él también cree, que aquel que se deja
engafíar tiene mayor sensibilidad que el que no se deja, porque el engaño suscita deleite y transporte. "En efecto la mentira o el engaíio
"no faltan de atractivos, y nos dejamos convencer pm las invenciones
"poéticas, aún cuando no las creemos. Piensa en realidad al dolor que
"probamos leyendo el relato incompleto de AtUnticla ele Platón, y el
"final de la Iliada!" (I04l.
Ahora bien, si Plutarco en calidad ele lector inteligente y sensible,
reconoció el engafío como propio ele la naturaleza de la poesía e imprescindible para prodHcir deleite, el moralista no dejó ele ver en este
engaño un peligro para los jóvenes que se dedicaban a la lectura de
los poetas. Por lo tanto en su obra especialmente dedicada a los jóvenes, Plutarco volvió a tratar detalladamente el tema, e intentó con varias sugerencias, a veces pueriles, de salvar poesía y lectores. He aquí,
como basándose en estos principios, explica la génesis del engaüo en la
poesía, y los efectos placenteros pero a menudo perjudiciales de ese engaño y del deleite respectivo: "l\lucho mienten los poetas, ya intenóo" nalmente, ya sin intención. Intencionalmente: ya que para brindar al
"oído placer y primor (lo que busca la mayoría ele los lectores), con" sideran la verdad demasiado austera frente a la ficción; ya que, sien" do un hecho, no puede ser cambiada, aun si tuviese un triste desenlace;
"mientras la ficción, siendo una creación de palabra&lt;;, pasa muy fácil" mente de un estado a otro, y cambia lo triste en placentero C1 05J. En
"efecto, ni el metro, ni el cambio de palabras, ni ]a majestad del estilo,
" ni una oportuna metáfora, ni el orden en la composición tienen tan" to atractivo y gracia, como una hábil disposición de la narración mí" tica. Ya que, así como en las pinturas emociona mcis el color que el
"dibujo, porque imita las figuras y crea el engafío, de la misma mane" ra en las poesías la ficción combinada con lo verosímil, asombra ma" yormente y es m&lt;.í.s apreciada que una obra elaborada en metro y die" ción, pero falta ele mito e ilusión" &lt;106 J. Y se demuestra tan convencido de la necesidad de la ficción en la poesía, que agrega el ejemplo
de Sócrates: "Por ésto Sócrates, impulsado por unos sueños a dedicarse
"al arte poético, después que por toda la vida había luchado por la
"verdad, reconociendo que le faltaba la facultad de inventar ficciones
"verosímiles, adaptó en versos las fábulas de Esopo, demostrando así
"que no podía existir poesía sin ficción", y continúa dando ejempl?s
de poesías, como las de Parménides, Nicandro, Empédocles y Teogms,
las cuales en realidad, según él, aun siendo en metro, no son poesías
porque faltan de ficción (l07).
103)
104)
105)
106)
107)

Quom adols., 15c, d.
Non. posse suav. etc. 1092f, 1093a.
SvOBODA, ob. cit., pág. 932, dice que la invención poenca como factor de
'·happy end" es característica de Plutarco y de su época.
Quom adols., 16b, c. ARISTÓTELES, Poét., VI, 1450a, 28-34.
Quom adols., I6c.

- 28-

�Siempre con el mismo espíritu, y para subrayar la necesidad del
mito y, por lo tanto, del engafio, relata dos anécdotas en "Cluria A t/u."niensium", una de 1\Ienandro, otra de Pindaro: "A un familiar que decía a l\fenandro - se acercan las fiestas dionisiaca&lt;; y tú, ~no has prc" parado la comedia? - ~Ienandro contestó: la comedia está pronta, el
"argumento y la m:1tcria cst;ín orcledado&gt;. sc'&gt;lo falta el vcr!'lo". Demos" traba con ésto que los poetas juzgan mcís importante el argumento que
"la forma. Y Corina reprochaba a Pindaro, -todavía joven y que ya
"usaba la forma con audacia-, ser falto de musa y no escribir con mi" tos -lo que es propio de la poética- mientras hacía más dulces lo'&gt;
"hechos por medio de palabras raras, catacresis, metáforas, melodías y
"ritmos; ... ya que la poesía es un relato de mitos, como dice también
"Platón. Y el mito es un relato engaíl.ador y verosímil; por eso se alcp
"mucho de las acciones. Si el relato es imagen y representación de la
"acción, y el mito imagen y representaci&lt;'&gt;n del relato, los &lt;{Ut.: inven" tan las acciones son tan inferiores a los que las actúan con fidelidad,
"cuanto los que los cuentan son inferiores a los que léts cumplen" (10 s 1 •
Hasta aquí la ficción intencional. Pero, dice Plutarco, todavh más
usada es la ficción que los poetas ofrecen "sin simulación, como ·i pcn" saran y creyeran en ella" &lt; 10 tl 1 • En esta forma atribuyen a los dioses
sentimientos que no deben, crean lo maravilloso, lo bru:tstico, "\'isio" nes e imágenes de rios que queman, de lugares salvajes y de penas te" rribles" &lt;110 l. Y ¿por qué el poeta hace todo esto? porque así "los en" gaíl.os nos alcanzan y nos turban mayormente, quedando 11osotros sa" turados de la pasión y de la debilidad de la cu;d ellos proceden" ' 111 1.1
En resumen, así podríamos formular esta cont!·adictoria definición
acerca de la naturaleza de la poesía como resultado de los pasajes ci lados: la poesía es imitación de la realidad contingente (hasta aquí Platón), pero también una ideal rejJroducción de lo rC'al, expresil)n de lo
verosímil y de lo posible (Aristdtelcs). en In r¡ue la fircidn es elemrntu
imprescindible jJara crear placer.

Ahora bien, placer, deleite, ''T,covf.", es lo que Platón temía mayormente en la poesía, y que lo indujo a echarla de su república ideal.
Plutarco, sin duda, reconoció y sintió la gran atracción de b poesía, el
transporte que de ella procede; pero no quiso seguir a Platón en su
condena y, para salvar a la poesía, intentó intelectualizar este placer,
o reducirlo -como ya Platón en uno de sus ddlogos- a simple '"-;r:l~ctá"
juego. Su posición frente al placer es preponderantemente aristotélica,
en la tentativa de salvar a los poetas, en indicarlos como guías y en buscar los medios por los cuales los poetas llegan con sus obras a ser útiles a la juventud.
Pero, antes de hablar del placer o transporte, hay &lt;¡ue examinar
otro punto de vista de Plutarco sobre la naturaleza poética; ésto es: d
Gloria Athen., 347f-348a.
Quom adols., 16f.
lbidem, 17r. Esto justamente es el reproche que Platón ha&lt;"Ía a los poeta.s.
Véase págs. 9-10.
111) Quom adols. 17d.

108)
109)
110)

- 29-

�elemento artístico de la poesía, del cual ese transporte o placer nace,
y que está íntimamente ligado con el engaí'ío.
En lo que se refiere a "mímesis" y ficción, hemos visto que Plutarco
se pronuncia en forma clara, aunque no definida y contradictoria. Pero en cuanto al elemento artístico, sus ideas resultan más confusas y, en cierto sentido, pobres, aunque por momentos revelen intuiciones de algún interés.
Sin embargo no nos debe extrañar la confusión en que se encuentra Plutarco frente a este tópico. Hace ya más de veinticinco siglos que
se habla y se discute sobre este "quid", que comúnmente llamamos elemento artístico, y hasta hoy ni poetas, ni críticos, ni los más grandes filósofos han conseguido definir ese imponderable elemento de que cada
obra de arte está penetrada, y por el cual lo que es natural, simple, cotidiano, sin importancia, alcanza de repente la forma artística universal. B. Croce, en los largos años de sus estudios sobre la estética, en la
tentativa de definir ese "quid" ha sufrido una constante evolución, por
la cual, ya en sus últimos años llegó a admitir el "misterio" del arte ~ 1112 &gt;, cumpliendo así una maravillosa parábola, al fin de la cual
112)

B. CROCE, Filosofía, poesía e storia, Milano 1941, pág. 31: "In relazione a
'' questo concetto sta l'alone di mistero che par si diffonda intorno alla
" poesía e a tutte le opere belle dell'arte; ossia non perché poesía ed arte
"siano impegnate da1 travaglio del pensiero e soffrano dell'ostacolo in cui
" urtano, ma perch/; per contrario, essendone aifatto scevre, non distinguo" no, non giudicano e creano in modo spontaneo e irriflesso immagini che
,, esprimono la vita in atto, la sfinge che e l·a vita. Il loro incanto di in" genuita e innocenza e nel mistero che ignora di essere tale, in quel loro
" fiorire che non matura i frutti dell'albero della scienza, che solo conosce
" i misteri perche li formula e li risolve.
'' Il mistero, logioamente inteso, non e dunque l'impenetrabHe, l'insolubile
" del pensiero, ma anzi il penetrabile e solubile per definizione, il conti" nuamente penetrato e risoluto. Se cosí non fosse non sarebbe mistero, ma
" veUeitá e irrealtá, immaginazione varia e paro la che é fiato di voce! La
" storia del pensiero e della vita é niente altro che la storia dei misteri
"via via presentatisi e via via schiariti: e questi schiarimenti formano il
" patrimonio di veritá che l'uomo possiede e di continuo accresce. Anche
" la poesía trapass·a di volta in volta, a materia di riflessione e di travaglio
"logico, diventa oggetto di critica e filosofía che pensa distinguendo e
" giudicando quel che in cssa era canto, e, in quell'atto, ne pone e scioglie
"il mistero". Y en su otro libro "La Poesía", Bari, 1953, postille pág. 215:
" Alla poesía, como alla bellezza in genere, é stato attribuito il carattere di
"mistero. E, in effctto, essa offre il mistero della realta, la realta come
" mistero, non ancora penetrata da quella luce, perpetua fugatrice del
"mistero, che é la Critica ossia il pensiero".
Junto a CaocE, en la misma línea evolutiva llega al misterio del arte el crítico francés }EAN CAssou. En "Pour la poésie", pág. 30 así escribe a propósito de las traducciones: "Nous avons mesuré le rapport de chaque mot
" a son sens, l'amplitude ou la réduction de son acception, sa densité intel" lectuelle, la profondeur de sa racine, sa patine historique. Nous passons
" a present au rhytme du poeme et, par extension, a ga musicalité a ces
" com'oinaisons euphoriques dont nous •avons vu qu'elles produisaient de
" l'euphorie. Arrive enfin le tour des images. Or, J.e plus ou moins gran
" degré de difficulté qu'opposera chacun de ces éléments nous indiquera
" a quel point il est essentiel a la nature meme de la poésie. Le residu, l'in-

-30-

�volvió a encontrarse con el misterio y el "&amp;v.Soucnacr¡J.Óc;" ' de Platón {113).
Ahora bien, si hasta hoy en día no ha sido posible definir el elemento artístico, ese "quid" misterioso y maravilloso, sería demasiado
pretender de Plutarco, erudito enciclopédico, pero no sutil y profundo
esteta, algo más de lo que él nos ofrece.
En realidad, lejos de dar una definición, Plutarco busca en la poesía las causas que crean el elemento artístico. ¿Es el elemento artístico
debido a la forma o al argumento, o a los dos a la vez? Así la tradición
había expuesto el problema, y así había sido objeto de discusión entre
los filósofos, desde los presocráticos a Aristóteles, quien concilió los dos
elementos, atribuyendo suma importancia al argumento, pero bellamente tratado &lt;114 &gt;; hasta Dionisio de Halicarnaso, quien había afirmado
el predominio de la forma cuidada y rígida &lt;11 5&gt;.
Plutarco, también aquí, sigue a Aristóteles y, aun reconociendo la
importancia del argumento, insiste sobre la forma y la necesidad de tratar a cada personaje según su grado y calidad.
Veamos ahora lo que Plutarco entiende por argumento y por forma por separado, como elemento artístico, y luego lo que él piensa de
la necesidad de la unión o mejor dicho, de la fusión de los dos.
Al tratar de la "mímesis" y de la ficción, nos hemos en parte acercado al argumento sentido como elemento artístico. Hemos visto, en
efecto, que Plutarco cree imprescindible, para cualquier obra poética, el
"¡J-0-.9-oc;", es decir el argumento-ficción &lt;116 l. Y, evidentemente lo considera elemento artístico superior a la forma, cuando afirma que las
obras de Empédocles, Parménides, Teognis y otros, no son poesía por
faltar de "mythos" {117).
En lo que se refiere a la forma como elemento artístico que da valor al mythos, he aquí lo que encontramos en Plutarco:
"Es necesario que el joven aprenda que elogiamos el arte que ha
"sabido reproducir convenienternente el tema p1·opuesto, Y, ya que el
"arte poético a menudo presenta en forma imitativa acciones bajas, pa" siones culpables y malas costumbres, el joven no debe aceptar como
"verdad, ni aprobar como honesto las partes de los poemas que, por
"ser muy bien elaboradas, suscitan admiración, sino elogiar solamente
"la justa correspondencia con el objeto rep1·esentado", y sigue citando
ejemplos de cosas que nos molestan en la realidad, pero que nos pro-

113)

114)
115)
116)
117)

"traduisible sera ce qui, daos la poésie, est indefinissable, le mistere,
"le charme.
En el estudio de las doctrinas estéticas griegas, no hay que olvidar, que
PLATÓN, que condenó la poesía, fue probablemente el que sintió con mayor
intensidad el poder fascinador del arte, el misterio que dla encierra, y por
ésto le tuvo miedo. Junto a él se puede colocar el anónimo autor "De Lof
.sublime", el cual, por ser menos fHósofo y más artista, no pensó nunca en condenar la poesía y nunca le tuvo miedo; la sintió y la aceptó como lo me·
jor que la vida le estaba proporcionando.
Véase pág. 14.
Véase pág. 19.
Véase pág. 29.
Quom, adols., 16b, c.

-31-

�clucen deleite en la imitación (118 l, y concluye subrayando que "hav
"que elogiar en estas cosas el arte y la capacidad imitativos", ya qu~
"no es la misma cosa imitar algo bello o imitar algo en forma bella.
"En forma bella, significa en efecto, en forma conveniente y propia; y
·• las cosas feas son propias y convenientes para las feas" y sigue dando
varios ejemplos (119).
Este mismo argumento, ya indicado por Aristóteles, se encuentra de
nuevo desarrollado por Plutarco, y en forma aun más &lt;.nnplia en "Quacstiones corwiviales", donde en realidad la cuestión llega a tener un desarrollo más psicológico que estético.
"La mención de la comedia nos llevó a aYeriguar porque el escu.. char voces de personas encolerizadas, afligidas o asu~taclas, nos resul" ta fastidioso y nos causa molestia, mientras nos deleitan aquellos que
"representan esas pasiones e imitan las voces y los gestos de ellas. Y tu" dos ellos alegaban esta sola razón: que el que imita actúa m&lt;is h&lt;.U)il.. mente que el que sufre de verdad: y difiere de éste por no sufrir;
" nuestra alegría y goce proceden justamente de esta percepción. Pero
"yo dije: Ya que por naturaleza estamos provistos de razón y amamos
"el arte, nos hallamos bien dispuestos hacia lo que se presenta con ha.. bilidad y con arte, y lo admiramos cuando lo en con tramos. Como b
"abeja, por ser muy amante de lo dulce, envuelve y persigue toda ma" teria que tiene algo de miel, asi el hombre, por naturaleza amante
"del arte y de lo bello, abraza y ama toda obra y acción que tiene al" go de razón y mente. Ya que, mientras nos sentimos molestos por las
"pasiones comunes de quienes se enojan, se entristecen realmente, por
" el contrario nos alegramos de la imitación hábil, verosímil y de éxi Lo";
en efecto "nos molesta ver a hombres extenuados, pero admiramos con
"placer estatuas y pinturas que los representan, porque nuestro inte" lecto es llevado por la imitación misma y por lo müs adecuado a
"ella" (120). "Sin embargo el intelecto produce también muchos otros
"placeres, como el que se prueba en e:,cuchar historias, las cuales, aun
"teniendo muchos pasajes agradables no consumen el eterno deseo de
''la verdad, ni el insaciable deseo de placer" &lt; 1211 . Por lo tanto, según
Plutarco la forma debe ser conveniente al tema tratado y proporcionar
una imitación perfecta. Y puesto que a tal forma él llama "forma bella", se puede concretar, en cierto sentido, la teoría de Jo bello en
Plutarco: "Bello" es, según él, la imitación conveniente, útil y verosímil. Estamos todavía lejos del concepto plotini:mo de b identificación
de lo bello con el arte mismo &lt;1 2 2 1.
ll8)

lbidem, 18b. Véase pág. 18, lo que escribía en propósito

FILODEl\10 DE GA·

DARA.

119)
120)
121)
122)

Quom adols. l8d.
Quaest conviv. 673d, 674b.
Non posse suav. etc. l092e.
Ni Platón, ni Aristóteles habían encontrado una definición mejor '11 es·
te propósito.
Pu.TÓ"' ora habla de lo bello en los cuerpos, en las acciones, en las le·
yes, en las ciencias; ora 1o identifica con lo bueno y lo divino; ora lo
confunde con lo útil. En el "Hipias m-ayor", qu.e se propone ex~tctamente

- 32-

�Una vez afirmado este principiO ele imitar "en forma hella", pasa
Plutarco a otros detalles sobre el elemento artístico, ésto es: la manera
de contar o poetizar un "mito". "Para embellecer las acciones y los ca" racteres que le sirven ele argumento, la poesía se sirve de adornos y
"esplendor" &lt;1 :..!3), "de Yariedad y diversidad. En efecto, los cambios
"proporcionan a los mitos el elemento emocional, sorpresivo e ines" perado, que produce la más grande maravilla y alegria &lt;1 :!-il; mien" tras lo sencillo queda falto de emoción y de poesía. Por esta razón los
"poetas no representan a los mismos personajes siempre igualmente
"vencedores, felices o venturosos en el correr de su vida. Tampoco
"presentan a los dioses faltos de emociones y de culpas, al colocarlos
"en acciones humanas; y todo esto para que el elemento turbador y
"excitante del arte poético no quede inactivo en ningún momento al
"faltarle luchas y peligros" (125l.
Ahora bien, esta variación y diversidad de la poesí.t, este cambio
que crea el elemento emocional, sorpresivo, inesperado, no es otra cosa
que el elemento art~..,tico por excelencia, hecho de "mvthos" v de forma
;1 mismo tiempo &lt; 126 J. Ei autor ((De z¿ sublime'' lo 'llamó :'9anacría"
fantasía, y le atribuyó mayor importancia que a la mímesis misma.
Dice ROSTAGNI en la introducción de ((De lo sublime": ''Delia GJ&lt;X'I"~acria
il nostro autore ha un concetto che si avvicina alquanto alle clottrine
estetiche d'oggi. La fantasía e in rapporto, non gia con una presunta
realta esterna, ma con l'anima del poeta".
Con ésto no queremos decir que Plutarco con su afirmación fué
un precursor; queremos sólo subrayar que este elemento nuevo y propio
en cada poeta, que Aristóteles había intuído, y al cual había aludido en
su ((Poética" &lt;127 l, se eleva en la teoría de Plutarco a elemento esencial.

123)
121)

125)
126)

127)

la búsqueda de lo bello se combaten y destruyen tod&lt;~s las conclusiones a
las cuales se llega, eso es: lo conveniente, lo útil, lo que deleita la vista
y el oído; y al final Sócrates concluye diciendo que sólo puede recordar
el viejo pro·verhio que lo bello es difícil: "xai,E'I."a ~a xa'Aá''.
B. CROCE así explica esta imposibilidad de Platón para definir lo bello:
"uscendo dall'attivitá mimetica o artística, era impos~ibile ritrovare pel bello
"un dominio indipendente" (Estética, pág. 178).
ARISTÓTELES, de su parte, intenta también dar varias definiciones sin con·
seguir ninguna clara. En Ret. I, 9, 1366a. define lo bello como lo que es a un
tiempo bueno y agradable; en Metafs. XIII, 3, dice que lo bello reside en
los seres inmóviles t EV ~oí~ cX'/..(V~'t'O!~), mientras el bien en las acciones; en Poét. VII, al hablar de los límites de una obra de arte dice que
lo bello está "en la medida y en el orden".
Quom adols. 25b.
ARISTÓTELES había hablado de lo imprevisto, pero no de la variedad (Poét.
IX, 1452a, 2-10; XXIV, 60a, 12sgs.).
El autor de "De lo sublime" había escrito que la fantasía ofrece la sor·
presa. Oap. XV: "Sabes que el fin de la fantasía poética es la sorpresa, y
" que ella busca lo patético y lo agitado".
Quom adols. 25d.
Véase: B. CnocE, La poesia, pág. 36, Postille, pág. 231, sobre la antigua
separación retórica de contenido y forma, y la unidad de las dos en la fi.
1osofía moderna especialmente después de Kant.
ARIST. Poét. XIV, 1453b, 24-25.

-

33 -

�¿Influencia de la obra del anónimo? ¿tendencias de los tiempos? ¿o interpretación e intuición misma de Plutarco, el cual en su estudio de la
"poética", tuvo que reconocer la diversidad y variedad propia de toda
poesía, y les atribuyó la importancia debida ,dentro de la esencia misma de la poesía y de su fin edonístico y ético?
En lo que se refiere a la forma con la cual hay que tratar los personajes, su posición presenta también cierto interés.
Cada personaje debe ser tratado en forma verosímil y conveniente a
lo que él representa. Algo muy parecido había dicho ya Aristóteles ( 1 ::!~1.
"El poeta atribuye a cada personaje buenos y malos caracteres, según conviene" (12 !ll, en efecto proporciona "sentimientos despreciables
e indignos a caracteres y personas despreciables e indignas" (1 3°l. Y reprocha a Aristófanes porque "no proporciona a cada personaje lo que
"conviene, ni lo suyo propio. Por ej. el fasto al rey, la habilidad al
"orador, la sencillez a la mujer, la simplicidad al ignorante, la insolen" cia al charlatán; sino que al acaso atribuye a los personajes las pala" bras que primero se le ocurren; y no puedes saber así si el que habla
"es un hijo o un padre, un paisano o un dios, una vieja o un
''héroe" (131 l.
Ahora bien, la imitación en forma bella, la variedad, la diversidad
en el "mito", la forma conveniente y verosímil de los caracteres, partes
todas del elemento artístico propio ele cada poeta, encuentran su expresión en la dicción. Cuál es, según Plutarco, la dicción que conviene? No
ciertamente la "dicción vana y abundante" que él condena (l:lZJ, sino
más bien "la ática y sutil" (1 ;}:ll, ya que "el lector aplicado y sincero
"debe dejar de lado las palabras ricas y delicadas, y penetrar con aten" ción en el sentido mismo de la frase, y en la intención del escri" tor" (l3 4 l. Y, de acuerdo con Dionisio, afirma que la dicción debe ser
"suave y sencilla~ difusa en las acciones en fonna tal que no sea despre" ciada por los sobrios~ ni resulte molesta a los ebrios" (1 3 5 l, y "coheren" te y sobria en tal forma que, aun arrastrada por muchas pasiones y
"adaptándose a muchos personajes, se muestre única )1 conseroe una
"igualdad suya propia en las palab'ras comunes y usuales" (136 l.
En conclusión, Plutarco en su teoría sobre el elemento artístico
insiste en la tradición platónico -aristotélica, y desarrolla en cierto sentido la unión de argumento y forma, ambos, según él, elementos imprescindibles de poesía en conjunto y no por separado. Su conclusión,
en efecto, es que no puede existir argumento sin forma, ni forma sin
128)
129)
130)
131)
132)
133)
134)
135)
136)

Ibídem, cap. 15, 1454a, 33sgs.: "Es necesario buscar en los caracteres siem" pre lo necesario o lo verosímil, de modo que sea necesario o verosímil que
" quien posee tal carácter diga tales cosas u obre de tal manera".
Quom adols., l8c.
Ibídem, 18f.
Epit. Aristoph. et Menan. 853d.
De aud. 4lf.
Ibídem, 42d.
Ibidem, 4lf-42a.
Quaest, conviv. 712h.
Epit. Aristoph. et Menandr. 853d-e.

-

34

�argumento, en cuanto el poeta expresa el argumento en una forma que,
para llegar a ser bella, debe ser conveniente al argumento mismo.
l\lás que en el caso anterior, es en la unión forma-argumento, en
su producirse simultáneo, que Plutarco ha presentido o adivinado el
verdadero elemento artístico que crea con lo emotivo, lo patético, lo
sorpresivo, la poesía misma (137).
Y es este elemento artístico, el que crea entre autor y lector aquella correspondencia, aquella simbiosis por la cual el poeta penetra con
su obra en el alma del lector y el lector abre su e'&gt;píritu para recibir en
pureza y plenitud al poeta. Plutarco había dicho, hablando de Tucídides, que el autor debe esfororse para hacer del lector un espectador, y
tratar que las pasiones que él de&lt;;crihe obren sobre el lector, como si estuviera presenci&lt;indolas (l:lR\. Con ésto había afirmado uno de los principios mús importantes de la imitación, pero no había llegado aún a aquella comunión poeta-lector, ya sostenida por Teofrasto, y que encontramos
en otra de sus obras: "El lector es partícipe del discurso y cooperador del
"que habla ... En efecto, como en el juego de la pelota el que recibe de" be conformar sus movimientos a los del que tira, así entre el que ha" bla y el que escucha se forma por medio de las palabras una corres" pondencia, si cada uno de ellos es consciente de su oficio" (larn.
Hemos llegado así a otro punto esencial de la doctrina estética tradicional de los Griegos: el fin de la poesía.
Plutarco, como buen moralista, se esfuerza por encontrar en la poesía el fin ético, aunque no pueda negar el placer en si y por si que
causa la lectura de los poetas. Preocupado por el placer que él mismo
experimentaba, intentó demostrar en muchas de sus obras la posible
concordancia entre placer y moral, reconociendo a ese placer o deleite
un origen puramente intelectual. Con este reconocimiento Plutarco
quedó fiel a la tradición y a su interpretación moral de la poesía, pero
se alejó completamente del goce estético, que él como otros, sintió, y
cuya naturaleza había vislumbrado.
Platón había claramente experimentado el goce estético de la poesía, y había percibido en él un peligro evidente para la juventud; por
ésto había echado a los poetas de su república. Aristóteles salvó a la
poesía con la teoría ele la catarsis, ésto es, atribuyéndole un fin ético,
pues esencialmente ética es la catarsis aristotélica. Las escuelas estóicas
y peripatéticas dejaron casi incambiada la posición tradicional. Sólo el
autor ((De lo suúli me" negó el fin ético ,como fin propuesto por el poeta mismo; pero admitió, en una de sus magníficas intuiciones, que la
137)

138)
139)

B. CnocE, La poe$ia, pág. 7: ''La poesía crea e~sa come ogni altra attivitá
" spirituale, con la soluzione il problema, con la forma il contcnuto, che
'• non é materia informe, ma formata. Prima che scatti la scintiHa poetica
"non ci sono figure rilevate nella luce e nell'ombre, ma il hui o; e solo
" questa scintiHa irradia la luce, la luce per la quale il ¡;orgere di Omero
" fu paragonato al levarsi del sole sulla terra".
Véase pág. 2·1.
De aud. 45c.

- 35-

�poesía es ética en sí, pues lo sublime es propio sólo de almas nobles y
elevadas (140).
Plutarco reconoce el placer como efecto de una adecuada imitación,
aun de cosas feas &lt;141 &gt;, y de la creación fabulosa, inventiva e imaginativa de los poetas C142 l; reconoce la emoción producida por el elemento artístico C143 l; pero no quiere atribuirle demasiada importancia, y
llama a ese placer poético "~atotc.G"' juego CH 4 l, repitiendo una expresión y definición platónica C145 l. Por fin aleja el deleite de cualquier
emotividad al afirmar su origen intelectual: "no, a través del oído, ni
"a través de la vista, sino po'r nuestro intelecto se produce el placer en
"las audiciones y en los espectáculos" C14 6J. Así Plutarco retrocede evidentemente frente al concepto catártico de Aristóteles, aún si, en cierto
momento, recordando el dicho de Aristón de Quios: "ni un baño, ni
"un discurso que no sirven para purificar, tiene~ utilidad alguna" e1 47 l,
parece admitir este tipo de catarsis.
Por lo tanto Plutarco no busca en la poesía el placer y la diversión,
sino algo capaz de procurar la corrección del carácter y la atenuación
de las pasiones, la enseñanza de las costumbres y la moderación de las
emociones: "Al ocuparte ele poemas e historia, cuida que no te pase
"desapercibido nada de lo que se dice a propósito de la corrección del
"carácter o de la atenuación de la pasión. En efecto, como Simónides
"dice de la abeja que revolotea entre las flores "preocupándose de la
"rubia miel", mientras los demás aprecian sólo su olor y su perfume,
"sin tomar nada de ellas; así igualmente, si tú encuentras y recoges en
"los poemas algo digno de atención, parecerá que hayas alcanzado la
" facultad de conocimiento por la costumbre y el amor a lo bello y a
"lo conveniente, frentE. a los demás que se interesan de las poesías por
"placer y diversión" (148).
Pero, donde especialmente se trata del fin ético de la poesía es en
el "Compendium comparationis AristojJhani et 1\-'Ienandrin, y en "Quamodo adolescens poetas audire debeat".
140) Véase pág. 19, .n. 67.
141) Véase pág. 25; 31.
142) Véase pág. 33; Quom adols., 17a.
143) Véase pág. 33.
144) Gloria Athen. 350b.
145) Leyes, 889b-d.
146) Quaest. conv. 674a. En la misma obra, 706a, al hablar de la vista y del
oído dice que los placeres procurados por estos dos sentidos, alcanzan en
el alma la parte que juzga y que reflexiona, y no la parte irrocional, como
1os placeres del gusto, del tacto, y del olfato. Con ésto, sin embargo, Pintar·
co no se contradice, por el contrario, trata de colocar la vista y el oído en
relación con la parte racional del alma. "Esa relación se produce espe·
" cialmente por obra de la danza (vista) y de la música (oído)". Se une
así con la tradición peripatética que hacía de la vista y del oído sentidos
divinos.
147) De aud. 42b.
148) Quom. in virt., pro/. 79c. También en la "Vida de Solón", cuando cuen·
ta cómo Solón criticó a Tespis por haber hecho del espectáculo un simple
entretenimiento: "Acabado el espectáculo, Solón, saludó a Tespis, y le
" preguntó cómo no se avergonzaba de haber acumulado tanta mentira; y

-36

�La primera de estas dos obras es, como el título dice, un resumen
de una obra más amplia en la que Plutarco desarrolla la comparación
entre los dos comediógrafos, con el fin ele demostrar que las comedias de
Menandro son mejores que las de Aristófanes, porque aquellas son morales, y estas inmorales. Citaremos unos pasajes ele este breve ensayo
más adelante, al hablar de la crítica literaria de Plutarco.
La segunda, cuya traducción completa y directa del griego se encuentra en el apéndice de este trabajo, y a la cual hemos hecho referencia muchas veces, es un pequeño ensayo sobre la manera ele leer a los
poetas. En ella Plutarco aclara algunas de sus ideas estéticas, con el
fin de enseñar a los jóvenes a leer a los poetas, en forma tal que puedan resultar útiles para el aprendizaje rle la filosofía. DANIEL WITTENBACH en la prefacción de esta obra, aclarando el fin que Plutarco se
había propuesto, e interpretando el título escribe: "Quomodo iuvenis
"poemata legere debeat, ut nil incle nec judicio erroris de rebus gra" vissimis, nec animo et moribus pravitatis suscipiatur". Es evidente,
por lo tanto, que especialmente en esta obra Plutarco trató del fin
ético de la poesía. Y éstas son sus ideas. "Hay que acostumbrar a los
"jóvenes a gozar de las lecturas y de las audiciones con moderación,
"y a perseguir en ellas lo útil y saludable" &lt;149 l; "debemos vigilar a
"los jóvenes en forma especial porque precisan de guías más en las
"lecturas que en las calles" &lt;1 50l; pués "el arte poético es muy agra" dable y cultiva el alma del joven, pero llega a producir turbación y
"desviación de la mente, si su lectura no es acompañada por una con" veniente vigilancia" (15Il; "y, puesto que no es justo tapar los oídos
"de nuestros jóvenes con cera dura que no se derrite, como los de
"los itacenses, obligándolos a izar las velas de la nave de Epícuro para
" huir y evitar el arte poético, los guiaremos y los vigilaremos, colo" cándolos frente a un razonamiento justo, y atándolos para que el pla" cer no los arrastre hacia el mal" &lt;152 l. "En efecto, no derribemos, ni
"destruyamos la vid poética de las l\1usas, sino detengámosla y trate" mos de suavizarla y rebajarla, cuando su parte mítica y clramáti" ca se enardece arrogantemente en el excesivo placer de fantasear, y
"envanece en forma demasiado exuberante. Pero, cuando ella con ele" gancia alcanza el arte mismo y su lenguaje suave y atractivo no es
" ni vacío ni estéril, introduzcamos y mezclemos con ella la filosofía.
"Ya que, como la mandragora, al crecer cerca de las vides, transmite
"su calidad al vino, que produce así un sueño más suave en los que
"lo toman, igualmente la poesía, recibiendo de la filosofía su doctri" na y mezclándola con fábulas, ofrece a los jóvenes una enseñanza

149)
150)
151)
152)

•• como le respondiese éste, que nada había de malo en que aquellas cosas
" S·e dijesen como entretenimiento; dando Solón un fuerte bastonazo en el
" suelo. "Pronto, repuso, aplaudiendo y dando aprecio a este entreteni" miento nos hallaremos con él en nuestros negocios y contratos" (Solón, 29,
trad. ANTONIO RANZ RoMANILLOS).
Quom. adols., 14f.

lbidem, 15a.
Ibídem, 15c.
Ibídem, 15d.

-

37 -

�"útil y agradable. Por lo tanto los que quieren dedicarse a la filoso" fía~ no deben huir de la poesía, sino que deben usarla como prepa" 'ración a la filosofía, acostunz brándose a buscar y apreciar la parte
"útil tarnbién en el placer; y en el raso de que no encuentren lo útil,
"a combatir y rechazar a la poesía" (153l.
Habiendo así puesto los fundamentos de su tesis ,en todo el ensayo, Plutarco sigue esforzcíndose para interpretar a la poesía en forma
útil &lt;154 &gt;. En efecto, él sostiene que si el poeta dice cosas vanas y feas,
es porque quiere indicar acciones vanas y feas; por lo tanto lo que
hay que admirar en estos casos es la imitación, y no la acción &lt;1 55);
igualmente se expresa acerca de los discursos malos y faltos de verdad
pronunciados por personajes malos y mentirosos &lt;1 ríOJ. Además él subraya que el poeta combate la maldad de sus personajes en los mismos
pasajes donde habla de esta maldad, o en otros pasajes de sus poemas,
porque así "la descripción y la imitaciún de acciones malas, cuando
"representan también la vergüenza y el daño que resultan a los que
"las cumplen, ayudan y no perjudican al oyente" &lt;157 &gt;.
Más adelante él sugiere que en los poemas hay que buscar pasajes que se contradicen y contraponen para poder sacar de ellos verdadera utilidad, ya que "la comparación y observación de pasajes con" tradictorios guiará al joven a uno de estos dos caminos: o lo dirigirá
"hacia el pasaje mejor, o cuando menos alejad. su confianza del pa" saje peor" &lt;15 8l.
Igualmente se expresa acerca de la interpretación que el joven
debe dar a la poesía para sacar de ella utilidad: "En efecto. la lectura
"de los poetas no traerá ningún daño al joven, cuando su alma esté
"preparada en forma tal que se exalte y se entusiasme sólo frente a
"las cosas bien dichas y bien hechas, y no tolere las malas y las repu" die ... Por lo tanto no hay que temblar tímidamente frente a todo,
"presa de superstición como en un templo, ni quedarse en adoración
"frente a cualquier cosa, sino que hay que estar acostumbrado a pro" clamar que algo no es justo y no es conveniente, no menos que a
"reconocerlo justo y conveniente" (l:í!)). Ya que a los poetas no hay
"que obedecerles como si fueran pedagogos o legisladores, a menos
"que el texto no fuera razonable. Y decimos que un texto es razona" ble cuando es bueno; mientras cuando es malo, aparecerá como va" cío y vano" &lt;100 &gt;.
En otra página, animado por el mismo fin, indica el provecho
que se puede sacar de la lectura, recurriendo a una de sus acostumbradas comparaciones: "Como en los prados la abeja busca la flor, la
153)
154)
155)
156)
157)
] 58)

159)
160)

Ibidem, 15f-16a.
El mismo concepto de utilidad de la poesía está expresado mucho más
brevemente en Quaest. Conviv. 736f-737c.
Véase pág. 26.
Quom adols. 18d.
Ibídem, 20b.
Ibidem, 21d.
Ibídem, 26a, b.
Ibídem, 28b.

-38-

�"cabra la hoja tierna, el cerdo la raíz, los otros animales las semillas
"y el fruto, así en las lecturas de los poemas, uno selecciona las flo" res de la historia, otro prefiere la belleza y la colocación ele las pala" bras" (lGl); "dos grandes ventajas reciben los que est&lt;Ín acostumbre" dos a escuchar con atención a los poema'): una es la que conduce a la
"moderación por la cual no se critica odiosa y neciamente a nadie por
"la suerte que tiene; otra es la que lleva a la magnanimidad por la
"cual los que sufren reveces de fortuna no se sienten humillados y
"confundidos, y soportan tranquilamente el sarcasmo, el reproche, las
"risas" &lt;1 G2 &gt;.
Y ya hacia el final, temiendo haber dicho demasiado en contra de
los poetas vuelve sobre sus mismas palabras: "Y así, como de lo que
"hemos dicho más arriba, resultaba que nosotros alejábamos y revo" cábamos la confianza en los poemas malos y dañinos, oponiéncloles
"discursos y sentencias de hombres famosos y de gobierno, igualmcn" te, si encontramos en ellos algo culto y útil, debemos alimentarlo y
"aumentarlo con demostraciones y testimonios filosóficos, atribuyen" do a los poetas tal invento" (lü:n; "ya que, adaptar y conciliar tales
"pensamientos con las doctrinas de los filósofos lleva a los poemas le" jos del mito y de la ficción, y cuando menos detiene ]a atención so" bre las cosas dichas con un fin útil; además abre y dispone el alma
"del joven a entender las sentencias filosóficas" (IGl).
Finalmente, concluye la obra con estas palabras que por si solas
alcanzarían a dar significado ético a todo el ensayo: "Así por estas con" sideraciones y por todo lo que hemos dicho, el joven precisa de una
" buena guía en sus lecturas para que, sin ser engañado, sino más bien
"por haber sido educado previamente, se dirija de la poética a la
"filosofía con espíritu benévolo, amistoso y familiar" (lH 5 &gt;.
Esto, en lo que se refiere al fin ético de la poesía en relación al
lector.
Sin embargo, Plutarco, con una intuición casi única en la historia
de las ideas estéticas griegas, sintió que el arte no sólo obra y tiene su
influencia sobre el lector o el espectador, sino que la acción creadora
comienza por obrar, y en forma seguramente más intensa, sobre el artista mismo. Esta influencia, de acción purificadora, sería entonces,
según Plutarco, la verdadera catarsis; catarsis del autor. del creador,
y no sólo del lector o espectador, como había dicho Aristóteles. &lt;IGG&gt;
Y así él escribe: "Los salterios, las péctides, las flautas y todos los
"instrumentos que con la ayuda de la música concuerdan y se tornan
"íntimos de las pasiones humanas, gimen, cantan y se desenfrenan de
161)
162)
163)
164)
165)
166)

Ibídem, 30d .
Ibídem, 35d. Se acerca aquí al concepto de catarsis oarhtotélica.
Quom adols. 35f.
Ibídem. 36d.
Ibídem, 37b.
S\'OBODA, Ob. cit. pág. 942, insinúa. que esta idea de Plutarco podría pro·
ceder de Posidonio.
B. CnocE, Poesía, pág. 207, así define la catands: "distacco e innoalzamento
"sulla passionalitá mercé dell'attiva intuizione poetica".

-

39

�" acuerdo a los juicios, pasiones y estados de ánimo de los que los to" can" &lt;167 &gt;. Y más claramente todavía se refiere a este concepto en
otro pasaje más: "Igualmente suscitaríamos la indignación de las 1\fu" sas al creer nosotros que obra de ellas son la citara y la flauta, y no
"la enseüanza de las costumbres y la moderación de las pasiones en
"los que crean poesías líricas y cantos" &lt;168 &gt;. En los dos casos no se
habla evidentemente del que escucha sino del que toca y del que
crea.
Esta, en breve, la posición ue PI u tarco acerca del arte poético.
Conforme a su posición sobre el arte poético es su crítica literaria.
Sus juicios sobre los distintos autores están especialmente basados
sobre el fin ético de la poesía, según la utilidad, la moralidad, la verosimilitud de las obras. Por esta razón, Aristófanes, que hoy todavía
ocupa el lugar más brillante entre los comediógrafos de todos los siglos y de todos los países, es criticado severamente por Plutarco y pospuesto al más simple y m~is moralista 1\Ienandro.
La crítica de Plutarco sobre HO.\IERO &lt;HW) no presenta ninguna novedad interesante, y en general es un reflejo de la crítica homérica de
la época alejandrina. En efecto, en la obra anteriormente citada
((Quomoclo aclolescens poetas audire deúeat", en la cu:.1l se encuentran
muchas referencias a Homero, nunca aparece un juicio que se pueda
definir estético, sino tan sólo observaciones de carácter ético.
Hemos dicho que desde el siglo VI a. C. los filósofos y, más tarde,
los filólogos habían encontrado en los poemas homéricos muchos defectos de índole moral. Platón los criticaba especialmente por su irreverencia religiosa &lt;1 70). Ahora bien, Plutarco vuelve a subrayar en los
poemas homéricos los defectos tradicionales: irreverencia hacia los
dioses, demasiada importancia dada al destino, que llega a dominar al
mismo Zeus; cierta maldad y poca seriedad en algunos de sus
héroes &lt;171 &gt;.
Para mitigar estos defectos y salvar a los dos poemas, Plutarco imagina distintos sistemas de interpretación &lt;17 :l) , rechazando la alt&gt;goría (173), como ya había hecho el mismo Aristóteles. Sin embargo, en
la ((CaTta a su esposa", él reconoce que la crítica homérica no siempre
ha estado en lo justo, ya que mucho se ha hablado de versos imperfectos y defectuosos, dejando de lado los verdaderos méritos, y la forma
167)

168)
169)

170)
171)
172)
173)

De virt. mor. 443a; cf. también "An seni", 786b, Non posse suav. 1093b,
donde Plutarco ha.bla del pl-acer que prueba quien se dedica a las bellas
artes.
Septem sapientium convivium, 156c.
No vamos a hacer referencia a la "Vida de Homero", atribuída a PLUTARCO,
por ser considerada generalmente espuri·a; así como en las citas anteriores
hemos dejado de lado la obra "De liberis educandis", por la mtsma razón.
V éanse págs. 9-10.
Quom. adols. 27b.
Ibídem, 20e, 31e, etc.
Ibidem, l9c, f.

-40-

�excelente de sus obras &lt;1 74l. Además en "De garTulitate" su crítica
alcanza los matices de un juicio estético, al expresarse en tal forma:
"De lo que se ha dicho acerca de Homero, lo más verdadero es que
"él solo, en sus obras, ha evitado a los lectores el aburrimiento, pre" sentando siempre algo nuevo y rebosante de gracia; como si dijera
"y repitiera para él mismo aquel verso suyo "odio volver a contar lo
"que ya se ha dicho claramente", huye y teme el fastidio que insidia
"cualquier discurso; por eso lleva al oyente de un cuento a otro, ate" nuando así el aburrimiento con la novedad" (1 75 l. Es un juicio de
sumo interés, en el cual Plutarco atribuye a Homero variedad y gracia, los dos elementos que como hemos dicho &lt;17&lt;ll, constituyen algo
esf'ncial e imprescindible en la composición de toda obra poética.
De los poetas comúnmente conocidos en el grupo de los elegíacos
y yámbicos, Plutarco recuerda esp.ecialmente a ARQUÍLoco en el cual
critica -como quería la tradición y más aun su posición ética- el
argumento &lt;177 &gt;, la maldicencia y la obscenidad &lt;1 78),
De FOCÍLIDESJ el poeta filósofo, observa la demasiada "sencillez" (179),
soLÓN es recordado como poeta, especialmente por su oda sobre
Salamina "cien versos escritos con toda gracia" &lt;1 SO).
De TEOGNIS) el poeta gnómico por excelencia, dice que "sus máxi" mas son discursos que han tomado de la poética el verso y el énfa" sis" (181); igualmente de PARMÉNIDES &lt;1 S 2 ) y EMP~~DOCLES (lS:n. Todos
ellos, en efecto, "han tomado prestado de la poética el metro y la gra" vedad, como un peatón que toma un coche para escapar a la humilla" ción de ir caminando" &lt;1 81).
Muy escasas son las referencias a los poetas monódicos: SAFO y
ALCEO. De SAFO elogia la elegancia, al citar el fragmento Bergk 58 &lt;183 l, y
a propósito de sus odas amorosas dice: "Como el hijo de Efesto, Caco,
"según los Romanos, arrojaba por la boca torrentes de fuego y lla" mas, así Safo emana cantos verdaderamente inflamados, y comuni" ca a través de sus versos el ardor ele su corazón" &lt;18 ·1 l.
De la tragedia Plutarco da una definición bastante escueta en
"Quaestiones conviviales": "La tragedia es solemne y estudiada; es una
"ficción de acciones llenas de pasión y piedad" (JR5\
174)
175)
176)
177)
178)
179)
180)

181)
182)
183)
184)
185)

Consolatio ad uxorem, 6llb.
De garrulitate, 504d.
Véanse págs. 33-34.
De aud. 45a.
De curios. 520b.
De aud. 45b.
Sol.ón, 8, l. En el cap. 3 de esta misma obra subraya PLUTARCO que Solón
escribió "por pura diversión y pasatiempo", y que escribió sus sentencias
"no como historiador o para memoria, sino ya en apología de sus dispo" siciones, ya exhortando, o amonestando, o reprendiendo a los atenienses".
Quom. adols. 16c.
Ibídem; De au. 45b.
Praecepta conjugalia, 145f.
Amatorius, 762f.
Quaest. conviv. 7lle.

-

41 -

�Los juicios sobre los tres trágicos no son tan interesantes como
podríamos esperar. Entre los tres prefiere a EURÍPIDES~ por razones
obvias: sus obras son muy ricas en consejos de buena conducta y en
preceptos. Pone a SÓFOCLES en segundo lugar, y por último a ESQUILO.
Este, su juicio del punto de vista ético. En lo que se refiere a la forma de las obras recuerda la crítica de Sófocles acerca de la abundancia, de la rudeza y la artificiosidad de Esquilo &lt;1 86J, pero elogia su
estilo como el mejor y el más conforme a los caracteres &lt;1 S6J; y en otro
lugar recuerda como mérito del trágico su elocuencia (187J. Afirma
que Sófocles es mejor que Esquilo, ya que supo eliminar los defectos
de aquel, usando una forma de dicción más rica &lt;1 88J, y alcanzando
admirable elocuencia &lt;189 l y gracia &lt;1 87J. Sin embargo, critica la desigualdad en los rasgos de sus personajes y en la estructura de sus
tragedias &lt;190 l.
EURÍPIDES es para Plutarco casi sin defectos, un sabio que vuelca
en sus tragedias sus conocimientos filosóficos y sociales &lt;1 9 1 ) en forma
bella, con adecuada colocación de las palabras, y con dicción redonda &lt;192 l; sin embargo también él cae a veces en la verbosidad &lt;193 l.
En la obra cuya traducción damos en el apéndice: Quomodo adolescens poe-tas audire debeat"~ hay un evidente reflejo de estas preferencias de Plutarco y de su juicio crítico. En efecto, entre los pasajes
citados en esta obra, sólo cuatro son de Esqmlo, doce de Sóiocles y
veinticuatro de Eurípides.
De los pasajes ele Esquilo, e] primero (par. 16e) es una de las
mejores citas de toda la obra, por su rasgo tan humano que debe haber llegado profundamente al corazón de Plutarco, especialmente después de la muerte de su hija.
Los pasajes de Sófocles tienen escaso valor literario, y son usados
por Plutarco con evidentes fines morales, así como, en su mayoria, también los de Eurípides.
Sin embargo, a propósito de un verso ele Sófocles (par. 27f),
Plutarco hace notar que este trágico está acostumbrado a presentar
malas costumbres y hechos indignos con palabras agradables y argumentos benévolos. De parte de Plutarco es esta una severa crítica.
Entre los pasajes ele Eurípides, sólo dos, el primero y el segundo,
son citados con fin de crítica literaria (par. 17d, 18d,); el primero
como ejemplo de emoción, imaginación y engaño poético; el segundo,
como ejemplo de un discurso malo y falso, pero conveniente al personaje malo y falso que lo pronuncia.
Pasamos ahora a examinar el juicio de Plutarco sobre la comedia
186)
187)
188)
189)
190)
l 91)
192)
193)

Quom. quis suos in virt. prof. 79b.
Gloria Athen. 348d.
Quom, quis, suos in virt. prof. 79b.
Gloria Athen. 348d.
De aud. 45b.
Gloria Athen. 348d.
Quom adols. 30d.
De aud. 45b.

- 42-

�antigua y la nueva y especialmente sobre sus principales cultores,
ARISTOFANES y MENANDRO.
En su posición frente a la comedia, es evidente que él sigue la tradición pcripatética, que condenaba la Comedia antigua y prefería la Nueva por su fin moral. En su estudio ético y no estético, se ensaí1a contra la Comedia Antigua y Aristófanes, poniendo en evidencia todos su&lt;; defecto'&gt;, sin sentir, o aparentando no
sentir, los evidentes m('ritos artísticos de las obras del gran comediógrafo. Dedicó una obra especial a este argumento: ({Comparación ent1·e Aristófanes y 1\Jenandro"J de la cual se ha conservado sólo un epítome. Además en su otra obra ({Quaestiones conviviales"J dedica unos
párrafos a la comparación entre las dos formas de comedia (Ifl ·1 l.
A la comedia antigua reprocha "la libertad del lenguaje, demasía" do intemperante y vehemente; la tendencia al sarcasmo y a la tri" vialidad; las palabras indecorosas y, por fin, la dificultad de ínter" pretar a cada personaje" &lt;1 D5 l. Por e! contrario elogia la comedia
nueva y especialmente a 1\Ienandro, elemento indispensable ele todo
banquete, por su "dicción suave y sencilla", por "la abundancia de sen" tencias útiles" por "el acercamiento de lo serio a lo gracioso", y por
"unir en si deleite y utilidad al mismo tiempo" (10GJ.
Finalmente, Plutarco reprocha a Aristófanes la falta de verosimilitud, la congruencia en la composición y en el estilo; un espíritu grosero y barato, duro y malicioso, que trata ele representar siempre los
rasgos peores de los hombres; en contraposición a l\Icnandro cuyo estilo armonioso, usado para representar distintas acciones y caracteres,
y conveniente a cada personaje, alcanza la verosimilitud necesaria.
Además l\1enandro pinta a hombres malos y buenos; sus chistes son
medidos e intenta siempre encontrar también el lado bueno de las cosas y de los seres, revelando así un espíritu amplio y no amargado.
Este en breve el drástico juicio sobre Aristófanes en la ({Epítome
de la comparación entre Aristófanes )1 lVIenandro". Citaremos de inmediato algunos pasajes en los que el estilo de Plutarco da suma vivacidad al argumento tratado.
"Aristófanes tiene una manera de hablar insoportable, grosera,
"de mal gusto (sigue una cita ele Equ. 435-37) (l!l7l; en la composición
"de las palabras tiene algo trágico y, sin embargo, cómico, ruín, pe" destre, obscuro, común, enfático, ridículo, charlatán, Hausean" te (l!.lSl. No ofrece a cada personaje lo que conviene, el fasto al rey,
"la habilidad al orador, la sencillez a la mujer, lo pedestre al ignoran" te, la insolencia al forense, sino que, como a caso, atribuye a los
"personajes las palabras que primero se le ocurren, y no puedes saber
"si el que habla es un hijo o un padre, un paisano o un dios, una
"vieja o un héroe (l!l!lJ. Su poesía es símil a una etcra que, cuancl::&gt;
194)
195)
196)
197)
198)
199)

Quaest. conviv. 712a-d.
lbidem, 712a.
lbidem, 712b.
Compnd. compar. Aristph. et Menan. 853b.
lbidem, 853c.
lbidem, 853d.

-43-

�quiere imitar a una matrona, el vulgo no soporta su insolencia, y
"los hombres serios aborrecen su impudicia y malicia (!!OO). La sal
"de Aristófanes es amarga e hiriente, tiene una mordacidad acre, y no
"sé donde se encuentra su celebrada habilidad, si en las palabras o
"en los personajes" &lt;201 ). Y concluye: "Parece que Aristófanes no es" cribió sus obras para hombres moderados, sino obras torpes y libi" dinosas para hombres impúdicos, y obras blasfemas y mordaces para
"envidiosos y calurnniadores" 1!.!021.
Sin duda nos da pena que un hombre de buen gusto como Plutarco, se haya dejado arrastrar por la tradición y por sus ideas éticas, y
haya experimentado para Aristófanes y sus comedias, tan evidente incomprensión y parcialidad.
Por el contrario, su juicio sobre MENANDRO es de lo más elogioso.
" .i\fenandro tiene una dicción tan pulida y moderada, que, aú11
"llevada por muchas pasiones y adaptada a muchos personajes, se
"muestra única y conserva una igualdad suya propia en las palabras
"comunes y usuales &lt;20 3). Su estilo se adapta a cualquier naturaleza,
"estado y edad &lt;2 0 4 &gt;; su poesía está compuesta en tal forma que, entre
"los bienes que los griegos poseen, el más común es su lectura, su en" señanza, su representación &lt;20 5); y para los filósofos y eruditos .i\fe" nandro es un descanso en sus meditaciones graves e intensas, corno
"si volvieran a animarse a la vista de un prado floreciente, sombreado
y lleno de aire suave" (206).
Una vez m~l.s su posición ética ha Lriunfado. Después de haber salvado a los poelas y ele haber imaginado distintos medios para poner
de relieve el fin moral de sus obras, y destacar así la utilidad de ellas,
sacrifica a uno de los poetas más agradables de la antigüedad.
En lo que se refiere a los prosadores, Plutarco no sintió simpatía
hacia HERÓDOTOS~ y, podríamos decir, que lo juzgó con cierto prejuicio, por haber él hablado mal de los beocios. En la obra que él dedica al gran historiador: {{La malignidad de He-ródotos"J se puede captar, desde las primeras palabras, más aún desde el mjsmo título, que
la monografía -si queremos llamar esta obra con denominación moderna- no está escrita completamente de buena fe, y que sólo la honradez propia de Plutarco es la que le hace reconocer, al final, q~e
Heródotos "es un hombre que sabe escribir; su estilo es agradable; tic" ne gracia, fuerza y elegancia para las narr'lci~mes; no cuenta el mito
" con arte, como un aedo, sino con suavidad y delicadeza" (!!u?&gt;. Y
muy gustosamente aceptamos su juicio, con el cual concordamos, ~&gt;i
200)
201)
202)
203)
204)
205)
206)
207)

Ibídem, 854a.
Ibídem, 854c.
Ibídem, 854d.
Ibídem, 853il-e.
Ibídem, 853f.
Ibídem, 854a.
Ibídem, 854c.
De Herod. malign. 874b.

-

44-

�pensamos que el crítico no es amigo del autor, y que desde el principio Plutarco ha acusado a Heródotos de ''simplicidad. superficialidad,
"despreocupación en los relatos de los sucesos (20RJ; de malignidad,
"por elegir entre opiniones distintas la peor, por detenerse cor1 cierto
"goce en cuestiones malas, sin importélncia histó1 ica" (:!O:JJ. Ya que. d
concluye: "Quien escribe la historia debe decir lo que sabe que es
"verdad, y en lo incierto decir lo que estima mejor y no pfor'' (210).
l\1uy distinto es su juicio sobre TUCÍOIDI:S, en el cual pcdríaml)s
decir, Plutarco reconoce al escritor perfecto. De acuerdo a este juicio
Tucídides consigue establecer entre escritm y lector una relación íntima, una comunión de emociones que pone el lector mismo frente a
los hechos relatados, como si estuviera presenciándolos. Dice en efecto
Plutarco: "Tucídicles siempre lucha con su palabra para conseguir es 1
"claridad, y ansía hacer del oyente un· espectador, en el que las pa" siones terribles y perturbadoras, obren como si las estuviera presenciando" &lt;211 &gt;. Y más adelante, después de haber recordado la desrrinriAn
rlr-&gt;1
_..,..,.t''-'4'-'.A.&amp;.

'-4..'-'.A.

Pll"l-ritr.

'-'j'-.1.'-'A."-'-J

&lt;&gt;tPniPncP

U.lo.'-.1..1..1..'-'J..lo.J\,...

cr.hw&gt; -1..,

.:JVJ.J.L\...

~C.L

nl'&gt;u'&gt; U\...
rl.o .4p;¡,.,
121:!1' 1 ")
l.Jl.GlJ.A
J..lV '

1 ....

~&lt;t

" h..

VLJ.,

l

del mismo ejército en el desastre de Sicilia &lt;t 13 &gt;, concluye: "este ejé·r" cito 2sí descripto por Tucídides es una obra de evidencia pictórica
"por la disposición y la configuración" (!!HJ. Otro elogio m&lt;ís le tributa en la ((Vida de Nicias", cap. 1: "Tucídides, excediéndose a sí mismo
"en la energía y en la elegancia, se hizo famoso".
Elogia a JFNOFONTES junto a PLATON por la pure1a det estib
ático &lt;21 51, y por la belleza de las discusiones en su'5 clüílogos &lt;::! 161 •
De estos breves juicios sobre los tres más grandes historiadores
griegos, resulta evidente que Plutarco reconoce el valor de la prosa
histórica en el desarrollo de la literatura griega, y una Yez más, al encontrar en sus juicios tan acertada sensibilidad artística, lamentamos
que su obra de crítico no haya sido más extensa.
El estudio de los oradores era sumamente importante para los
antiguos. La Retórica constituía la base de toda buena enseñanza, y
los maestros indicaban a los jóvenes el estudio ele los poetas y de los
oradores como imprescindible para la fornnción del carácter. El reflejo de toda esta tendencia, que va desde Gorgias l~asta los siglos de la
decadencia del imperio romano, se encuentra espeCialmente en la obra
del español Quintiliano.
Plutarco, cuya vida fué dedicada a la enseñanza, no dejó de lado
a los oradores; por el contrario un gran número de sus citas son tomadas de las obras ele ellos. Sin embargo, sus juicios al respecto no son
208)
209)
210)
211)
212)
213)
214)
215)
216)

Ibídem, 854e.
Ibídem, 854f y pa.ssim.
Ibídem, 855f.
Gloria Athen. 347a. Véase pág. 24; n. 92; pág. 35.
TuCÍDIDES, IY, 11, 12.
Ibídem, VII, 71.
Gloria Athen. 347c.
Quom. quis suos in virt. prof. 79d.
Praecepta conjugalia, 145c.

-45-

�interesantes. Su obra {(Vida de los diez oradores" es biográfica y no
crítica. En {(Gloria Atheniensium"~ el cap. VIII esté.Í dedicado a los
oradores. Empieza con un juicio general, en el que se comp:1ran los
oradores a los estrategas. Cita luego las mejores oraciones ele HIPÉRIDFS
y de DEMÓSTENES. De !SÓCRATES dice que "había envejecido uniendo y
"componiendo palabras opuestas, las símiles, las de desinencias pare" ciclas, puliendo y corrigiendo giros de palabras casi con buril y cin" cel"; y que "sus oraciones se parecen a los atletas, porque ofrecen un
"deleite teatral" (217&gt;.
En uza Vida de Dernóstenes") inútilmente buscaríamos juicios críticos; es, como todas las otras, una biografía, en la que se citan las distintas oraciones en relación a la actitud política o a un momento especial en la vida del orador. Sólo en la ((Comparación de Demóstenes
"y Cicerón") cap. I se encuentra este simpático elogio del orador griego :"La oración de Demóstenes, afuera de todo adorno y juego, es" tá dirigida a la gravedad y a la seriedad"; "Demóstenes, cu&lt;mto ta" lento tuvo recibido de la naturalen y acrecentado con el ejercicio,
" todo lo empleó en la oratoria; llegando a exceder en energía y Yehe" mencia a todos los que compitieron con él en la tribuna y en el foro;
"en gravedad y decoro a los que cultivaron el grnero demostrativo, y
"en diligencia y arte a todos los sofistas". Es un juicio breve, pero de
verdadera importancia y que demuestra una vez más el gusto y el entendimiento de Plutarco, especialmente para obras en prosa.
LISIAS parece a Plutarco el orador más favorecido por las Musas,
por la fuerza de persuasión y la gracia que ellas le ofrecieron (~IR&gt; y
por el estilo delicado y sutil (:! 10 &gt;, que parece fácil, aun siendo difícil
de imitar (220 &gt;.
Ahora bien, después de haber seleccionado en las obras de Plutarco los pasajes relacionados con el arte poético y con la crítica literaria, podemos concluir que su posición en un caso como en otro es
esencialmente ética, es decir, está basada en el fin ético de la poesía;
que sus ideas en este sentido son tradicionales; que no existe un sistema plutarquiano, porque, en realidad, su posición es estoica y peripatética al mismo tiempo, al unir en sus escritos, sin crítica, con ligereza y a veces despreocupacióri. ideas casi contradictorias, o por lo menos distintas; así que es muy difícil definir claramente sus puntos de
vista. Dice EGGER: "Dans tous les livres de Plutarque c'est le mcme
"laisser aller d'un esprit facile, et cl'une ame indulgente, avec les clons
"les plus hereux de l'imagination" (:.:! 21 &gt;.
Sin embargo, así podríamos brevemente resumir su posición sobre
el arte poético: La jJoesía es imitación del fenómeno senszble, pe¡ o
también de lo verosímil) de pasiones y caracteres.: en ella el ({nzythos"
217)
218)
219)
220)
221)

Gloria Athen. 350d-e.
De garrul. 504c, d.
De aud. 42d.
Vitae decem 1.1rat. 836b.
E. EcGER, Essai sur l'histoire de la critique ehez les Crees, pág. 425.

- 46-

�y la forma son elementos que se unen y se identifican para crear el
que debe llegar~ no a través del oldo y de la vista~ sino a tra-

placer~

vés del intelecto; su fin es el de ser una prepararión al estudio de la
pero también el de ser un elemento purificativo (catártico)
para el autor y el lector.
Con esta definición puntualizamos una vez más que Plutarco no
fué siempre exclusivamente un recopilador y un enciclopedista que refirió ideas de otros. Escuchó de vez en cuando también a su espíritu
y a su intuición, y de ellos extrajo nuevos ra~gos acerca de la fusión
íntima de forma y contenido en el momento de la creación poética, y
acerca de la función catártica de la poesía para el creador mismo además que para el lector. Luces esta~ que de repente aparecen en sus
escritos y que nos hacen lamentar mayormente qu Plutarco no haya
tratado de aprender más de sí mismo que de los demás.
filosofía~

-47-

�APENDICE

Cómo el JOVen debe leer a los poet-as C)

14

e)

Si, como .dijo el poeta Filóxeno, la parle más ~nave de la
carne, no e:" la 1que tiene mayor gu!?to a carne, y del pescado
la que ~abe más .::t pe~cado, dejemos, :\farco Scdato, ~t¡uc declaren su opinión sobre el asunto, aqu e llo~ qne~ ~egún Catón e), tienen el paladar IlláS sen~ible que la mente. ])('
parte nueslra es claro que en lo que se refiere a preceptos
filosóficos. los más jóvenes los perciben con mayor deleite y
los aceptan con mayor docilidad y obediencia, ruando éstos no tienen aspecto filosófico y elaborado. En efecto, ellos,
no sólo se entusia~man con verdadero placer al leer la::; fábulas de EsoPo y las fantasías poéticas, ~ino también al c~tudiar
el Abaris de HERACLEIDES C1 )' el Lycón de ARISTO'l \!) y las
doctrinas acerca del alma, cuando é~tas están mezcladas con
narraciones fantásticas.
Por lo tanto~ no sólo es necesario mantener a los jóvenes
medidos en los placeres de la comida y de la bebida, sino
1

f)

-rov véov T:Ott,¡J.á-.cuv cXY.OÚ~t'i t ''Quomodo adulescens poetas audire
debeat" o "De audiendis poetis", es la obra que ocupa el segundo lugar en
la:" ediciones de "Moralia", desde aquella de XILANDRO (1570), hasta las más
reciente de POIILE'\Z del año 1925. E~ta &lt;.&gt;Olocarión no es cronológica. Por el
contrario, es difícil e~tablecer la época exacta en que este ensayo fué escrito.
Por las referencias que 6C encuentran en el texto mismo, se puede afirmar
que Plutarco lo escribió, ruando su hijo Soclaro era ya un joven; debe per·
tenecer, por lo tanto, a su madurez, eso es, cerca del fin del 1 siglo.
Las ediciones usadas para la presPnte tradtH'('iÓn directa del griego, son
la de: DA::"iiEL WITTENBACH, Oxford, 1795; la de: F. C. BABBITT, Locb Chtsdcal Library, London, 1919, 11 ed., basada sobre las de WITTE:\"BACII y de
G. N. BERNARDAKIS (Leipzig, 1888-96).
L::~s citas de ~\tiCK: Tragicorum Graecorum fragmenta. y de KocK:
Comicorum Atticorum fragmenta, son tomadas de la ed. de Babbitt.
Para las citas de los versos de Ho:\IERO se ha usado la traducción cas·
te llana de SEGAd. EsT ALELLA.
2) Véase también PLUTARCO, Vida de Catón, cap. IX.
3) HERACLEIDES PÓ:&gt;iTICO, discípulo de Platón, compuso una obra sobre Abaris,
el lperboreo y maravHloso sacerdote de Apolo.
4)
ARISTÓ'i DE CEO, peripatético; t&lt;ucedió a Lycón en la dirección de la es.
cuela, cerea del 225 a. C.

1)

"II¿}~ o~~

-49-

�15

b)

e)

5)

6)

7)

8)

que, aún más, hay que acostumbrarlos a gozar de las lecturas y de las audiciones con moderación, como de la salsa
preferida, y a perseguir en ellas lo útil y lo saludruble.
En efecto, como las puertas cerradas no salvan a una ciudad
de la captura, si por una de ellas Ee deja entrar a los ene~
migos, así la moderación en los placeres no salva al joven
que, sin darse cuenta, se entrega al placer que le viene de
lo que oye. Por el contrario, cuanto más el vlacer del oído
se apega al pensamiento y razonamiento innatos en el hombre, tanto más daño y ruina produce en quien lo acepta sin
hacerle caso.
Por lo tanto, ya que de todas maneras no es posible ni útil
alejar ,de los poemas a un joven de la edad de mi Soclaro
) de tu Cleandro ( 3 ), hay que vigilarlos en forma especial,
porque precisan de guía más en las lecturas que en las calles.
Por ésto pensé enviarte por escrito lo que, hace poco, se
me ocurrió decir acerca de los poetas.
Tómalo y estúdialo; y, si te parece que tenga una utilidad
mayor que la de las ametistas -que algunos en los banquetes llevan colgando como amuletos (G)- entrégalo a Cleandro, y previene a su naturaleza, que por falta de pereza y
aun más por exceso de impetuosidad e inteligencia, está más
sujeta a tales influencias.
a En la cabeza de un pólipo hay algo malo y algo bueno" ( 7 ),
es sumamente agra.dable de comer, pero, según dicen, produce un sueño agitado y cargado de visiones pcrturbadora=S y
extrañas. De la misma manera también se puede decir del
arte poético que es muy agradable y cultiva el alma del
joven, pero llega a producir turbación y desviación de la
mente, si su lectura no es acompañada por una conveniente vigilancia. En realidad, no sólo acerca .del país de
los Egipcios, sino también acerca del arte poético, se puede
decir, según mi opinión, que brinda muchas drogas a los
que la cultivan.
"y la mezcla de unas es saludable y la de otras
[nociva" ( 8 ).
En efecto,
"hallábanse allí el amor, el deseo, las amorosas
[pláticas

Soclaro fué uno de los hijos de Plutarco. Cleandro, según este pasaje, sería
hijo de Marcos Sedato; no se conocen otras noticias acerca de él.
Plutarco se refiere aquí a dos especies de -ametistas: las piedras que eran
usadas como amuletos; y una hierba o yuyo que se tomaba como pre·
ventivo ante de las bebidas.
Cf. LEUTSCH AND ScHNEIDEWIN, PAROEMIOGRAPHI GRAECI, I, p. 299. (según
Babbitt, p. 77, n. b.).
HoMERO, Odisea, IV, 230.

- óO-

�·d)

e)

f)

16

y el lenguaje seductor que hace perder el juicio a
[los má:5 prudentes" (!.l),
ya que el elemento enga'ñoso de ella no obra sobre aquellos
que son enteramente estúpidos y locos.
Por esta razón Simónides contestó a uno que le preguntaba: "Por qué sólo a los Tesalios tú no los engañas'?", "porque son demasiado ignorantes para que yo los seduzca". Y
Gorgias lbmaha la tragedia un engaño, en que el que en~aiia
es más hábil que el que no engaña, y quien se deja enga'ñar
más cuerdo que e1 que no se deja (1°) . En conclusión, ¿, 1aparemos a los oídos de los jóvenes, como a los de los Itacenses, con cera que no se derrite, obligándolos a izar las
velas de la nave de Epicuro ( 11 ), para huir y evitar el arte
poético?; o más ]Jien, ¿los guiaremos y los vigilaremos colocándolos frente a un razonamiento justo, y atándolos para
que el placer no los arrastre hacia el mal?
~'No, tampoco el fuerte Licurgo, hijo de Driante" (1 2 )
estaba en su juicio cuando, frente a la muchedumbre borracha e insolente, comenzó a derribar las vides, en lugar d.e
acercar las fuentes de agua y de volver a su razón al "enloquecido" dio.3 "corregiéndolo con otro dios sobrio": como
dice Pr ATÓ~ (l:l ); en realidad, el vino mezcbL1o con ll'.!,Ua
pierde su calidad dañosa, conservando la buena.
Por la misma razón nosotros no d.errihemos, ni destruyamos
la vid poética de las Musas, sino detengámosla, y tratemos
de rebajarla y suav~zarla cuando su parte mítica y dramática se enardece arrogantemente en el excesivo placer de
fantasear, y envanece en forma demasiado exuberante; pero
cuando ella con elegancia alcanza el arte mismo, y su lenguaje suave y atractivo no es ni vacío, ni estéril, introduzcamos y mezclemos con ella la filosofía. Ya qw·, como 1a
mandragora al crecer cerca de las vides, transmite su calidad
al vino, que produce, por efecto .de ella, un sueño máii suave
en los que lo toman, igualmente la poesía, recibiendo de la
filosofía su doctrina y mezclándola con fábulas, ofrerc a los
jóvenes una enseñanza útil y agradable. Por lo tanto, los que
quieren dedicarse a la filosofía, no deben huir de la poesía,
sino que deben u;;arla como preparación a la filosofía, acostumbrándose a buscar y a apreciar la parte útil también en
el placer, y, en caso de que no encuentre lo útil, a combatir y rechazar esa poesía. En efecto. esto es el principio •le

9)
lO)
ll)

HoMERO, Ilíada, XIV, 216.
Véase también: Gloria Atheniensium, 348c.
QJNTILIAt'iO, lnst. Orat. XII, IJ, 3: ''Nam in primis nos Epicurus a se ipse dimittit, qui fugere omnem disciplinam naviga.tione quam velocissima jubet".
12) HoMERO, llíada, VI, 130.
13) PLATÓN, Leyes, 773d.

- ól-

�la educación según Sófocles:
:.Quien empieza bien una acción
puede conseguir buenos resultados" (1 4 )

b)

e)

d)

14)
15)
16)
17)
18)

•

Cap. II. - Como primera cosa, entonces, hay i&lt;Jlle introducir
al joven en los poemas en forma tal, que tenga siempre impreso y Presente en su mente el proverbio '·:Mucho mienten
los poetas" ( 15 ), sea intenci01ulmente, sea sin intención.
Intencionalmente, ya que para brindar al oído placer y primor -que es lo 'que la mayoría de los lectores busca- consideran la verdad demasiado austera frente a la ficción; ya
que la verdad, siendo un hecho, no puede ser cambiada, aun
si tuviera un triste desenlace; mientras la ficción, siendo
una creación de palabras, Pasa muy fácilmente de un estado
a otro y cambia lo triste en placentero.
En efecto&gt; ni el metro, ni el cambio de palabras, ni la majestad del estilo, ni una oportuna metáfora, ni el orden en
la composición tienen tanto atractivo y gracia, como una hábil disposición de la narración mítica. Y a que así como en
las pinturas emociona más el color que el dibujo, por1cp.1e
imita las figuras y crea el engaño, de la misma manera~ en
las poesías la ficción, combinada con lo verosímil, asombra
mayormente y es más apreciada que una obra elaborada con
n1etro y dicción, pero falta de mito e ilusión. Por ésto Sócrates, impulsado por algunos sue'ños a dedicarse al arte
poético, despues que por toda su vida había luchado por la
verdad, reconociendo que le faltaba la facultad de inventar
ficciones verosímiles, adaptó en versos las fá.bulas de Eso·
po ( 16 ) ; y demostró así que no podía cxi-,tir poesía sin ficción. En efecto, conocemo¡; sacrificios sin danzas y sin
flautas, pero no conocemos poesía sin mito y sin ficción. Así
los versos de EMPÉDOCLES y de PARMÉNIDES, las "T heriacá"
de NICANDRO (1 7 ) , y las sentencias ·de TEOGNIS, son discnrws
que han tomado prestado de la poética el metro y ] 1 gravedad, como un peatón que toma un coeihe para escapar a
la humillación de ir caminando (1 8 ).
Por lo tanto cae en error y corrompe su opinión el lector
que acepta como verdad lo que de absurdo y desagradable
dice en sus poemas algún escritor de importancia y renombre acerca de los dioses, de las divinidades menores o de la

Trag. Graec. Frag., SOPHOCLES, N° 747.
Citado por ARISTÓTELES en Meta/. 983a, 1, 2; y en d diálogo apócrifo de
PLATÓN "De justo-", 374a; en SoLÓN, fr. 29 Bergk.
PLATÓN, Fedón, 6la, h.
NICANDRO, poeta didáctico del s. 111 a. C. Su obra "Theriacá" habla de las
picaduras de los animales y de los remedios para ellas.
Véase también PLUTARCO, Pythia, 406e.

NAUCK,

52 -

�17

19)
20)
21)

22)
23)
24)
25)

virtud. Por el contrario, no sufre ningún daño~ ni cree en
nada malo el lector que siempre recuerda y tiene clarnwente presente la ilusión de la poética debida a la ficción, y tque
puede decir de ella en cada ocasión:
"oh enga'iio más astuto 'qUe el lince r' (1 9 )
¿por qué te pones serio mientras bromeas~ por qué simulas
e) enseñar mientras engañas? Así en efecto, conseguirá contener
su miedo frente a Poseidón y su temor de que el Dios abra
la tierra y descubra al Ades (:.! 0 ) ; detendrá su ira contra
A polo por causa del príncipe de los Aqueos:
'~Aquel mismo dios que entonaba himnos, a•quel mi:::.[mo que tomaba parte en las fiestas
aquel mismo que me había preanunciado estas cosas,
[aquel mismo ahora ha matado a mi hijo" (2 1 ) :
cesará de llorar para el muerto Aquil~s y para Agam~mnón,
lc{ue en el Ades, arrastrados por el deseo de vivir, tienden las
manos impotentes y débiles C2:.!). Y, si fuera el caso que él
mismo se turbase por los sufrimientos y que.dase dominado
por el encanto de la poesía, no vacilará en decirse a si mismo:
"mas, procura volver lo antes po~ible a la luz y lié[ vate sal.itlas
f)
todas estas cosas para que luego las refieras a tu
[consorte" r~=·).
Así Homero en la "nékyia" escribe y sugiere, en forma agradable, que los cuentos fantásticos son más apropiados para
oídos de mujer ( 24 ).
Tales son las cosas que los poetas inventan con intención;
pero más todavía son a'quellas que ellos no inventan, sino
que piensan y creen, y en las cuales, sin embargo~ nos hacen creer con engaño. Como cuando Homero dice de Zeus:
"Puso en la balanza de oro dos destinos de ·d olorosa
[muerte,
la de Aquiles y la de Héctor, doma.dor de caballos,
cogió por el medio la balanza; la desplegó y tuvo m á::;
[peso el día fatal tle Hértor
que descendió hasta el Ades. Al instante, Febo Apolo
[desamparó al troyano" (Z:l).
NAUCK, Trag. Graec. Frag. adesp. N 9 349.
HoMERO, !liada, XX, 60.
Es Tetis que habla de su hijo Aquiles. PLATÓN, República, 11, 383b; NAUCK,
Trag. Graec. Frag. AEscHYLUS, N° 350. Según ScHNEIDER serían versos de la
tragedia de E~quilo; "]ZLicio de armas".
HoMERO, Odisea, XI, 470, 390.
Ibídem, 223.
La tradición decía que los mitos, las fábulas convenían a niños y mujeres.
Cf.PLATÓN, República, 11, 377c.
HoMERO, !liada, XXII, 210.

-53-

�b)

e)

Esquilo compuso toda una tragedia sohre este argumento con
el título '"Peso de almas"; en ella, coloca cerca de un plato
de la balanza de Zeus a Tetis, y a Eos cerca de otro; las
dos suplicando respectivamente para sus hijos en lucha. Pero en este caso es evidente para cualquiera que ésta es una
invención fabulosa y una ficción escrita para el placer y el
asombro del oyente.
Por el contrario el verso:
"Zeus, árbitro ,de la guena humana" ( 26 ) ,
y el otro:
'"dios crea la culpa en los mortales
cuando quiere destruir completamente una casa" (:.: 7 ),
están dichos ya según la opinión y la creencia de aquellos
escritores, que así difunden y nos comunican su error e ignorancia respecto a los dioses.
Por el contrario no queda desapercibido para la mayoría
que, así como las drogas se mezclan con los alimentos, igualmente la fábula y la ficción están abundantemente mezcla·das en los cuentos fantásticos y en las descripciones de lad
visitas al inf~erno, Ias cuales con palabras terribles forjan
visiones e imágenes ,de ríos que queman, de lugares salvajes
y de penas terribles. En efecto ni Homero, ni Píndaro~ ni
Sófocles. escribieron con convicción que las cosas eran como
ellos decían:
"Allí lentos ríos de obscura noche
arrojan tinieblas infinitas" (2 8 ),
y
"Transpusieron en primer lugar las corrientes del
[Océano y la roca de Leucades" (2\J),
y

"estrecho ingreso del Ades y marea de las profundi[ da·des" ( 3 '') •
Además, cuántos? lamentando y temiendo la muerte como
algo misérrimo, o la falta de sepultura como algo terrible
han pronunciado palabras como éstas:
"no te vayas, dejando mi cuerpo sin llorarle ni ente[rrarle" ( 31 ),

y
"el alma voló de los miembros y descendió al Ades
26)
27)
28)
29)

30)
31)

lbidem, IV, 8!.
NAUCK, Trag. Graec. Frag. Aeschylus, N 9 156.
PINDARO, frag. 130. Loeb. Univ. Press, London, 1946.
HoMERO, Odisea, XXIV, 11.
NAUCK, Trag. Graec. Frag. SorHOCLES, N 9 748.
HoMERO, Odisea, XI, 72.

-54-

�d)

llorando su suerte, porque dejaba un cuerpo vigoroso
[y joven" ( 3 :!).
y

e)

f)

18

32)
33)
3·0
35)
36)
37)

"no me mates antes del tiempo, ya que suave es
ver la luz; no me obligues a ver lo que hay bajo
[tierra" ( 33 ) ;
éstas son palabras de gente sacudida por la emocwn y poseída por la imaginación y el engaño. Y por eso mi:lmo nos
conmueven y turban con mayor facili.dad al comunicarnos
la pasión y la debilidad de las cuales brotan. Por lo tanto, debemos preparar al joven una vez más contra estas influencias en forma tal que desde el principio con::;erve pronta en los oídos la sentencia de que el arte poético de ninguna manera se preocupa de la verdad; y que por el contrario es sumamente ·d ifícil que alcancen y perciban la
verdad existente en ]os argumentos tratUJdos poéticamente,
aun aquellos f&lt;¡ue se han ocupado durante toda su vida del
conocimiento y del entendimiento de la verdad, como los
poetas mismos confirman. Así que siempre te queden presentes estas palabras de Empédocles:
"los hombres no pueden entender ésto, ni con la vista, ni con los oídos, ni con la mente" ( 34 ),
y las de J enófanes:
'"hombre no ha nacido, ni nacerá que conozca la verdad acerca de los dioses y lo qtH' yo di~o acerca de
todo" ( 35 ) ;
y, por Zeus, también las palabras de Sóerates &lt;mando, según Platón, niega resueltamente el conocimiento de tales
cosas ( 36 ). Ya que así los jóvenes, al darse cuenta que lo!'
mismos filósofos titubean frente a la verdad de tales argumentos, prestarán menor atención a los poetatJ que muestran
saber algo de ellos.

Cap. III. - Además haremos aT joven más firme si, al introducirlo en la poesía. le ofrecemos al mismo tiempo una
descripción de .. la poética como arte mimético y facuitad correspondiente a la pintura.
, Sin embargo, que el joven no escuche solamente lo que todo,
repiten, es .decir que la poesía es una pintura hablada y la
pintura una poesía muda ( 37 ), sino enseííémosle que, al ver
HoMERO,

!liada, XVI, 856; XXII, 362.

EuRÍPIDES, lfigenia en Aulis, 1218.
DIELS, Poetarum Philosophorum fragmenta,

Ibídem,

XE'\"OPIIANES,

E:\&lt;JPEDOCLES,

N 9 2.

N 9 H.

PLATÓN, Fedón, 69d.
También en PLUTARCO, Gloria Athen., 346f; PsEUDO
meri, par. 216, citado sin el nombre del autor.

- óó-

PLUTARCO,

De V ita Ro·

�h)

e)

38)
39)

40)
41)
42)

la pintura de una lagartija, o de un mono, o del rostro de
Tersites, lo que experimentamos es deleite y admiración por
el parecido de ellas y no por su belleza t 38 ) • Y a que, en
realidad, por su misma naturaleza no puede ser ibello lo feo;
pero la imitación es apreciada cuando alcanza la similitud,
trátese ya de algo feo, como ,de algo hermoso. Por el contrario, si de un cuerpo feo se crea una bella imagen no se
produce lo conveniente y lo verosímil. Por ejemplo, algunos
pintores pintan acciones anormales, como Timómaco ( 3 !!) a
Medea en el acto ·d e matar a sus hijos; Teón ( 30 ) a Orestes
nlientras mata a su madre; Parrasio la simulada locura de
Odiseo y Queréfanes (3:.l) el tráfico licencioso de mujeres y
hombres. Por lo tanto debemos especialmente acostumbrar
al joven a considerar que, en estos casos, no elogiamos la
acción de la cual ha surgido la imitación, sino el arte que
ha sabido reproducir convenientemente el tema propuesto.
Y, ya tque el arte poético presenta a menudo también acciones bajas, pasiones culpables y malas costumbres, el joven
no debe aceptar como verdad, ni aprobar como honestas las
partes .de los poemas que, por ser muy bien elaboradas, suscitan admiración; sino que debe elogiar solamente la justa
correspondencia con el objeto representado. Ahora bien, así
como al escuchar ei gru'ñido del puerco, el chirrido de )a
polea, el silbido del viento y el estruendo ,del mar, quedamos turbados y molestados. por el contrario nos alegramos
cuando alguien imita hábilmente estas mismas cosas, como
Parmenón al puerco ( 40 ) y Teodoro ( 41 ) la polea. Y así como huimos de un hombre enfermo y cuibierto de llagas,
como de un espectáculo desagradable, por el contrario miramos con placer al Filo e tetes de Aristofonte y la Y ocasta
de Silanion ( 42 ), que están hechos para representar a un enfermo que se consume y a una mujer que se muere. Así el

Y éase también PLUTARCO, Quaest. conviv., 673c · 674c, con más detalles y
ejemplos. ARISTÓTELES, Poética, cap. IV, 1448b, 5-19; Rhetorica, 1, ll, 137lb.
Timómaco de Bizancio, pintor del 1 siglo (Plinio, Hist. Nat. VII, 38). Teón
de Samos (Plinio, Hist. Nat. XXXV, 36, par. 40). Parece que Plutarco se
equivocó en atribuir esta pintura a Teón, debiéndose atribuir ella más bien a
Teodoro.
Parrasio de Efeso; no se recuerda esta obra de Parrasio en ningún otro lu~ar; en PuNJO, Hist. Nat. XXXV, 36, par. 5, se atribuye este cuadro a Efeso.
Queréfanes, recordado sólo por Plutarco; probablemente es una equivocación,
debía decir Nicóphanes, pintor de cuadros pornográficos (PLINIO, Hist. Nat.
XXXV, 36, par. 23).
Cf. n. 38. Parmenón, actor cómico, contemporáneo de Demóstenes. Véase:
EsQUINES, Contra Timarco, p. 157.
Actor trágico del mismo período.
Cf. n. 38. Aristofonte, hermano de Polignoto, fué pintor. Silanion fué un
famoso escultor del s. IV. Las dos obras citadas por Plutarco, el Filotete y la
Yocasta respectivamente, no son recordadas en ningún otro lugar.

-56-

�d)

e)

f)

joven, al leer en los poemas las palabras y las acciones de
Tersites, el bufón, y .del seductor Sísifo o del rufián Batraco,
debe aprender a elogiar el arte y la capacidad imitativa, y
a rechazar y condenar las situaciones y acciones imitadas. En
efecto, no es la misma cosa imitar algo bello, o imitar algo
en forma bella. "En forma bella", .significa en efecto, "en
forma conveniente y propia"; y las cosas feas son "propias y
convenientes" pa1·a las feas. Así por ejemplo, las sandalias
del rengo Damonides, que él pretendió calzar a los pies del
hombre que se las había robado, eran malas para el ladrón,
pero perfectas para él. Y también, por ejemplo estos versos:
"en realidad si es necesario violar la justicia
lo más bello es violarla para alcanzar el poder ( 43 ) ,
y estos otros:
"Consigue fama de hombre justo
obra después de cualquier manera; y entonces gana[ rás" ( 44 ) ,
y otros más:
''Un talento es la dote. No lo aceptaré? Puedo yo vivir si desprecio un talento? Podré dormir si lo rechazo? No expiaré la culpa en el Acles por haber
ultrajado un talento de plata?" ( 45 );
son todos discursos malos y falsos, pero convienen a un
Etéocles, a un Ixión y a un viejo usurero.
Por lo tanto, nuestros hijos no serán engañados por las opiniones 'd e los poetas si les recordamos tque ellos no escriherr
estas cosas porque las aprueban y las aprecian, sino para
proporcionar sentimientos despreciables e indignos a caracteres y personas .despreciables e indignas. Por el contrario,
la desconfianza hacia el personaje desacTedita su acción y su
discurso, como algo despreciable por ~er hecho y dicho por
una persona de~preciable. Tal es el cuento de París que huye de la batalla y se refugia en los brazos de su esposa ( 46 ).
En efecto, sólo este homibre disoluto y adúltero yace durante
el día con su mujer, 'd emostrando Homero con ésto, que él
considera su intemperancia con vergüenza y reproche.

19)

Cap. IV. - En estos pasajes, a,demás hay que estudiar muy
atentamente si el poeta mismo hace alguna alusión contra
los sentimientos que expresa, como si lo disgustaran. Como
ha hecho MENANDRO en el prólogo de la Tais:

4,3)
44)

524.
Trag. Graec. Frag. adesp., N 9 4.
KocK, Com. Att. Frag. III, 430. WITTENBACH quiere reconocer en estos versos
al mismo M enandro.
HoMERO, /liada, III, 369 y 441.

45)
46)

EunÍPIDES, Fenicias,
NAUCK,

- 57

�dJ)

"Cántame, Musa, de aquella joven
atrevida, bella y al mismo tiempo cautivadora
injusta, intransigente, tque exige mucho
y que, sin amar a nadie, siempre simula amor" en) .
HoMERO, entre todos los poetas, es el qut" ha nsado mejor
este método; en efecto en sus versos desacre . ~ita los malos
sentimientos y llama la atención sobre los buenos. Así~ por
ejemplo, pone en evidencia estos casos:
"Y entonces pronu11ció estas ,dulces e in::inuante~ na[Jabras" ('¡:-;),

y

e)

d)

47)

1.8)
49)

50)
51)
52)

53)
54)

''Parábase y le detenía con suaves palnhras" ( 49 ).
Mentras en otros, al desacreditar por adelantatlo, casi sostiene y afirma que no dehemos servirnos de ~c:nJ imiento::&gt; indignos y malos, y tampo~o prestarles atención. En efecto, en
el momento de relatar que Agamemnón va a tratar duramente al sacerdote, anticipa estas palabras:
"]\'las el Atrida Agamemnón~ a quien no plugo el
acuerdo le mandó enhoramala" ( 50 ) ;
lo que quiere decir ~•salvajamente", "con arcgancia", "contrariamente a lo que convenía". Lo mismo cuando pone en
boca de Aquiles palabras anogantes:
"Borracho, que tienes cara de perro, y corazón de
ciervo!" ( 51 ),
agrega su juicio:
"El hijo de Peleo. no amainando en su ira, df'nostó
nuevamente al Atrida con injuriosas voc&lt;'s~' ( 52 ),
aduciendo con eso que, en estado de ira y ·d ureza, no puede
decirse nada bello y conveniente.
De igual manera se comporta cuando relata bs acciones:
"Dijo; y para tratar ignominiosamente :1l divino H éctor lo tendió hoca abajo en el polvo, cahe el lecho del
hijo de Menetio" ( 53 ).
Igualmente, en el episodio del adulterio de Ares, u~a hien
sus críticas y casi agrega su propio juicio a los hechos y a
las palabras, cuando hace decir a los dioses:
"No prosperan las malas acciones; el más tardo alcanza al más ágil" ( 54 ) ;

Com. Att. Frag. MENANDER, N 9 217.
Odisea, VI, 148.
HoMERO, Ilíada, Il, 189.
lbidem, 1, 24.
lbidem, 225.
Ibídem, 223.
lbidem, XXIII, 24.
HoMERO, Odisea, VIII, 329.
KocK,

HoMERO,

-58-

�tamhién a propósito de la arrogancia y del orf!:ullo de Héctor:
"Así hahló vanagloriándose. La veneranda Herél se
enojó" ( 55 ),
y a propósito del arco de Pándaro:
"Así dijo Atenea. El insensato se dejó persucdir"
(56).
e)

f)

20)

55)
56)
57)
58)

59)
60)

Por lo tanto cualquiera que preste un poco 'd e atención puede reconocer tales declaraciones de la opinión del poPta en
los mismos textos que lee. Pero, en lo que se refiere a }a::;
acciones mismas, los poetas presentan otros sistemas, como,
por ejemplo, se cuenta de EuRÍPIDES que hubiera dicho a los
que criticaban su "lXIÓ:'l", por impío y desalmado: "Pero,
no lo voy a sacar de la escena anle.! q"Ue haya si,do clavarlo
en la rueda".
En Homero esta especie de oibservación está sohrentenriida,
teniendo sin embargo una consideración especialmente útil
para los mitos más desacreditados. Algunos, en efecto~ esforzando y retorciendo estos mitos con interpretaciones que
antes se llamaban "simbolismos" y ahora "ale~oría", explican por ejemplo, que el mito según el cual Helios denunció
el adulterio de Afrodita y Ares ( 57 ) , significa que la conjunción del planeta Ares con el .de Afrodita, lleva a cumplimiento los nacimientos adulterinos, l(_¡ue no pueden quedar escondidos, al ser sorprendidos por el sol en su retorno.
Otros, con el mismo sistema interpretativo, pretenden que
el engalanarse ·de Hera para Zeus y los encanto3 de su cinto
bordado ( 58 ), representan una especie de purificación ,}el
aire al acercarse a la zona de fuego; como si el poeta mi:smo
no nos diera la interpretación. En efecto, en el episodio de
Afrodita~ él enseña, a quien presta atención que, música
mala, canciones groseras y cuentos de historias depravaclls,
crean costumhres licenciosas, vidas cobardes y hombres adjc.
tos a la molicie, al lujo j a las mujeres, y también:
"las vestiduras limpias, los baños calientes y la
cama" ( 59 ).
Por ésto ha representado a Odiseo tque ordena al citarista:
"mas, ea, pasa a otro asunto, y canta el artificio de 1
caballo" ( 60 ),
dejando entender así, con bella forma que los poetas y los

HoMERO, Iliada, VIII, 198.
lbidem, IV, 104.
HoMERO, Odisea, VIII, 267 sgs.
HoMERO, Iliada, XIV, 166 sgs.
HoMERO, Odisea, VIII, 249.
1biclem, 492.

-59-

�b)

e)

d)

mus1cos deben tomar los argumentos ,de las personas prudentes y moderadas.
En el episodio de Hera después, demuestra en fom1a magistral que el favor conseguido con filtros, encantamientos
y engaños, no sólo es algo efímero e inseguro y 'que pronto
se marchita, sino que también se cambia en enemistad e ira,
al desaparecer el excitamiento del placer.
En efecto con estas palabras Zeus aleja a Hera:
"para que sepas si te será provechoso haber venido
de la mansión de los dioses a burlarme con los goces
[del amor" (GL).
Por lo tanto, la ,descripción y la imitación de acciones malas, cuando representan también la vergüenza y el daño que
resultan a los que las cumplan, ayudan y no perjudican al
oyente.
Pero, lo cierto es que los filósofos, para aconsejar y enseñar,
usan ejemplos tomados de hechos verdaderos y conocidos,
mientras los poetas hacen lo mismo creando ellos mismos los
hechos y dándoles aspecto de fábula. Así MELANTIO ( 62 ), medio en broma y medio en serio, decía tque el estado ateniense deibía su salvación a la discordia y agitación de sus
oradores; ya que, la discordia que separaba a estos hombres
políticos, obraba en tal forma que no todos se inclinaban
hacia el mismo lado, creando así el contrapeso al mal. Igualmente las contraposiciones que los poetas crean para combatirse a si mismos, les ·devuelven la confianza y no permiten
que se forme una fuerte inclinación hacia la parte que daña.
Por lo tanto, cuando ellos colocan cerca uno de otros, pasajes con evidente contradicción, hay tque aprobar el mejor,
como en estos casos:
"hijo mío, muchos males vuelcan los dioses sobre los
[hombres" ( 63 ) ;
comparado con:
"tu hablas de la manera más fácil, acusando a los
[,dioses" . ( 63 ) ;

y:
"tú deibes alegrarte por el mucho oro; pero éstos, no"
(64)'
comparado con:
"es funesto ser rico, sin conocer otra cosa" ( 64 ) ;

y:
61)
62)
63)

64)

HoMERO, Iliada, XV, 32.
Según WITTENBACH se trataría del trágico MELANTIO del 5. V. a. C.
EuRÍPIDES, Arquelao; NAUCK, Trag. Graec. Frag., EuaÍPIDES N 9 254.
NAUCK, Trag. Graec. Frag. EuaÍPIDES N 9 1069.

-60-

�e)

"¿por qué hacer sacrificios, cuando estás dest:nado a
[morir?" ( 65 )
en contraposición con:
"mejor así; no hay ningún esfuerzo en respetar a los
[dioses" ( 63 ).
Estos pasajes tienen su solución clara si, como ya se ha
dicho, dirigimos el juicio crítico de los jóvenes hacia el pasaje mejor.
Además en el caso en que no encontramos cómo solucionar
rápidamente los pasajes que los poetas han escrito en forma inconveniente, debemos 1·efutarlos con otros pasajes escritos por los mismos poetas en otros lugares con efectos
contrarios, sin indignarnos y enojarnos con el poeta, sino
sólo con las palabras que han sido escritas en conformidad
al caracter del personaje y en broma. Por ejemplo, frente
a los relatos homéricos de las luchas .de los dioses entre
ellos, de las heridas infligidas por los hombres a los dioses,
de sus discusiones y de sus enojos, puedes oponer, si quieres, este verso:
"s.in embargo, sabías pensar algo mejor que ésto"
(66),
y en verdad, tú mismo, en otros lugares, sabes pensar y decir las mismas cosas en forma más exacta:
"los dioses 'que viven bien" ( 67 )

y:
"en ella disfrutan perdurable dicha los hienaventu[rados .dioses" ( 68 )
f)

y:
':los dioses condenaron a los míseros mortales
a vivir en la tristeza, y solo ellos están descuitados"
(69).

21

65)
66)
67)
68)

69)
70)
71)

Son éstas todas opiniones sanas y verdaderas acerca ·d e los
dioses, mientras que otras han sido ideadas para asombrar
a los hombres. Por ejemplo, cuando EuRÍPIDES dice:
"Los dioses nos hacen caer con muchas formas
de engaños, siendo ellos los más fuertes" (1°),
no está mal agregar aquel otro verso suyo, escrito en forma
mejor:
"Si los dioses hacen algo malo, no son dioses" ( 71 ).
lbidem, Adesp., N° 350.
HoMERO, Iliada, VII, 358; XII, 232.
HoMERO, Iliada, VI, 138; Odisea, IV, 805; V, 122.
HoMERO, Odisea, VI, 46.
HoMERO, Iliada, XXIV, 525.
NAUCK, Trag. Graec. Frag. EuRÍPIDES, N° 972.
EuRÍPIDES, Belerofonte; Cf. NAUCK, Trag. Graec. Frag. EuRÍPIDES, N 9 292, 7.

- 61-

�b)

Y cuando PÍNDARO dice muy amarga y excitadamente:
''cada artificio está permitido para destruir al ene[migo" (í:2),
se le puede replicar: pero tú mismo dices:
" ... muy amargo
es el fin de lo agradable, si es contrario a la jus[ticia" (1 3 ).
r cuando SóFOCLES dice:
"la ganancia es dulce, aun si procede .del engaño" (1 4 )
se le opone: pero de tí hemos oído también ésto:
'•las mentiras no traen ganancias" (1;¡).
Y al leer estos versos acerca de la riqueza:
''En forma admirable la riqueza se trepa por cami[no~: impractibles
y también por los praticables; sin embargo el hombre
[pobre, donde quiera
se encuentre con ella, no puede conseguirla.
Pero la riqueza cambia un hombre feo y defectuoso
en el hablar, en un hombre hermoso ·d e aspecto y
[sabio" en)'
se les pueden oponer muchos otros del mismo SóFOCLES,
entre los cuales también éstos:
"El hombre, aun sin úqueza, puede llegar a ser es[ timado" (7í)

y:
"La pobreza no desacredita al que tiene buenos pen[samicntos" (1¡;)

y:
e)

72)
73)
74)
75)
76)
77)
78)
79)
80)

''En qué consiste ei placer de tener muchos bienes,
si la riqueza que los produce
procede de algún engaño?" (1 9 ) •
Por ejemplo l\1ENANDRO, sin ninguna preocupac10n, elogió
el amor al placer y lo exaltó en estos ardientes versos erÓ·
ticos:
"Todo ser que vive bajo nuestro mLSmo sol
es esclavo del placer" ( 80 ) ;
pero en otro lugar nos inclina a otra opinión y nos dirige

lstm ,IV, 48.
lstm. VII, 47.
NAUCK, Trag. Graec. Frag. SoPHOCLES, N 9 749.
Ibídem, N 9 750.
SÓFOCLES, Aleadas. Cf. NAUCK, Trag. Graec. Frag. SoPHOCLES, N 9 85. El texto
está muy corrompido y de difícil interpretación.
NAUCK, Trag. Graec. Frag. SoPHOCLES, N 9 751.
lbidem, N 9 752.
Posiblemente del Tereo de SÓFOCLES. NAUCK, Trag. Graec. Frag., SoPHOCLF.S,
N'' 534.
KocK, Com. Att. frag. III, MENANDER, N 9 611.

- 62-

�hacia el bien y contiene la insolencia del desenfreno diciendo:
··Una vida mala es vergonzosa, aun cuando es agra[ dable" ( ~ 1 ) •
d) Y he aquí que estas palabras son contrarias a las anteriores, mejores y má::; útiles. Por lo tanto, la comparación y la
observación de pasajes contradictorios guiará al joven a uno
.de estos dos caminos: o lo dirigirá hacia el pasaje mejor,
o cuando menos alejará su confianza del pasaje peor.
Ahora bien, en el caso en que los autores mismos no den
las soluciones de los pasajes expresados en forma injustificable, nada impide colocar en el otro plato de la balanza
declaraciones contrarias de otros autores, para que así la interpretación se incline del lado mejor. Por ejemplo, si
ALEXIDES turbara a algunos con sus versos:
"El hombre prudente debe gozar de los placeres.
Tres son los placeres que poseen al poder,
e)
única cosa verdaderamente útil en la vida:
comer, beber, gozar del amor,
todo lo demás puede decirse accesorio" ( 82 ),
hay que acordarse de inmediato que Sócrates solía decir el
contrario: "Los hombres malos viven para comer y h&lt;'hcr,
pero los buenos comen y beben para vivir".
Y contra aquel poeta que escribió:
"contra el malvado la única arma qne sirve es la
[maldad" ( 83 ),
pidiéndonos con ésto hacernos completamente símiles a los
f) malvados, hay que oponer el dicho de DIÓGENES. Este, a alguién que le preguntaba cómo podría defenderse del enemigo, contestó: rada uno por su cuenta, manteniéndose sumamente honrado.
También contra SóFOCLES, es necesario servirse de DIÓGENES.
En efecto, aquel ha llenado ·de desánimo a muchos miles
de hombres al escribir estas cosas acerca de los misterios:
" ... Tres veces dichosos
aquellos mortales que, después ,de haber visto estos
[misterios
ha jan al Ades; sólo para ellos allí
hay vida; para los demás hay males de toda especie"
(84) ;
Pero DIÓGENES, al escuchar versos como éstos, decía: "Y qué,
81) Ibídem, N? 756.
82) Ibídem, Alexis, N° 271.
83) DP autor desconocido. Cf. MoRALLA, De vitioso pudore 534a, también allí
citado sin nombre.
84) NAUCK, Trag. Graec. frag. SoPHOCLES, N? 753.

- 63-

�acaso tendrá mejor destino el ladrón Pateción, que Epaminondas, porque aquél es iniciado?"
Igualmente a TIMOTEO que en teatro cantaba de Artemisa:
'"insana Bacante, fatídica, frenética" ( 85 ),
CINESIA objetó de inmediato: "Que te toque una hija así".
Y vemos otro ejemplo. A TEOG.NIS que decía:
"En ver.dad todo hombre dominado por la pobreza,
[nada puede decir,
nada puede hacer, su lengua está atada" (Mo),
BIÓN oh jetó con gracia: "Cómo, entonces, tú que eres pobre, dices tantas palabras inútiles y nos aburres con tus
charlas?"

22

/

b)

e)

Cap. V.- Para la corrección de algunos pasajes, tampoco dehemos dejar de lado la ayuda que nos ofrecen las frases vecinas, o las que complementan el sentido. Por el contrario,
como los médicos, prescindiendo ,del hecho que el escarabajo
es mortífero, creen que sus pies y sus alas ayudan a neutralizar el poder de su veneno, así nosotros, en las lecturas
de los poemas, cuando el nombre colocado cerca del verbo
·desvía la ·interpretación de un pasaje hacia el sentido peor,
lo tomaremos y le añadiremos una explicación más clara,
como algunos hacen con estos versos de Homero:
'"porque tan solo esta honra les queda a los míseros
[mortales:
que los suyos se corten la cabellera y surquen con lá[grimas las mejillas" (H 7)
a los cuales agregan:
"los dioses condenaron a los míseros mortales
a vivir en la tristeza" ( 88 ) ;
con lo cual sugieren, que Homero no hahló en forma absoluta, es decir que no dijo que lus dioses han destinado una
vida mísera para todo5 los hombres en general, sino sólo
para aquellos necios y sin juicio, a los cuales, por ser miserables y dignos de piedad por su ineptitud, él acostumbra
llamar "míseros" e "infelices".
Cap. VI. - Otro método más es el de cambiar la interpretación de pasajes sospechosos en los poemas de lo peor a lo
mejor, con el uso común de las palabras. Y el joven debe
estar entrenado en este método, más que en las llamadas
"glosas" ( 8 ¡¡). En efecto, es propio del filólogo y no es des-

85)
86)
87)
88)
89)

Poet. Lyr. Graec. Tim. pág. 1269. frag. l.
177.
Odisea IV, 197.
lliada, XXIV, 525.
Palabras que no se encuentran en el uso común de la lengua.
BERGK,

TEOGNIS,
HoMERO,
HoMERO,

-64-

�d)

e)

agradable saber que la palabra "p~"¡'é07.'iÓc;" (rhiguedanós)
(V 0), quiere decir: "que muere miserablemente" (ya que los
:M acedonios llaman "oávoc;" (danos) a la muerte) ; que los
Eolios llaman a la victoria conseguida con perseverancia y
paciencia: "perseverancia en el combate" "xa¡J.¡J.ov(a" (kamonía) ( 91 ) ; que los Dríopes llaman "7tÓ7tb~" (pópoi) (\l 2 ) a
las divinidades.
Además si 'queremos recibir .de la poesía ventaja y no daño,
es necesario y útil conocer en qué forma los poetas usan los
nombres de los dioses, los de cosas malas y buenas, y también qué quieren decir con las palabras "suerte" y "destino" ('túxr¡, !J.OÍpa rtykhe, moira), y cuál de ellas usan con una
sola acepción o con muchas; y así también para tantas otras.
Por ejemplo una vez llaman "oixoc;" ( oikos) a la casa
"a la casa ( oixoc;) de alto techo" ( 93 ),
otra vez a Ios bienes:
"se pierden mis bienes ( oixoc;)" ( 94 ).
La palabra -~~ío.-oc;'' (biotos), una vez la usan para indicar el vivir:
"Pero Poseidon, el de cerúlea cabellera, no permitió
que le 'quitara la vida (~¡Ó'tOW l, e hizo vano ei golpe
de la lanza" ( 95 ),
otra vez para indicar las riquezas:
"y los demás le coman los bienes (~lo'tou)" (96).
La expresión ""aAÚé~V" (alyein), ~~estar fuera de sí", una
vez la usan en lugar de "estar angustiado" y tde "estar en
apuros":
"así se expresó. La diosa retrocedió turbada ( a),úouocr7.)

[y aflijida" ( 07 ),
otra vez en lugar ·d e "ser orgulloso" y "alegrarse":
"acaso te desvanece ( a/..Úe¡c;) la victoria que conseguís[ te contra el vagabundo Iro?" ( 98 ).
Con la expresión "-&amp;.o:X~é¡v" (thoázein) "moverse con rapidez",
indican el "moverse", como EuRÍPIDES:
90)

91)
92)
93)
94)
95)
96)
97)
98)

HoMERO, Iliada, XIX, 325; atributo de Helena "odiosa". La etimología ofre·
cicla por PLUTARCO parece equivocada, debiéndose más bien relacionar esta
pala·b ra con "pÍ¡oc;" (rhigos) "frío" (HESIQUIO).
HoMERO, !liada. XXII, 257; XXIII, 661.
En los "scholia" a HoMERO, l'a palabra "7tÓr.o~" (popoi) es siempre interpre·
tada como ".Seoé" (theói) "dioses'' (HESIQUIO.).
HoMERO, Odisea, V, 42; VII, 77; X. 474.
Ibídem, IV, 318.
HoMERO, Iliada, XIII, 562.
HoMERO, Odisea, XIII, 419.
HoMERO, Iliada, V, 352.
HoMERO, Odisea, XVIII, 332; 392.

-

6ó

�~'Un

f)

23)

monstruo que se mueve ( .a.oá~ov) desde el mar
[Atlántico" ( 99 ) ;
o el "sentarse" y el "estar sentado", como SóFOCLES:
"'¿por qué me sentáis (·.9-oá~e't'e) en estos asientos
coronados de guirnaldas suplicantes?" (1° 0 ).
Es también ingenioso adaptar el uso de las palabras al
argumento, como ense'iian los gramáticos, tomando una palabra una vez en una acepción, otra vez en otra, como por
ejemplo:
"elogia l ~ivúv) el barco pequeño; pero pon tus mer[ ca,derías en uno grande" ( 101 ) ,
en el cual "a!vú,/' (ainein) "hablar de", significa "elogiar",
mientras en otro pasaje él usa la verdadera expresión
"h·a~vúv" (epainein) "elogiar", en lugar de "r.~pa't'Úcr-9-~~,
(parateisthai) "suplicar"; así como en el habla corriente
saludamos a alguien con la expresión "esté bien", y le decimos "bienvenido", aunque no se lo deseemos y no lo quera·
lllOS.

b)

99)
100)
101)
102)
103)
104)

Así también algunos llaman a Pcrséfones "digna de elogio~',
en vez de llamarla "suplicante".
Ahora bien observemos esta distinción y .división de los
nombres en los asuntos más importantes y más serios, y empecemos por lo tanto con los dioses. Enseñaremos así a los
jóvenes que los poetas usan los nombres de los dioses a veces
para indicar, según su concepción, a los mismos dioses; otras
veces para indicar ciertas facultades que los dioses crean y
proporcionan a los hombres. Como por ejemplo, cuando
ARQUILOCO dice en su oración:
"Escúchame, dios Efcsto, y séme aliado, te suplico
y otórgame lo que tu otorgas" (1° 2 ),
es evidente que invoca al dios, mismo; pero cuando, lloran,do al marido de la hermana, desaparecido en el mar, sin
haber podido recibir la acostumbrada sepultura, dice tque él
hubiera soportado la desgracia con mejor ánimo:
"Si Efesto hubiese rodeado su cabeza y sus :bellos
miembros envueltos en blancos vestidos" (1° 3 ),
con el nombre de Efesto indica el fuego y no el dios.
Igualmente EuRÍPIDES, cuando dice en un juramento:
"por Zeus que vive entre los astros, y por Ares matador" (1° 4 ),

Andromeda. NAUCK, Trag. Graec. frag. EunÍPIDES,
Edipo Rey, 2.
HESIODO, Trabajos y días, 643.
BERGK, Poet. Lyr. Graec. II, p. 703. Arq. fragm. 75.
lbidem, pág. 687. Arq. fragm. 12.
EunÍPIDES, Fenicias, 1006.
EuRÍPIDES,
SóFOCLES,

- 66-

N

9

145.

�e)

d)

nombra a los dioses mismos; pero cuando Sófocles dice:
"mujeres! ciego, sin ver, Ares,
ron aspecto de cerdo agita todos los males" (1°:;)
quiere significar con" Ares" la guerra; como HO;\IERO dice
'·Ares", para indicar "bronce":
'•cuya sangre esparció el cruel Ares
por la ribera del Escamandro~' ( 10 H).
Por lo tanto, ya que mucha::. palahras están usadas en esta
forma, es necesario saher y recordar que con el nombre
de Zeus o Zen, los poeta::. indican una vez al dios, otra vez
la suerte, y a menudo el fato. En efecto, cuando dicen:
'·Padre Zeus, que reinas desde el Ida, gloriosísimo,
[máximo,
concédele a Ayax la victoria" (1° 7 )

y:
'~Zeus,

e)

f)

105)
106)
107)
108)
109)
IIO)
lll)

quién dice que es más sabio 'que tú? (1° 8 ) ,
indican al dios mismo; pero cuando dan el nombre de Zeus
a las canEas de todos los sucesos y dicen:
'•Precipitó al Ades muchas almas valerosas ,de héroes
a quienes hizo presa de perros y pasto de aves
cumplíasc la voluntad de Zeus" (1°~),
indican el Fato. Ya que el poeta no cree que el dios prepara males a los hombres, sino que con la palabra Zeus indica
la fuerza de las circunstancias, es decir el Fato. En dccto,
el destino de las ciudades, de los ejércitos y de los jefes que
se conservan moderados, es prosperidad y victoria sobre los
enemigos; pero al ser c1los turbados por las pasiones y las
culpas, al discutir y pelearse, como hacen estos griegos, su
destino es portarse indecorosamente, confundirse y llegar a
un fin vergonzoso, como dice SóFOCLES:
"Es destino de los mortales recoger
por malos consejos, malos frutos" ( 110 ).
Seguramente HESIODO cuando presenta a Prometeo que
aconseja a Epimeteo:
·'Dones de Zeus Olimpio, es mejor que nunca los
[aceptes" ( 11 1),
usa ei nomhre de Zeus, para indicar el poder de la suerte.
En efecto, él llama dones de Zeus, los bienes de la fortuna,
por ejemplo las riquezas, las nupcias, o el poder y en breve
todo aquello cuya posesión es inútil para quien no sepa

Trag. Graec. frag. SoPHOCLES, N~' 754.
lliada, YJI, 329.
Ibídem, VII, 202; III, 276; XXIV, 308.
NAUCK, Trag. Graec. frag. Adesp. N 9 351.
HoMERO, Iliada, I, 3.
NAUCK, Trag. Graec. frag. Adesp. No 352.
HESIODO, Trabajos y días, 86.
NAUCK,

HoMERO,

- 67-

�24)

b)

hacer thuen uso de ellas. Por lo tanto, él cree que también
Epimeteo, hombre vano y necio debe guardarse y temer la
buena suerte que lo va a perjudicar y corromper. Y de nuevo cuando dice:
''Nunca tengas la crueldad de reprochar a un hombre
por la funesta y denigrante pobreza, don de los dio[ses eternos" ( 112 )
llama "don divino" lo que da la suerte, sugiriendo que no
es digno reprochar a los que son pobres por culpa de la suerte, sino más bien hay que reprochar a la pobreza cuando
es acompañada de la pereza, de la molicie y del lujo; porque entonces es' torpe y vergonzosa.
En efecto, cuando los hombres todavía no llamaban a la Fortuna con este nombre, al saber que el poder de esta causa
inconstante, sin orden y sin límite, es fuerte y no puede
ser previsto por la razón humana, la designaban con los
nombres de los dioses; así como nosotros estamos acostum1H"a.dos a llamar demoníacos y divinos a algunos hechos, a
algunas costumbres y, por Zeus, también a los discursos y a
los hombres. Con este tipo de interpretación deben ser corregidas muchas de las expresiones que parecen dichas en
forma absurda acerca de Zeus, entre ellas, por ejemplo. también los siguientes versos:
"En ]os umbrales del palacio de Zeus hay ·d os toneles
de dones que el dios reparte; en el uno están los aza[res y en el otro las suertes" ( 113 )

y:
"El excelso Cronide no ratificó nuestros juramentos,
y segu.irá causándonos males a unos y a otros" ( 114 )

y:

e)
ll2)
ll3)
ll4)
liS)

"Desde aquel punto comenzaría a desarrollarse la ca[lamidad
entre teucros y dánaos por la decisión de Zeus" ( 115 )
en los cuales el nombre de Zeus debe ser interpretado como
"Suerte" y "De"tino". En ellos, en realidad, se expresa así
en forma completa, con un solo nombre, aquella parte de la
casualidad que no puede ser alcanzada con nuestro razonamiento, y que no se encuentra a nuestro alcance. Pero,
cuando el uso de la palabra e~ conveniente, razonable y verosímil, debemos creer entonces que con el nombre de t.lios
se indica al dios mismo, como en estos versos:
"y recorría las filas de los demás guerreros:

lbidem, 717.
HoMERO, lliada, XXIV, 528.
lbidem, VII, 69.
HoMERO, Odisea, VIII, 81.

- 68-

�solamente evitaba el encuentro con Ayax T clamonio
porque Zcus se irritaba contra él, siempre que com[hatía con un guerrero más valiente'' ( 11 '1 J

y:

d)

e)

"En efecto Zeu.:. toma a sus cuidados los asuntos má..,
[importantes de la humanidad
y despreocupadament e deja a otras divinidades los
[asuntos más pequeños" (1 17 )
Además hay que prestar mucha atención a otras palabras
que los poetas adaptan a muchas circunstancias con sentidos
dife!entes. Por ejemplo, la palabra "apE:t~" (are té), "virtud".
Puesto que la Virtud no sólo hace a los hombres cuerdos,
justos y buenos en las acciones y en los discursos, sino también procura gloria y poderes, los poetas usando esta acepción~
llaman "ape't'~" a la gloria y al poder; así como se llama con
el mismo nombre ·d el árbol también al fruto que éste produce, como por ejemplo, "E.'Aa:ía:" ( elaia) "aceituna" al fruto
del "'D. a:¡a:" (elaia) "olivo"; y "q¡r¡¡Ó~" (phegós) "haya" al
fruto de la "q¡r¡¡ó~" (phegós) "encina".
Así, por ejemplo, cuando los poetas dicen:
"Ante la virtud, los dioses pusieron el duro trabajo"
( 118)

y:
"Entonces los Dánaos, peleando con bravura, rompie[ron las falanges teucras" ( 119 ),

y:

e)

116)
117)
118)
119)
120)
121)
122)
123)

''si es nuestro destino morir, bello es morir
acabando la vida en aras de la virtud" (1 20 ) ;
piense nuestro joven, de inmediato, que en estos versos se
habla de la facultad mejor y más divina que hay en nosotros,
con lo cual entendemos: el recto juicio, la perfección del
buen senti.do y la conforme disposición del alma ( 121 ) •
Pero, cuando en otros casos él lea:
"Pero Zeus aumenta y disminuyfl el valor de los gue[rreros" (1 22 ),
y el otro verso:
"La virtud y la gloria acompa'ñan la riqueza" ( 123 ) ,
no se quede el joven turbado y admirado de los ricos, como
si ellos en un momento pudieran comprar la virtud con el

!liada, XI, 540-42.
Trag. Graec. frag. Adesp. N 9 353.
HESIODO, Trabajos y días, 289.
HOMERO, !liada, XI, 90.
NAUCK, Trag. Graec. frag. EuaÍPIDES, N 9 994.
Definiciones de la virtud, comunes entre los estoicos.
HoMERO, !liada, XX, 242.
HESIODO, Trabajos y días, 313.
HoMERO,

NAUCK,

- 69

�f)

25)

b)

dinero, ni crea que está en poder de la suerte aumentar o
disminuir el valor; por el contrario considere que el poeta
ha usado la palabra '"ap~'t'~" en lugar de "oó~a" (doxa)
"gloria", o de "cuvcq.u;" ( dynamis) "poder", o de dm)xb"
( eytykhía) "buena suerte" o de algo parecido.
También con la palabra "y.ay.Ón¡;'' (kakotes) ''maldad'\ los
poetas una vez indican propiamente la maldad y la perversidad del alma como Hesíodo:
"ya que con la maldad ( Y.aY.Ón¡-.a) es posible ganar
[bien (1 21 L
otra vez algún otro mal o desgracia, como HoMERO:
"pues los mortales envejecen presto en la desgracia
( Y.axÓ't''tJ•t)" (1:!;;) .
Además cualquiera quedaría completamente engañado al
creer que Jos poetas indican con la palabra "euoaqJ.ovb'' ( ey,daimonía) '~felicidad", lo mismo que indican con ella los
filósofo~, ésto es 1a perfecta facultad o posesión de los bienes
o la perfección de una vida que prospera según naturaleza,
sin darse cuenta que, por el contrario, los poetas, con un uso
equivocado de la palabra llaman "euca[¡;.ú)v" ( eydaimon)
"feliz, beato" al rico y "euoa~¡;.ov[a" "felicidad"' al poder y a
la gloria.
HoMERO, por ejemplo, ha usado correctamente las palabras de este verso:
1
'Por ésto vivo ahora sin alegría, entre estas riquezas
( Y.'t'echecrcrtv) que poseo (1 20 ),
y MEANDRO también:
"Yo poseo muchos bienes; y muchos me
llaman rico ( 7tAOÚcrw;), pero nadie feliz" (1 27 ).
Pero EuRÍPIDES hace mucho desorden y confusión cuando
dice:
"Lejos de mí una felicidad ( doa[¡;.ú)V) que haría mi
[dolor" ( 12 ~ ) ,

y:
"Por qué honras a la tiranía, esta injusticia feliz
[ ( eu~a[¡.¡.o,;a)" (1 29 )
a menos que uno, como se ha dicho, no siga el sentido metafórico y abusivo de las palabras. Pero ya se ha dicho bastante sobre estos argumentos.
124)
125)
126)
127)
128)
129)

Ibídem, 287.
HoMERO, Odisea, XIX, 360.
Ibídem, IV, 93.
KocK, Com. Att. frag. III, p. 184.
EuaíPIDES, Medea, 598.
EuaÍPIDES, Fenicias, 549.

- 70-

�e)

d)

Cap. VII. - Ahora bien, otra cosa más de~hemos hacer considerar a los jóvenes, no una sola vez, sino muchas, demostrándoles que la poesía, siendo .de por si imitación, se
sirve de adorno y esplendor, para embellecer las acciones y
los caracteres que trata, pero no deja de lado la similitud
de la verdad, ya que la imitación tiene su seducción en la
verosimilitud. Por esto la imitación que no descuida completamente la verda.d, presenta en las acciones indicios mezclados de maldad y de virtud, como la poesía de Homero.
Esta, en efecto, está muy lejos de la opinión de los estoicos
que afirman que nunca el vicio se junta con la virtud, ni
la virtud con el vicio, sino 1que creen que el hombre ignorante hace todo mal, mientras el hombre de cultura cumple todo en forma perfecta (1 30 ) • Estas son las doctrinas que
oímos en las escuelas; sin embargo, en los hechos y en la vida
común es como dice EuRÍPIDES:
"hienes y males no pueden estar separados,
por el contrario forman una mezcla" (1 31 ).
Además de la verdad, el arte poético usa especialmente la
variedad y la diversidad. En efecto, los cambios proporcionan a los mitos el elemento emocional, sorpresivo e inesperado que produce la mayor maravilla y el mayor goce,
mientras lo sencillo queda falto de emoción y de poesía.
Por esta razón los poetas no presentan a los mismos personajes siempre igualmente vencodorcs, felices o justos en todas las cosas, ni a los dioses faltos de emoción y de culpas,
cuando los hacen actuar como hombres; y todo eso para que
el elemento turbador y excitante del arte poético no quede
inactivo en ningún momento al faltar los. peligros y las luchas.
Cap. VIII. -

e)

130)

Por lo tanto, estando así las cosas, debemos
guiar al joven para que, al leer en los poemas nombres ilustre.:; y grandes, no se forme la opinión que fueron de hombres sabios y justoe, de reyes }&gt;Crfectos, modelos de toda
virtud y rectitud, ya 1que éT quedará muy perjudicado al
apreciar y admirar todo lo que lee~ sin desaprobar nada, y
al no querer escuchar la opinión de quien critica a aquellos
que hacen y dicen cosas como éstas:
'"Ojalá! padre Zeus, A tena, A polo!
ninguno de los Teucros, ni de los Argivos
escape de la muerte, y librándonos de ella nosotros Jos

Conocida sentencia de los estóicos, que se encuentra citada ya en CICERÓN,

Finib, IV, 24: "ut iam omnes insipientes sint miseri. .. "; Ibidem, 23:
131)

"qui sapientes non sint omnes aeque miseros e!'se".
Eolo de EuRÍPIDES. Cf. Moralia, 396b, 474a. NAUCK, Trag. Graec. frag.
PIDES No 21.

- 71-

EuRÍ·

�derribemos las sacras almenas de Troya" ( 13 ~),

f)

y:
"Oí la misérrima voz de Casandra, hija de Priamo
a la cual estaba matando, junto a mi, la dolosa
Clitemncstra '' ( 133 ) ,

y:
'•Que yo yaciera con la concubina para que aborreciese
[al anciano.
Quise ohedecerla, y lo hice'~ ( 134 ),

y:

26)

b)

e)

J32)
133)
134)
135)

·'Zcus padre, no hay dios más funesto que tú" (1 33 ).
Por lo tanto, •que el jov~n no se acostumbre a elogiar cosas
como ésta--~ ni sea perc.;uasivo y hábil en encontrar escusas y
en imaginar recurc.;o" aptos a justificar las malas acciones; por
el contrario, que crea más en ésto: que la poesía es imitación
de costumbres, de Yidas y de hombres, no perfectos, ni puro5,
ni intachables en todos sus aspectos, sino sometidos por el
contrario, a pasiones, opiniones faJ .. as e ignorancia; éstos, sin
embargo, por disposición natural a menudo tienden a mejorarse.
En efecto, la lectura de los poetas no traerá ningún daño al
joven, cuando su alma esté preparada en forma tal que se
exalte y se entusiasme sólo frente a. las cosas bien dichas y
bien hechas, y no tolere las malas y las 1·epudie. Por el eonlr&lt;&gt;-rio, el que admire y acf&gt;pt(" cualquier cosa, dominado en
su juicio por la .. educción de nombres heroicos, es proclive a
caer en muchos vicio.:, sin dar~c cuenta; como los que imitan
el dorso curvo de Platón ) el tartamudeo de Aristóteles. Por
lo tanto no hay que temblar tímidamente frente a todo, preso
de super~'tición como en un templo, ni 1~Jnedarse en adoración
frente a cualquier cosa, sino hay que estar aco:-tumhrado a
proclamar que algo no es justo y no es cmn·enicnte, no menos que a reconocerlo. justo )' conveniente.
Por ejemplo 1 cuando en el campo griego, lo:-; wldado:-; fueron alcanzados por la enfermedad, Aquiles reunió una asamblea; y, aunque él sufriera más que todos por la demora dP
la guerra, por su posición y fama en el ejército, al darse!
cuenta, por sus conocimientos métlicos, que 1a enfermrda(1.
al no hajar al noveno día, como dehía por naturaleza, no
era enfermedad normal, dchida a causas comunes, ~e l"V~l!l·
tó y, sin d!rigir la palabra a la muchedumhre, se dirigió cou
este consejo al rey, moderada y convenientemente:

llíada, XVI, 97.
Odisea, XI, 421.
Ilíada, IX, 452.
Ibidem, III, 365.
HoMERO,
HoMERO,
HoMERO,

- 72-

�d)

e)

'"Att·ida! creo que tendremos que volver atrás, yendo
otra vez errantes" (l 3 li).
Pero, cuando el adivino dice que teme b ira del más pudt~~
roso de los Griegos, Aquiles, jurando que nadie levantará
las manos sobre el adivino, mientras él viva, agrega sin r:tzón y sin moderación:
"aunque hablares de A¿;amemnón" ( 137 ),
mostrando a::.Í indiferencia y desprecio hacia el jefe. 1, al
rato, aun más irrita·do toma la espada con el deseo de matarlo, contra su propio honor ) utilidad. Pero, en segnid&lt;1
arrepentiéndose:
'·enyainó la enorme espada y no desobedeció
la orden de Atenea" (1 38 ),
obrando esta vez con rectitud y honor. En efecto, a] no poder desahogar completamente su ira la de~vió y la detuvo
moderándola con el razonamiento antes de hacer algo irrc-~
parable.
También Agamemnón es ri.dículo en lo que hace y dice en
la Asamhlea, pero en lo que se refiere a Cri.::.cida C'S mas
digno y más real. Así como Aquilcs 1 cuando H' llevan a Bri~
seida:
';llorando, fué a sentarse en disparte. lejos de ~us con~~
pañero~'·

f)

27)

136)
137)
138)
139)

1 !O)

(n'),

igualmente Agamemnón en persona, hace subir a la nave y
entrega y devuelve a Criseida, la mujer de la cual poco antes había dicho qua le era más cara que su misma esposa,
sin haber cometido con ella ningún acto amoroso y desho·
nesto.
También Fénix, malllecido por el pa.dre por causa de su
concubina, dice:
"E¡,tuve por matar a mi padre con el agudo bronce:
mas a lf!;Úil inmortal calmó mi cólera, haciéndome
[pensar
en la fama y en los reproches de los hombres,
a fin de que no furse llamado parricida por los
[Aqueo2' 1 ( 140 1.
Ahora bien, Aristarco sacó estos versos temiendo sus efectos; pero están bien a propósito en el momento en que Fenh
enseña a Aquiles lo que es la ira y lo que los homhres hacen
cuando, arrastrados por esa pasión, no usan el razonamiento
y no obedecen a los que intentan tranquilizarlos. Así también

Ibídem,
Ibídem,
Ibídem,
Ibidem,
Ibídem,

I. 59.
90.
220.
349.
lX, 458-61; versos conservados sólo por Plutarco.

- 73-

�b)

e)

d)

141)
112)
143)
14 i)

el poeta~ al presentar a 1\ieleagro, antes en('olerizado con :::.n~
ciudadanos, y después apaciguado, justamente critica las pasione:;, su dominio sobre ellas y su cambio de opinión.
En estos casos, por lo tanto~ la diferencia es evidente; pr:ro
en los casos en que la opinión del poeta e~ oscura, hay qn{'
hacer cierta distinción y llamar la atención del joven. Por
ejemplo, si Nausicaa, al ver a Odi¿eo, homlHe extr&lt;Jnjero, y
al experimentar hat:ia él la misma pa~ióu de Calipso, siendo
ella veleidosa y en edad de casane, die ~ neciamente a sns
sirvientas estas palabras:
"Ojalá! a tul varón pu.diera llamársele mi marido,
viviendo acá; ojalá lt pluguiera quedar::;c con nos ·
[otros!'l ( 111 ) .
~u impu(licia y su falta de dominio wn dignas de censura.
Pero, por el contrario, ella es digna de admir,!ción, si expre~a su de:;co de casarse con Odi:;co, más hien que con un
marino o haibrín su conciudadano, porque se ha ·dado cuenta, por las palabras de él, del caractcr del héro~, y ha qu~­
dado admiraua de su manera de haJJlar tan llen~ de huen
8entido.
Otro ejemplo más: cuando Pcnélope se entretiene amablemente con sus pretcndienles mientras aquellos ]e regalan vestidos y adornos, Odiseo ::e (1ueda &lt;.:orupla~ido:
"de que les sacase regalos y les lisonjeara el ánimo"
(14:!) ·.
si él se alegra por los done:; y la relativa ~anancia, sohrep~.­
sa en lenocinio a Poliagro, así riuiculizado en tua comedi~1:
" ... feliz Poliagro
"'que alimenta a la cabra celeste para sacar ganancb
[de ella" ( 41 :~);
pero si piensa que con eso. ellos están más confiados, sin
preocuparse del futuro, su alegría y :::.u confianza tienen razón de ser.
Igualmente, en el recuento lle los dones que los Feacios le
han dejado antes de irse, si al encontrarse en tal soledad,
ignaro e incierto de lo que le puede pasar, teme por h·s
dones:
';no :;e hayan llevado alguna. cosa en la cóncava nave~
[cuando de atquí parti~ron" ( 14A),
su avaricia, en ver,dad, es digna de lástima y desprecio. Pero,
por el contrario si? como alp:unos dicen, no teniendo todavía la seguridad de estar en Itaca, cree que la salvación de

Odisea, VI, 244.
Ibídem, XVIII, 282.
KocK, Com. Att. frag. III, 399. Se refiere probablemente a la cabra Amaltea.
HoMERO, Odisea, XIII, 216.

Ho:\HRO,

- 74-

�los dones, es una demostración de la integridad de los Fe&lt;~­
cios -en realidad, él pensaba &lt;JUC no lo hubieran llPvado:
para dejarlo tirado y abandonado en tierra extra'ila sin ganancia ninguna y dejándole sus bienes- no se sirve de un
ar~umento vano y su previsión es digna ·de ser admirada.
e)

Además, algunos critican este deserrubarque realizado mientras él dormía, y dicen que ]os Tirrenios conservan U1l cnento según el cual Odiseo era dormilón por naturah"Z:! &gt; qu?
por esto era de difícil trato ron la gente. Pero aceptan r-.,ta
e~cena intcrprctan.do que d SlH"ÍÍo de Odi~eo I"!O era venladero, sino tque él, avergonzado porque debía despedir a los
Fcaeios !"in 1lon~s ho~pitalario.; y sin poder agasajarlo~, sabiendo a(lemú.; que b era impo3ihle e s cond ~ r10e dP. ~. us ene-migos en presencia de aquellos, se salvó de la dificult~Hl
haciéndose el dormido ( 11 :;) •
0

f)

Por lo tanto con esas indicaciones acerca de los poema:;;, no
permitiremo3 que surja en los jóvenes una tendencia hacia
las malas co:::i.umhres, sino más bien emulación y preferencia
para las mejores; en forma tal que sin vacilación pued ~tn
censurar a unos y elogiar a otros. Esto es necesario especialmente en las tragedias en las cuales acciones indignas y miseras son presentadas con palabras persuasivas y hábiles. En
realidad, no es completamente verdadero el dicho tle
SóFOCLES:

'·De las malas acciones no nacen bellas palabra;;;''
( lH,)'

ya que él mismo está acostumbrado a pre-=entar malas costumbres y hechos indignos con palabras agradables y argumentos h::-névolos. Y Ycs, que también su cumpañero de arlc.
28)

ha hecho tque Fedra culpe al mismo Teseo que.
con sus violencias, la hizo en:unorar de Hipólito (1 47 ). La
mi•ma libertad .de palabra proporciona él a Helena en las
'"Troyanas~' al hacerle decir qu~ Iléf'Pha debe ser casti~ada
esp ~· cialmente por hal)cr engPndrado al hombre que la sedujo. En conclusión, que el joven no ~e acostum hre a creer
que en estas cosas hay algo sagaz y hábil, y que no Re Rlegre
por tales recursos, por lo contrario que aborrezca las palabras
licenciosas, mág que los hecho~.

145)

El método de interpretación u!"ado en estos párrafos es del todo tradicional,
como también los ejemplos citados. Cf. ARISTÓTELES, Poética, cap. 24, 1460a,
35 sgs.
NAUCK, Trag. Graec. frag., SOPHOCLES, N° 755.
No se refiere a la tragedia "Hipólito coronado", la que ha llegado hasta
nosotros, sino a la anterior, perdida "llipólito cubierto". NAUCK, Trag.
Graec. frag. EuRÍPIDES N° 491.

146)
H7)

EuRÍPIDES

- 7ó

�De cualquier manera~ es útil investigar la causa
de todo lo que se dice. Por ejemplo Catón, cuando era todavía niño, wlía hacer lo que el pedagogo le ordenaba, pero
le preguntaba la causa y la razón de la orden. Ahora bien,
por lo que se refiere a los poetas, no hay que obedecerle~
como si fueran pedagogos o legisla.dores, a menos que el texto no sea razonable. Y decimos que un texto es razonahle,
cuando es bueno; mientras cuando es malo, aparecerá conlf,
vacío y vano. Pero la mayoría de la ~ente insiste en reclamar las causas de algunas" co.3a., y quic;·en saber porque han
6ido dichas:
'~Nunca coloques la jarra sobre la copa de los qn•)
están tomando" (HS),

Cap. IX. -

b)

y:
e)

"El que caiga del carro y suba al de otro
pelee con la lanza" ( 149 ) ,
mientras aceptan otras peores con confianza y sin ninguna
crítica, como por ejemplo éstas:
"ya que el hombre es esclavo, aunque esté lleno de
[coraje,
si tiene conciencia de las culpas de su padre y de su
50
1 madre" (1
),

y:
"El hombre infeliz debe tener bajos pensamientos"
(l:íl).

d)

148)
149)
150)
151)
152)

Sin embargo frases como éstas afectan nuestros caracteres y
perturban nuestra vida, creando en nosotros juicio::; vanos y
opiniones absurdas, a menos que nos acostumbremos a contestar en cada caso: ¿por qué el hombre infeliz debe tener
bajos pensamientos, y no dehe, por el contrario, oponerse
al destino, elevarse y no humillarse? Y¿ por qué )O, hombre bueno y cuerdo, pero nacido de un padre malo y necio
no puedo enorgullecerme por mi virtud, sino por el contrario debo quedarme apocado y humillado por la ignorancia
de mi padre? Por lo tanto~ a'qucl que se opone y resiste en
esta forma y no se deja llevar por cualquier discurso, como
por el viento, sino que estima justo el dicho de HERÁCLITO:
"El homhre necio se asusta de cualquier palabra" (1;;~), rechazará muchas de las cosas dichas en forma que no corresponde ni a la verdad ni a la lJtilidad. En conclusión

Trabajos y días, 744.
llíada, IV, 306.
EuRÍPIDES, Hipólito, 424.
NAUCK, Trag. Graec. frag. EuRÍPIDES, No 957.
DIELS, Fragmente der V orsokratiker, 1, p. 95, frag. 87.
HEsiODO,

HoMERO,

- 76-

�estas sugerencias procurarán
poemas.

e)

f)

29)

una inocua lectura

de los

Cap. X. - Como en las ojas .de una vid y en los copiosos
sarmientos, el fruto a menudo se esconde y queda desapercibido en la sombra, así en la dicción poética y en los
cuentos extensos 1 se le escapan al joven muchas cosas útiles
y aprovechables. Sin embargo, ésto no 'le debe ocurrir y no
debe perderse atrás de los hechos; por el contrario debe
agarrarse especialmente a las cosas que llevan a la virtud y que pueden formar el caracter. Por esta razón es
oportuno tratar este argumento aun sea en forma breve, tocando someramente los puntos esenciales y dejando la verhosidad, la aparatosidad y la abundancia de ejemplos para
los tque escrihen en forma más ostentosa. Como primera cosa
el joven que conoce los caracteres y los per,onajcs buenos
y malos, preste atención a las palabras y a las acciones que
el poeta atribuye convenientemente a unos y a otros. Por
ejemplo, Aquiles, aun hablando con ira, se dirige así a Agamemnón:
··jamás el botín que oh tengo es igual al tuyo, cuando
los AIC(ueos entran a saco en una populosa ciudad de
[los troyanos'' ( 1 ;;a),
mientras Tersites insultándolo dice:
;;Tus tiendas están repletas de bronce, y tienes muchas
y e~cogidas mujeres, que los Aqueos
te ofrecemos antes que a nadie, cuando tomamos al[guna ciudad"' (1;¡ 4 ).
Y de nuevo Aquiles:
" ... Si Zeus
nos permite tomar la bien murada ciudad de Troya"
155) .
Pero Tersitcs:
'"Que yo u otro Aqueo haya hecho prisionero" (1 3G).
Y de nuevo, cuando Agamemnón insulta a Diomedes durante la revista, éste no le contesta nada:
"oyendo con respeto la increpación del venerando rey"
(157)'
pero Stenclo, hombre de ningún renombre:
''Alrida, dijo, no mientas pudiendo .decir la verdad,

153)
154)
155)
156)
157)

Ilíada, I, 163.
II, 226.
I, 128.
II, 231.
IV, 402.

HoMERO,

Ibídem,
Ibídem,
Ibídem,
Ibidem,

- 77-

�h)

e)

nos gloriamos de ser más valientes que nuestros pa[ch·es" (1 51'3).
Esta diferencia bien observada, enseñará al joven a con5iderar la modestia y la moderación como un rasgo de cultura, y
a evitar la soberbia y la jactancia como algo vano. También
resulta útil la consideración de la conducta de Agamemuón
en este caso. Pasó por alto a Stenelo, sin dirigirle palabra,
pero se preocupó de Odisco~ le contestó y se dirigió a él:
"cuando comprendió que el héroe se irritruba, retrae[ tándose dijo" ( 15 ~)
ya que, defenderse de todos, es rasgos de servilismo y de
falta ·de dignidad, pero insultar a todos es de arrogante y
neCIO.

En éste sentido actuó muy bien D:omedes cuando, al ser reprochado por el rey, permaneció callado mientras duraha la
batalla, pero al terminar le habló libremente así:
"poco ha, menospreciaste mi valor ante los Dánaos~'
(160).
Es útil ta1nhién tener presente la diferencia que hay entro
un hombre cuerdo y un adivino ) a famoso. En efecto, Calcas (l Gl) no espera el momento oportuno, por el contrario
no se preocupa en absoluto, de acusar al rey ante la multitud, por haberles traído la peste. Por el contrario, Néstor,
d) ansioso de decir algo para la reconciliación con Aquiles, y
no dar la impresión de acusar a Agamemnón frente a la
multitud por haberse deja.do dominar por la ira y haberse
equivocado, dice:
"ofrece después un banquete a los caudillos, que ésto
[es lo que te conviene y lo digno de tí, (1 6 :!)
una vez congregado~, seguirás el parecer de quien te de
[mejor con~ejo'' ( 163 )
y sólo después de la comida, hace partir a los embajadores; ésta era la manera de corregir el error, mientras aqne·
llo hubiera si·do acusación e insulto.
Además hay que mirar también las diferencias de las estirpes y sus maneras de ser, como sigue. Los Troyanos, por
ejemplo, avanzan con gritos y temeridad: los Aqueos:
"callados y temerosos de sus jefes" (1 64 ).
e) En efecto, el temor a los jefes en el momento en t¡ue los enemigos están a punto de chocar, es signo de valor y de obe158)
159)
160)
161)
162)
163)
164)

Ibidem,
Ibidem,
lbidem,
lbidem,
lbidem,
Ibidem,
Ibidem,

404.
357.
IX, 34.

I, 94, 95.
IX, 70.
74-75.
IV, 431.

- 78-

�diencia. Igualmente Platón quiere acostumbrarnos a temer
las críticas y los males, más que las fatigas y los peligros
( 16 ;:¡), y Catón decía que prefería la gente que se ruboriza a
la que palidece ( 166 ) •
También en las promesas hay un carácter especial; por
ejemplo, Dolón promete:
"pues atravesaré todo el ejército hasta llegar
a la nave de Agamemnón" (1 67 ) ;
f) pero Diomedes no promete nada y dice 'que tendrá menos
miedo si lo envían con otro ( 16 tl) . En conclusión la prudencia es un rasgo griego y de hombre culto, mientras la audacia es algo bárbaro y vano; hay que emular una y censurar
la otra.
En cierto sentido, tampoco es inútil observar la emoción de
los Troyanos y de Héctor cuando Ayax está a punto de combatir en singular duelo con aquel. En este sentido se puede
recordar que Esquilo una vez, durante los juegos ístmicos,
al ver un pugilista golpeado en la cara, mientras se levantaban gritos, dijo: "lo que es el entrenamiento! Los espectadores gritan, y el herido calla" (1 69 ). Igualmente cuando el
poeta ,dice que los Griegos se alegran al ver a Ayax resplandeciente en sus armas
"pero un violento temblor se apoderó de los Teucros;
30)
al mismo Héctor palpitóle el corazón en el pecho" (1 70 ),
¿quién no admiraría la diferencia entre ellos y los Troyanos? En efecto, el corazón del que corre peligro "late" solamente, como también el corazón de quien está por hacer
una competencia de lucha o carrera, mientras los cuerpos
de los espectadores tiemblan y se agitan por lealtad y temor
hacia su rey.
También en este otro lugar hay que considerar la diferen·
cia entre un hombre valeroso y un cobarde. En efecto,
Tersites:
"aborrecía de un modo especial a Aquiles y a Odiseo"
(171) ;
b) mientras Ayax que siempre fué muy amigo de Aquiles,
habla así a Héctor acerca ,de él:
"ahora sabrás claramente, de solo a solo
cuáles adalides pueden presentar los Danaos
aun prescindiendo de Aquiles, que destruye los escua165)
166)
167)
168)
169)
170)
171)

Apología, 28 d, e.
Vid&lt;z de Catón, cap. IX, 134c.
HoMERO, Ilíada, X, 325.
Ibídem, 222.
Cf. PLUTARCO, Moral.ia, Quomodo quis suos in virt. sent. prof., 79e.
HoMERO, Ilíada, VII, 214-15.
Ibídem, 11, 220.
PLATÓN,

PLUTARCO,

- 79-

�e)

[ drones y tiene el ánimo de un león" ( 172 ) ,
y ésto es el elogio para Aquiles; pero más adelante habla
de todos en forma elqgiosa:
"'somos muchos los capaces de pelear contigo" (1 73 ),
no jactándose a si mismo como único y mejor entre todos,
sino como uno a la par de muchos, igualmente capaces ._le
resistir.
Esto sería suficiente acerca de las diferencias; sin embargo
queremos agregar también esto: entre los Troyanos muchos
fueron cogidos vivos, mientras de los Aqueos ninguno; entre los Troyanos algunos se arrojaron a los pies de los enemigos, como Adrasto (1 74 ), los hijos de Antímaco (1 75 ),
Licaón (1 76 ), el mismo Héctor 177 ) suplicando a Aquiles por
su sepultura; entre los Griegos ninguno; como si fuera propio de !bárbaros suplicar y arrojarse a los pies de los enemigos en los combates, y propio de hélenos vencer combatiendo o morir.

Cap. XI. -

d)

e)

172)
173)
174)
175)
176)
177)
178)
179)

Como en los prados la abeja busca la flor, la
cabra la hoja tierna, el cerdo la raíz, los otros animales las
semillas y el fruto, así en las lecturas de los poemas uno
selecciona las flores de la historia, otro prefiere la belleza
y la colocación de las palabras, como Aristófanes dice acerca de Euríp1des:
"yo me sirvo de la redondez de su boca" (1 78 ),
otros además -aquellos a los cuales nuestras palabras están
ahora dirigidas- siguen útilmente las cosas dichas acerca
de las costumbres. A éstos debemos recordar tque es raro que
el que ama los cuentos no se entere de lo que se relata en
forma nueva y singular, y que el filólogo no aprecie lo que
se dice en forma pura y elaborada, y que por fin el amante
del honor y de lo bello, y el que se acerca a los poemas no
por diversión, sino por e·ducación, escuche con aburrimiento
y desinterés las declamaciones acerca del valor de la temperancia y de la justicia, como por ejemplo lo que sigue:
"Por qué no mostramos nuestro impetuoso valor?
ea, ven atquí, ponte a mi lado. Vergonzoso
fuera que Héctor, de tremolante casco, se apoderase
[de las naves'' (1 79 ).
En efecto el joven se entusiasmará mayormente con la vir-

Ibidem, VII, 226.
Ibidem, 231.
Ibidem, VI, 37.
Ibidem, XI, 122.
Ibidem, XXI, 64.
lbidem, XXII, 337.
KocK, Com. Att. frag. 1, p. 513.
HOMERO, Ilíada, XI, 313.

-80-

�tud, al leer que este hombre tan prudente, frente al peligro
Je ~aer de::;truído y de perecer junto con los demás, teme la
vergüenza y la crítica, pero no la muerte. Y con el verso:
"Atenea holgóse de ver la prudencia y la equidad del
[varón" ( 180 )
f) el poeta ofrece la misma reflexión, al imaginar que la diosa
se alegra por la prudencia y justicia del héroe y no por su
riqueza, su bello aspecto y su vigor. Y además, cuando ella
dice que no ·descuida, ni abandona a Odiseo:
"porque eres afable, perspicaz y sensato" (1 81 ),
indica que de nuestras cualidades, sólo una es apreciada
por los dioses y es divina: la virtud, si es cierto que por
naturaleza ca.da símil ama a su símil.
Ahora bien, puesto que dominar la ira parece ser una cosa
31)
grande -y lo es- y más grande todavía parece ser la vigilancia y la previsión de no caer en ella y no dejarse
arrastrar por ella, debemos nosotros demostrar a los lectores esta afirmación en una forma no superficial, por medio
del ejemplo de Aquiles, el cual, hombre impaciente y duro,
ordena a Priamo de conservar la calma para no exasperarlo:
'~No me irrites más, anciano! dispuesto eetoy
a entregarte el eadaver de Héctor, pues para ello Zeus
[ envióme una mensajera,
no sea que deje .de respetarte, oh anciano, a pesar de
[que te hallas en mi tienda
y eres un suplicante, y viole las órdenes de Zeus"
b)
1

( 182) ;

y después ·de haber lavado él mismo el cuerpo de Héctor y
haberlo envuelto, lo coloca sobre el carro, antes de que el
padre lo vea ultrajado,
"no fuera que afligiéndose al ver a su hijo, no pu[ diese reprimir
la cólera en su pecho e irritar5e el corazón de Aquiles
y éste le matara quebrantando las órdenes de Zeus"
(183).

e)

180)
181)
182)
183)

En verdad~ es previ8ión admirable que un hombre, propenso a la ira y de naturaleza rudo e iracundo no se desconozca
a sí mismo, sino que se cuide, vigile las causas de ira y las
prevenga con el razonamiento para no caer en tal pasión a
pesar suyo. Así también debe comportarse el aficionado al
vino [rente a las bebidas, y el afecto a los placeres sexuales
frente al amor. Así Agesilao no permitió que el hermo~o

HoMERO, Odisea, III, 52.
lbidem, XIII, 332.
HoMERO, Ilíada, XXIV, 560-61; 569-70.
Ibidem, 584.

-

81 -

�d)

e)

muchacho que se le acercaba, lo besara (1 34 ) y Ciro (1 85 )
no osó ver a Pan tea; por el contrario, la gente ignorante
reune los elementos que excitan las pasiones y se ahandona
a aquellas en que se encuentra más débil.
Así Odiseo no sólo detuvo a si mismo en el momento en
que estaba irritado, sino también sosegó a Telemaco, cuando Be dió cuenta por unas palabras, que el joven estaba encolerizado y lleno de odio y, con anticipación lo instó a
quedarse tranquilo y a contenerse1 ordenándole:
"si me ultrajaren en el palacio, sufre en el cora.lÓn
que tienes en el pecho, que yo padezca malos trata[mientos;
y si vieres que me echan, arrastrándome en el pala[ cio por los pies
o me hieren con saetas, pasa por ello también" ( 186 ) •
En efecto, como a los caballos no se les pone un freno durante las carreras, sino anteriormente; de igual manera conviene que las personas coléricas que difícilmente se contienen frente a las dificultades, sean prevenidas con razonamientos y preparadas para enfrentarlas.
También hay que escuchar con atención las palabras y evitar Ias bromas de Cleante, tque se hace ridículo, cuando
pretende interpretar el:
"Zeus padre, que reinas desde el Ida" (1 87 ),

y:

f)

184)
185)
186)
187)
188)
189)
190)
191)

"Zeus soberano, Dodoneo" (1 88 ),
ordenándonos leer las últimas dos palabras como una sola
(1 8u), como si llamara "avaoooú}V (Úov" (anadodonaion) al
aire que emana de la tierra por exhalación.
También Crisipo muchas veces se revela limitado, cuando
por ejemplo sin nada de broma, interpreta~ en forma poco
persuasiva, y retuerce el sentido, diciendo que el Croni.de
"longividente'' (1 90 ), significa "hábil en el hablar" y
'rexcelente en la facultad de palabra".
Por lo tanto, es mejor dejar estas consideraciones a los
gramáticos y tomar en examen especialmente aquellas cuestiones tque unen al mismo tiempo utilidad y probabilidad,
como por ejemplo:
"y tampoco mi corazón me incita a ello, que siempre
[supe ser valiente" (1 91 )

Agesilao, V, 4.
Ciropedia, VI, I, 41.
HoMERO, Odisea, XVI, 274.
HoMERO, lliada, 111, 320; VII, 202; XXIV, 308.
Ibídem, XVI, ~~,3. ,
Interpretando ava , no como vocativo de "&amp;va~", sino como preposición
}ENOFONTES,

}ENOFONTES,

"'ava.,,.,.

HoMERO, llíada, I, 498.
Ibídem, VI, 444.

-

82-

�y:
"el cual supo ser amable con todos" (Hl 2 ).
En estos versos el poeta, declarando que el valor es algo que
se aprende y estableciendo que el compañerismo y las relaciones amistosas con los demás proceden del conocimiento
y del razonamiento, incita a no ,despreocuparse de si mismos,
sino a aprender lo que es bien, y a prestar atención a los
maestros, como si la grosería y la cobardía fueran smonimos de ignorancia y necedad. Con ésto coincide lo que el
poeta dice acerca de Zeus y de Poseidón:
"Igual era el origen de ambas deidades y uno mismo
[su linaje,
pero Zeus había nacido primero y sabía más" (1 93 ),
con lo cual declara que el conocimiento es la cosa más divina y la más real y en él está la máxima superioridad de
Zeus, ya que él cree 'qUe las demás virtudes vienen después.
También hay que acostumbrar al joven a escuchar con
atención cosas como éstas:
'"y no mentirá, porque es muy sensato" (1 94 ),

32)

y:
"Antíloco, tú que antes eras sensato, qué has hecho?
desluciste mi habilidad y atropellaste mis corceles"
(195)

h)

y:
"Glauco, por qué siendo cual eres, con tanta sober[bia hablas?
oh dioses! te tenía por el hombre de más seso
de cuantos viven en la fértil Licia" (1 96 ),
en cuanto estos versos enseñan que los hombres sensatos no
mienten, no se portan deslealmente en las batallas y no acusan injustamente a los demás.
De la misma manera, cuando el poeta dice que Pándaro
(1 97 ), por estupidez, se dejó persuadir a violar los juramentos, demuestra tque cree que el hombre sensato no cumple
injusticias.
También acerca de la moderación se pueden sugerir cosas
parecidas, basándose en versos como éstos:
"La divina Antea, mujer de Proteo, había deseado
[con locura
juntarse clandestinamente con Belerofonte; no pudo

192)
193)
194)
195)
196)
197)

lbidem, XVII, 671.
lbidem, XIII, 354.
HoMERO, Odisea, III, 20; 358.
HoMERO, llíada, XXIII, 570.
lbidem, XVII, 170.
lbidem, IV, 104.

- 83-

�e)

persuadir al prudente héroe, que sólo pensaba en
[cosas honestas" ( 198 ) ,

y:
"Al principio la divina Clitemnestra, rehusó cometer
el hecho infame, porque tenía buenos sentimientos"
(199);
por lo tanto en estos casos el poeta atribuye al conocimiento la causa de la moderación. En las exhortaciones a las
batallas igualmente él dice cada vez:
"qué vergüenza, oh Licios! adónde huís? sed esfor[zados" (2° 0 )

y:

d)

e)

f)

198)
199)
200)
201)
202)
203)

"poned en vuestros pechos
vergüenza y pundonor; ahora que se promueve esta
[gran contienda" (2° 1 ),
con lo cual él hace valerosos a los hombres moderados que,
por temor a la vergüenza de bajas acciones, son capaces de
sobreponerse a los placeres y de enfrentar los peligros.
Con los mismos principios TIMOTEO en "Los Persas'' incita
a los Griegos y les ordena:
"Honrad al pudor que presta su ayuda a la virtud
[del combatiente" (2° 2 ).
EsQUILO también cuando escrilie de Anfiareo atribuye a la
moderación, el no enorgullecerse frente a la fama, no ser insolente y no excitarse por los elogios de la multitud:
"El no quiere parecer el mejor, sino serlo
recogiendo frutos del profundo surco de su mente
del cual brotan consejos buenos" (2° 3 ) •
Ya que es propio de hombre sensato estimar justamente a
sí mismo, y su estado de ánimo, cuando es el mejor. Por lo
tanto, si nos remontamos al conocimiento, resulta evidente
que toda forma de virtud nace de la razón y de la instrucción.

Cap. XII. - Ahora bien, como la abeja por naturaleza descubre en las flores más ásperas y en los espinos más agudos la miel más dulce y mejor utilizable, los jóvenes, al ser
educados rectamente en la poesía, aprenderán a extraer de
ella, en cualquier forma, lo ibueno y lo útil, aun en los pasajes sospechosos de ser malos y absurdos. Por ejemplo Agamemnón es sospechoso de venalidad por haher exonerado

Ibídem, VI, 160.
HoMERO, Odisea, III, 265.
HoMERO, llíada, XVI, 422.
Ibidem, XIII, 121.
BERCK, Poet, Lyr, Graec., pág. 1271 Tim. frag. 9.
EsQUILO, Siete contra Tebas, 592.

-

84

�33)

b)

e)

d)

204)
205)
206)
207)
208)

del serviciO militar a aquel hombre que le había ob~equia­
do la yegua Eeta:
"como presente, para no seguirle a la ventosa llión
y gozar tranquilo, donde moraba, de la abundante ri[queza
que Zeus le concediera" ( 204 ).
Pero, según ARISTÓTELES (2° 5 ), él obró con juicio, al preferir a un hombre tal una yegua buena; ya que, en verdad,
un hombre cobarde y flojo, debilitado por la riqueza y la
molicie~ no equivale ni a un perro ni a un asno.
También parece muy vergonzoso que Tetis incite a su hijo
a los placeres y les recuerae los amores. Pero en este caso hay
que considerar ]a moderación .de Aquiles que, aun aman·d o a Briseida, consciente que se acerca el fin de su vida,
en el momento en 'qUe ella vuelve a él, no se apresura a
gozar dei placer de ella; ni, como la mayoría, llora al amigo, dejando ,de hacer y cumplir sus deberes; sino que sólo
se abstiene de los placeres por el dolor; mientras se muestra valeroso en toda acción y en el comando del ejército.
Igualmente no es digno de elogio ÁRQUÍLOCO, cuando 1
llorando al marido de la hermana, muerto en un naufragio, piensa vencer el dolor con vino y diversiones. Es verdad que él aduce una causa que tiene cierta razón:
"ya ~ue con mis lágrimas no me curaré; ni me pondré
peor, buscando alegría y fiestas" (2° 6 ) •
Ahora bien, si aquél estimaba que de ninguna manera se
iba a poner peor "buscando alegría y fiestas", ¿cómo la
presente condición se volverá peor si nos pusiéramos a estudiar filosofía, a tomar parte en la vida política, a subir al
foro, a frecuentar Ia Academia, o a interesarnos de agricultura? Por lo tanto, tienen su valor también las correcciones a medias que usaban CLEANTE y ÁNTÍSTENES. Este
último, oibservando que los atenienses hacían demasiado
ruido en el teatro al oír el verso:
"¿Acaso es vergonzoso algo que no parece tal a ]os
['qUe lo cumplen?" (2° 7 ),
en seguida lo sustituyó así:
"lo que es vergonzoso, es vergonzoso, ya que lo pa[rezca, como que no lo parezca";
y CLEANTE, el verso acerca de la riqueza:
"ser generosos con los amigos, y cuando el cuerpo ha
caído en enfermedades salvarlo con gastos" (2° 8 ),

HoMERO, Ilíada, XXIII, 297.
Probablemente en "Cuestiones homéricas".
BERGK&gt; Poet. Lyr. Graec. 11, p. 687. Arq. frag. 6
EuRÍPIDES, E o !Jo; NAUCK, Trag. Graec. frag. EuRÍPIDES,
EuRÍPIDES, Electra, 428.

- 85-

No

17.

�e)

f)

209)
210)

2ll)
212)
213)

así lo cambió:
''i:ier generoso con las prostitutas, y cuando el cuerpo
Lha caído en enfermedades
frótalo con gastos";
y ZE"íÓ~, corrigiendo los verso::; de SÓFOCLES:
"quien se acompaña del tirano
es su esclavo, aunque fuera libre~' (:.! 0 !!) ,
cambia:
"no es esclavo si fuera libre'',
indicando en este caso con la palabra "libre" al audaz, al
magnánimo y al valeroso.
Por lo tanto, ¿qué nos impide guiar a los jóvenes con tales
correcciones hacia un mejor sentido, de manera que se suvan de citas como éstas?:
"es objeto de envidia de los hombres, el que
hace caer la flecha de su deseo, donde él ~quiere" (2 10 ),
presentándolo no en esta forma, sino así:
''hace caer la flecha de su deseo, donde es útil".
Y a que e:; digno de piedad y no envidiable que alguien quiera tomar y conseguir lo que no debe. Igualmente en estos
versos:
'·No sólo para las cosas buenas Atreo te engendró,
oh Agamemnón;
detbes alegrarte, pero también llorar" (2 11 ),
nos opondremos diciendo: "debes alegrarte, no llorar, s1
consiguieras lo que te alcanza:
''ya que no sólo para cosas buenas te engendró Atreo,
oh Agamemnón!"
Y tamhién acerca de estos otros versos:
';Ay de mi! este mal a los hombres procede .de Dios:
12
que alguien conozca el bien y no lo cumpla"
);
diremos •que es algo animal, irracional y digno de lástima,
que un hombre que conoce lo mejor sea arrastrado hacia
lo peor por causa de la intemperancia y de la molicie.
A propósito de este otro verso:
"lo que persuade es el temperamento del orador y
[no su oración'' (2 13 )
corregiremos: "el temperamento y la oración juntos, o el
temperamento por medio de la oración". Como el jinete gobierna al caballo con el freno, el piloto la nave con el timón~
así la virtud no tiene ningún medio tan humano y familiar como la palabra.

e

Trag. Graec. frag. SoPHOCLES, N° 789.
Ibídem, Adesp., N° 354.
EuRÍPIDES, lfigenia en Aulis, 29.
Crisipo de EuRÍPIDES; NAUCK, Trag. Graec. frag.
KocK, Com. Att. frag., 111, p. 135.
NAUCK,

- 86

EuRÍPIDES,

N° 841.

�34)

h)

e)

214)
215)
216)
217)

En el caso de estos otros versos:
''Hacia dónde se inclina más, hacia la mujer o hacia
[el hombre?
hacia donde se encuentra la belleza, le es indiferente
[quien sea" (:! 14 ),
era mejor decir:
"hacia donde se encuentra la virtud, le es indiferen[te quien sea",
interpretando la palabra "indiferente" como "equilibrado";
ya que: el hombre que, influenciado por el placer y por la
belleza va por aquí y por allí, es incompetente e inconstante.
Y para concluir, el verso:
"los asuntos divinos dan miedo a los hombres mode[rados" (2 13 ),
no está bien expresado, sino que debería decir:
"los asuntos divinos dan confianza a los hombres mo[,derados",
y temor a los necios, locos e ignorantes, que sospechan y
temen como da'üino también aquel poder que es causa y
principio de tedo bien.
En conclusión así es el sistema de la corrección.

Cap. XIII. - CRISIPO ha demostrado justamente que algo
dicho en relación a una determinada cosa puede ser usado
en relación a muchas otras, y que algo bien dicho dellJe ser
atribuído tallllbién a otros argumentos del mismo tipo. Por
ejemplo, cuando HESIODO dice:
"no morirá el buey, si el vecino no es malo" (2Hl) ~
dice ésto también para el perro, el asno y todos los que
pueden per.derse en forma semejante. Y aún, cuando EuRÍ·
PIDES dice:
"qué hombre, libre del miedo de la muerte, puede
[ser esclavo?" (2 17 ),
hay que interpretar que ésto se refiere también al trabajo
y a la enfermedad. En efecto, como los médicos, al aprender la eficacia de un remedio que se adapta a una sola enfermedad, lo transportan ,Y lo usan para toda enfermedad
similar, así, una expresión de valor común y general, no debe ser considera.da en relación a un único argumento, sino
que ·d ebe usarse también para argumentos similares; y nosotros debemos acostumbrar a los jóvenes a percibir su valor
general, y transferir rápidamente lo que es particular a lo

Trag. Graec. frag. Adesp. No 355.
~o 356.
HESIODO, Trabajos y días, 348.
NAUCK, Trag. Graec. frag. EunÍPIDES, N° 958.

NAUCK,

lbidem,

- 87-

�d)

e)

f)

218)
219)
220)
221)
222)
223)

general, haciéndole hacer práctica y ejercicio de sutileza
con muchos ejemplos. Así cuando MENANDRO dice:
"feliz del que posee riqueza y entendimiento" (2 18 ) ,
piensen que ésto ha sido dicho también acerca de la gloria~
de la hegemonía y de la elocuencia. También el reproche
que Odiseo hace a Aquiies, cuando éste está en Skira entre
muchachas:
"tú, hijo del padre más noble entre los griegos
te pasas hilando, apagando así la luz resplandeciente
[de tu estirpe?" (2 1!l) ,
piensen ellos tque estos versos están dichos también para el
libertino, el avaro, el descuidado, el ignorante, en esta forma:
"tú te pas~s tomando, hijo del padre más noble entre
[los griegos"
o "juegas a los dados", o "eres el jefe del juego de las codornices'\ o "eres un traficante", o "eres un usurero", sin
pensar nada grande y digno de una estirpe noble.
Otro ejemplo más:
"no hables de riqueza; yo por mí no a.dmiro a este dios
a quien~ aun el hombre peor, compra fácilmente" (2!2°)
Lo mismo se podría decir también con frases como: "no hables ·d e gloria, ni de la ibelleza del cuerpo, ni del poder
del general, ni de la corona sacerdotal" que como vemos
aun los peores pueden conseguir.
Otro más:
"malas por cierto son las consecuencias de la cobar[ día" (221)'
puede decirse lo mismo de la intemperancia, de la superstlcwn, de la envidia y de todos los demás vicios.
Ahora bien, cuando HoMERO dice en forma excelente:
"Miserable París, el de más hermosa figura ( 222 ),
"Héctor, el ·d e más hermosa figura" (2 23 ),
(con estas expresiones declara que es digno ·de censura y
de reproche el hombre en el cual la belleza de forma no
se une con alguna buena cualidad), debemos aplicar estos
versos a casos similares, moderando a los que se enorgullecen por cosas de poco valor, y enseñar a los jóvenes a
considerar c'Omo un reproche y un insulto las expresiones: "el
mejor en riqueza", "el mejor en comidas", "el mejor en
hijos y rebaños" y en verda.d, también la simple expresión
"el mejor".

KocK, Com. Att. frag. III, MENANDER, N° 114.
NAUCK, Trag. Graec. frag. Adesp. N° 9.
EuRÍPIDES, Eolo; NAUCK, Trag. Graec. frag. EuRÍPIDES, N°
NAUCK, Trag. Graec. frag. Adesp. No 357.
HOMERO, Ilíada, III, 39.

Ibídem, XVII, 142.

-88-

20.

�35)

b)

Por lo tanto, entre las cosas bellas, hay que ibuscar lo mejor, hay que ser el primero en las virtudes más nobles~ y
el más grande en las acciones más grandes. Y a tque la fama
que procede de cosas pequeñas y malas, es oscura y sin
valor.
Estos ejemplos de inmediato nos sugieren la atenta consideración de las críticas y de los elogios, especialmen~e en
los poemas de HoMERO. En efecto, de ellos se comprende
fáeilmente que los bienes del cuerpo y de la suerte no deben ser considerados dignos de mucha atención. Por ejemplo, en primer lugar los poetas en las representaciones y
saludos nunca llaman a los hombres , "bellos", "ricos"
"fuertes", sino que usan eufemismos como éstos:
"Hijo de Laertes, de jovial linaje, Odiseo, fecundo
[en recursos" (2 24 ),

y:
"Héctor, hijo de Priamo! igual en prudencia a Zeus"
( 225) '

y:
"Aquiles, hijo de Peleo, el más valiente de todos los
[Aquivos" (2 26 ),

y:
"N oh le hijo de Menetio, cansm1o a mi corazón" (2~ 7 ) •
Además, cuando insultan, no se refieren a las cualidades del
cuerpo, sino que reprochan los vicios:
"Borracho que tienes cara de perro y corazón de c:ier[ vo" (228) '

y:
"Ayax, valiente en la injuria, detractor" ( 229 ),

y:
"Idomeneo, por 'qUé charlas antes de lo debido? Pre[ciso es
que no seas tan gárrulo" (2 30 ),

y:
e)

224)
225)
226)
227)
228)
229)
230)
231)

"Ayax, lenguaz y fanfarrón" (2 31 ),
y, por fin Tersites es insultado por Odiseo, no por rengo,
ni por calvo, ni por jorobado, sino por charlatán. Por el
contrario la madre llama a Efesto mencionando afectuosamente su cojera:

lbidem,
lbidem,
Ibídem,
lbidem,
lbidem,
lbidem,
lbidem,
lbidem,

II, 173.
VII, 47.
XIX, 216.
XI, 608.
1, 225.
XXlll, 483.
474, 478.
XIII, 824.

-89-

�d)

e)

f)

36)

232)
233)
234)
235)

"Levántate, rengo, hijo querido" (2 32 ).
Así HoMERO se ríe de los que se avergüenzan de su cojera
o ceguera, ya que él no consider~ despreciable lo que no· es
vergonzoso, ni vergonzoso lo que no procede de nuestras acciones, sino que es tan sólo el producto de la suerte.
Por lo tanto dos grandes ventajas reciben los que están acostumbrados a escuchar con atención los poemas: una es la
tque conduce a la moderación, por la cual no se critica odiosa y neciamente a nadie por la suerte que tiene; otra es la
que lleva a la magnanimidad, por la cual los que sufren reveces de fortuna no se sienten humillados y confundidos, y
soportan tranquilamente el sarcasmo, el reproche y las risas;
especialmente teniendo presente la frase de FILEMÓN:
'"Nada es más dulce y agradable
.
que poder soportar a quien nos reprocha" (2 33 ) •
Sin embargo, si es claro que alguien precisa censura, hay
que poner la mano sobre sus pecados y sus pasiones, como
hace en una tragedia Adrasto que, cuando Alcmeón le dice:
"Tú has nacido de la misma estirpe de aquella que
[mató a su marido" (2 34 ),
replica:
"y tú eres el asesino de la madre que te ha engen[drado" (2 34 ).

Cap. XIV. - Ahora bien, así como de lo que hemos dicho
más arriba, resultaba que nosotros alejáJhamos y revocábamos la confianza en los poemas malos y dañinos, . o poniéndoles discursos y sentencias de hombres de gobierno y famosos; igualmente, si encontráramos en ellos algo útil y culto,
debemos alimentarlo y aumentarlo con demostraciones y testimonios filosóficos, atribuyendo a los poetas tal invento. En
efecto es justo, útil, y refuerza y aumenta la confianza en
los poetas, el hecho de que las doctrinas de PITÁGORAS y de
PI.ATÓN concuerden con lo que se dice en escena, o se canta
sobre la lira, o se estudia en la escuela; y cuando los preceptos de QUILÓN y de BíAs llevan a las mismas opiniones que
aquellos que se adquieren con las lecturas juveniles. Pero
debemos también indicar en forma no superficial lo que
sigue:
"A tí, hija mía, no te han sido asignadas ]as acciones
[bélicas
dedícate a los ·d ulces trabajos del himeneo" (2 35 ) ~

lbidem, XXI, 331.
FrLEMÓN, Epidicazomenus. KocK, Com. Att. frag. 11, p. 484.
NAUCK, Trag. Graec. frag. Adesp. N° 358.
HOMERO, Híada, V, 428.

-90-

�y:

b)

e)

"porque Zeus se irritaba contra él siempre que com[batía con un guerrero más valiente" (2 36 ),
el sentido de estos versos en nada difiere del "conócete a ti
mi~mo"~ por el contrario tienen el mismo valor que esta sentencia ; y el verso :
'"Necios! no saben cuánto la mitad vale más que el
[todo" (2 37 ),
y el otro:
"un mal consejo es especialmente malo para quien lo
[da" (238)'
indican los mismos conceptos que la frase de PLATÓN en el
Gorp)as y en la República (2 39 ), cuando ,dice que: "hacer injusticias es peor que sufrirlas" y "hacer el mal es más perjudicial que mfrirlo",
Hay que agregar también el verso de EsQUILO:
"Valor! ya que los grandes sufrimientos no duran
[mucho" (2 40 ),
que es lo mismo de lo tque a menudo EPICURO repite y admira como: ''las grandes penas pasan en breve tiempo y las
penas que duran no son grandes" (2 41 ) . De estos dos conceptos, EsQUILO ha dicho claramente uno; el otro está en directa relación con el verso citado; en efecto, si una pena
grande e intensa no permanece, la pena que permanece no
es ni grande ni inaguantable.
V amos a ver ahora unos versos de TESPIS :
"Tú ves que por ésto Zeus es el rey de los dioses:
porque no practica la mentira, ni el orgullo, ni la risa
estúpida; y sólo él no conoce el placer" (2 42 ) ,
en nada difieren de la frase de PLATÓN: "la naturaleza divina está fuera del alcance del placer y del dolor" (2 43 ).
Consideremos ahora lo que ha dicho BAQUÍLIDES:
" ... yo diré que la virtud
consigue la gloria más grande; pero tque la riqueza
va con los hombres cobardes" (2 44 ),
y también lo que fué dicho por EuRÍPIDES con sentido casi
igual:

236)
237)
238)
239)

Ibídem, XI, 543.
HESIODO, Trabajo y días, 40.
Ibídem, 266.
PLATÓN, Gorgias, 473a; República, fin del libro 1 y del libro IV; y tam-

240)
241)
242)
243)
244)

bién 355b.
NAUCK, Trag. Graec. frag. AESCHYLUS, N° 352.
Cf. DIOGENES LAERCIO, X, 140.
NAUCK, Trag. Graec. frag. p. 833.
PLATÓN, Cartas, 111, 315c.
BERGK, Poet. Lyr. Graec. pág. 1237. Baq. frag. 30.

-91-

�" ... nada
estimo más antiguo
que la moderación, que
siempre acompaña a los buenos~' (2 45 ),
y el otro:
""Cuáles vanas po~esiones habéis adquirido, pensábais
conseguir la virtud con la riqueza?, entre vuestras pú·
sesiones os sentaréis sin poder ser felices" (2 46 ),
d) no constituyen acaso una demostración de la afirmación de
los filósofos, según la cual la riqueza y los bienes exteriores
sin la virtud, son inútiles y vanos para los que los poseen?
Por lo tanto, adaptar y conciliar tales pensamientos con las
doctrinas de los filósofos lleva a los poemas lejos del mito y
de la ficción, y cuando menos, detiene la atención sobre las
cosas dichas con un fin útil. Además abre y dispone el alma
del joven a entender las sentencias de la filosofía. En efecto,
llega a la filosofía atquel que no es completamente falto de
gusto y de comprensión para estas cosas, y que no está completamente influenciado por lo que escuchaba contiuuamene) te de su madre, de su nodriza, y en verdad, también de su
padre y ·d e su pedagogo. Y a que, éstos estiman felices y honran a los ricos, aborrecen la muerte y el trabajo, estiman la
virtud sin riquezas y gloria como algo mísero y sin ningún
valor. Los jóvenes, así acostumbrados, al oir por primera vez
que las doctrinas de los filósofos se oponen a estas opiniones,
se quedan maravillados, confusos y preocupados, sin aceptarlas, ni tolerarlas, a menos que también ellos, como los tque
van a ver el sol después de haber permanecí,do en profundas
tinieblas se acostumbren a no temer tales doctrinas y a mirar
sin dolor en aquella luz refleja, en la cual un leve rayo de
verdad está mezclado con los mitos (2 47).
f) En efecto, los que han previamente oído en los poemas y
leídos versos como éstos:
"Llora a quien nace por los males a los cuales llega.
pero a quien muere y cesa con sus penas
sáquenlo de la casa los amigos con alegría" ( 248 ),

y:
'~Qué necesitan los mortales, excepto estas dos cosas:

el trigo de Demetra y la jarra de las bebidas?" ( 24 9),

y:
37)
245)
246)
247)
248)
249)
250)

"Oh tiranía, amiga de Ios pueblos bárbaros" ( 25 0),
NAUCK, Trag. Graec. frag. EURÍPIDES, N° 959.
lbidem, N° 960.
Cf. PLATÓN, República, VII, cap. 2, SISe sgs.
EuRÍPIDES, Cresfontes; NAUCK, Trag. Graec. frag.
lbidem, No 892.
lbidem, A des p., No 359.

- 92-

EuRÍPIDES, N°

449.

�y:

b)

251)
252)
253)
254)

'" ... La felicidad de los mortales
"es lo que dura menos, entre las cosa~ que se sufren"
(251)'
quedan después menos confusos y descontentos al oír, entre
los filósofos expresiones como éstas: "La muerte no es nada
para nosotros" (2 52 ), y "la riqueza de la naturaleza es limitada" (2 5:.:), y "la felicidad y la beatitud no consisten en
grandes riquezas, ni en abundantes sucesos, ni en el tener
autoridad y poderes, sino en la falta de dolor, en la mode¡·ación frente a las pasiones y en una disposición del alma que
pone límites conforme a nuestra naturaleza" (2 54 ) .
Así por estas consideraciones y por t~do lo que hemos dicho,
el joven precisa de una buena guía en sus lecturas, para que,
sin ser engañado, sino más bien por haber sido educado previamente, se dirija de la poética a la filosofía con espíritu
benévolo, amistoso y familiar.

Ibídem, N° 360.
DIOGENES LAERCIO, X, 139.
Ibídem, X, 144.
Ibídem, X, 139, 141, 144.

-93-

�</text>
                  </elementText>
                </elementTextContainer>
              </element>
            </elementContainer>
          </elementSet>
        </elementSetContainer>
      </file>
    </fileContainer>
    <collection collectionId="7">
      <elementSetContainer>
        <elementSet elementSetId="1">
          <name>Dublin Core</name>
          <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
          <elementContainer>
            <element elementId="50">
              <name>Title</name>
              <description>A name given to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="304">
                  <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="39">
              <name>Creator</name>
              <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="305">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="45">
              <name>Publisher</name>
              <description>An entity responsible for making the resource available</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="306">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="40">
              <name>Date</name>
              <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="307">
                  <text>1947-1989</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="47">
              <name>Rights</name>
              <description>Information about rights held in and over the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="308">
                  <text>Facultad de Humanidades y Ciencias de la Educación</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="44">
              <name>Language</name>
              <description>A language of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="309">
                  <text>Español</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="51">
              <name>Type</name>
              <description>The nature or genre of the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="310">
                  <text>Publicación periódica</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
            <element elementId="37">
              <name>Contributor</name>
              <description>An entity responsible for making contributions to the resource</description>
              <elementTextContainer>
                <elementText elementTextId="903">
                  <text>Lic. Pablo Darriulat</text>
                </elementText>
              </elementTextContainer>
            </element>
          </elementContainer>
        </elementSet>
      </elementSetContainer>
    </collection>
    <elementSetContainer>
      <elementSet elementSetId="1">
        <name>Dublin Core</name>
        <description>The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.</description>
        <elementContainer>
          <element elementId="50">
            <name>Title</name>
            <description>A name given to the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3585">
                <text> Poética y crítica literaria en Plutarco</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="39">
            <name>Creator</name>
            <description>An entity primarily responsible for making the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3586">
                <text>SESTIERI DE SCAZZOCCHIO, Lea S</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="48">
            <name>Source</name>
            <description>A related resource from which the described resource is derived</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3587">
                <text>Revista de la Facultad de Humanidades y Ciencias /Universidad de la República. Montevideo : FHC, UR ,Diciembre 1957, Nº 15 : p. 5-93</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="45">
            <name>Publisher</name>
            <description>An entity responsible for making the resource available</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3588">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="40">
            <name>Date</name>
            <description>A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3589">
                <text>1957</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="47">
            <name>Rights</name>
            <description>Information about rights held in and over the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3590">
                <text>Facultad de Humanidades y Ciencias</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="44">
            <name>Language</name>
            <description>A language of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3591">
                <text>Español</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
          <element elementId="51">
            <name>Type</name>
            <description>The nature or genre of the resource</description>
            <elementTextContainer>
              <elementText elementTextId="3592">
                <text>Publicación periódica</text>
              </elementText>
            </elementTextContainer>
          </element>
        </elementContainer>
      </elementSet>
    </elementSetContainer>
    <tagContainer>
      <tag tagId="19">
        <name>CRITICA</name>
      </tag>
      <tag tagId="455">
        <name>PLUTARCO</name>
      </tag>
      <tag tagId="68">
        <name>Poesía</name>
      </tag>
    </tagContainer>
  </item>
</itemContainer>
